Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасы туралы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 3 мамырдағы N 363 қаулысы.
Қазақстан Республикасында биотехнология саласындағы ғылымды дамыту мақсатында Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасы мақұлдансын.
2. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары бекітілсін.
3. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
| Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі | || ----------------------------------- | - |
| | Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 3 мамырдағы N 363 қаулысымен мақұлданған || - | -------------------------------------------------------------------------------- |
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ БИОТЕХНОЛОГИЯ ОРТАЛЫҒЫН ДАМЫТУДЫҢ 2006-2008 ЖЫЛДАРҒА АРНАЛҒАН ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
Астана - 2006
МАЗМҰНЫ
1. Биотехнологияның қазіргі жай-күйін талдау
§ 1. Биотехнологиялық өнімдердің әлемдік нарығының жай-күйін және даму үрдістерін талдау
§ 2. Биотехнологияның негізгі бағыттары
§ 3. Қазақстанда биотехнологияны дамытудың негізгі алғышарттары
§ 3.1. Қазақстандағы биотехникалық өнімдерге қолданыстағы сұраныс пен ұсынысты бағалау
§ 3.2. Қазақстанда биотехнологияны дамытудың өзектілігі
§ 4. Қазақстандағы ғылымды ұйымдастыру жүйесінің дамуына ретроспективалық тарихи шолу
§ 5. Қазақстанда және әлемде биотехнология саласындағы ғылыми-техникалық әзірлемелерді коммерцияландырудың өсуіне кедергі келтіретін проблемаларды талдау
3. Тұжырымдаманы іске асырудың негізгі тетігі ретіндегі биотехнология саласындағы мемлекеттік саясат
§ 1. Қазақстанда биотехнология саласындағы ғылыми ұйымдар мен зерттеулерді басқарудың неғұрлым тиімді моделін айқындау
§ 2. Білім беру жүйесінде және кадрлық әлеуетті қалыптастыруда халықаралық стандарттарды енгізу
§ 3. Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау мәселелері
§ 4. Нормативтік құқықтық базаны дамыту
5. Тұжырымдаманы іске асыру кезеңдері мен күтілетін нәтижелері
§ 1. Тұжырымдаманы іске асыру кезеңдері
§ 2. Тұжырымдаманы іске асырудың күтілетін нәтижелері
6. Қажетті қаржыландыру көлемі мен көздері
Кіріспе
Жоғары дамыған елдерде экономиканың салалық төрт деңгейлі бөлінісі қалыптасты, атап айтқанда:
шикізатты өндіру және бастапқы өңдеу салалары;
дәстүрлі өнеркәсіп салалары;
материалды қажетсінуі мен еңбек сыйымдылығы салыстырмалы түрде төмен, алайда қосылған құндағы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелерге (бұдан әрі – ҒЗТКӘ) жұмсалатын шығындардың үлесі өте жоғары болуымен сипатталатын жоғары технологиялық салалар (high tech);
бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу, жүйелік интеграция, консалтинг, білім беру сияқты «жұмсақ» технологиялар (soft) саласы (қызметтер).
Экономиканың дәстүрлі салаларында қосылған құнның негізгі бөлігі не шикізатты өндіру және бастапқы өңдеу процесінде, не өнім өндіру процесінде (салалардың екінші тобы) жасалады.
Инновациялық процесс экономиканы және жалпы қоғамды жаңғырту процесінің негізгі мазмұны болып табылады және ең алдымен зияткерлік еңбек нәтижелерін кеңінен пайдалануға негізделеді.
«Құн жинақтау тізбектерінің» құрылымын талдаудың қазіргі заманғы тәсілі болашақ пайдаға ең үлкен үлесті инновациялық циклдің «материалдық емес» құрамдас бөліктерімен байланысты кезеңдері қосатынын көрсетеді. Қосылған құнның осы бөлігінің негізгі элементтері ҒЗТКӘ процесінде, зияткерлік меншік құқықтарын пайдалану және тиімді басқару процесінде жасалады.
Қазіргі уақытта әлемнің жетекші елдерінің ұлттық экономикаларының дәстүрлі индустриялық экономикадан постиндустриялық, яғни білім мен жоғары технологияларға негізделген экономикаға айналу үрдісі айқын байқалады.
Қазақстан Республикасының 2003-2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы Қазақстанның экономиканы дамытудың индустриялық-инновациялық жолына бейілділігін нақты айқындайды.
Келтірілген дәлелдер Қазақстан экономикасының салалық құрылымын жоғары технологиялық, ғылымды қажетсінетін салалардың үлесін едәуір арттыру жағына қарай өзгерту қажеттігін көрсетеді. Алайда еліміз жағдайында экономиканың сақталып отырған жоғары өсу қарқыны қырағылықты бәсеңдетпеуге және тоқмейілсу сезіміне бой алдырмауға тиіс. Бұл республикада жүргізілген жүйелі реформалардың, сондай-ақ әлемдік нарықтағы мұнайдың жоғары конъюнктурасының алғашқы нәтижесі екенін есте сақтау қажет. Экономиканың шикізаттық бағыты республиканың тұрақты өсу аймағына шығуына мүмкіндік бермейді. Тұрақты экономиканы құру үшін индустрияландыру қажет, ал орнықты өсу аймағына қол жеткізу және тиімді экономика құру үшін жоғары технологиялар индустриясымен ұштасқан ғылымды қажетсінетін инновациялық құрамдасты енгізу қажет. Қазақстан жағдайында мұндай өсу нүктелері мыналар болуы мүмкін:
ақпараттық;
аэроғарыштық;
биотехнологиялық;
ядролық.
Бұл осы салалардағы мұраға қалған инфрақұрылым мен кадрлық әлеуетке байланысты.
Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) Қазақстандағы биотехнология саласын «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын» (бұдан әрі – ҰБО) дамыту негізінде дамытуға арналған.
1. Биотехнологияның қазіргі жай-күйін талдау
Биотехнология ғылыми-техникалық прогрестің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Биологиялық және техникалық ғылымдар, генетикалық және жасушалық инженерия салаларындағы қазіргі заманғы жетістіктер негізінде адамдардың өмір сүру деңгейін арттыру үшін мақсатты түрде жасалған тірі жүйелердің (ең алдымен микроорганизмдердің) әлеуетті мүмкіндіктерін пайдалануға болады. Биотехнологиялық өнімдердің көмегімен жақын болашақта да, стратегиялық тұрғыдан да өндірістік-технологиялық, экологиялық және әлеуметтік-экономикалық проблемалар шешіледі.
Әрбір ел үшін, оның ішінде Қазақстан үшін де, ұлт денсаулығы, экономикалық әл-ауқат немесе қорғаныс қабілеті болсын, болашақтағы даму мәселелері маңызды болып табылады. Бұл мәселелерді шешуде биотехнологияға маңызды рөл беріледі, өйткені ол ғылымды ең көп қажетсінетін салалардың жетістіктерін жинақтай отырып, олардың дамуын ынталандырады, қол жеткізілген нәтижені барлық басқа салаларға таратады және олардың мүлдем жаңа сапалық деңгейге серпінді көтерілуіне мүмкіндік береді.
Бүгінде жаңа ресурстарды айналымға тарту есебінен экономикалық өсу мүмкіндіктері айтарлықтай шектелген кезде, болжамдар биотехнологияға адамзат қоғамының экономикалық дамуындағы негізгі рөлдердің бірін беретінін айқын көрсетеді.
Біріккен Ұлттар Ұйымы сарапшыларының қорытындысына сәйкес, XXI ғасырда биотехнология адамзаттың қызметінің барлық салаларындағы, ең алдымен азық-түлік өнімдерін, медициналық препараттарды алуда, ауыл шаруашылығында, экологияда және энергетикада дамуын айқындайтын болады.
Соңғы онжылдықтарда биологияда болған өзгерістер биотехнологияны дамытуда түбегейлі жаңа перспективалар ашты, өндірісте биологиялық процестерді қолдану шекарасын кеңейтті және «қазіргі заманғы биотехнология» деген жалпы атаумен біріктірілетін жаңа бағыттардың пайда болуына алып келді.
§ 1. Биотехнологиялық өнімдердің әлемдік нарығының жай-күйін және даму үрдістерін талдау
Қазіргі заманғы биотехнология әдістерінің дамуы биотехнологиялық өнімдердің дербес тауар нарығының қалыптасуына алып келді. Биотехнология макроэкономикалық маңызы бар өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытудың бағыттарының бірі болып табылады. Сондықтан оның экономика үшін тиімділік тұрғысынан орасан зор маңызын ескере отырып, әлемнің барлық жетекші елдерінде мемлекеттік және жеке капитал есебінен қаржыландырылатын биотехнология жөніндегі ұлттық және халықаралық бағдарламалар әзірленіп, іске асырылуда.
Мәселен, әлемдегі биотехнологиялық өнеркәсіп нарығының жыл сайынғы өсімі шамамен 7 %-ды құрайды.
Атап айтқанда, әлемде биотехнологиялық препараттарды сатудың жылдық көлемі мыналарды құрады:
тамақ өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығында – 46 млрд. АҚШ доллары;
генетикалық түрлендірілген өсімдіктердің тұқымдық материалы – 30 млрд. АҚШ доллары;
фармацевтикалық препараттар – 27 млрд. АҚШ доллары;
жуғыш заттар өндірісіне арналған ферменттер – 21 млрд. АҚШ доллары;
өсімдік және жануар шикізатынан алынған емдік-косметикалық құралдар – шамамен 40 млрд. АҚШ доллары.
2010 жылға қарай биотехнологиялар нарығының жалпы көлемі 2 трлн. АҚШ долларынан асатын деңгейге дейін өседі деп болжануда.
Қазіргі заманғы әлемдік биоиндустрия айналымының жартысынан астамы АҚШ-тың үлесіне тиесілі. Салыстыру үшін айтсақ, АҚШ-та биотехнологияны қаржыландыру көлемі 100 млрд. АҚШ долларын, Қытайда – 1 млрд. АҚШ долларын, Ресейде – жылына 0,04 млрд. АҚШ долларын құрайды, ал Қазақстанда 2005 жылы республика бюджетінде биотехнология саласындағы нысаналы зерттеулер мен әзірлемелерге шамамен 1 млн. АҚШ доллары (0,001 млрд. АҚШ доллары) көлемінде қаражат жоспарланған.
Жапония биотехнологияның даму деңгейі бойынша әлемде АҚШ-тан кейін екінші орында тұр. Ферменттер, антибиотиктер және аминқышқылдарын өндіру сияқты осы саланың дәстүрлі бағыттарында мықты ұстанымдарға ие бола отырып, ол жаңа биотехнологияның ең озық әдістерін қолдану бойынша АҚШ-тан едәуір артта қалып отыр. Қазіргі уақытта Жапония фармацевтика өнеркәсібінің ҒЗТКӘ шығындарының шамамен 5 % ғана гендік инженерия саласындағы зерттеулерге тиесілі және 120-ға жуық фирманың жаңа биотехнология әдістерін пайдалана отырып, дәрілік заттарды алу тәсілдерін әзірлеу жөніндегі өз бағдарламалары бар. Жапонияда биотехнологияны дамыту үшін мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы тығыз ынтымақтастықтың маңызы зор, жекелеген биотехнологиялық бағдарламаларды іске асыруға ел үкіметі қатысады.
АҚШ пен Жапониямен қатар, Батыс Еуропа елдерінде де биотехнология қарқынды дамып келеді. Өз қызметін үйлестіре отырып, бұл елдер болашақта биотехнологиялық өнімдер нарығының конъюнктурасына елеулі ықпал ете алады. Батыс Еуропада биотехнологиялық фирмалар негізінен бұрын іргелі ғылыми зерттеулер жүргізген зертханалар базасында пайда болды. Қазіргі уақытта олардың көпшілігі өнеркәсіптік корпорациялар мен қаржы мекемелерінен қаржыландырылады немесе үкімет тарапынан қаржылық қолдау алады.
Батыс Еуропа елдерінің үкіметтері қаржыландыратын биотехнологияны дамыту бағдарламалары нысаналы бағдарламаларды жүзеге асыруға немесе нақты коммерциялық мақсаттарға қол жеткізуге бағдарланған (мемлекеттің күш-жігері негізінен іргелі зерттеулерді қолдауға бағытталған, ал жеке сектордың кәсіпорындары мен ұйымдары іс жүзінде мемлекеттің қаржылық қолдауынсыз дамитын АҚШ-тан айырмашылығы).
Гендік инженерия және биотехнология халықаралық орталығы (ICGEB) ЮНЕСКО-ның қамқорлығымен құрылып, Еуропаның, Азияның, Африканың және Латын Америкасының 45 елін біріктіреді. Ұйымға мүше елдер денсаулық сақтау, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және экология салаларында ғылыми зерттеулер мен биотехнологиялық өнімдерді әзірлеумен айналысады.
ICGEB мақсаттары мыналар болып табылады: гендік инженерия мен биотехнологияны бейбіт мақсаттарда дамыту және қолдану саласындағы халықаралық ынтымақтастыққа жәрдемдесу; дамушы елдерге гендік инженерия мен биотехнология саласындағы ғылыми-технологиялық әлеуетін нығайтуға көмек көрсету; қатысушы елдердің ғылым және техника саласындағы мамандары арасында ақпарат, тәжірибе және ноу-хау алмасуды дамыту.
Жалпы алғанда, биотехнологиялық өнеркәсіп әлемдегі 3000-нан астам биотехнологиялық компанияны, академиялық мекемені, мемлекеттік биотехнологиялық орталықты және басқа да ұйымдарды қамтиды.
АҚШ-тағы биоиндустрия
Биотехнологияның отаны деп АҚШ-ты санауға болады.
1980 жылдан 1983 жылға дейінгі кезеңде Америкада шамамен 200 шағын биотехнологиялық компания құрылды. Бұған салықтық жеңілдіктер енгізу, бағалы қағаздармен жасалатын операциялардан түсетін жоғары пайда және жеке инвесторлардың қызығушылығы ықпал етті. Сан-Францискодағы Калифорния университетінің ғылыми қызметкері, кейін Genentech биотехнологиялық фирмасының вице-президенті болған Герберт Бойерден кейін көптеген университет профессорлары өз компанияларын ашты.
1985 жылға қарай АҚШ-та 400-ден астам биотехнологиялық фирма жұмыс істеді; олардың көпшілігі гендік инженерия саласына қатыстылығын көрсету үшін өз атауларына «ген» сөзін енгізді: Biogen, Amgen, Calgene, Engenics, Genex, Cangene. Қазіргі уақытта елде 1 500-ден астам биотехнологиялық компания бар. Сонымен қатар, молекулалық биотехнологияны дамытуға барлық ірі халықаралық химиялық және фармацевтикалық компаниялар, оның ішінде Monsanto, DuPont, Upjohn, American Cyanamid, Eli Lilly, SmithKline Beecham, Merck, Novartis, Hoffman-LaRoche елеулі үлес қосты.
80-жылдары биотехнологиялық бизнестің қарқынды дамуы кезеңінде шағын компанияларды ірі компаниялар сатып алып, бірлескен кәсіпорындар құрылды. Мысалы, 1991 жылы Genentech компаниясының акцияларының 60 %-ы Hoffmann-La Roche фирмасына 2,1 млрд. АҚШ долларына сатылды. Сонымен қатар көптеген компаниялар банкротқа ұшырады. Мұндай ұтқырлық биотехнологиялық индустрияның өзіне тән ерекшелігі болып табылады.
Молекулалық-биотехнологиялық индустрияның кірісі 1986 жылғы 6 млн. АҚШ долларынан 1996 жылы 30 млрд. АҚШ долларына дейін өсті және қазіргі уақытта жылына 160 млрд. АҚШ долларын құрайды.
Жалпы алғанда, биотехнологиялық бизнестің табыстылығы күткендегідей жоғары болмаса да, инвесторлардың ынта-ықыласы бәсеңдеген жоқ және молекулалық биотехнологияның үлкен перспективалары бар екенін көрсетеді.
Барлық жаңа тәуелсіз молекулалық-биотехнологиялық компаниялар тар мамандануды таңдайды, бұл олардың атауларынан көрініс табады және бақылаушылар үшін нарықтың терең қаныққанын білдіреді. Мысалы, гендерді клондаумен айналысатын компаниялардан кейін АҚШ-та инфекциялық ауруларды, қатерлі ісікті және адамның басқа да ауруларын емдеуге арналған гендік инженерия әдістерімен алынған антиденелерді шығаратын компаниялар пайда болды: Immunex, ImmuLogic, ImmunoGen, Immunomedics, Medlmmune, Immune Response.
Қазіргі уақытта биотехнологиялық кластерлер сияқты инновациялық құрылымдар барған сайын үлкен маңызға ие болуда. АҚШ-тағы ең дамыған кластерлердің бірі Массачусетс штатында орналасқан. Оның құрамына дәрілік препараттардан бастап генетикалық түрлендірілген өсімдіктерге дейінгі алуан түрлі өнім шығаратын бірнеше ондаған биотехнологиялық фирма кіреді. Кластерге арналған зертханалық зерттеулер Массачусетс технологиялық институты, Гарвард және Бостон университеттері сияқты әйгілі ғылыми орталықтарда жүргізіледі. Клиникалық зерттеулерді Бостон ауданындағы ауруханалар жүзеге асырады.
Еуропадағы биотехнологиялық сала
Еуропаның биотехнологиялық индустриясы да тұрақты түрде дамып келеді. 1995 жылға қарай Еуропа елдерінде 600-ден астам биотехнологиялық компания құрылды. Биотехнологиялық дәуірге АҚШ-тан кейінірек қадам басқан елдерде ұлттық молекулалық-биотехнологиялық индустрияны дамытудағы жетекші рөлді мемлекет өз мойнына алды. Бұған молекулалық биотехнологияның «XX ғасырдың барлық технологияларының ішіндегі ең революциялық технология» екеніне деген сенімділік түрткі болды.
Еуропада осы сала үшін жеткілікті түрде қолайлы нарықтық конъюнктура қалыптасты. Биотехнология саласында Еуропа елдеріндегі жалақы деңгейі АҚШ-қа қарағанда төмен, онда қызметкерлерді ұстау шығындары 30 %-ға жоғары. Білім берудің жоғары деңгейде дамуына байланысты Еуропада білікті қызметкерлерді іріктеуде қиындықтар туындамайды. Негізгі айырмашылығы – Еуропада көп нәрсе заңмен реттеледі, ал Америкада нарықпен айқындалады.
Жапония мен Қытайдағы биоиндустрия
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, молекулалық биотехнология саласындағы коммерциялық әзірлемелердің басым бөлігі Америка Құрама Штаттарына тиесілі. Инвестициялық ахуалы онша қолайлы емес және бизнес белсенділігі төмен басқа елдерде молекулалық-биотехнологиялық кәсіпорындарды құруда ірі корпорациялар мен мемлекет басты рөл атқарады. Мәселен, Жапония үкіметі биотехнологияны «стратегиялық индустрия» және ұлттық басымдық деп жариялады. Бұл іске ірі жапон корпорациялары кірісті. Бастапқыда олардың өз кадрлары жеткіліксіз болды, сондықтан алғашқы зерттеулер американдық университеттермен және компаниялармен ынтымақтастықта жүргізілді. Қазіргі уақытта бұл корпорациялар қажетті тәжірибе жинақтап, молекулалық-биотехнологиялық әзірлемелерді өздері жүргізеді және гендік инженерия өнімдерін жасайды.
Жапония үкіметі 2002 жылы қабылдаған жоғары технологиялық салаларды 2010 жылға дейін дамыту жөніндегі жаңартылған бағдарламаға сәйкес биотехнологияны практикалық қолдануды дамыту негізгі бағыттардың бірі ретінде танылды. Осы салаға маманданған компаниялар өз өнімдерін ішкі және сыртқы нарықтарға кең көлемде шығаруды жүзеге асырады. Бұған мынадай факторлар ықпал етеді:
ҒЗТКӘ жүргізу үшін қажетті техникалық жабдықтардың болуы;
Жапонияның мемлекеттік органдары тарапынан қолдау көрсетілуі.
Қытайда биотехнологияның даму қарқыны жоғары. Қытайдың зерттеу институттары генетикалық түрлендірілген өсімдіктердің 141 түрін әзірледі, олардың 65 түрін өсіруге рұқсат берілген.
Қытайда Солтүстік Америкадан тыс кез келген басқа елге қарағанда биотехнологиялық әдіспен өсімдік өнімдерінің көбірек түрі жасалады. Қытайдың осы саладағы жетістіктері, ең алдымен биотехнологиялық өнімдерді алуға мүдделі дамушы елдер Батыс технологияларын пайдалана алмайды деген қалыптасқан түсінікті жоққа шығарады.
Генетикалық түрлендірілген өсімдіктерді жасау Қытайда толығымен мемлекеттік қаржыландыру есебінен жүзеге асырылады. Трансгендік азық-түлік өнімдерін өндіруді дамытуға билік органдарының мүдделілігі толық түсінікті, өйткені дәстүрлі ауыл шаруашылығы әлемдегі халқы ең көп елдің жылдам өсіп келе жатқан халқын азық-түлікпен қамтамасыз ете алмайтын сияқты.
Ресейдегі биоиндустрия
Ресейдің биотехнологиялық өнеркәсібінің дамуы КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Микробиологиялық өнеркәсіп бас басқармасын құрудан басталды. Қолжетімді әрі жеткілікті түрде арзан шикізаттың әртүрлі түрлерінен өнімдердің кең ассортиментін микробтық синтезге негізделген өнеркәсіп алғаш рет ұйымдастырылды. Қазіргі уақытта биотехнологиялық өнеркәсіптің құрамына қырықтан астам кәсіпорын мен ұйым кіреді.
1990 жылдардағы терең экономикалық дағдарыс Ресейдің биотехнологиялық өнеркәсібін де айналып өтпеді. Егер КСРО биотехнологиялық сала өнімдерінің әлемдік көлемінің 3-5 %-ын шығарып, микробиологиялық өнеркәсіптің даму деңгейі бойынша әлемде АҚШ-тан кейін екінші орында болса, қазіргі уақытта Ресей Федерациясы осындай өнімдердің әлемдік көлемінің 1 %-дан азын өндіреді. Бұл ретте бірқатар негізгі өнімдерді: антибиотиктерді, витаминдерді өндіру іс жүзінде тоқтады; ферменттер өндірісі 6 есе, антибиотиктер өндірісі 12 есе, жемшөп ақуызы өндірісі 25 есе төмендеді. Медициналық мақсаттағы гендік-инженерлік препараттардың әлемдік өндірісінің 0,02 %-ы Ресейдің үлесіне тиесілі. Ресейдің биотехнологиялық өнімдердің аса маңызды түрлері бойынша импортқа тәуелділігі өте жоғары: мысалы, инсулин бойынша ол 100 %-ға жуық, антибиотиктер бойынша 90 %-дан асады.
Ресейдегі биотехнологиялық нарықтың көлемі 2003 жылы 510,6 млн. АҚШ долларына жетті. Бұл көрсеткіш, мысалы, шамамен 2,5 млрд. АҚШ долларына бағаланатын ресейлік IT нарығының көлемімен салыстырғанда өте қарапайым көрінеді.
Ресейдегі өнеркәсіптің бұл саласы түпкілікті жойылып кетпегеніне қарамастан, соңғы он бес жылдағы ішкі саясат оның дамуында елеулі сәйкессіздіктерге алып келді. Мәселен, этил спиртін өндіру саланың жалпы өндіріс көлемінің 70 %-ын құрайды.
§ 2. Биотехнологияның негізгі бағыттары
Алдағы 10 жыл ішінде экономиканың жұқа химия (биокатализаторлар, органикалық синтез өнімдері), өндіруші өнеркәсіп (биогеотехнологиялар, топырақты биоремедиациялау), жартылай өткізгіштер өндірісі (жаңа материалдар), ақпараттық технологиялар (микроэлектрондық жүйелер, биоинформатика құралдары, биологиялық қағидаттар негізіндегі құрылғылар, биокомпьютерлер) сияқты маңызды салаларында биотехнологияны пайдалану аясы айтарлықтай кеңейеді деп болжануда. Жекелеген салаларда биотехнологиялық әдістерді енгізу өндірістік базаның сапалық өзгеруіне алып келеді.
Биотехнологияларды қолдану арқылы алынатын өнім 2010 жылға қарай химиялық заттардың әлемдік нарығының шамамен 30 %-ын құрайды. Бұл нарықтың көлемі 1,5 трлн. АҚШ долларына бағаланады. Генетикалық түрлендірілген дақылдардың кең таралуы гербицидтер мен пестицидтер сатылымының жыл сайын 30 %-ға төмендеуіне алып келеді.
Әлемдік биотехнологияда гендік инженерия кеңінен дамыды. Биоинженерия саласындағы барлық әлемдік зерттеулердің негізгі бағыты адам үшін белгілі бір пайдалы белгілері бар генетикалық түрлендірілген организмдерді (ГТО) жасауға шоғырланған. Кең мағынада гендік-инженерлік қызметтің үш негізгі мақсаты бар: фармакологиялық және тамақ өнеркәсібі үшін генетикалық түрлендірілген (бұдан әрі – ГТ) өсімдіктерді, ГТ-жануарларды және ГТ-микроорганизмдерді жасау.
Гендік инженерия арқылы алынған дәрілік препараттар (атап айтқанда, синтетикалық инсулин, рекомбинантты интерферон, В гепатитіне қарсы вакциналар) бүкіл әлемде ғылыми ортада жақсы беделге және тұтынушылар арасында тұрақты сұранысқа ие. Гендік-инженерлік дәрілік препараттар, ең алдымен адам мен жануарлар ақуыздарының негізінде жасалатын препараттар, көп жағдайда тек биотехнологиялардың көмегімен алынуы мүмкін және ауыр ауруларды емдеу кезінде таптырмас құралға айналуда. Мысалы, төртінші буындағы тромболитик – проурокиназаны қолдану миокард инфарктісінен болатын өлім-жітімді бес есе төмендетеді. Лактоферринді қолдану жасанды тамақтандырылатын балалардың гастроэнтеритпен ауыру деңгейін 10 есе төмендетеді.
Гендік-инженерлік дәрілік субстанцияларды өндіру
Қазіргі уақытта әлемде гендік-инженерлік 143 дәрілік субстанцияны өндіруге рұқсат берілген және 26 субстанция рұқсат алу сатысында тұр. Адам геномының толық ашылуы жақын уақытта адамның жаңа реттеуші ақуыздары анықталып, олардың негізінде жаңа буын дәрілік препараттары жасалады деп болжауға мүмкіндік береді. Оларды өндіру екі-үш жылдан кейін басталуы мүмкін деп күтілуде. Сарапшылардың болжамы бойынша, 10 жылдан кейін олар әлемдік фармацевтиканың 15 пайызын құрайды, ал 20 жылдан кейін қазіргі дәрілік заттардың кем дегенде жартысын алмастырады.
Гендік-инженерлік әдістерді ғалымдар алғаш рет микроорганизмдерге қолданды. Алғашқы генетикалық модификацияланған өнімдердің бірі инсулин болды – бактерияның дезоксирибонуклеин қышқылына (бұдан әрі – ДНҚ) оның синтезіне жауап беретін ген енгізілді. Қазіргі уақытта әлемдегі инсулиннің іс жүзінде барлығы трансгенді бактериялардан өнеркәсіптік тәсілмен алынады.
Біраз уақыттан кейін ғалымдар көптеген қажетті ақуыздарды бактериялардың көмегімен алу мүмкін емес екенін анықтап, пайдалы қасиеттерге ие трансгенді өсімдіктер мен жануарларды шығарумен айналыса бастады. Дәрілік препараттарды өндіру тек трансгенді жануарлардың ғана емес, өсімдіктердің де көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін.
Ғылыми әзірлемелердің тағы бір бағыты – ауруларға төзімділігі жоғары немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар жануарлар мен өсімдіктерді шығару. Сарапшылардың пікірінше, бұл ғылым мен өнеркәсіпті дамытудың аса перспективалы әрі табысты бағыты болып табылады. Сарапшылардың бағалауы бойынша, 2010 жылы гендік-инженерлік технологияларды қолданудан түсетін әлемдік жалпы табыс 1 трлн. АҚШ долларынан асады.
Генетикалық модификацияланған өсімдіктер саласындағы жағдай мүлдем өзгеше. Олар бүкіл әлемде белсенді түрде таралуда және бірқатар елдерде айтарлықтай қарсылыққа тап болуда. Генетикалық модификацияланған өсімдіктерге байланысты белсенді талқыланатын басты мәселе – олардың адам мен қоршаған орта үшін қаншалықты қауіпсіз екендігі.
Биоинженериядағы биотехнология
Гендік инженерияға негізделген биотехнология мынадай бағыттарды қамтиды:
ақуыздық және жасушалық инженерия;
инженерлік энзимология;
биосенсорика;
моно- және поликлоналды антиденелер негізіндегі иммунодиагностика.
Биоинженерияға негізделген биотехнологияның негізгі мақсаты – тірі организмдерді жетілдіру және табиғатта аналогтары жоқ, сипаттамалары жақсартылған жаңа биологиялық белсенді қосылыстар алу.
Биоинженерияға негізделген биотехнологиялар мынадай салаларда қолданылады:
денсаулық сақтау және фармацевтика (рекомбинантты ақуыздар, ферменттер, гормондар негізінде жаңа буын диагностикалық құралдары мен дәрілік заттарды жасау);
өнеркәсіптің әртүрлі салалары (биокатализаторлар, рекомбинантты ферменттер, өнеркәсіптік процестерді қарқындатуға арналған модификацияланған микроорганизмдер жасау);
ауыл шаруашылығы (қасиеттері жақсартылған және өнімділігі жоғары трансгенді өсімдіктер мен жануарларды жасау, гендік-инженерлік өсу реттегіштерін, био тыңайтқыштарды пайдалану);
қоршаған ортаны қорғау (қалдықтарды кәдеге жарату, ксенобиотиктердің биодеградациясы, суды тазарту).
Генетикалық өзгертілген немесе генетикалық модификацияланған өнімдер – ДНҚ-сына табиғатынан тән емес ерекше ген енгізілген өсімдіктерден алынатын өнімдер. Соның нәтижесінде оларда әртүрлі жаңа қасиеттер пайда болады.
Өсімдіктердің жаңа формаларын жасаудың үш кезеңі ажыратылады:
бірінші кезең – вирустарға, паразиттерге немесе гербицидтерге төзімділік сияқты қандай да бір жаңа қасиеті бар өсімдіктерді жасау. Бірінші кезеңде өсімдіктердің сорттарын жасауда салыстырмалы түрде жылдам жетістікке қол жеткізу енгізілген төзімділік белгісінің бір генмен анықталуымен және гендердің көзі ретінде өсімдік вирустары немесе топырақ бактерияларының (жәндіктерге, гербицидтерге төзімділік гендері) пайдаланылуымен түсіндіріледі. Яғни ген доноры ретінде табиғатта табиғи түрде кездесетін, жақсы зерттелген қарапайым биологиялық объектілер пайдаланылды;
қазіргі уақытта Қазақстан екінші кезеңнің шарықтау шегіне жетуге, бәлкім, екі-үш жылдай уақыт қалды. Бұл кезең агрономиялық функционалдық жаңа қасиеттері бар өсімдіктерді жасауға байланысты. Бірінші кезекте, бұл майлы дақылдардағы май құрамының өзгертілуі, сондай-ақ құрамында дәрумендер мөлшері жоғары жемістер мен көкөністер, дәндерінің қоректік құндылығы жоғары дәнді дақылдар;
бүгінде әлемнің жетекші зертханаларында үшінші кезеңнің өсімдіктері жасалуда және алдағы он жыл ішінде олардың нарықта пайда болуын күтуге болады. Әңгіме бірнеше түбегейлі бағыттар туралы болып отыр: өсімдік-вакциналар, пластиктің әртүрлі түрлері, бояғыштар (мысалы, индиго), техникалық майлар мен қозғалтқыштарға арналған қоспалар сияқты өнеркәсіптік өнімдерді өндіретін өсімдік-фабрикалар. Іс жүзінде бұл негізгі технологиялық өнімдерді өндіретін, экологиялық тұрғыдан едәуір таза жаңа өнеркәсіп саласын құру туралы болуы мүмкін.
Медицинадағы биотехнология
Биотехнологиялық әдістермен өндірілген фармацевтикалық өнімдердің әлемдік нарығы биотехнология нарығының шамамен жартысын құрайды.
Антибиотиктер
80-жылдары антибиотиктердің әлемдік нарығының орташа жылдық өсу қарқыны 10–15 % құрады, ал 1991–1998 жылдары 11–12 % деңгейінде болды. Антибиотиктердің жекелеген топтары бойынша бұл көрсеткіш 20 %-дан асып түсті. Хинолон тобына жататын ципрофлоксацин (BAYER), кларитромицин (USA), цефалоспорин (HOFFMANN – La ROCHE) сатылымының көлемі 1 млрд. АҚШ долларынан асты. Қазіргі уақытта антибиотиктер субстанцияларын өндіруге арналған ферментациялық қуаттардың едәуір бөлігі бос тұр. Қазақстан негізінен антибиотиктер субстанцияларын және дайын дәрілік түрлерді сатып алады.
Иммунологиялық препараттар
Оларға вакциналарды, емдік сарысуларды, анатоксиндерді, иммуноглобулиндерді, бактериофагтарды, интерферондарды, қалыпты микрофлора препараттарын, аллергендерді және басқаларын қамтитын емдік, диагностикалық және профилактикалық құралдар жатады. Мысалы, қазіргі уақытта Ресейде 300 атаудағы препарат сатып алынады және 500-ге жуық иммунобиологиялық препарат өндіріледі. Бүкіл әлемде тек ғылыми-зерттеу зертханасы мен қуатты өндірістік базаның өзара байланысқан кешендері ғана сапалы әрі сыртқы нарықта бәсекеге қабілетті өнім өндіреді. Елде иммунобиологиялық өнімдердің толыққанды нарығының іс жүзінде болмауы және меншікті өндірістің жоқтығы республиканың әлемдік нарықтарға шығу мүмкіндіктерінен айырылып қана қоймай, керісінше, ұзақ жылдар бойы әлеуетті импорттаушы болып қалуына әкелуі мүмкін.
Қанның биотехнологиялық препараттары
Қазіргі уақытта дамыған елдерде донорлық қан плазмасынан медициналық препараттар алу В және С гепатиті, ЖИТС, жыныстық жолмен берілетін инфекциялар антигендерімен ғана емес, цитомегаловируспен және Т-жасушалық лейкоз вирусымен де өнімнің ластануын болдырмайтын қатаң бақылау стандарттарымен реттеледі. Алайда қан препараттарын өндіру қазіргі уақытта жеткілікті заманауи өндіріс болып саналмайды, өйткені сапалы қан препараттарының құрамында қабықшасыз вирустар (А гепатиті, В 19 парвовирусы және басқалары) болуы мүмкін. Рекомбинантты қан факторларының концентраттары едәуір қауіпсіз, өйткені оларға қатысты вирустардың берілуінің бірде-бір жағдайы тіркелмеген. Қазіргі уақытта тазартылған қан факторларын – рекомбинантты да, плазмалық та – өндіру жоқ. Экономикалық жағдай қан препараттарын өндіруде стандарттау қағидаттарын жеткілікті дәрежеде іске асыруға мүмкіндік бермейді, соның салдарынан мұндай препараттар инфекция жұқтыруы мүмкін.
Гендік-инженерлік дәрілік препараттар
Бұл – медициналық мақсаттарда организмнен тыс синтезделуі мүмкін емес немесе өте қиын болатын табиғи биореттегіштер мен биологиялық белсенді заттар. Қазіргі уақытта биотехнологиялық фармацевтикалық индустрияда гендік-инженерлік дәрілік препараттарды өндіру жетекші сектор болып табылады. Ең ірі өндіріс – гендік-инженерлік инсулин өндірісі. Оның биотехнологиялық өнеркәсіптің жаңа буын өнімдерінің әлемдік нарығындағы үлесі 18 % құрады, бұл ақшалай мәнде 3 млрд. АҚШ долларынан асады. Соңғы жылдары гормондық табиғаттағы гендік-инженерлік дәрілік заттар нарығында сатылым бойынша көшбасшылар анемияны, жүрек-қантамыр және онкологиялық ауруларды емдеуде қолданылатын рекомбинантты эритропоэтин препараттары болды. Моноклоналды антиденелер (МАВ) иммунодиагностикада, қатерлі ісіктерді және басқа да ауруларды емдеуде қолданылатын әзірленіп жатқан биотехнологиялық өнімдер арасында жетекші орын алады. Ең белсенді әзірленіп жатқан гендік-инженерлік өнімдердің қатарына цитокиндер тобының препараттары – интерлейкиндер, сондай-ақ интерлейкин рецепторларының антагонистері жатады. Бұл препараттар ісік, қабыну, аутоиммундық ауруларды, сондай-ақ қан ауруларының ауыр түрлерін емдеу үшін перспективалы болып табылады.
Диагностикалық құралдар
Бактериологиялық және физика-химиялық талдауларға негізделген дәстүрлі диагностика әдістері иммунологиялық және ДНҚ-диагностика әдістерімен белсенді түрде алмастырылуда. Жыныстық жолмен берілетін ауруларды, гепатитті, АИТВ-ны, туберкулезді және қатерлі ісікті қоса алғанда, ауруларды ерте кезеңдерде анықтауға және экспресс-талдаулар жүргізуге арналған препараттар мен жабдықтарды жасау саласындағы зерттеулер қарқынды дамуда. Қолданылу мерзімі бойы (18 ай) адамның сілекейін талдау арқылы онда АИТВ антиденелерінің бар-жоғын сенімді түрде көрсете алатын экспресс-анализаторлар сынақтан өткізілуде. Өте қарапайым талдаудың нәтижесі небәрі 20 минут ішінде дайын болады, оның дәлдігі – 99,6 %.
Биосенсорлар және биочиптер
«Биосенсор» термині деп құрамында биологиялық материал: ферменттер, тіндер, бактериялар, ашытқылар, антигендер/антиденелер, липосомалар, органеллалар, рецепторлар, ДНҚ бар сезімтал қабаты анықталатын компоненттің болуына тікелей жауап беретін және осы компоненттің концентрациясымен функционалдық байланысы бар сигнал тудыратын құрылғыны түсіну керек. Құрылымдық жағынан биосенсор бір-бірімен тығыз байланыста орналасқан екі түрлендіргіштен немесе трансдьюсерден – биохимиялық және физикалық түрлендіргіштерден тұратын біріктірілген құрылғы болып табылады.
Нарық көлемі шамамен 70 млрд. АҚШ долларын құрайды, оның ішінде биосенсорлардың үлесі 20 %-дан асады және тұрақты түрде өсіп келеді. Қазіргі уақытта биосенсорлардың бірнеше түрі бар. Олар – ферменттік электродтар, ферменттік микрокалориметриялық датчиктер және хеми- әрі биолюминесценция негізіндегі биодатчиктер.
Биологиялық микрочиптер – әртүрлі биохимиялық талдаулар жүргізуге арналған миниатюралық құрылғылар. Бұл – бетіне реакцияға қабілетті агенттердің жиі орналасқан дақтары түсірілген, талданатын үлгілер құрамындағы белгілі бір заттармен өзара әрекеттесе алатын микропластинкалар. Олар молекулалық биологияның іргелі міндеттерінің бірі болып табылатын гендер мен олардың өнімдерінің өзара реттелуінің нәзік тетіктерін зерттеуге арналған құралдар болып табылады. Қазіргі уақытта микроорганизмдердің, өсімдіктердің, сүтқоректілердің және адамның гендері бар нейлон мембраналарында – сүзгілерінде орналасқан ДНҚ-микрочиптер және әртүрлі фирмалардың бағдарламалық қамтамасыз етуі қолжетімді. Ақуыздық микрочиптерді әзірлеу анағұрлым күрделі міндет болып табылады. Ақуыздық микрочиптерді жасауға үлкен инвестициялар тартылуда. Жаңа ғылым саласы – протеомика – тірі организмдердегі ақуыздарды, олардың синтезін, өзара әрекеттесуін және өте күрделі байланыстарын зерттеуге арналған. Молекулалық технология институтының ғалымдары әртүрлі заттарды жылдам әрі барынша дәл анықтауға мүмкіндік беретін тест-жүйелер – биочиптерді ойлап тапты. Биочип – бетіне әрқайсысының диаметрі 100 микроннан аз, көзге әрең көрінетін ондаған жартылай сфералық гидрогель ұяшықтары түсірілген шағын шыны пластинка. Олардың ішінде талданатын ерітінділердің құрамындағы заттардың молекулаларын іріктеп байланыстыра алатын, функционалдық белсенді күйдегі биологиялық белсенді макромолекулалар химиялық жолмен бекітілген. Кейбір аурулардың бастапқы кезеңдерінде бірқатар ақуыздарда болмашы өзгерістер орын алады. Ресейлік және француздық ғалымдар осы өзгерістерді анықтап, талдауға қабілетті аппаратура жасауда.
Соңғы жылдары ДНҚ-чип технологиясының дамуымен қатты беттердегі белгілі бір молекулалардың селективті сорбция процестерін анықтаудың физикалық әдістерін пайдаланатын ДНҚ-сенсорлар кеңінен қолданыла бастады.
ДНҚ-сенсор жоғары сезімталдыққа, шағын өлшемдерге ие, аз көлемде жанаспайтын өлшеу әдісін жүзеге асырады, қарапайым құрылымы бар және оны өндіру арзан болуы мүмкін.
Өсімдік тектес белсенді заттар мен өнімдердің биотехнологиясы
Өсімдік тектес биологиялық белсенді заттар химиялық синтезі көбінесе іс жүзінде мүмкін емес болатын алуан түрлі материалдардың кең ауқымын білдіреді.
Өсімдік тектес өнімдерді ірі көлемде тұтынушылар болып тамақ өнеркәсібі мен сусындар өндірісі қала береді және олардың 2003 жылғы қажеттілігі 560 млн. АҚШ долларын құрады. Мысалы, қазіргі уақытта Ресейде женьшень мен қызғылт родиоланың жасушалық биомассасы негізінде медициналық және парфюмериялық препараттар өндірісі жүзеге асырылады.
Өсімдік жасушаларының дақылдарын пайдалана отырып, биологиялық белсенді және дәрілік препараттар алу кеңінен таралған және үлкен перспективаларға ие.
Өсімдік тектес өнімдерге нарықтың қажеттілігі
1-кесте
| Өнімнің атауы | 1993 жыл | 1999 жыл | 2003 жыл | 2008 жыл* | Орташа жылдық өсім, % (1993–2003 жылдар) |
|---|---|---|---|---|---|
| Өсімдік тектес өнімдерге нарықтың жиынтық қажеттілігі (млн. АҚШ доллары), оның ішінде: | 1185 | 1890 | 2935 | 4495 | 9,9 |
| Эфир майлары | 155 | 625 | 820 | 1054 | 6,1 |
| Ботаникалық экстракттар | 268 | 560 | 1120 | 1990 | 15,9 |
| Шайырлар, гельдер және полимерлер | 274 | 392 | 500 | 660 | 7,4 |
| Ферменттер және оксиқышқылдар (α және β) | 170 | 300 | 480 | 790 | 11 |
| Өсімдік тектес өнімдерді өндіру, тонна | 170000 | 240000 | 340000 | 450000 | 7,7 |
\* – Сарапшылардың болжамы
Ескерту РЦПИ: α – грек әліпбиінің альфасы, β – грек әліпбиінің бетасы.
Биологиялық белсенді қоспалардың (ББҚ) биотехнологиясы
Әртүрлі елдерде бұл өнімдер әртүрлі жіктеледі. Қазақстанда олар 3 топтан тұрады:
парафармацевтика – дәрілік заттарға жақын заттар;
нутрицевтика – құрамында сауықтыру қоспалары бар азық-түлік өнімдері;
дәрумендік-минералдық кешендер.
ББҚ-ның барлық аталған топтары өсімдік және жануар тектес шикізаттан химиялық экстракция арқылы да, биотехнологиялардың көмегімен де алынады. ББҚ-ны нарыққа шығару дәрілік және диагностикалық препараттарды шығарған кездегідей рұқсат беру рәсімдерін талап етпейді, бұл өндірістің тартымдылығын арттырып, оған әлемдегі ең ірі фармацевтикалық және биологиялық фирмалардың барлығы дерлік қатысуына себеп болды.
Қазіргі заманғы адамның тамақтану құрылымын зерттеу бойынша осы уақытқа дейін жинақталған деректер тағамның алмастырылмайтын компоненттерін жеткіліксіз тұтынудың кеңінен таралғанын көрсетеді.
Ұсынылатын тұтыну нормаларын ескере отырып, қазіргі заманғы адамның тамақтану рационын оңтайландыруға денсаулыққа зиян келтірмей, табиғи азық-түлік өнімдерін тұтынуды жай ғана арттыру арқылы қол жеткізу мүмкін емес. Ол жаңа тәсілдер мен шешімдерді талап етеді. Осындай тәсілдердің бірі – полидәрумендік түрлер, дәрумендік-минералдық қоспалар және табиғи биологиялық белсенді заттардың көздері болып табылатын өсімдік кешендері түріндегі тағамға арналған биологиялық белсенді қоспалар.
Осыдан организмді жетіспейтін заттармен қамтамасыз етудің азық-түлік өнімдерінің өндіріс көлемін арттыруға қарағанда қолжетімді әрі жылдам тәсілінің қажеттілігі туралы қорытынды туындайды. Мұндай рөлді бүкіл әлемде кеңінен таралған, тамақтану кезінде тұтынылатын биологиялық белсенді қоспалар атқаруы тиіс. Олар әртүрлі фармацевтикалық түрлерде (тұнбалар, экстракттар, бальзамдар, шәрбаттар, концентраттар, изоляттар, ұнтақтар, таблеткалар, капсулалар және тағы басқалар) немесе биологиялық белсенді заттармен байытылған азық-түлік өнімдері түрінде қолданылады. Тамақтану мен халықтың денсаулығын жақсартудың мұндай жолының шынайылығы биоорганикалық химия мен биотехнологияның (заттарды толық әрі сапалы бөліп алуға қол жеткізу), нутрициология мен фармакологияның (биологиялық белсенді заттардың әсер ету және организмдегі түрлену механизмдерін ашу) жетістіктерімен негізделеді.
Ауыл шаруашылығындағы биотехнология
Ауыл шаруашылығының биотехнологиялық секторы ветеринариялық биотехнологиялық өнімдерден, өсімдіктерді қорғаудың биотехнологиялық құралдарынан және трансгенді өсімдіктер мен жануарлардан тұрады.
Жануарларды қорғаудың биотехнологиялық құралдары
Мал шаруашылығындағы антибиотиктер нарығына мыналар кіреді:
өсу промоторлары – сатылым көлемі 1,0-ден 1,7 млрд. АҚШ долларына дейін;
емдеу және профилактикаға арналған антибиотиктер – 2,0 млрд. АҚШ долларына дейін;
паразиттерге қарсы құралдар – 3,3 млрд. АҚШ доллары.
Мамандардың пікірінше, жемшөп қоспаларындағы өсу промоторлары ретіндегі антибиотиктер жақын уақытта пробиотиктермен, аминқышқылдарымен, дәрумендермен, ферменттермен және өсімдік экстракттарымен алмастырылады. Биотехнологияның көмегімен ауруларға төзімді жануарларды алу мәселелері шешілуде.
Мал шаруашылығындағы биотехнология
Биотехнологияның ірі жетістігі – эмбриондарды трансплантациялау әдісін әзірлеу. Оның мәні жоғары өнімді сиырдан алынған эмбрионды кәдімгі сиырға көшіру және одан жоғары тұқымды ата-анасының белгілерін тұқым қуалайтын бұзау алу болып табылады. Жасушалық деңгейде жынысты анықтау және басқару әдісі әзірленді, оның табын құрылымын оңтайландыру үшін болашағы зор.
Биологиялық белсенді жемшөп қоспалары (БАЖҚ) мен минералды-дәрумендік премикстер мал шаруашылығын қарқындату және жаңа тұқымдарды өсіру мәселелерінде орасан зор рөл атқарады.
Құрама жемді дәрумендермен байытудың ең кең таралған және экономикалық тұрғыдан тиімді тәсілі – оларды премикстер құрамында жемшөп шикізатына енгізу. Премикс – химиялық және микробиологиялық синтездің биологиялық белсенді заттарынан тұратын байытушы кешен.
Өсімдіктерді қорғаудың биотехнологиялық құралдары
Қазіргі уақытта өсімдіктерді қорғау құралдарын өндіруде анағұрлым тиімді немесе қоршаған ортаға зияны аз препараттарды, оның ішінде биопестицидтерді өндіруге көшкен өндірушілер коммерциялық табысқа жетуде. Биопестицидтер – микробтық, өсімдік және жануар тектес өнімдер, оларды қолдану экологиялық тұрғыдан қауіпсіз болып табылады. Биопестицидтер екі топқа бөлінеді – микробтық және биохимиялық пестицидтер. Микробтық пестицидтердің белсенді ингредиенті ретінде микроорганизмдер – бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар пайдаланылады. Биохимиялық пестицидтер – табиғи тектес субстанциялар (феромондар, өсу реттегіштері, көбею функцияларының реттегіштері), олар қоршаған ортаға уытты әсер етпей, ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ауру қоздырғыштары мен зиянкестерінің өсуі мен таралуын бақылайды. Биопестицидтердің құнын төмендету мақсатында фермерлік шаруашылық жағдайында ферментерлерде өсірілгеннен кейін кептірілген микроорганизмдерді – бактериялар мен саңырауқұлақтарды қолдану технологиялары әзірленуде.
Биотехнологиялық (трансгенді) өсімдіктер мен жануарлар түрлері
Биотехнологияның ең жылдам дамып келе жатқан бағыты – гендік инженерияның көмегімен трансгенді өсімдіктер мен жануарларды жасау, яғни трансгеноз.
Трансгенді өсімдіктер
2002 жылы трансгенді сорттарды өсірудің жалпы алаңы алтыншы жыл қатарынан жылына 105 %-дан астам қарқынмен өсуді жалғастырды. 2002 жылы ол 58,7 млн. гектарды құрады және осы бизнеспен шамамен 6 млн. адам айналысты. Бұл Ұлыбритания аумағынан екі есе дерлік үлкен немесе Ресей Федерациясының барлық егістік жерлерінің 50 %-дан астамын құрайды, онда әзірге бірде-бір трансгенді дақыл коммерциялық мақсатта өсірілмейді. 2001 жылдан 2002 жылға дейін әлемде генетикалық модификацияланған (ГМ) өсімдіктер егілген алаң 12 %-ға, ал 1996 жылдан 2002 жылға дейін 35 есе өсті. Мұндай жоғары енгізу қарқыны ауыл шаруашылығының бүкіл тарихында кез келген басқа технологиямен салыстырғанда бұрын-соңды болмаған құбылыс болып табылады. Соңғы жеті жылда трансгенді дақылдар өсіретін елдердің саны екі еседен астамға артып, он алтыға жетті.
2002 жылы басым трансгенді дақыл соя болды, екінші орында жүгері, үшінші орында – мақта, одан кейін күздік рапс тұрды.
Жекелеген дақылдар алып жатқан алаңдар және олардың 2002 жылғы өзгеруі
2-кесте
| Дақыл | Алаңы, млн. га | Трансгенді дақылдардың жалпы алаңындағы үлесі, % | Өсім, % ||---|---:|---:|---:|| Соя | 36,5 | 62 | +10 || Жүгері | 12,4 | 21 | +27 || Мақта | 6,8 | 12 | – || Күздік рапс | 3 | 5 | +11 || Кәді |
Төменде мәтіннің қазақ тіліне толық аудармасы берілген. Бастапқы мәтіндегі құрылымы, тақырыптары, кестелері, нөмірленуі, сілтемелері мен ескертпелері сақталды.
| Өнім түрі | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 2005* | 2009* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
Жуғыш заттар өндірісіне арналған ферменттер, %
| 42 | 40 | 41 | 35 | 36 | 34 | 32 | 33 | 29 || -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
Тоқыма өнеркәсібіне арналған ферменттер, %
| 15 | 13 | 15 | 3 | 10 | 7 | 5 | 4 | 4 || -- | -- | -- | - | -- | - | - | - | - |
Көмірсутекті шикізатты өңдеуге арналған ферменттер, %
| 18 | 18 | 14 | 16 | 16 | 16 | 16 | 13 | 15 || -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
Сүт өнеркәсібіне арналған ферменттер, %
| 19 | 18 | 16 | 18 | 14 | 15 | 14 | 11 | 12 || -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
| (i) Басқалары, % | 6 | 11 | 14 | 18 | 24 | 28 | 33 | 39 | 40 || ------------- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- | -- |
* Сараптамалық болжам
Соңғы 5–6 жылда нан пісіруге арналған ферменттер мен жемшөп қоспаларын өндіру екі есе өсті. Жануарларға арналған азықтардың сіңімділігі мен тағамдық құндылығын арттыруға бағытталған жемшөптік ферменттік қоспалар нарығы 105 млн АҚШ долларына бағаланады. Тамақ өнімдерін өндірудің әртүрлі салаларына арналған энзимдер нарығы 540 млн АҚШ долларына жетеді. Ағынды суларды тазартуға арналған ферменттердің де әлеуеті жоғары және қолданылу аясы кең.
Тамақ өнеркәсібінде энзимдерді пайдалану қолжетімді әрі арзан ауыл шаруашылығы шикізатының түрлерінен және тамақ өнеркәсібінің қалдықтарынан азық-түлік өнімдерін аз шығынмен әрі серпінді өндіруді ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Өнеркәсіптік энзимдер өндірісінің 90%-ы Еуропада, Жапонияда және АҚШ-та шоғырланған. Қытай мен Үндістан Азия нарықтарын қамтамасыз етеді. Жалпы алғанда, өнеркәсіптік энзимдердің әлемдік нарығы 1,5 млрд АҚШ долларына бағаланады.
Өндіруші өнеркәсіптегі биотехнология
Микроорганизмдердің әртүрлі топтарын пайдалануға негізделген биотехнологиялар мұнай өндіруде және қоршаған орта объектілерін мұнаймен ластанудан тазартуда барған сайын кеңінен қолданылуда.
Биотехнологиялық зерттеулердің маңызды бағыты өнеркәсіптік өндірістердің әртүрлі қалдықтарымен қоршаған ортаның ластануынан қорғаудың жаңа технологияларын әзірлеу және ластанған аумақтарды тазарту болып табылады.
Тау-кен өнеркәсібі
Алтынды және басқа да бағалы әрі сирек жер металдарын өндіру мен өңдеудің биотехнологиялық әдістерінің артықшылықтары осы жағдайда сөзсіз болып табылатын экологиялық және экономикалық аспектілермен ғана шектелмейді. Сонымен қатар бұл әдістер құрамында жүздеген миллион көлеміндегі валюталық құндылықтар сақталған, өңдеуге қиын концентраттарды, қалдық қоймаларын және баланстан тыс кендерді қайта өңдеуге бағытталған.
Әртүрлі кен орындарының алтын-мышьяк концентраттарын өңдеудің биотехнологиялық тәсілін әзірлеуде Кеңес Одағы көшбасшы болды, алайда алғашқы биотехнологиялық қондырғы 1986 жылы ОАР-да салынды.
Әлемдік тәжірибедегі алғашқы жартылай өнеркәсіптік қондырғылар сынақтар барысында алтынды алу пайызын орта есеппен 60%-ға арттырғанын көрсетті. Бүгінде әлемде дәл осы әдістің көмегімен жылына 32 тоннадан астам алтын өндіріледі.
Шетелдегі алтын өндіруге арналған биотехнологиялық өнеркәсіптік қондырғыларды пайдаланудың мол практикалық тәжірибесі күрделі шығындарды азайту және пайдалану шығындарын төмендету есебінен, алтынды алу деңгейін арттырумен және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етумен қатар, жоғары экономикалық тиімділікті көрсетті.
2002 жылғы сәуірде «Алтын и Аймак» ЖАҚ (Өскемен қаласы) дәстүрлі технологияларға көнбейтін «қиын өңделетін» кендерден бактериялық байыту әдісімен қазақстандық алтынның алғашқы құймасын алды. Егер Қазақстанның жер қойнауында дәстүрлі өңдеу әдістерімен игеруге қолжетімсіз, бірақ жүздеген миллион доллар тұратын алтын, платина және басқа да бағалы әрі сирек жер металдары қоры бар екенін ескерсек, дәстүрлі емес инновациялық әдістер мен технологияларға назар аударуға толық негіз бар. Оның үстіне, бұл технологиялар заман талаптарына ғана емес, мемлекеттің инновация, экономика, экология, энергетика және тағы басқа салалардағы саясатына негізделген Стратегиясына да сәйкес келеді.
Мұнай өндіру өнеркәсібі
Мұнай бергіштігін арттырудың жаңа тәсілдерін әзірлеудің биотехнологиялық әдістері өзекті міндет болып табылады, өйткені мұнай кен орындарын игерудің қолданыстағы тәсілдері жер қойнауындағы мұнайдың 50%-ынан аспайтын бөлігін ғана алуға мүмкіндік беретіні нақты белгілі. Мұнай бергіштігін арттырудың бұл әдістері аз капитал сыйымдылығымен, тиімділігімен және экологиялық қауіпсіздігімен назар аудартады.
Биотехнологиялар қабатқа енгізілетін микроорганизмдердің физиологиялық-биохимиялық ерекшеліктеріне негізделген: олардың температураның, қысымның, тұздылықтың кең ауқымында, аэробты және анаэробты жағдайларда өсу қабілеті, сондай-ақ тіршілік әрекеті үшін мұнайдан қоректік көздерді пайдалану мүмкіндігі бар. Бұл ретте микроорганизмдер әртүрлі метаболиттерді: газдарды, қышқылдарды, беттік-белсенді заттарды түзеді. Олар микробиологиялық синтез нәтижесінде тікелей қабаттың ішінде пайда болады, бұл тазалықты қамтамасыз етіп, мұнай бергіштігін 40%-ға дейін арттырады.
Биотехнологияны қолдану игеруге тартылатын қорларды 5–7%-ға арттыруға, ұңғымалардың өнімділігін 1,5–2 есе, ал ағымдағы мұнай өндіру көлемін 15–25%-ға ұлғайтуға мүмкіндік береді. Энергия тасымалдаушылар бағасының өсуін ескергенде, биотехнологиялық әдістер 1,5–2 жыл ішінде өзін-өзі ақтайды.
Алайда мұнай өндіруге байланысты ең өзекті мәселе – мұнай кәсіпшіліктерінде де, олардан алыс жерлерде де, құрлықта да, су бассейндерінің акваторияларында да шикі мұнайдың төгілу салдарын жою мәселесі. Қазіргі уақытта қоршаған ортаның химиялық ластануы, оның ішінде мұнаймен және оны қайта өңдеу өнімдерімен ластануы ерекше қауіп төндіреді. Бұл энергия тасымалдаушыларды өндіру, тасымалдау және қайта өңдеу ауқымының орасан зор болуымен байланысты. Жаппай ластану қаупі мұнаймен ластануға қарсы күрес әдістерін әзірлеуге түрткі болды. Соңғы уақытта микробиологиялық әдіске барған сайын көбірек көңіл бөлінуде. Бұл әдістің сөзсіз артықшылықтары – тиімділігі, үнемділігі, экологиялық қауіпсіздігі, технологиялық икемділігі және қайталама ластанудың болмауы.
Өсімдік сорбенттерін қолданудың экономикалық бағалауы сорбенттің өзіндік құны 0,75 АҚШ доллары/кг, ал су бетінің 1 шаршы метрін тазалау құны 0,16–0,33 АҚШ долларын құрайтынын көрсетті. Бұл қолданыстағы баламалардан едәуір арзан. Алайда барлық баламалар да, авторлар келтірген есептеулер де шетелде өндірілгенін атап өткен жөн. Қазақстанда бұл көрсеткіштер айтарлықтай болмаса да, жеткілікті дәрежеде төмен болуы мүмкін.
Қазіргі уақытта су бетін де, құрлық бетін де мұнаймен ластанудан толық тазартудың бірыңғай әдісі жоқ. Химиялық бейтарап материалдар негізіндегі сорбциялық әдістер мұнайды экологиялық таза тәсілдермен жою мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. Мұнай сіңіретін сорбенттерді ағынды суларды тазарту кезінде де, мұнай төгілуіне қарсы күрестің барлық кезеңдерінде де пайдалануға болады.
Мұнай өңдеу қалдықтарын кәдеге жаратудың жаңа бағыты – Массачусетс университетінің ғалымдары әзірлеген, бактериялар электр энергиясын өндіретін энергетикалық қондырғыны жасау. Отын ретінде кез келген органикалық қалдықтарды, соның ішінде мұнай өңдеу қалдықтарын пайдалануға болады. Құрылғының конструкциясы қарапайым, тек бактерияның түрі ерекше, оның бар екені туралы салыстырмалы түрде жақында ғана белгілі болды. Көмірсутектерді оттегін мүлде қажет етпей толық ыдырата отырып, олар «тіршілік әрекетінің жанама өнімі» ретінде электрондар бөледі. Мұнай өңдеу қалдықтарын осындай экологиялық таза қондырғыда электр энергиясын өндіру арқылы кәдеге жарату оларды пештерде жағуға қарағанда анағұрлым перспективалы болып көрінеді.
Энергетикадағы биотехнология: биогаз
Көмірсутекті шикізаттың табиғи қорларының энергия тасымалдаушы ретінде сарқылу мәселесі кеше ғана пайда болған жоқ және энергияның жаңа көздерін іздеу де кеше ғана басталған жоқ. Фотоэлектрлік батареялар, күн жылытқыштары, жел және биотермалдық сулар энергиясына негізделген шағын электр станциялары, жаңартылатын энергия көзі ретінде биомассаны пайдалануға арналған әзірлемелердің көптеген жобалары – өткен ғасырдың 70-жылдарында пайда болған жобалар.
Бүгінде жаңартылатын ресурстарды, атап айтқанда биомассаны тарту идеясы өзектілігін сақтап отыр. Егер өсімдіктер жыл сайын фотосинтез арқылы шамамен 30 миллиард тонна көміртекті байланыстыратынын, ал әлемде мұнайдың одан он есе аз мөлшері жойылатынын ескерсек, бұл туралы ойлануға негіз бар.
Энергетикалық базаны биологиялық ресурстар есебінен кеңейтуге келетін болсақ, бұл тек жүйелі тәсіл мен нақты жағдайларды мұқият бағалау арқылы ғана мүмкін болады. Биомассаны пайдаланудың ең оңтайлы тәсілі – оны газдандыру және кейіннен газ турбиналарында жағу. Принстон университетінде жүргізілген алдын ала есептеулер биомассаны газдандыру өнімдерімен жұмыс істейтін турбогенераторлардың дәстүрлі жылу, атом және гидравликалық энергетикалық қондырғылармен табысты бәсекелесе алатынын көрсетеді. Жақын болашақта мұндай турбогенераторларды қолданудың ең перспективалы салалары биомассаның үлкен көлемі жиналатын экономика салалары болуы мүмкін (атап айтқанда, қант қамысын өңдейтін қант және спирт зауыттары). Мәселен, Бразилияда спирт өндіретін кәсіпорындардан алынатын биомассаны пайдалану кезінде электр энергиясының елеулі артық көлемі пайда болады, оны сату спиртті мұнайдан арзан етеді. Тек қант қамысының өзінен осы дақыл өсірілетін дамушы 80 елдегі барлық энергия көздері өндіретін энергияның 50%-ын өндіруге болады.
Соған қарамастан, бактериялық ашыту арқылы биологиялық отынды тікелей өндірудің жеткілікті тиімді болып шыққан тәсілі бар. Бұл – ауыл шаруашылығы қалдықтарын метанға айналдыру процесі, оны алу тәсіліне қарай биогаз деп атайды. Биогаз қондырғылары – метантенктер – анаэробты метан түзуші бактериялар қауымдастықтарын пайдалануға негізделіп әзірленген (жаһандық ауқымда бұл бактериялар Жердегі биологиялық метанның жалғыз көзі болып табылады).
Ауыл шаруашылығы өндірісінде егіншілікте органикалық тыңайтқыштардың үнемі жетіспеуі жағдайында мал шаруашылығы фермаларындағы таусылмайтын қалдық үйінділері биогаз өндіруге қажетті шикізат мәселесін шеше алады, ал өңделген шикізат тыңайтқыш тапшылығы мәселесін шешіп, қалдықтарды жоюға және электр энергиясымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Биогазға өңделген көң тыңайтқыш ретінде де өте қолайлы, өйткені одан жануарлар тамақтану кезінде жұтып қойған тұқымдар өніп шықпайды, ал әдеттегі көңнен, әдетте, егістіктерді арамшөптермен ластайтын өсімдіктер өсіп шығады.
Биогаз алу технологиясының негізінде анаэробты биотехнология, яғни өсімдік тектес органикалық массаны оттегі мүлде жоқ жағдайда (метантенктерде) ашыту процесі жатыр. Бүкіл әлемде биогаз дәстүрлі емес энергетикалық ресурстардың көзі ретінде жоғары қызығушылық тудырып отыр. Батыс Еуропаның барлық елдерінде биогаз өндіру және пайдалану жөніндегі ұлттық бағдарламалар құрылған.
Қазіргі заманғы техникалық биоэнергетика органикалық қалдықтарды техникалық тұрғыдан қолайлы отын мен энергия түрлеріне айналдырудың екі негізгі бағытын қамтиды:
- термохимиялық конверсия (тікелей жағу, пиролиз, газдандыру, сұйылту, синтез);
- биоконверсия (спирттер, сутегі, биогаз, органикалық қышқылдар, өсімдік майларын алу).
Химиядағы биотехнология
ХХ ғасырдың соңында әлемде синтетикалық пластмассалар өндірісі жылына 130 млн тоннаға жетті. Пластмассаларды пайдаланудың қарқынды дамып келе жатқан бағыттарының бірі – қаптама өндірісі. 1975 жылдың өзінде-ақ полимерлер қаптама жасау үшін қолданылуы бойынша шыныдан, қағаздан және картоннан кейін үшінші орынға шықты.
Өндірілетін барлық пластиктің 41%-ы қаптама жасауға пайдаланылады, оның осы көлемінің 47%-ы азық-түлік өнімдерін қаптауға жұмсалады. Егер шыны ыдыстар, әдетте, тұтыну айналымында болса, ал қағаз табиғи жағдайда ыдырайтын болса, онда тұрмыстық қоқыстың 40%-ын құрайтын синтетикалық полимерлерден жасалған қаптама іс жүзінде «мәңгілік» болып табылады – ол ыдырамайды. Сондықтан пластмасса қалдықтарымен не істеу керек деген мәселе жаһандық экологиялық проблемаға айналуда.
Пластмасса қалдықтары мәселесін шешуге әлемдегі экологиялық жағдай және, шамасы, ХХІ ғасырдағы синтетикалық пластмассалар өндірісінің даму қарқыны мен бағыттары едәуір дәрежеде байланысты болады. Әйтпесе, адамзат өзін пластмасса қоқысына көміп тынады.
Биотехнологияның дамуымен бірге қаптама материалдарын алу технологиялары да дамып, сонымен қатар қаптаманың функциялары кеңеюде. Тамақ өнімі мен қоршаған орта арасындағы инертті, бейтарап тосқауыл болудан қаптама қазіргі уақытта барған сайын өндіріс факторына айналуда, өйткені оның көмегімен:
- өнімнің құрамын мақсатты түрде өзгертуге болады. Бұл жағдайда қаптама жасау үшін иммобилизацияланған ферменттері бар биологиялық белсенді материалдар қолданылады;
- тағам өнімдерін микробтық бұзылудан қорғап, осылайша олардың «өмір сүру» уақытын ұзартуға болады. Мысалы, «белсенді» қабықшадағы шұжық өнімдерінің сақтау мерзімі 2–3 есе артады;
- қабықшаның ішінде оңтайлы газ ортасын жасауға болады, бұл тағам өнімдерін модификацияланған және реттелетін ортада сақтау кезінде кеңінен қолданылады;
- микротолқынды қыздыру жағдайында тағам өнімдерін өңдеу температурасын реттеуге болады.
Бұл бағыт сөзсіз қызығушылық тудырады, өйткені қоспаны тағамның өзіне емес, полимерлі қабықшаның матрицасына енгізу қоспаның тағам өніміне массалық тасымалдану жылдамдығын реттеу арқылы оның әсерін ұзартуға мүмкіндік береді. Мұндай қаптамалардың маңызды артықшылығы – қоспаларды иммобилизациялау арқасында олардың тағам өніміне көшуі барынша азайтылатындығында, өйткені соңғы деректер бойынша көптеген тағамдық қоспалар денсаулыққа белгілі бір қауіп төндіреді.
Биотехнология және қоршаған орта. Қазақстандағы экология проблемалары
Қазақстанда табиғи орта өте осал. Республика аумағының басым бөлігін далалар, шөлейттер және шөлдер алып жатыр. Каспий, Арал, Балқаш, Зайсан, Алакөл сияқты бірегей құрлықішілік теңіздер мен көлдер бар.
Антропогендік жүктемелердің нәтижесінде Қазақстанның бүкіл аумағына дерлік табиғи ортаның елдің болашақ экономикалық және әлеуметтік дамуын қамтамасыз етуге қабілетті табиғи мүмкіндігі бұзылған.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің экстенсивті дамуы жердің тозуы мен ландшафттардың жұтаңдануына алып келді. Ел аумағының 60%-дан астамы аса күшті шөлейттенуге ұшыраған, бұл топырақ құнарлылығының төмендеуіне және соның салдарынан мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы өнімділігінің қысқаруына әкеледі. Бір ұрпақтың көз алдында Арал теңізінің ауданы екі есеге жуық қысқарды. Балқаш көлін де осындай тағдыр күтіп тұр. Республика жылына 100 текше км суға мұқтаж болған жағдайда, қазіргі сумен қамтамасыз етілу көлемі 34,6 текше км құрайды. Жан басына шаққандағы сумен қамтамасыз етілу деңгейі бойынша Қазақстан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері арасында соңғы орында тұр.
Республиканың жерүсті су айдындарына жыл сайын 200 млн текше метрден астам ластанған ағынды су төгіледі. Ауданы бірнеше шаршы километрден жүздеген шаршы километрге дейін жететін жерасты суларының 3 мыңнан астам ластану ошағы анықталған.
Өңдеу және энергетика кешендерінің кәсіпорындарының көпшілігінде технологиялар жетілдірілмеген, негізгі өндірістік қорлары моральдық және физикалық тұрғыдан тозған, бұл зиянды шығарындылар көлемінің ұлғаюына ықпал етеді. Ауаның, судың және топырақтың қарқынды ластануы, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің деградацияға ұшырауы, табиғи ресурстардың сарқылуы экожүйелердің бұзылуына, шөлейттенуге және биологиялық әрі ландшафтық әртүрліліктің едәуір жоғалуына, халықтың аурушаңдығы мен өлім-жітімінің өсуіне алып келді. Мұндай өзгерістердің салдары халықтың өмір сүру сапасының төмендеуі және республиканың тұрақсыз дамуы болып табылады. Сонымен қатар Еуразия елдері арасында қоршаған ортаны қорғауға жұмсалатын мемлекеттік шығыстар ең төмен деңгейде қалып отыр. Олар бір адамға жылына 0,5 АҚШ долларынан аспайды.
Биотехнология адам игілігіне және қоршаған ортаны қорғау ісіне бактериялардан бастап қырыққұлақтарға дейінгі (қырыққұлақтардың мышьяк қосылыстарын жинақтау қабілеті), қырыққұлақтардан жоғары сатыдағы өсімдіктерге дейінгі және адамға енді қажет емес болып көрінетін барлық нәрсені қызмет еткізеді.
Егер қазіргі уақытта қоршаған ортаны қорғау технологияларының әлемдік нарығы 235 млрд АҚШ долларына бағаланса, кейбір бағалаулар бойынша оның 25–40%-ы биотехнологиялардың үлесіне тиесілі.
Топырақты, су айдындарын, полигондарды санациялау, фиторемедиация және биоремедиация
Қазіргі уақытта ауыр металдармен және басқа да элементтермен ластанған топырақты тазарту мәселесі ашық күйінде қалып отыр. Өсімдіктердің металдарды жинақтауы есебінен оларды топырақтан жоюға арналған фиторемедиация әдісі, атап айтқанда, шығындардың аз болуына байланысты топырақты қалпына келтірудің қолданыстағы әдістеріне (экскавация, шаю) балама болып табылады. Бұл әсіресе өсімдіктер аз өсетін таулы аудандар үшін маңызды, өйткені мұндай жағдайда ландшафт жақсарады. Топырақтағы қорғасынның (Pb), мырыштың (Zn) және кадмийдің (Cd) орташа концентрациясы тиісінше 4431, 4920 және 37 мг/кг болған кезде өсімдік үлгілеріндегі олардың концентрациясы салыстырмалы түрде жоғары болды (4-кестені қараңыз). Мәселен, табиғи жағдайда өсетін Chenopodium album L. құрғақ сабақтарында 557 мг/кг-ға дейін Pb жинақтаған. Отырғызылған Atriplex leucoclada өсімдігінде Zn мен Cd-нің ең көп мөлшері – тиісінше 3165 және 14 мг/кг құрғақ сабақ массасына шаққанда анықталған.
Өсімдіктердің арқасында ауыр металдардың жел эрозиясы, нөсер суларымен шайылуы және инфильтрация арқылы таралуы азаяды. Өсірілген өсімдіктерді кәдімгі әдістермен өңдеуге немесе шағын көлемде орналастыруға болады.
Өсімдіктердің металдарды жинақтау қабілеті фотоіздеу және кен орындарын барлау, фитоархеология және ризофильтрация сияқты басқа да бағыттарда қолданылады.
Адамзат алдында тұрған ең өзекті экологиялық проблемалардың бірі – топырақты санациялау, әскери полигондардың аумақтарын тазарту және химиялық қаруды жою мәселелері.
Өсімдіктердің металдарды жинақтауы
4-кесте
| Өсімдік үлгілері | Сабақтар | Тамырлар | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Pb | Zn | Cd | Pb | Zn | Cd | |
| Atriplex leucoclada | 400.8 | 3165.0 | 13.9 | 189.4 | 590.0 | 1.4 |
| Chenopodium album L | 557.7 | 2186.7 | 9.6 | 194.0 | 680.0 | 3.1 |
| Eleagnus angustifolia L | 428.1 | 1372.5 | 8.5 | |||
| Haloxylon articulatum | 186.4 | 1495.0 | 9.4 | 250.2 | 800.0 | 1.6 |
| Polygonum arenas trum | 136.2 | 1590.0 | 5.6 | 271.8 | 890.0 | 2.9 |
| Salsola volkenssi | 223.7 | 1468.0 | 6.4 | 136.7 | 598.0 | 3.9 |
| Tamarix sp. | 497.6 | 2120.0 | 9.2 |
Химиялық қаруды жою және әскери полигондардың аумақтарын тазарту мәселелеріне келетін болсақ, АҚШ-та университет деңгейінде әскери қызметшілерді топырақты, су айдындарын және ауаны биоремедиациялау әдістерімен таныстыруды қамтитын арнайы даярлау бағдарламасы бар. АҚШ Қорғаныс министрлігінің үш ірі полигоны 2001 жылы жарылғыш заттармен ластанған топырақты өңдеу үшін W.R. Grace & Co. фирмасының DARAMEND@ микробтық биоремедиация технологиясын сатып алды, өйткені бұл технология өңдеудің алғашқы екі кезеңінен кейін-ақ топырақты 99%-ға тазартатынын көрсетті.
Ресейде ғылыми-зерттеу ұйымдары, соның ішінде қорғаныс саласының ұйымдары, химиялық қаруды залалсыздандыру кезінде пайда болатын реакциялық массалар мен сұйық қалдықтарды өңдеу және топырақты ремедиациялау үшін биотехнологиялық әдістерді (микроорганизмдер мен өсімдіктерді қолдану арқылы) әзірлеуде. Сондай-ақ ауаны органикалық қосылыстардан тазартудың биотехнологиялық жүйесі әзірленіп, тәжірибелік қондырғы жасалды. Оны пайдалануға арналған лицензияларды қазіргі уақытта Ұлыбритания мен Финляндияның химиялық кәсіпорындары сатып алған.
Соңғы онжылдықтар қоршаған ортаға құрылысы әртүрлі, тірі организмдер үшін жиі улы болып табылатын синтетикалық органикалық қосылыстардың (ксенобиотиктердің) орасан зор мөлшерде түсуімен сипатталады. Кейбір ксенобиотиктер микроорганизмдердің катаболизм, яғни осы қосылыстарды ыдырату қабілетін қалыптастыруға бағытталған эволюциялық процестерінің белгілі бір дәрежеде артта қалуына байланысты қоршаған ортада жинақталады. Қазіргі уақытта әртүрлі ксенобиотиктердің деструкция реакцияларын жүзеге асыратын ферменттердің орасан зор алуан түрлілігіне ие микроорганизмдердің әлеуетін барынша пайдалану міндеті тұр. Осы әлеуетті пайдалану «биоремедиация» деп аталады.
Бүгінде өнеркәсіптік өндіріс құнының 30%-ына дейінгі және одан да көп бөлігі тазарту құрылыстарын салуға жұмсалатын шығындарды құрайды. Ағынды суларды тазартудың қолданыстағы әдістері үнемі жетілдіріліп отырғанымен, олардың тиімділігі әрдайым экологиялық талаптарды қанағаттандыра бермейді. Мұндай жағдайдан шығудың жолы – сұйық ағындарды тұйық циклде пайдаланатын қалдықсыз өндірістер құру мақсатында дәстүрлі өнеркәсіптік технологияларды қайта қарау. Бұл мәселеде тазартылған суды қажетті нормативтерге дейін жеткізіп, технологиялық циклге қайтаруға немесе ағынды сулардан пайдалы биологиялық өнімдер алуға мүмкіндік беретін жергілікті био-тазарту технологиялары жетекші рөл атқарады.
Тек биотехнологиялық әдістердің физика-химиялық әдістермен салыстырғанда бірқатар артықшылықтары бар: өңдеудің экологиялық қауіпсіздігі, кәдеге жарату нәтижесінде алынатын соңғы өнімдердің қоршаған ортаға зиянсыздығы, әртүрлі ластағыштарға қатысты жоғары бейімделгіштігі мен ерекшелігі, жұмыстардың қолайлы еңбек сыйымдылығы мен құны, рекультивацияланатын топырақтың табиғи жай-күйі мен құнарлылығын сақтау.
§ 3. Қазақстанда биотехнологияны дамытудың негізгі алғышарттары
§ 3.1. Қазақстандағы биотехникалық өнімдерге сұраныс пен ұсыныстың қазіргі жағдайын бағалау
Қазіргі уақытта елімізде биотехнологиялық өнімдерді әзірлеу және өндіру көлемі тиісті деңгейде дамымаған. Көптеген биологиялық өнімдер бойынша ел импортқа тәуелді. Ресейдегідей, Қазақстанда да биотехнология саласының дамуында елеулі сәйкессіздік байқалады. Биотехнологиялық өнімдерді өнеркәсіптік өндіру Қазақстанда неғұрлым жаппай түрде дәрілік препараттардың жекелеген түрлерін, спиртті және сүт биологиялық өнімдерін өндіру түрінде ұсынылған.
Фармацевтика өнеркәсібі
Қазақстан Республикасына импорттық дәрілік заттардың үлкен көлемі келіп түседі. Дайын дәрілік заттардың (ДЗ) импортының көлемі 2000 жылдан бастап тұрақты түрде өсіп келеді. 2003 жылы Қазақстанға 12 917,8 тонна дәрі-дәрмек 269 млн АҚШ доллары сомасына әкелінді. Бұл 2002 жылмен салыстырғанда тиісінше 16% және 34,2%-ға артық. Көріп отырғанымыздай, импортталған дәрілік заттар құнының өсімі олардың заттай көлемінің ұлғаюынан айтарлықтай озып кеткен. Бұл, әрине, елге әкелінетін дәрілік заттардың 1 тоннасының орташа кедендік құнының өсуімен қатар жүрді (2002 жылғы 13,9 мың АҚШ долларынан 2003 жылы 16,2 мың АҚШ долларына дейін, яғни 16,5%-ға өсті).
Жеткізуші елдердің саны артты (50-ден 55-ке дейін), олардың құрамы өзгерді. Қосымша жеткізушілер қатарына Швеция, Аргентина, Иордания, Малайзия, Бангладеш, Индонезия қосылды.
Әкелінген өнімнің құны бойынша көшбасшылардың бестігі бірнеше жыл бойы өзгеріссіз қалып келеді: Германия, Ресей, Үндістан, Франция, Венгрия.
2005 жылы СЭҚ ТН 3001 кіші тобы (қан препараттары, басқа да биологиялық және иммунобиологиялық құралдар, оның ішінде биотехнологиялық препараттар, микроорганизмдер дақылдары) бойынша импортталған дәрілік заттардың көлемі 556 млн АҚШ долларын құрады.
Қазақстан Республикасында дәрі-дәрмек сату көлемі соңғы жылдары жыл сайын орта есеппен 30%-ға артып келеді. Төмендегі кестеде 2003–2005 жылдардағы дәрілік заттар нарығының көлемі берілген.
Қазақстан Республикасындағы дәрілік заттар нарығы
5-кесте
| Кезең | Импорт | Өндіріс | Экспорт | Нарық көлемі | Импорт үлесі |
|---|---|---|---|---|---|
| жыл | млн долл. | млн долл. | млн долл. | млн долл. | % |
| 2003 | 269 | 14 | 1,6 | 283 | 95.6 |
| 2004 | 390 | 20 | 2,6 | 410 | 95.7 |
| 2005 | 556 | 29 | 7,1 | 579 | 97.2 |
Ресми деректерге сәйкес, 1998 жылы Қазақстан халқы антибиотиктерді қоса алғанда, 300 млн АҚШ долларынан астам сомаға дәрілік препараттар сатып алған. Қазақстанда өндірілген дәрілік заттарды сату көлемі 1999 жылы фармацевтикалық нарықтың нақты сыйымдылығының шамамен 4%-ын, ал 2001 жылы 6%-ын құрады. Республикада денсаулық сақтау саласына арналған антибиотиктер өндірісі жолға қойылмаған, дегенмен кең ауқымды әсер ететін және ұзақ әсер ететін химиялық препараттарды әзірлеу мәселелері өзекті болып табылады.
2003–2005 жылдары Қазақстанда өндірілген дәрілік заттарды сату көлемі фармацевтикалық нарықтың нақты сыйымдылығының шамамен 5%-ын құрады. Құндық мәнде 2003 жылы дәрілік заттар шамамен 14 млн АҚШ долларына, ал 2005 жылы 29 млн АҚШ долларына өндірілді. Бұл ретте республикада денсаулық сақтау саласына арналған антибиотиктер өндірісі жолға қойылмаған, дегенмен кең ауқымды әсер ететін және ұзақ әсер ететін химиялық препараттарды әзірлеу мәселелері өзекті болып табылады.
Төмендегі кестеде Қазақстанның фармацевтика өнеркәсібіндегі биотехнологиялық өнім өндірісі бойынша деректер берілген.
Қазақстан Республикасында өнім өндірудің заттай көрсеткіштері
6-кесте
| Өнім атауы | 2002 жыл | 2003 жыл | 2004 жыл | 2005 жыл |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Ферменттер және басқа да органикалық қосылыстар, тонна
| - | - | - | - |
|---|
Ұлтабар ферменті және оның концентраттары, тонна
| - | - | - | - |
|---|
Ферменттер (энзимдер); басқа топтамаларға енгізілмеген ферменттік препараттар, тонна
| - | - | - | - |
|---|
Салицил қышқылы, О-ацетилсалицил қышқылы; олардың тұздары мен күрделі эфирлері, кг
| - | - | - | - |
|---|
Лизин, глутамин қышқылы және олардың тұздары; төртіншілік аммоний тұздары; фосфоаминолипидтер; амидтер, олардың туындылары мен тұздары, кг
| - | - | - | - || - | - | - | - |
Басқа топтамаларға енгізілмеген лактондар; тек азот гетероатомдары бар гетероциклді қосылыстар, құрамында конденсацияланбаған пиразол сақинасы, пирамидон сақинасы, пиперазин сақинасы, конденсацияланбаған триазин сақинасы немесе конденсацияланбаған сақиналардың фенотиазин жүйесі бар қосылыстар; нуклеин қышқылдары және олардың тұздары; гидантоин және оның туындылары, кг
| - | - | - | - || - | - | - | - |
Басқа топтамаларға енгізілмеген химиялық таза қанттар; басқа топтамаларға енгізілмеген қанттардың жай және күрделі эфирлері және олардың тұздары, кг
| | 106 | | - || - | --- | - | - |
Провитаминдер, витаминдер және гормондар; гликозидтер мен өсімдік алкалоидтары және олардың туындылары; антибиотиктер, кг
| 4205 | 11892 | | - || ---- | ----- | - | - |
Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де бездер мен ағзалар, олардың сығындылары және адамнан немесе жануардан алынатын басқа заттар, кг
| 553 | 477 | - |
|---|
Фармацевтикалық препараттар, мың теңге
| 2840268 | 3362333 | 3646877 | 4967900 |
|---|
Басқа да фармацевтикалық препараттар, мың теңге
| 544663 | 662739 | 1000829 | - || ------ | ------ | ------- | - |
Майлы, қантты және крахмалды дақылдардан алынатын биоотын, тонна
| 152 | 83 | | - || --- | -- | - | - |
Микроорганизмдерді өсіруге арналған дайын қоректік орталар, тонна
| - | - | - | - || - | - | - | - |
Ескерту: «-» – Қазақстан Республикасында өндірілмейді;
«бос» – деректер жоқ.
Республикада дәрілік заттар шығаратын шамамен 65 кәсіпорын бар, алайда жоғарыда келтірілген кестеден көрініп тұрғандай, отандық фармацевтика өнеркәсібінде биотехнологиялық өнімдердің көптеген түрлері өндірілмейді.
Спирт өндіру
Ферменттер өндірудің қолданыстағы қуаттары Қазақстанның барлық спирт зауыттарының (шамамен 15 млн декалитр) қажеттілігін өтеуге жеткілікті көлемде препараттар шығаруға және ТМД елдеріне ферменттік препараттарды ішінара экспорттауға (5 млн декалитр) мүмкіндік береді деп есептеуге негіз бар. Алайда қазіргі уақытта қолданыстағы қуаттар тиісті дәрежеде пайдаланылмай отыр.
Төмендегі 7-кестеде ашыту арқылы алынатын спирттік өнімдер туралы деректер берілген.
Қазақстан Республикасында өнім өндірудің заттай көрсеткіштері
7-кесте
| Өнім атауы | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|
Ауыл шаруашылығы өнімдерін ашыту арқылы алынған этил спирті және басқа да денатурацияланған спирттер, мың литр
| 12124,4 | 6138,5 | 5620,6 | 7300 |
|---|
Ашыту арқылы алынған сусындар (алма сидрі, алмұрт сидрі, бал сусыны); құрамында алкоголь бар аралас сусындар, мың литр
| 23174,9 | 14082,5 | 9015,3 | 8928 |
|---|
Басқа да тазартылмаған ашытылған сусындар өндірісі саласындағы қызметтер, мың теңге
| - | - | - | - || - | - | - | - |
7-кестенің деректерінен көрініп тұрғандай, соңғы жылдары ашытылған сусындар өндірісінің көлемі төмендеген.
Этил спиртін қолданудың тағы бір бағыты – этанол өндіру. Көптеген елдерде жанармайдың октан санын арттыру үшін экологиялық зиянды тетраэтилқорғасынның орнына этанол қолданылады. Сондықтан жоғары тазартылған этил спиртін (99,6%) өндіру экологиялық қолайлылықты сақтауға елеулі үлес қосады. Бұл биотехнологиялық өнім өндірісінің өзіндік құнының төмен болуына байланысты да тиімді.
Сүт биологиялық өнімдерін өндіру
Қазақстан Республикасында сүт өнеркәсібінде қолданылатын ферменттер өндірісі ұйымдастырылған.
8-кестеде сүт өнеркәсібіндегі биологиялық өнімдер туралы деректер берілген.
Қазақстан Республикасында өнім өндірудің заттай көрсеткіштері
8-кесте
| Өнім атауы | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|
Йогурт, ашытылған немесе ұйытылған сүт пен кілегейдің басқа да түрлері, тонна
| 53853 | 69599 | 76739 | 93941 |
|---|
Ұйыған сүт пен кілегей, йогурт, айран, қаймақ, ацидофилин, басқа да ашытылған немесе ұйытылған сүт пен кілегей, тонна
| 53009 | 68497 | 78189 | - || ----- | ----- | ----- | - |
Ұйыған сүт пен кілегей, йогурт, айран, қаймақ, ацидофилин, хош иістендірілмеген, құрамында жемістер, жаңғақтар немесе какао қоспалары жоқ басқа да ашытылған немесе ұйытылған сүт пен кілегей, тонна
| 49144 | 62606 | 70902 | - || ----- | ----- | ----- | - |
Ұйыған сүт пен кілегей, йогурт, айран, қаймақ, ацидофилин, хош иістендірілген немесе құрамында жемістер, жаңғақтар немесе какао қоспалары бар басқа да ашытылған немесе ұйытылған сүт пен кілегей, тонна
| 3854 | 5874 | 7268 | - || ---- | ---- | ---- | - |
Ұйытылған сүт пен кілегей, йогурт және басқа да ашытылған өнімдер ұнтақ, түйіршік немесе басқа қатты нысанда, тонна
| 11 | 17 | 19 | - || -- | -- | -- | - |
Белсенді емес ашытқылар; басқа да өлі біржасушалы микроорганизмдер, тонна
| - | - | 6682 | 6987 || - | - | ---- | ---- |
8-кестеден көрініп тұрғандай, сүт биологиялық өнімдерінің көлемі өсу үрдісіне ие. Бұл қазіргі уақытта ашытылған сүт өнімдерін өндірумен айналысатын компаниялар санының өсуімен де байланысты, олардың саны шамамен 170 кәсіпорынды құрайды.
Қазақстан биотехнология ғылымының және оның эксперименттік-өндірістік базасының қазіргі жай-күйі
Кеңес кезеңінде Қазақстанға өнеркәсіптік биотехнологияның өндірістік базасы рөлі берілді. Әскери-өнеркәсіптік кешен құрамына кіретін мамандандырылған мекемелер құрылып, стратегиялық маңызы бар жабық қалалар салынды. Осылайша, 90-жылдардың басына қарай біз дамыған инфрақұрылым, жоғары білікті кадрлар және заманауи өндірістік база түріндегі әлеуетпен келдік. Биотехнологиялық зерттеулер деңгейінің төмендеуіне және технологиялардың үмітсіз ескіруіне он бес жыл жеткілікті болды. Ғалымдар мен мамандардың басым бөлігі шетелге кетті, ал бірегей әрі қымбат өндірістер біржола тоқтап қалды.
Қазіргі уақытта Қазақстандағы биотехнологияның дамуы кеңестік үлгідегі моральдық тұрғыдан ескірген ғылыми-өндірістік базамен және осы салада жұмыс істейтін мамандар топтарының аздығымен сипатталады. Биотехнология мәселелерімен айналысатын мамандар топтарының аз болуы осы салада бәсекелестіктің жоқтығына алып келеді, бұл ғылыми зерттеулер деңгейінің төмен болуына себеп болады. Өз кезегінде зерттеулер деңгейінің төмендігі ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға ынталандыру туғызбайды. Теріс әсер мынадай факторлармен бірнеше есе күшейеді:
- ағылшын тілін білмеу (өйткені көшбасшылар АҚШ, Еуропалық Экономикалық Қоғамдастық (ЕЭҚ) елдері, Жапония және басқа елдер болып табылады);
- ақпарат пен халықаралық ынтымақтастықтың болмауы;
- ғылымдағы «авторитарлық» дәстүрлер.
Қазақстанда өндірілетін биотехнологиялық өнімдердің түрлері шектеулі, әрі бұл өнімдердің басым көпшілігі ішкі нарыққа бағдарланған, өйткені ашық нарықта олар бәсекеге қабілетсіз.
Степногорск қаласындағы «Прогресс» ҒӨБ «Технопарк» ААҚ құру және пайдалану тәжірибесі биология саласындағы озық зерттеулерсіз биотехнологиялық өндіріс бұрыннан бар, көбінесе ескірген технологиялар шеңберінен шыға алмайтынын көрсетеді.
Соған қарамастан, Қазақстанда бюджеттік бағдарламалар шеңберінде биотехнологияны дамытудың басым бағыттарына сәйкес келетін зерттеулер жүргізілуде. Олар:
- Степногорск қаласындағы «Прогресс» ғылыми-өндірістік бірлестігі» ашық акционерлік қоғамында биотехнологиялық өндірісті қалыптастыру және дамыту бағдарламасы, 2003–2005 жылдар;
- «Қазақстан Республикасында биотехнологиялық өнім өндіруді ғылыми-техникалық қамтамасыз ету және ұйымдастыру» республикалық ғылыми-техникалық бағдарламасы, 2001–2005 жылдар;
- «Биокорм» ЖШС алаңдарында фармацевтикалық өндірісті дамыту» салааралық бағдарламасы;
- «Агроөнеркәсіптік кешен саласындағы қолданбалы ғылыми зерттеулер» бағдарламасы.
Аталған бағдарламалар мынадай бағыттар бойынша жобаларды іске асыруды көздейді.
Ауыл шаруашылығына арналған биотехнологиялық өнімдер
Астықты кешенді өңдеу жобасы жылына 53 мың тоннадан астам желімтек өндіруді көздейді. Бұл ретте өнімнің 80%-ы жақын және алыс шетелдерге экспорттауға арналған. Жоба бойынша қаржыландырудың жалпы көлемі 60 млн АҚШ долларынан астам болуы тиіс. Жобаның өзін-өзі ақтау мерзімі болжам бойынша 5 жылды құрайды.
Құрғақ желімтек, 39% крахмал сұйықтығы, 14% крахмал қоспасы және кебек алу арқылы астықты кешенді (терең) өңдеу «Альфа-Лаваль» фирмасының заманауи технологиясын пайдалануға негізделген. Бұл технология жоғарыда аталған өнімдерді ала отырып, тіпті өтімсіз, сұранысқа ие емес астықты да өңдеуге мүмкіндік береді. Маркетингтік зерттеулердің нәтижелері ТМД елдерінің ғана емес, Еуропаның да нарықтарында тамақ және микробиологиялық өнеркәсіпте, биотехнологияда кеңінен қолданылатын желімтек пен крахмал тапшылығы бар екенін көрсетті.
Осы өндірістің жанама өнімдері – крахмал мен кебек – ұсынылып отырған барлық басқа жобалардың негізі болып табылады. Антибиотиктер субстанцияларын өндіруді ұйымдастыру жобасы бойынша қажетті инвестициялар сомасы 39 мың АҚШ долларын құрайды.
Пестицидтер мен жемшөп қоспаларын өндіруді іске қосу бойынша қалпына келтіру жұмыстары аяқталуға жақын. Соңғысы француздық «Одиссео-Евразия» фирмасының жәрдемдесуімен жазда шығарыла бастайды. Спирт өндірісінің қалдықтарын өңдеу учаскесін құру жұмыстары аяқталуда.
Денсаулық сақтау саласына арналған биотехнологиялық өнімдер
«Биомедпрепарат» АҚ базасында 16 препарат (антибиотиктер, витаминдер, ферменттер және ақуыздар) өндірісін құру жоспарлануда, ал кейіннен олардың номенклатурасын 50 атауға дейін жеткізу көзделген. Жобаның құны – 5,8 млн АҚШ доллары.
Сондай-ақ пробиотикалық препараттар: бифидумбактерин, колибактерин, лактобактерин, бификол өндірісінің көлемін жылына 3,1 млн құтыға дейін ұлғайту жоспарланған. Протеолитикалық иммобилизациялық ферменттер өндірісін кеңейту көзделген:
- профезим – жылына 7 млн құты;
- стоматозим – жылына 3 млн құты;
- имозимаза немесе оның аналогы – жылына 3 млн құты.
Негізгі өнімдермен қатар, «Биомедпрепарат» АҚ-да құны 10 млн АҚШ долларын құрайтын екінші желіні монтаждау есебінен бір рет қолданылатын шприцтер өндірісін кеңейту, сондай-ақ медициналық препараттар мен бұйымдарды радиоизотоптық стерильдеу учаскесін құру жұмыстарын аяқтау көзделген. Бұл үшін 750 мың АҚШ доллары қажет болады.
Болашақта кең ауқымды әсер ететін антибиотиктерді шығару жоспарланған. Осы жобаны іске асыру нәтижесінде мыналарды өндіру жоспарланып отыр:
- гентамицин – жылына 50 млн құты/блистер/түтік;
- линкомицин – жылына 50 млн құты;
- рифампицин – жылына 50 млн құты.
Осы препараттарды ірі көлемде өндіруді ұйымдастыру кеңінен қолданылатын антибиотиктерді сатып алуды екі есе азайтуға мүмкіндік береді. Цефалоспорин қатарының антибиотиктерін шығару олардың жоғары уыттылығы мен өндірісті химиялық модификациялау қажеттілігіне байланысты көзделмеген.
Ұзақ мерзімді кезең шеңберінде жоспарланып отырған тағы бір бағыт – гендік инженерия препараттарын өндіруді құру: адам инсулині – жылына 400–600 кг, интерлейкиндер, интерферондар, соматотропин. Бұрынғы КСРО-да гендік инженерия өндірістері бағдарламасы шеңберінде «Биомедпрепарат» АҚ-да сапасы жағынан «Ely Lilly» фирмасының препаратына жол бермейтін адамның рекомбинантты инсулинін өндірудің зертханалық және тәжірибелік-өнеркәсіптік регламенттері әзірленген болатын. Бұл бағытты ТМД мемлекеттерінің Үйлестіру кеңесінің қамқорлығымен медицина және денсаулық сақтау саласындағы бірыңғай инвестициялық іс-шаралар жоспары шеңберінде ресейлік кәсіпорындармен бірлесіп жүзеге асырған жөн.
Ұзақ мерзімді кезеңге жататын соңғы бағыт – микробиология мен биотехнологияда қолданылатын микроорганизмдерді бөліп алу және сәйкестендіру үшін құрғақ қоректік орталар өндірісін ұйымдастыру. Жобаның құны – 2,5 млн АҚШ доллары.
Сонымен қатар Бектұров атындағы Алматы химия ғылымдары институтымен бірлесіп никотин қышқылы мен туберкулезге қарсы препараттарды өндірудің жаңа технологиясын енгізу жұмыстары жүргізілуде. Сондай-ақ көмірқышқылды экстрактілер мен галогендік препараттар өндірісін ұйымдастыруға арналған жобалық-конструкторлық құжаттама әзірленген.
Медициналық мақсаттағы имозимаза препаратын өндіру. Имозимаза – іріңді-қабыну процестері мен жара беттерін емдеу кезінде кеңінен қолданылатын, жоғары дәрежеде тазартылған протеолитикалық фермент.
Отандық субстанциялар негізінде денсаулық сақтау саласына арналған фитопрепараттар мен басқа да дәрілік заттарды таблеткалау. Арглабин, саллсоколин және науқастар үшін аса қажетті басқа да бірегей препараттар таблетка түрінде тұтынушыға қолжетімді болады.
Өңдеу өнеркәсібіне арналған биотехнологиялық өнімдер
Жоғары тазартылған этил спиртін өнеркәсіптік өндіру сұранысқа ие, экономикалық тұрғыдан рентабельді және экологиялық қауіпсіз өнім болып табылады.
Қайта жаңарту нәтижесінде брагоректификациялық қондырғы ауыстырылды, бұл нарықта сұранысы жоғары «Люкс» және «Экстра» маркалы жоғары сапалы этил спиртін алуға мүмкіндік береді.
Тазартылған ферменттерді өндіру: глюкаваморин Г18, амилосубтилин Г18. Глюкаваморин және амилосубтилин препараттары спирт өнеркәсібінде крахмал құрамды субстраттарды қанттандыру үшін кешенді түрде қолданылады.
Спирт өндірісінде ферменттік препараттарды қолданудың негізгі мақсаты – тапшы уытты астықтан бас тарту, ашыту суслосы процесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету және түптеп келгенде спирттің өзіндік құнын төмендету.
Этил спиртін өндіруді қайта жаңарту, ашыту процесін оңтайландыру және еріткіштер өндіру учаскесін ұйымдастыру.
Қазіргі уақытта мұнай өңдеу өнеркәсібіне арналған техникалық этанолды ірі көлемде өндіруді ұйымдастыру жобалары әзірлену сатысында тұр.
§ 3.2. Қазақстанда биотехнологияны дамытудың өзектілігі
Қазақстан Республикасында биотехнология өнімдерін тұтынуға рұқсат берудің стандарттарын, қағидалары мен шарттарын әзірлеу және енгізу қажеттілігі
Биоиндустрияның жоғары табыстылығы қандай жолмен болса да аса жоғары пайда табуға ұмтылудың себебі болуы мүмкін. Сондықтан биотехнологиялар, бір жағынан, прогрестің қуатты құралы болып табылатынын, екінші жағынан, оларды абайсыз және соқыр түрде пайдалану теріс салдарға әкеп соғуы мүмкін екенін ескеру қажет. Бүгінде әлемде осы мәселеге қатысты мынадай пікірлер бар.
АҚШ-та өнімнің қауіпті екендігі дәлелденгенге дейін оны тұтыну қауіпсіз деп есептеледі. Ал Еуропалық Одақта (ЕО), керісінше, өнімнің қауіпсіз екендігі дәлелденгенге дейін оны тұтыну қауіпті деп есептеледі.
GREENPEACE экологиялық ұйымы генетикалық түрлендірілген өсімдіктерді азық-түлік және жемшөп мақсаттарында пайдалануға тыйым салуды талап етеді, өйткені бұл өнімдерді ұзақ уақыт тұтынған жағдайда олардың адам ағзасына қандай әсер ететіні әзірге белгісіз.
Бірқатар елдер құрамында ГМ (генетикалық модификацияланған) компоненттері бар өнімдерді таңбалауға қатаң талаптар қояды. ЕО-дан басқа мұндай елдерге Жапония, Корея Республикасы, Австралия және Жаңа Зеландия жатады.
Қазақстан өзінің биотехнологияларын дамыта ма, жоқ па, оған қарамастан, жаһандану жағдайында республика әлемдік биоиндустрия өнімдерін тұтыну үдерісіне тартылатын болады. Қазақстан әлемнің дамыған елдері үшін тәжірибелік зертханаға айналмауы тиіс.
Теріс салдарға жол бермеу үшін сенімді қорғаныс жүйесін құру қажет. Ол үшін Қазақстанда импорттық және отандық биотехнология өнімдерін пайдалануды бақылау мен мониторингтеуді жүзеге асыратын жоғары білікті қызметтер болуы керек.
Биотехнология саласындағы даму басымдықтарын айқындау кезінде Қазақстан экономиканың қалыптасқан ерекшеліктері мен даму перспективаларын ескеруі қажет:
агроөнеркәсіптік кешен мен тау-кен өнеркәсібінің үлесінің жоғары болуын;
табиғи байлықтардың болуын және табиғаттағы экологиялық тепе-теңдікті сақтауды ескере отырып, Каспий қайраңын игеру жоспарларын;
экономиканың жоғары өсу қарқынының сақталуын, мұнай-химия өнеркәсібін, құрылысты, көлік-телекоммуникациялық кешенді, ақпараттық технологияларды, тоқыма өнеркәсібін, туризм мен спортты дамыту перспективаларын;
қарқынды дамып келе жатқан және перспективалы өткізу нарықтарымен (Орталық Азия елдері, Қытай, Үндістан, Ресей) көршілес орналасуын;
ядролық физика саласында (Ядролық физика институты, Курчатов қаласы), ғарыш саласында (Байқоңыр ғарыш айлағы, Приозерск қаласы) дамыған инфрақұрылымның болуын;
кеңестік ғылым мұрасының болуын (Микроорганизмдердің республикалық коллекциясы, «Прогресс» ғылыми-өндірістік бірлестігінің технопаркі, биологиялық бейіндегі институттар және басқалар).
Аграрлық ел болып табылатын Қазақстан Республикасы үшін ауыл шаруашылығы биотехнологиясы саласында жемшөп қоспаларын өндіру технологияларын әзірлеу және өндіру маңызды. Мал шаруашылығын дамыту Республика агроөнеркәсіптік кешенінің стратегиялық бағыты болған және болып қала береді. Соңғы жылдары Қазақстан Республикасында мал мен құс саны айтарлықтай өсіп келеді.
Қазақстан Республикасындағы мал мен құстың саны, мың бас
9-кесте
Скачать
| || - |
Жануарлардың атауы
| 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|
Ірі қара мал
| 4107 | 4294 | 4560 | 4878 | 5181 | 5440 | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Қой мен ешкі | 9981 | 10479 | 11273 | 12247 | 13282 | 14275 |
| Шошқа | 1076 | 1124 | 1230 | 1369 | 1341 | 1313 |
| Жылқы | 976 | 990 | 1019 | 1064 | 1110 | 1160 |
| Түйе | 98 | 104 | 108 | 115 | 123 | 128 |
| Құс | 19706 | 21130 | 23791 | 24823 | 25481 | 25325 |
Қалыптасқан үрдістерді ескере отырып, алдағы жылдары жемшөп қоспаларына деген қажеттілік 25–30 %-ға артады.
Каспий қайраңын игеру жоспарларына келетін болсақ, Каспий теңізінің қайраңындағы мұнай кен орындарын игеру және мұнай өндіру көлемінің алдағы уақытта ұлғаюы, соған сәйкес мұнай шығындарының артуы Қазақстанның Каспий секторындағы жағалау суларының мұнаймен ластану деңгейінің жоғарылауына әкелуі мүмкін. Бұл, өз кезегінде, экологиялық, экономикалық және әлеуметтік проблемаларды туындатады.
Мұнай және газ өнеркәсібі инвестиция көлемі бойынша өнеркәсіп салалары арасында бірінші орын алады. Осыған қарамастан, мұнай-газ өндіру мен мұнай өңдеудің негізгі аудандары — Атырау және Маңғыстау облыстарында — жұмыстар ескірген технологиялар мен жабдықтарды қолдану арқылы жүргізіледі, бұл апаттар мен мұнайдың ағып кетуіне әкеледі.
Мамандардың бағалауы бойынша мұнай өндіру, тасымалдау және өңдеу кезіндегі шығындар 1,5 %-дан 15 %-ға дейін құрайтын болса, Қашаған мұнайының болжамды алынатын қорларын ескере отырып, мұнаймен ластану жөнінде алаңдатарлық болжамдар туындайды. Ілеспе газды алауда жағу тәжірибесі де айтарлықтай экологиялық және экономикалық зиян келтіреді. Газдың жануы нәтижесінде кен орындарының айналасындағы қоршаған орта компоненттерінің жылу фонының жоғарылауы мен қышқылдануы мұнай кешендеріне іргелес аудандардың топырағына, өсімдіктеріне және жануарлар дүниесіне теріс әсер етіп, парниктік әсердің күшеюіне өз «үлесін» қосады. Газдың қайтарымсыз шығындары жылына 740 млн м³-ден асады. Теңіз мұнай-газ кен орны аймағындағы халықтың аурушаңдығының жоғарылауы (облыстық көрсеткіштерден 6 еседен астам жоғары) атмосфералық ауаның күкірт пен азот диоксидтерімен ластануына байланысты екені анықталған.
Бүгінде мұнай кәсіпшіліктеріндегі өндіріс қалдықтары мәселесі өткір тұр. Мұнай өндіру көлемінің өсуімен бірге жаңа проблема — күкірттің үлкен көлемде жиналуы пайда болды. Мысалы, тек Теңіз кен орнында оның 7 миллион тоннадан астамы жинақталған. Бұл күкірттің қоршаған ортаға әсеріне әлі баға берілген жоқ, тек бүгінгі күні ғана күкіртті шетелге кейіннен сату үшін түйіршіктерге өңдеу жұмыстары басталды.
Каспий деңгейінің көтерілуі нәтижесінде 200-ден астам ұңғыма мен мұнай кен орны, оның ішінде ең ірілері — Қаламқас пен Қаражанбас су астында қалды. Бұл тек биологиялық әртүрлілікке (Каспийде бекіре балықтарының әлемдік қорының 90 %-ы, құстардың көптеген түрлері, эндемик — Каспий итбалығы шоғырланған) ғана емес, сонымен қатар Каспий теңізінің бүкіл экожүйесіне қауіп төндіреді.
Апаттық мұнай төгілуі мен оны жою жұмыстарының басталуы арасындағы уақытқа байланысты іс-шаралардың бүкіл кешені немесе оның жекелеген блоктары жүзеге асырылады. Алайда іс жүзінде барлық кезеңдерде мұнай сіңіргіш сорбенттерді қолдану орынды. Мұнай сіңіргіш сорбенттерді әзірлеумен көптеген елдер айналысады, алайда мамандардың назарын өсімдік қалдықтарынан сорбенттер әзірлеу бағыты барған сайын көбірек аударуда. Бұл, ең алдымен, олардың табиғи шығу тегіне байланысты экологиялық зиянсыздығымен және ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтарын кәдеге жарату мәселесін бір мезгілде шешу мүмкіндігімен байланысты.
Қазақстан аумағында тау-кен металлургия кешені кәсіпорындарының қызметі нәтижесінде жыл сайын шамамен 1 млрд тонна, оның ішінде 230 млн тонна радиоактивті қалдықты қоса алғанда, 20 млрд тоннадан астам өнеркәсіптік қалдық жиналған. Өндірілетін кеннің жалпы көлемінің 95 %-ы көбінесе аса улы және сақтауға бейімделмеген орындарға орналастырылатын қалдықтарға айналады. Қолда бар статистикалық мәліметтер улы қалдықтардың өсуін көрсетеді. Соңғы төрт жылда олардың жыл сайынғы түзілу көлемі 2002 жылы 92 млн тоннадан 150 млн тоннаға дейін өскен, яғни 1,6 есеге артқан. Олар негізінен Қарағанды — 29,4 %, Шығыс Қазақстан — 25,7 %, Қостанай — 17 % және Павлодар — 14,6 % облыстарында шоғырланған. Қызылорда, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының жерлері де ауыр металдармен және мұнай өнімдерімен ластанған. Мұнда тасталған және көмілген бұрғылау шламдарының, мұнай сіңген және төмен радиоактивті сулардың көлемін, сондай-ақ бүлінген жерлердің аумағын бағалау қиын.
Ақтау қаласы мен Каспий теңізіне экологиялық апат қаупі төніп тұр. Каспий маңы тау-кен металлургия комбинаты (КММК) өнеркәсіптік алып кәсіпорнының зауыттары ағынды суларды Ақтау қаласынан бірнеше шақырым жерде орналасқан ойпаңға төгіп отырған. Соның нәтижесінде Қошқар-Ата жасанды көлі пайда болды. Бұл зауыттар негізінен уранды байытумен айналысқан. Уақыт өте келе Қошқар-Ата су айдынында Менделеев кестесіндегі барлық дерлік элементтер, соның ішінде радиоактивті және улы заттар жинақталды.
Қошқар-Ата көлі мен Каспий теңізін ұзындығы 8 км-ден аспайтын тар жағалау жолағы бөліп жатыр, сондықтан Қошқар-Ата қоймасының суларымен Каспийдің ластану қаупі туындады.
Каспийдің ластануынан басқа, Ақтау қаласын сумен қамтамасыз ететін судың бір бөлігін Маңғыстау атом энергетикалық комбинаты (МАЭК) алатын Құйылыс техникалық су кен орнының жерасты суларының ластану қаупі де пайда болды.
Алайда жерасты суларының улы және радиоактивті заттармен ластануынан бөлек, Қошқар-Ата қоймасына байланысты тағы бір проблема бар. Қазіргі уақытта көл құрғап бара жатыр, өйткені бұрынғы КММК зауыттары жұмыс істемей тұр және су ағызбайды. Көлдің құрғаған жағалауларында улы шаң пайда болады, оны жел айналаға таратады.
Маңғыстау экологтарының алдында күрделі мәселе тұр. Егер көлдегі судың бұрынғы деңгейін сақтап тұратын болса, Каспийге улы қалдықтардың төгілуі мүмкін. Ал көлдің құрғауына жол берілсе, шаң Ақтау мен Ақшұқыр кентінің айналасындағы барлық жерлер мен жайылымдарды ластайды.
Өнеркәсіптік өндіріс қалдықтары көлемінің үнемі өсуі жаңа техногендік ландшафттарды қалыптастырады, үйінділер мен террикондардың биіктігі артқан сайын олар қарқынды шаң түзілу көздеріне айналады.
Өндіріс қалдықтарының көлемі бойынша тау-кен өнеркәсібінен кейінгі екінші орынды металлургия өнеркәсібі мен энергетика алады. Тек Павлодар облысындағы Екібастұз МАЭС-інің күл үйінділерінде 1,5 млрд тоннадан астам қалдық жинақталған. Согры МАЭС-інің күл қоймасынан Ертіс өзеніне қалдықтардың төгілу қаупі бар.
Қарағанды облысында «Испаткармет» және «Қазақмыс» ААҚ ірі корпорациялары қалдықтарды сақтауға арналған 350-ден астам полигон құрған. Балқаш тау-кен металлургия комбинатының көпжылдық қалдықтары Балқаш көлінің жағалауы мен суының ластануына әкелді.
Нұра өзені түбіндегі металл сынап шөгінділерімен танымал. 20 жыл бойы оған Теміртау қаласындағы «Карбид» өндірістік бірлестігінің және басқа да зауыттардың ағынды сулары, сондай-ақ Қарағанды МАЭС-1 күлдері төгіліп келген. Күл ағынды сулардан сынапты сіңіріп алған, нәтижесінде бүгінде Нұра өзенінің арнасы мен жайылмасының бойындағы 25 км аумақта құрамында сынап бар лай шөгінділері пайда болған. Соның салдарынан осы өзен жалғыз қоректендіруші су ағысы болып табылатын Қорғалжын мемлекеттік қорығы көлдерінің бүкіл жүйесіне қауіп төнді.
Қазақстанның орасан зор аумақтары әскери полигондардың қызметі мен ғарыш техникасын ұшыру салдарынан зардап шекті. 1949–1991 жылдар аралығында Семей ядролық сынақ полигонында 470 ядролық жарылыс жасалды. Қаза тапқандардың нақты санын есептеу мүмкін емес; сәулеленуге ұшыраған адамдардың саны жарты миллионға жетті. Бұрынғы Семей ядролық полигонының аумағында шамамен 2 млн га ауыл шаруашылығы алқаптары радиоактивті ластануға ұшыраған.
Арал және Семей өңірлері экологиялық апат аймақтары деп жарияланған. Бұл өңірлерде табиғи экологиялық жүйелердің бұзылуы, флора мен фаунаның деградациясы орын алып, қолайсыз экологиялық жағдайдың салдарынан халықтың денсаулығына елеулі зиян келтірілген. Экологиялық апат аймақтары елдің ішкі қауіпсіздігіне нақты қауіп төндіреді.
Қазіргі уақытта бұрынғы Семей полигонына іргелес аудандарда (халқының саны 71,9 мың адамды құрайтын 85 елді мекен) халық арасында онкологиялық аурушаңдық пен өлім-жітімнің, қан айналымы жүйесі ауруларының, жаңа туған нәрестелердегі даму ақауларының және мерзімінен бұрын қартаю әсерлерінің жоғары деңгейі байқалады.
Арал маңының экологиялық апат аймағында (халқының саны 186,3 мың адамды құрайтын 178 елді мекен) асқазан-ішек аурулары мен анемияның, әсіресе әйелдер мен балалар арасында, сондай-ақ балалар өлім-жітімі мен туа біткен патологиялардың жоғары деңгейі байқалады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының аумағында төрт әскери сынақ полигоны және «Байқоңыр» кешені жұмыс істейді. Жерге құлаған және құлап жатқан зымыран бөлшектері, аса улы отынның төгілуі және қоршаған ортаға әрі тікелей жақын маңда тұратын халыққа теріс әсер ететін басқа да факторлар нақты экологиялық қауіп төндіреді. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан зымыран тасығыштарды ұшыру жалпы ауданы 12,24 млн гектарды құрайтын бөлінетін бөліктердің құлау аудандарының болуымен қамтамасыз етілген.
Мұндай жағдайларда ғарыш құралдарын, әскери техниканы және әскери объектілерді өндіру, сынау, сақтау және пайдалану орындарында, сондай-ақ өнеркәсіптік ұйымдар орналасқан, зымыран-ғарыш қызметін жүзеге асыратын әскери бөлімдер мен құрамалар орналасқан жерлерде техногендік әсердің алдын алу және оны жою мәселесін шешуде қоршаған ортаның жай-күйін бағалау маңызды орын алады.
Қазіргі уақытта «Зымыран-ғарыш қызметіне ұшырайтын Қазақстан Республикасы аумақтарының учаскелерінің экологиялық жай-күйінің мониторингі» бюджеттік бағдарламасы бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Сондай-ақ елдің минералдық-шикізат кешенінің ресурстық базасын дамытудың 2003–2010 жылдарға арналған бағдарламасы шеңберінде әскери сынақ полигондары аумақтарына кешенді гидрогеологиялық және геоэкологиялық зерттеулер басталды. Бірқатар міндеттерді шешуде ғарыш құралдарының баламасы болмағандықтан, зымыран-ғарыш қызметінің қоршаған орта мен халық денсаулығына әсерін төмендету, зымыран-ғарыш кешендерінің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері барған сайын өзекті бола түсуде.
Атомдық және химиялық әлемдегі өмір анағұрлым жайлы бола түсті, алайда радиацияға, қоршаған ортаның улы қосылыстармен ластануына, химиялық қарудың ықтимал қауіптілігіне байланысты қосымша тәуекел факторларына да ие болды. Біздің планетамызда адамнан басқа да көптеген тірі организмдер бар, олар да аталған теріс әсерлер мен қауіп-қатерлерге ұшырайды. Қоршаған ортаның жай-күйіне байланысты көптеген проблемалар өзінің табиғаты мен мәні бойынша экологиялық сипатқа ие. Осыған байланысты қазіргі биологияның міндеттеріне табиғи экологиялық жүйелердегі стресстік факторларды анықтау және айқындау, оларды қалпына келтіру және тұрақты экологиялық жүйелердің жұмыс істеуі үшін жағдайлар жасау кіреді. Сондықтан соңғы онжылдықта ғалымдардың назары әртүрлі экологиялық міндеттерді шешуге мүмкіндік беретін қарқынды дамып келе жатқан биотехнология әдістеріне аударылды.
Биотехнология жетістіктері қоршаған ортаны қорғау мақсатында кеңінен қолданылып қана қоймайды, сонымен қатар биотехнологияға қатысты барлық нәрсе, ең алдымен, адам денсаулығын қорғауға және қоршаған ортаның әл-ауқатын қамтамасыз етуге бағытталған.
§ 4. Қазақстандағы ғылымды ұйымдастыру жүйесінің дамуына тарихи ретроспективалық шолу
Қазақстанның қолданыстағы биотехнология мектебі ескі кеңестік ғылымды ұйымдастыру жүйесінің мұрасы болып табылатындықтан, оның мәнін түсіну үшін ескі кеңестік жүйені әлемнің қазіргі заманғы озық жүйелерімен салыстыру қажет деп санаймыз.
Экономикалық жүйелердің ең жалпы жіктелуі оларды түбегейлі ерекшеленетін екі түрге — әкімшілік-әміршілдік (орталықтандырылған) және нарықтық (орталықтандырылмаған) жүйелерге бөледі. Соңғысында барлық экономикалық субъектілер, соның ішінде мемлекет те тең құқылы болып табылады.
Биотехнология саласындағы ғылым мен өндіріс экономиканың ішкі жүйесі болғандықтан, олар іс жүзінде қабылданған экономикалық парадигмамен толығымен айқындалады. Тиісінше, екі түрлі тұжырымдама — әкімшілік-әміршілдік (ӘӘ) және нарықтық тұжырымдамалар туралы айтуға болады.
Тарихи тәжірибе бүгінгі таңда осы екі жүйенің сапалық айырмашылықтарын сипаттауға, олардың артықшылықтары мен кемшіліктерін талдауға мүмкіндік береді.
КСРО экономикасындағы жүйенің аса маңызды экономикалық, әлеуметтік және ұйымдастырушылық сипаттамалары сол кезде қабылданған парадигманың іргелі қағидаттарымен айқындалды: қоғамдық өндірісте жасалатын меншікті, оның ішінде зияткерлік меншікті толық мемлекет меншігіне айналдыру; жабықтық және өз күшіне сүйену; халық шаруашылығын жұмылдыру үлгісімен дамыту және шамадан тыс милитаризациялау; қызметтің барлық түрлерін, соның ішінде ғылыми-техникалық секторды идеологияландыру. Нәтижесінде әкімшілік-әміршілдік экономикадағы ғылым мен өндіріс жүйесі бірқатар бірегей сипаттамаларға ие болды:
1) ұйымдастыру: ұйымдық-басқарушылық схема қолданылды: ведомстволық ұйымдастыру және зерттеулермен, әзірлемелермен, өндіріспен және қызмет көрсетумен айналысатын барлық субъектілерді орталықтандырылған басқару;
2) негізгі субъектілер: оларға тиісті министрліктің немесе ведомствоның басқаруындағы (іс жүзінде толық бағынысындағы) тек ірі және аса ірі (жүздеген, ал кейде ондаған мың қызметкері бар) ғылыми-зерттеу, конструкторлық ұйымдар, тәжірибелік-эксперименттік өндірістер ғана жатты. Мұндай схемаларда бірінші жуықтауда инновациялық процестердің сызықтық моделі шынымен жұмыс істеді, яғни іргелі зерттеулер (тиісті ғылыми-зерттеу институттарында (ҒЗИ)) нәтижесінде пайда болған жаңа білім жоспарлы тәртіппен қолданбалы ҒЗИ-ларға, конструкторлық бюроларға (КБ), тәжірибелік зауыттарға және одан әрі жаңа өнім өндіруді ұйымдастыруға дейін беріліп отырды. Бұл
схемада түпкілікті тұтынушының нақты қажеттіліктері соншалықты зерттелмеді, көбінесе «модельденді». Оның үстіне, тұтынушының мүдделері мен мүмкіндіктеріне сай болу үшін бұл қажеттіліктер жиі ескерусіз қалдырылды.
Ведомстволық ұйымдастырудың салдарынан мұндай ғылыми жүйеде жаңа білім өндірушілердің негізгі бөлігі, яғни ҒЗТКЖ саласының субъектілері білім беру саласынан да, өнеркәсіптен де оқшауланды.
Осы типтегі инновациялық жүйеде (ИЖ) қабылданған қоғамдық парадигмаға байланысты инновациялық қызметтің заңды түрде танылған (инновациялық процеске ресми түрде енгізілген) шағын нысандары мүлдем болған жоқ, яғни шағын инновациялық кәсіпорындар, сондай-ақ жалпы бизнес те болмады;
3) басқару, оның ішінде ынталандыру мен уәждеме: жоспарлы экономикада инновациялық процесті қоса алғанда, барлық процестер халық шаруашылығы жоспарының параметрлеріне сәйкес орталықтан реттелді. «Орталық» (Мемлекеттік жоспарлау комитеті, министрлік, ведомство) тұтынушыдағы технологияларды, өнімдер мен қызметтерді жаңарту тәртібі мен құрылымын айқындап, оларды тиісті ұйымдарға жоспарлы тәртіппен «енгізуді» жүзеге асырды. Енгізу міндеттерін іске асыру үшін мемлекеттік ресурстар орталықтандырылған түрде бөлінді.
Жеке өнертапқыштар жасаған зияткерлік өнімге жеке меншік құқығының болмауы инновациялық процесте қуатты ынталандыру тетіктерін пайдалануға мүмкіндік бермеді;
4) кейбір сапалық сипаттамалары: әкімшілік-әміршілдік жүйе өзінің құрылымының негізгі қағидаттарына байланысты кадрлардың көлденең (салааралық, өңіраралық) және тік бағыттағы мобильділігінің төмендігімен ерекшеленді. Жалпы, жүйенің бұл түріне барлық құрылымдардың, соның ішінде, мысалы, зерттеулер мен әзірлемелердің тақырыптық құрылымының икемділігі мен ұтқырлығының төмен болуы тән. Бұл XX ғасырдың екінші жартысында өнеркәсіптік дамыған елдер арасында өріс алған технологиялық инновациялар бәсекесінде КСРО-ның артта қалуының басты себептерінің бірі болды.
Жоспарлы экономикадағы ынталандыру жүйесінің «жалпы» көрсеткіштерге (яғни қызмет көлемі мен ауқымының сандық көрсеткіштеріне) сапалық көрсеткіштерден гөрі басымдық беруі, инновациялық сектор экономикасының тез өзгеретін қажеттіліктеріне баяу жауап беруімен қатар, заманауи аспаптар мен бірегей (жаппай өндірілмейтін) жабдықтардың тұрақты тапшылығына алып келді. Олардың орнына салыстырмалы түрде арзан еңбек ресурстары, соның ішінде зияткерлік ресурстар пайдаланылды. Нәтижесінде инновациялық процестің маңызды сипаттамасы циклдің барлық кезеңдерінде еңбек ресурстарының шамадан тыс көп болуы болды. Бұл көптеген субъектілерде еңбек «балластының» пайда болуына жиі әкелді.
Жоғарыда сипатталған әкімшілік-әміршілдік жүйе моделі белгілі бір (кейбір жағынан бірегей) артықшылықтарға да ие болды. Мысалы:
мемлекет үшін қажетті ауқымды ғылыми-техникалық міндеттерді шешу мақсатында орасан зор зияткерлік және материалдық ресурстарды шоғырландыру мүмкіндігі;
ғылыми қоғамдастықтың өзі тұрғысынан алғанда, іргелі және іздестіру зерттеулерін дамыту үшін өте қолайлы экономикалық және әлеуметтік жағдайлар;
жекелеген күрделі міндеттерді өте қарапайым құралдармен шешу мүмкіндігі (арзан зияткерлік ресурстар есебінен).
Сонымен бірге 80-жылдардың соңы мен 90-жылдардың басына қарай әкімшілік-әміршілдік инновациялық жүйе моделіне тән түзетуге келмейтін кемшіліктер айқын көріне бастады. Олардың негізгілері мыналар болды:
жүйенің жабықтығы, ашық еместігі және соның салдарынан қоғамдық қажеттіліктер мен ғылыми-техникалық саясаттың басымдықтары арасындағы нақты байланыстың болмауы;
басқарудың шамадан тыс орталықтандырылуы, жүйенің мобильділігі мен икемділігінің өте төмендігі, ресурстарды пайдаланудың төмен тиімділігі.
Мұның барлығы КСРО-ның ғылымның, технологиялардың және жоғары технологиялық өндірістердің ең заманауи бағыттары бойынша барған сайын артта қалуына және ақыр соңында технологиялық бәсекеде жеңіліске ұшырауына алып келді.
Осыған байланысты посткеңестік Қазақстанда қалыптасқан инновациялық жүйені өтпелі кезең жүйесі деп санауға болады.
1992 жылдан бастап Қазақстанда нарықтық шаруашылық моделіне көшу басталды. Екі маңызды саяси шешім іске асырылды — қоғамдық жүйенің ашықтығы және экономиканы мемлекет иелігінен алу. Сонымен қатар мемлекеттік шешімдердің ықпалымен де, мемлекеттік емес субъектілердің әрекеттері нәтижесінде де нарықтық үлгідегі жаңа ғылыми-өндірістік жүйе қалыптаса бастады. Инновациялық процестің негізгі субъектілерінің бірі — қазақстандық ғылым саласында елеулі өзгерістер орын алды. Өзгерістер оның мынадай сипаттамаларына қатысты болды.
Ауқымы және жалпы жағдайы.
Еңбек ресурстары мен қаржылық қамтамасыз ету бірнеше есе қысқарды. Зерттеулер ауқымы айтарлықтай тарылды, бәсекеге қабілетсіздігі салдарынан тұтас бағыттар (және ұйымдар) жойылды. Жалпы жағдай мынадай сипаттамалармен ерекшеленеді: ғылыми және инновациялық қызметті мемлекеттік қаржыландырудың шектеулілігі мен дамымауы, қаржы нарықтарының шектеулілігі, технологиялық инновацияларға инвестиция салуға дайын ірі фирмалардың жеткіліксіздігі, бастапқы капиталдың жетіспеушілігі. Нәтижесінде мұның барлығы инновациялық қызметті тежейді.
Саяси және идеологиялық шектеулер.
Отандық ғылымның ашықтығы және әлемдік ғылымға кірігу қағидаты негізінен іске асырылды. Мыңдаған ғалымдарымыз бен инженерлеріміз шетелде жұмыс істейді, халықаралық және бірлескен жобаларға қатысады. Ғылыми-зерттеу ұйымдары мен жекелеген командалар шетелдік тапсырыс берушілер үшін ондаған миллион долларлық жұмыстарды орындайды. Ғылымдағы идеологиялық кедергілер жойылды.
Заңнамалық база.
Заңнамалық базаның негіздері құрылды, алайда шешу үшін жаңа заңдар мен басқа да нормативтік құқықтық актілер қабылдауды, сондай-ақ қолданыстағыларын түзетуді қажет ететін өзекті проблемалардың тұтас топтары бар. Оларға, мысалы, мыналар жатады: инновациялық қызмет; бюджет қаражаты есебінен жасалған зияткерлік меншік; ғылым мен білімнің интеграциясы және басқалары. Жалпы алғанда, жанама реттеу (салықтық, кедендік, амортизациялық) жоғары технологиялық салаларға қатысты бейтарап сипатқа ие, алайда индустриялық-инновациялық стратегия қабылданған жағдайда ол ынталандырушы болуы тиіс еді.
Ұйымдық құрылым.
Ғылымның ұйымдық құрылымы өзгеріп келеді, алайда бұл өте баяу жүруде: ескі ғылыми ұйымдардың көлемі айтарлықтай (бірнеше есе) қысқарды, бұл басқарудың икемділігі мен сапасын арттырды. Негізінен қолданбалы мемлекеттік емес ғылым мен шағын инновациялық бизнес саласында жаңа секторлар пайда болды.
Сапалық сипаттамалары.
Аспаптармен және жабдықтармен жарақтандырылу деңгейі жақсарған жоқ, алайда күшті және әлсіз ұйымдар арасындағы айырмашылық артты. Ғылым айтарлықтай қартая түсті, дегенмен соңғы үш жылда жастардың жаратылыстану және техникалық жоғары оқу орындарына деген қызығушылығы біршама өсті. Ғылым мен білім өте баяу жақындасуда. Бұл мәселенің шешілуі отандық іргелі ғылымның қайта өрлеу процесіне және қолданбалы ғылымның дамуына сапалық тұрғыдан жаңа серпін бере алар еді.
Сирек жағдайларды қоспағанда, ғылымдағы менеджмент жаңа экономикалық жағдайларға мүлдем сәйкес келмейді. Университеттер мен ғылыми ұйымдарда инновациялық мәдениет жоқ. Жаңалықтарды жасау негізінен ғылымның даму логикасына сүйене отырып жүзеге асырылады, қоғамдық қажеттіліктер мен сұранысқа емес (яғни «технологиялық серпін» тәсілі басым).
Бюджет қаражаты тиімсіз пайдаланылады. Оның себептерінің бірі — қаржыландырудың ескірген тетіктері (базалық қағидат) және ғылыми қызметті ұйымдастырудың архаикалық жүйесі, онда кеңестік үлгідегі дәстүрлі ведомстволық институттар әлі де басым. Бұл ретте өндірістік-технологиялық және ақпараттық инфрақұрылым дамымаған, ал көптеген процестер (лицензиялау, сертификаттау, патенттеу) шамадан тыс бюрократияланған. Мұның барлығы қазіргі уақытта Қазақстанда өтпелі үлгідегі инновациялық жүйе жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді. Онда ескі әкімшілік-әміршілдік жүйенің және нарықтық экономикаға тән жаңа инновациялық жүйенің элементтері ұштасқан. Инновациялық жүйенің әкімшілік-әміршілдік бөлігіне биотехнология саласындағы қолданыстағы институттар мен ұйымдар да жатады.
Нарықтық инновациялық жүйеге өнеркәсіп пен қызмет көрсету саласындағы жеке сектордың ғылыми-техникалық ұйымдарын («фирмаішілік ғылым»); шағын инновациялық кәсіпорындарды; көптеген мемлекеттік емес коммерциялық емес ғылыми, талдамалық, консалтингтік және басқа да орталықтарды жатқызуға болады. Бұған шетелде жұмыс істейтін қазақстандық ғылыми диаспораның әлеуеті де жатады.
Инновациялық жүйенің осы субъектілерінің барлығы нарықтық экономиканың ұйымдық және жүйелік қағидаттары негізінде жұмыс істейді. Оның үстіне, олардың бір бөлігі іс жүзінде жаһандық инновациялық жүйенің элементтері болып табылады.
Қазақстанның инновациялық жүйесінің «жаңа» бөлігінде (нарықтық бөлігінде) ең өткір және айқын көрінетін проблемалар — шағын инновациялық кәсіпорындардың қажетті сыни массасының және қажетті инновациялық инфрақұрылымның болмауы.
«Ескі» биотехнологиялық ғылымдағы ең өткір проблема — «ұйымдардың бүкіл желісін қолдау» қағидаты бойынша қаржыландырылатын кеңестік үлгідегі институттардың сақталуы. Бұл ғылымда әлі де болса «жұмыс орындарын сақтау» стратегиясы іске асырылып жатқанын, ал тиімді даму стратегиясы қолданылмай отырғанын білдіреді.
§ 5. Қазақстанда және әлемде биотехнология саласындағы ғылыми-техникалық әзірлемелерді коммерцияландырудың өсуіне кедергі келтіретін проблемаларды талдау
Биотехнология іргелі зерттеулер нәтижесінде алынатын жаңа білімді экономиканың әртүрлі салаларының дамуына қуатты серпін беретін капиталға жедел айналдыруға мүмкіндік береді. Жаңа өндірістерді құру немесе қолданыстағыларын жаңғырту үшін биотехнологиялық тәсілдерді қолдану қаржылық және өзге де ресурстар салымдарының тиімділігін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Өндірісте биотехнологияның ең жаңа жетістіктерін пайдалану аса жоғары экономикалық көрсеткіштерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Көптеген жағдайларда биотехнологиялар дәстүрлі технологияларға қарағанда анағұрлым тиімді және ресурстарды үнемдейді. Алайда олар дәстүрлі технологиялардан айтарлықтай ерекшеленетіндіктен, олардың енгізілуін тек ұзақ мерзімді перспективада ғана күтуге болады.
Технологияларды коммерцияландыру ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін тауарға айналдыру және оларды өнеркәсіптік ауқымда тиімді өткізу процесі болып табылады. Осыған байланысты басқа елдермен салыстырғанда жалпы инновациялық қызмет пен ғылымды коммерцияландыру көрсеткіштерін қарастыру қызығушылық тудырады.
Жалпылама түрде Қазақстанның әлемдік технологиялық кеңістіктегі орны көрсеткіштердің екі тобымен сипатталады: «кіріс» көрсеткіштері — яғни ғылымды қажетсіну деңгейі және «шығыс» көрсеткіштері — тиімділік пен бәсекеге қабілеттілік көрсеткіштері.
Қазақстанның ғылымды қажетсіну және инновациялық даму деңгейі бойынша әлемдегі орны
10-кесте
Скачать
| Ел | Зерттеулер мен әзірлемелерге жұмсалатын шығындардың ЖІӨ-дегі үлесі (%) | Зерттеулер мен әзірлемелермен айналысатын ғалымдар мен инженерлер саны (10 000 тұрғынға шаққанда) | Бәсекеге қабілетті өсудің ағымдағы индексі — GCI (әлемдегі орны) | Тауар экспортындағы жоғары технологиялық өнімнің үлесі (%) | Ақпараттандыру жабдықтарының әлемдік экспортындағы үлесі (%) | Еңбек өнімділігі, бір жұмыспен қамтылған адамға шаққандағы ЖІӨ, мың АҚШ долл. |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| АҚШ | 2,69 | 41,0 | 2 | 32 | 13,0 | 73,1 |
| Қытай | 1,00 | 5,5 | 44 | 20 | 7,1 | 7,2 |
| Жапония | 2,98 | 51,0 | 11 | 26 | 9,7 | 56,0 |
| Үндістан | 1,23 | 1,6 | 56 | 6 | 0,07 | 4,9 |
| Германия | 2,48 | 31,6 | 13 | 18 | 4,8 | 56,0 |
| Франция | 2,15 | 27,2 | 26 | 23 | 3,4 | 56,5 |
| Ұлыбритания | 1,87 | 26,7 | 15 | 31 | 5,3 | 54,5 |
| Италия | 1,04 | 11,3 | 41 | 10 | 1,1 | 56,5 |
| Ресей | 1,00 | 34,8 | 63 | 8 | 0,04 | 18,0 |
| Қазақстан | 0,26 | 11,5 | 87 | 0 | 0,00 | 5,7 |
| Канада | 1,84 | 29,9 | 16 | 15 | 1,2 | 60,0 |
Ескерту: GCI — Growth Competitiveness Index — бәсекеге қабілетті өсу индексі — ұлттық экономикалардың жаңа білім мен технологиялар негізінде алдағы бес жыл ішінде қарқынды даму қабілетін көрсетеді.
Дереккөз: Дынкин А. Россия и мире в условиях экономики знаний http://fp6.csrs.ru/news/data/dynkin.doc,
Қазақстан бойынша Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректері пайдаланылды.
Ұсынылған мәліметтерден көрініп тұрғандай, Қазақстандағы инновациялық қызмет пен технологияларды коммерцияландыру көрсеткіштері ең төмен деңгейлердің бірі болып табылады. Тауар экспортында жоғары технологиялық өнімдер мен ақпараттандыру жабдықтарының болмауы отандық инновациялық жүйенің халықаралық нарықта жоқ екенін немесе мүлдем бәсекеге қабілетсіз екенін көрсетеді. Екінші жағынан, қазіргі уақытта әлемнің дамыған елдерімен салыстырғанда ҒЗТКЖ нәтижелерін алу мен оларды коммерцияландыру арасында үлкен алшақтық бар. Мұндай жағдайдың себептері жоғарыда қарастырылған қазіргі қазақстандық инновациялық жүйенің жалпы сипаттамаларынан туындайды.
Биотехнология саласы инновациялық жүйенің дамуындағы Қазақстанның артта қалуын барынша айқын көрсетеді, өйткені онда кез келген ғылыми идея идеядан өнімге дейінгі даму барысында мынадай кезеңдерден өтеді:
іргелі ғылым;
қолданбалы ғылым;
ауқымын ұлғайтатын тәжірибелік өндіріс;
өнеркәсіптік өндіріс.
Бұл ретте, бір жағынан, республикада биотехнологиялар кеңінен насихатталмаған, тұтынушылар мен бизнесмендердің қалың тобына белгісіз, тек тар ғылыми және ведомстволық ортада ғана талқыланады. Екінші жағынан, олар тиісті деңгейде дамымаған және отандық әрі халықаралық нарықтарда нақты сұранысқа ие болатын қажетті әзірлемелер жоқ.
Сондықтан биотехнология саласындағы отандық әзірлемелердің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін ғылымнан бастап өнім өндіруге дейінгі бүкіл процесті коммерцияландыруға жағдай жасау аса маңызды.
Қазақстанда жоғары технологиялық бизнес және технологияларды коммерцияландыру саласында жұмыс істеуге тырысатын шетелдік мамандар, ең алдымен, мынадай кедергілерге назар аударады:
білікті менеджерлердің жетіспеушілігіне;
сыбайлас жемқорлыққа және соның салдарынан қазақстандық компаниялардың ашықтығының болмауына;
инновациялық қызмет пен экономиканың шикізаттық емес секторларына инвестицияларды дамыту үшін ынталандырмайтын салық режиміне;
тар мағынада (технологиялық) және кең мағынада (жолдардың, әуежайлардың, коммуникациялардың, визалық режимнің қанағаттанарлықсыз жағдайы) техникалық инфрақұрылымның болмауына.
Осыған байланысты биотехнология саласындағы ғылыми-техникалық әзірлемелерді коммерцияландырудың өсуіне кедергі келтіретін проблемалардың мысалдарын талдау үшін дамыған елдердің тәжірибесін қарастырайық.
Биотехнологияларды қолдану осы сала үшін белгілі бір мүмкіндіктермен қатар қиындықтар да туғызатын көптеген ұлттық және халықаралық қағидалармен реттеледі. Мәселен, Еуропалық Одақ өзін қауіпсіздендіруге ұмтыла отырып, генетикалық модификацияланған ауыл шаруашылығы дақылдарын үлкен аумақтарда коммерциялық өсіруге ұзақ мерзімді ғылыми мониторинг орнатуды көздеп отыр. Еуропалық Одақтың нұсқамаларына сәйкес, осындай мониторинг нәтижесінде бұл дақылдардың адам денсаулығына да, қоршаған ортаға да зиянсыз екендігі дәлелденуі тиіс. Германияда генетикалық өзгертілген өсімдіктердің, жануарлар мен микроорганизмдердің зиянсыздығын тексеру 5 жылдан 6 жылға дейін созылады.
Биотехнологияларды кеңінен пайдаланудағы қиындықтар тұтынушылардың (негізінен Еуропа елдеріндегі) ауыл шаруашылығында биотехнологиялық әдістерді қолдануға сенімсіздігімен де байланысты.
Біздің елімізде Қазақстан халқы биотехнология туралы мүлдем хабарсыз. Сонымен қатар отандық сарапшылардың биотехнологиялық өнімдердің зиянды-зиянсыздығы мәселелері бойынша біліктілік деңгейі күмән тудырады.
Өнеркәсібі дамыған барлық елдерде биологиялық өнеркәсіптің қызметі мемлекеттік зерттеу бағдарламалары шеңберінде жүзеге асырылады, ал олардың нәтижелері кейіннен жеке сектор тарапынан коммерцияландырылады.
Осындай саясаттың нәтижесінде экономикалық тұрғыдан дамыған елдерде мемлекеттік-жекешелік инновациялық әріптестік жүйесі қалыптасты. Бұл жүйеде мемлекеттік билік пен бизнес бірін-бірі өзара толықтыра отырып, тең құқылы әріптестер ретінде әрекет етеді. Мемлекет инновациялардың қайнар көзі болып табылатын ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуді және білім беру жүйесін қолдай отырып, кәсіпкерлікті ынталандыру үшін қолайлы жағдайлар мен орта қалыптастырады, ал бизнес инновациялық өнім нарығында жұмыс істеудің барлық коммерциялық тәуекелдерін өз мойнына алады. Мемлекет салық жинау және әлеуметтік мәселелерді шешу арқылы өз пайдасын алады, ал бизнес — өз пайдасын алады.
Біздің елімізде биотехнология саласындағы бизнесті қалыптастыру мен дамыту үшін өзін-өзі реттейтін бизнес-орта қалыптаспаған. Негізінен мемлекеттік қаржыландырудың арқасында жұмыс істейтін дәстүрлі ғылыми-зерттеу институттары мен кәсіпорындар ұсынылған. Орта және шағын бизнестің тиісті деңгейде тартылуы жоқ.
Биотехнологиялық өндірістер — ғылымды қажет ететін өндірістер. Жаңа технологиялық тәсілдерді, жаңа штамм-продуценттерді ғылыми тұрғыдан әзірлемейінше, кәсіпорындар өздерінің бәсекеге қабілеттілігін тез жоғалтады.
Қазіргі уақытта кәсіпорындардың мемлекеттік қаражат есебінен жасалған және мемлекет меншігінде тұрған ғылыми әзірлемелерге қол жеткізуі қиын. Мұндай әзірлемелерді өндіріске тартудың неғұрлым түсінікті әрі нақты құқықтық тетігі қажет. Ол үшін инновациялық компаниялар мен өнеркәсіптік кәсіпорындарға бюджет қаражаты есебінен жасалған және қазіргі уақытта пайдаланылмайтын патенттелген әзірлемелерді өз өндірісінде тегін пайдалану құқығын беруге дейінгі шаралар қарастырылуы тиіс.
Тиісті алғышарттар қалыптасуына қарай бұл тәртіптен бас тартуға болады.
Тағы бір қиындық — елде биотехнологиялық инновациялық компаниялардың іс жүзінде мүлдем болмауы. Қазақстан жағдайында отандық бизнестің пайда болуына және дамуына негіз бола алатын биотехнология саласындағы мемлекеттік инфрақұрылым мен ғылым әзірге жоқ. Оларды құру мен қолдауға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесі қажет.
Биотехнологияны қалыптастыру және дамыту мақсатында барлық дерлік елдерде, соның ішінде дамыған елдерде де (Батыс Еуропа, Жапония), мемлекеттік даму бағдарламалары қабылданған. Бұған биотехнология нарығы шынымен жұмыс істейтін АҚШ кірмейді. Осыған байланысты мемлекеттің биотехнологияны дамытуға ықпал ететін барлық бағыттары екі аспектіде айқындалуы тиіс:
Ұлттық биотехнология орталығы базасында мемлекеттік инфрақұрылым мен ғылымды құру және дамыту;
шағын және орта бизнесті дамыту, жеке бастама мен капиталды биотехнология саласына тарту үшін жағдайлар жасау, оның ішінде отандық және шетелдік ғылымның озық әзірлемелерін пайдалану және енгізу арқылы мемлекеттік, өндірістік және қаржылық инфрақұрылымға қол жеткізу жағдайларын қалыптастыру.
2. Ұлттық биотехнология орталығын одан әрі дамытудың мақсаттары мен міндеттері. Ұлттық биотехнология орталығының миссиясы
Ұлттық биотехнология орталығын одан әрі дамытудың мақсаты — Қазақстандағы ғылыми-зерттеу қызметін басқарудың өзін-өзі басқару және әлемнің жетекші ғылыми-зерттеу мекемелеріне тән экономикалық дербестік қағидаттарына негізделген жаңа әдісі бойынша жұмыс істейтін, биотехнология саласындағы ең жоғары әлемдік стандарттарға жауап беретін бәсекеге қабілетті ғылыми-зерттеу мекемесін қалыптастыру.
Жоғарыда баяндалғандарды негізге ала отырып, Қазақстанда биотехнологияны серпінді дамыту үшін Ұлттық биотехнология орталығы мынадай міндеттерді орындауы қажет:
жаңа ғылыми стандарттар мен ғылыми мәдениетті қалыптастыру;
биотехнологиялық өнімдердің жаңа үлгілерін әзірлеу және оларды өндіріске енгізу;
отандық және шетелдік озық әзірлемелерді енгізу есебінен биоиндустрияның дамуына жәрдемдесу;
әлемдік ғылымға интеграциялану арқылы ғалымдар арасында бәсекелестік орта қалыптастыру;
биотехнология саласында ғалымдар мен жоғары білікті мамандардың жаңа буынын жоғары қарқынмен тәрбиелеу;
инновациялық процесті коммерцияландыру, сыртқы биотехнологиялық нарыққа алдын ала бағдарланған ғылыми-қолданбалы зерттеулер жүргізу;
ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелердің (ҒЗТКӘ) бәсекеге қабілеттілігі арқылы отандық және шетелдік мемлекеттік емес қаржыландыруды тарту;
биотехнология саласында шағын және орта кәсіпкерліктің дамуын ынталандыру үшін қолайлы заңнамалық, инвестициялық, инфрақұрылымдық бизнес-ортаны қалыптастыруға жәрдемдесу;
Қазақстан Республикасында отандық және шетелдік өндірістен шыққан биотехнология өнімдерін тұтынуға рұқсат берудің стандарттарын, қағидалары мен шарттарын әзірлеу және қолданысқа енгізу.
Осы міндеттерді орындау үшін, ең алдымен, ҒЗТКӘ жүргізуге халықаралық стандарттар деңгейінде жағдай жасау және отандық биотехнологияны дамыту, сондай-ақ басым бағыттар бойынша жүйелі зерттеулер жүргізу үшін шетелден әлемге танымал ғалымдарды тарту қажет.
Ұлттық биотехнология орталығының миссиясы
Орталықтың миссиясы — Қазақстанда биотехнологияны дамыту, биотехнология саласында ғылымды қажет ететін әзірлемелер жасау, жаңа әзірлемелерді отандық өнеркәсіптік өндіріске енгізу және оларды халықаралық нарыққа шығару.
3. Биотехнология саласындағы мемлекеттік саясат тұжырымдаманы іске асырудың негізгі тетігі ретінде
Қазақстанда биотехнологияны қарқынды дамыту үшін озық шетелдік жетістіктерді импорттау және енгізумен қатар (Жапония тәжірибесі), мыналарды ескере отырып, өзінің түбегейлі жаңа және жоғары зияткерлік технологияларын әзірлеу қажет:
мемлекеттің инновациялық өзгерістерге идеологиялық, әкімшілік және қаржылық қолдау көрсетуге дайындығын;
республиканың сақталып қалған ғылыми-техникалық әлеуетін;
халықтың білім деңгейінің жоғары болуын, республикадағы реформаланып жатқан білім беру жүйесін, сондай-ақ «Болашақ» бағдарламасы арқылы әлемнің жетекші жоғары оқу орындарында мамандар даярлауды;
республиканың тиімді геосаяси орналасуын;
мысалы, тарихи отандармен этникалық байланыстар арқылы өзара іс-қимыл мен технологиялар алмасуды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін көпұлтты мәдениетті, этносаралық келісім мен тұрақтылықты;
жергілікті мамандар мен ғалымдардың қатысуымен ынтымақтастық пен сүйемелдеуге өз технологияларын ашуға дайын инвесторларды таңдау мүмкіндігін беретін жоғары инвестициялық тартымдылықты.
Мемлекет отандық биотехнологияның қалыптасуы мен дамуы мәселесінде белсенді ұстанымда болуы тиіс, өйткені мұнда «нарықтық күштер» жұмыс істемейді. Нарықтың өзі инвесторларды қазіргі уақытта ең табысты болып отырған шикізат секторларынан кетуге және бос капиталды тәуекелдері өте жоғары әрі өтелу мерзімі анағұрлым ұзақ секторларға бағыттауға мәжбүрлей алмайды.
Жоғары технологиялар мен инновациялар экономикасына көшу елде жаңа білімді ұлттық және жаһандық нарықтарда нақты тұтынушыларын табатын жаңа технологияларға, өнімдер мен қызметтерге тиімді айналдыратын тұтас жүйені қалыптастыруды талап етеді. Осыған байланысты ғылыми-техникалық саясаттың негізгі мақсаттары өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған зерттеулерді дамыту, жоғары технологиялық өнім экспорттауға бағдарланған ғылымды қажет ететін, ресурстарды үнемдейтін және экологиялық таза өндірістерді әзірлеу, экономиканың шикізаттық бағдарын кезең-кезеңімен технологиялық бағытқа, ал технологиялық бағытты зияткерлік-ақпараттық бағытқа ауыстыру және осы мақсаттар үшін жоғары білікті мамандар даярлау болып табылады.
Оларды іске асыру үшін мынадай міндеттерді шешу қажет:
- ғылым мен ғылыми-техникалық қызметті ұйымдастыру жүйесін, нормативтік құқықтық және әдістемелік базаны, оның ішінде ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру, оларды конкурстық іріктеу және нәтижелерін практикада игеру, зияткерлік меншік құқықтарын қорғау салаларында жетілдіру;
- іргелі зерттеулерді оңтайландыру;
- қолданбалы зерттеулерді бірінші кезекте экономиканың базалық салаларының қажеттіліктерін ғылыми-технологиялық қамтамасыз етуге бағыттау;
- жаңа ғылымды қажетсінетін өндірістерді ұйымдастыру, инновациялық қызметті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау, «зерттеу – әзірлеу – өнеркәсіптік игеру» бірыңғай ғылыми-өндірістік цикліне көшуге ықпал ету;
- ғылымды қажетсінетін өнімдерді шығару бойынша импортты алмастыратын (экспортқа бағдарланған) жаңа технологияларды әзірлеу, өзінің тәжірибелік-эксперименттік және өндірістік-техникалық базасын одан әрі нығайту (реконструкциялау, техникалық қайта жарақтандыру) және дамыту;
- ғылыми-техникалық саладағы жекелеген объектілердің қызмет бейінін сақтай отырып, оларды қайта құрылымдау және жекешелендіру;
- ғылымды қажетсінетін өндірістерді ұйымдастыру мен дамытуға инвестициялар тарту, ресурс үнемдейтін және экологиялық таза технологияларды енгізу;
- шағын және орта кәсіпкерліктің тұрақты дамуын қамтамасыз ету, ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласында нарықтық инфрақұрылым элементтерін қалыптастыру және дамыту;
- зерттеу институттарын, салалық ғылыми-техникалық орталықтарды және жоғары оқу орындарын, оқыту процесі мен ғылыми қызметті интеграциялаудың тиімді тетігін әзірлеу;
- басым бағыттар бойынша кадрлар, оның ішінде жоғары білікті кадрлар даярлау, осының негізінде елдің зияткерлік әлеуетін сақтау мен дамытуды қамтамасыз ету;
- елдің ғылыми күштерін шетелдің озық технологияларын таңдау, оларды отандық жағдайларға бейімдеу және өнеркәсіптік игеру процесіне тарту;
- қазақстандық ғылымның әлемдік ғылыми-техникалық кеңістікке интеграциялану процесін жеделдету.
Әлемнің дамыған елдерінде мемлекет инвестициялық ахуал жасауға қатысатын және зерттеу қызметінің нәтижелерін коммерцияландыруға жәрдемдесетін көптеген тетіктер бар. Жалпылама түрде қолданылатын құралдарды бірнеше ірі топқа бөлуге болады:
- белгілі бір жобаларды (мысалы, Ұлттық биотехнология орталығын дамыту бағдарламасына қаржыландыру немесе венчурлік қаржыландыруға қатысу) немесе ұйымдарды (мысалы, шағын ғылыми-өндірістік фирмаларды) қаржыландыру түріндегі мемлекеттің тікелей қаржылық қатысуы;
- ғылыми-зерттеу саласында мемлекеттік және жеке сектор арасындағы байланыстарды қолдау (мемлекеттік-жекешелік әріптестік);
- өндірістік-технологиялық инфрақұрылым элементтерін (ғылыми-зерттеу орталықтарын, технопарктерді, инкубаторларды, технологияларды ілгерілету жөніндегі кеңселерді) құруды қаржыландыру;
- тәуекелдерді бөлу, салық жүктемесін азайту, әртүрлі кедергілерді жою арқылы жеке капитал үшін елеулі преференциялар жасау.
Индустриялық-инновациялық даму стратегиясы шеңберінде Қазақстанда мынадай жағдайларды іске асыру қажет:
1) Қазақстанда заманауи биотехнологияларды құрудың басты шарты – Ұлттық биотехнология орталығы жетекшілік ететін биотехнология саласындағы ғылымның заманауи моделін қалыптастыру. Биотехнология ғылымды қажетсінетін сала болып табылады, яғни ғылыми орталықтар мен өнеркәсіптің тығыз ынтымақтастығынсыз оның дамуы мүмкін емес. Бұл ғылыми-зерттеу жүйесінің өзін де, ғылымның, білім берудің, шағын инновациялық бизнестің, ірі өнеркәсіптік корпорациялардың, тиісті қаржы институттарының өзара іс-қимыл тетіктерін де қалыптастыруда кешенді тәсілді іс жүзінде іске асыруды, сондай-ақ «іргелі ғылым – қолданбалы ғылым – эксперименттік өндіріс – өнеркәсіптік өндіріс» тізбегін жүзеге асыруды білдіреді;
2) жаңа әрі тәуекелі ең жоғары биотехнологияларды сынақтан өткізу мен игеруде жетекші рөл атқаратын шағын инновациялық кәсіпкерлік (ШИК) секторына маңызды мән беріледі. Бүкіл әлемде ШИК секторы өнеркәсіптің жоғары технологиялық салаларының инновациялық дамуының қозғаушы күші болып табылады.
ШИК секторын жедел дамыту үшін заманауи инновациялық инфрақұрылымды, оның ішінде оның қосалқы жүйелерін қалыптастыру қажет.
Биотехнологиялық өнімдерді қолдану, әдетте, тиісті өндірістердің технологиясын өзгертуді талап етеді. Мемлекет биотехнологиялық өнімдерді қолдануға негізделген заманауи технологияларды пайдаланғысы келетін кәсіпорындарға тиісті қайта құру жұмыстарын жүргізуге көмектесуге тиіс.
Біздің ойымызша, қазіргі кезеңде отандық өндірісте шығарылған биотехнологиялық өнімдерді сатып алатын кәсіпорындарды қолдау да орынды болып табылады. Мұндай тәртіп, мысалы, отандық минералдық тыңайтқыштар мен өсімдіктерді қорғау құралдарын сатып алатын ауыл шаруашылығы кәсіпорындарына қатысты қолданылуы мүмкін.
Осы қатарда кеден саясаты мәселелері де тұр. Тарифтік саясатты қатаңдату қажет. Тарифтер арқылы отандық кәсіпорындар табысты өндіре алатын өнімдердің әкелінуіне қарсы әрекет ету қажет;
3) Инновациялық жүйенің (ИЖ) қаржылық инфрақұрылымы инновациялық қызмет субъектілерінің мемлекеттік және жеке қаржы ресурстарына тиімді қол жеткізуін қамтамасыз етуге тиіс. Мысалы, әлемнің дамыған елдерінің қаржылық инфрақұрылымының ажырамас бөлігі ғылыми-техникалық және инновациялық қорлар жүйесі болып табылады. Қорлар жұмысының тиімділігі олардың қызметінде неғұрлым перспективалы жобаларды конкурстық іріктеу, оларды нысаналы қаржыландыру және алынған қаражаттың пайдаланылуын бақылау бір мезгілде қамтамасыз етілетініне байланысты. Қазіргі уақытта еліміздің биотехнологиялық кәсіпорындарына ескірген және тозған негізгі қорларды ауыстыру, заманауи штамм-продуценттер мен технологияларды сатып алу үшін қомақты инвестициялар қажет.
Кәсіпорындарда қажетті ресурстар жоқ. Пайыздық мөлшерлемелері шетелдегіден 2-3 есе жоғары кредиттерді пайдалану кәсіпорындарды шетелдік бәсекелестермен салыстырғанда алдын ала тиімсіз жағдайға қояды.
Мемлекет жоғары технологиялық кәсіпорындарға, атап айтқанда, биотехнологиялық кәсіпорындарға қатысты салық саясатын нақтылап, салық жүктемесін азайтып, салық жеңілдіктерін беруі тиіс деп есептейміз.
Қазақстандық даму институттарының жұмысы кезінде олардың шағын бизнес субъектілері үшін қолжетімділігін қамтамасыз ету қажет;
4) Қазақстанда инновациялық қызмет пен технологияларды коммерцияландыруды қолдайтын қолданыстағы мемлекеттік қорлар олардың жұмысының нормативтік-құқықтық жағдайларын жетілдіру арқылы инновациялық жүйені қалыптастыру процесіне неғұрлым тиімді түрде тартылуы мүмкін.
Ең алдымен, қорлар қаражаты есебінен құрылған зияткерлік меншікке құқықтарды бекіту мен беру жөніндегі нақты рәсімдерді, сондай-ақ зияткерлік меншік құқықтары және басқа да осындай материалдық емес активтерді бағалау мен кепілге қою мүмкіндігін әзірлеу қажет;
Қазақстандық даму институттарының өңірлердегі жұмыс тәжірибесі жергілікті деңгейде бастамалардың өрістеуіне катализатор болып, өңірлік бюджеттердің биотехнология саласына қаражат тартуына ықпал етуі мүмкін. Объектілерді қаржыландыру жергілікті атқарушы органдардың, басқа қорлардың және жеке инвестициялардың қатысуымен үлестік негізде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл биотехнология саласындағы эксперименттік өндірісті сынақтан өткізуге және өнеркәсіптік өндірісті жедел іске қосуға, ең алдымен инновациялық әлеуеті жоғары өңірлерде жеткілікті қаражатты шоғырландыруға мүмкіндік береді;
коммерцияландыру саласындағы маңызды қаржы институты венчурлік қорлар болып табылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда венчурлік қорлар жеткілікті дәрежеде дамымаған. Мұның себептері ішінара жоғары тәуекелді жобаларға инвестиция салуға жеткілікті ынталандырудың болмауынан тұрады, өйткені қаражатты шикізат салаларына инвестициялау әлдеқайда сенімді болып табылады (сондықтан салық төлеу бойынша жеңілдіктер, жерді өтеусіз беру және тағы басқалар оны қалыптастырудың негізі болуы немесе шетелдік капиталды тарту мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін).
Қорлардың жаңа түрлерінің (оның ішінде венчурлік қорлардың) пайда болуына байланысты, сондай-ақ бюджет және салық заңнамасымен үйлестіру мақсатында Қазақстан Республикасының «Ғылым туралы», «Инновациялық қызмет туралы» заңдарына және басқа да заңдарға өзгерістер енгізу қажет;
7) жоғары технологиялық бизнес үшін кадрлар даярлау бағдарламаларын дамыту мынадай бағыттар бойынша жүзеге асырылуға тиіс:
біріншіден, бизнес-құрылымдар тарапынан бірлесіп қаржыландыру болған жағдайда, оқыту бағдарламаларын үлестік негізде іске асыру орынды;
екіншіден, білім беру бағдарламаларын, тренингтер мен семинарларды екі нысаналы алушылар тобына – ғалымдар мен институт әкімшілеріне және шағын инновациялық бизнес саласында қызмет ететін кәсіпкерлерге, бір жағынан, сондай-ақ атқарушы билік органдарының өкілдеріне, екінші жағынан, бағдарлау қажет;
8) «Қазақстанда биотехнологияны 2008-2012 жылдары дамыту» мемлекеттік бағдарламасын әзірлеу қажет. Бағдарламаның негізгі идеясы – теріс үрдістерді жою және іргелі әрі қолданбалы биотехнологияны дамыту үшін оңтайлы жағдайлар жасау мақсатында шаралар жүйесін әзірлеу.
Осы бағдарлама шеңберінде ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды, материалдық-техникалық, кадрлық, ақпараттық, нормативтік-құқықтық және экономикалық қамтамасыз етуді қоса алғанда, міндеттерді шешуге бағытталған, өзара байланысты және уақыт, ресурстар мен орындаушылар бойынша үйлестірілген нақты іс-шаралар көзделуге тиіс.
§ 1. Қазақстанда биотехнология саласындағы ғылыми ұйымдар мен зерттеулерді басқарудың неғұрлым тиімді моделін айқындау
Ең дамыған елдердің тәжірибесі ғылыми зерттеулерді мамандандырылған инновациялық орталықтарда шоғырландырудың жоғары тиімділігін көрсетеді. Инновациялық орталықтарды дамытудың бастапқы кезеңдерінде инновациялық секторды дамытудың мемлекеттік бағдарламаларына сәйкес мемлекеттік нысаналы қаржыландыру, сондай-ақ халықаралық ұйымдар мен корпорациялардың гранттары арқылы қаржыландыру көзделеді, ал кейіннен (7-10 жылдан соң) орталықтар ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру және енгізу есебінен өзін-өзі ақтау мен өзін-өзі қаржыландыру деңгейіне жетеді.
Әлемдегі биотехнология орталықтарын қаржыландыру
11-кесте
Жүктеп алу
| Ел | Орталықтар саны | Бір орталықты жылдық қаржыландыру (млн АҚШ доллары) | Қаржыландырудың ең ұзақ мерзімі (жыл) | Мемлекеттік бағдарламаның басталуы |
|---|---|---|---|---|
| Тайвань | 2 | 2.3 | Мерзімсіз | 1997 |
| Венгрия | 6 | - | 1999 | |
| Нидерланды | 6 | 1.3 | 10 | 1998 |
| Польша | 9 | 0.5 | 3 | 1999 |
| Ирландия | 10 | 2.0 | 7 | 1999 |
| Австралия | 11 | 0.9 | 9 | 2000 |
| Канада | 15 | 3.0 | 14 | 1988 |
| Австрия | 16 | 0.8 | 10 | 1993 |
| Швейцария | 18 | 12.0 | 10 | 1992 |
| Жапония | 20 | 4.3 | 10 | 1993 |
| Дания | 25 | 1.2 | 10 | 1993 |
| Финляндия | 26 | 1.5 | 10 | 1995 |
| Оңтүстік Корея | 61 | 2.3 | 9 | 1990 |
Қазақстан ғылымының биотехнология саласында артта қалуына қарамастан, қазіргі уақытта республикада отандық ғылымның халықаралық инновациялық жүйеге жылдам интеграциялануына ықпал ете алатын бірқатар қолайлы факторлар қалыптасты. Олар:
ұлттық экономиканың ашықтығы, оның (белгілі бір дәрежеде) жаһандық әлемдік шаруашылыққа кірігуі;
жеке меншік құқығының, оның ішінде зияткерлік қызмет нәтижелеріне қатысты құқықтың заңнамалық тұрғыдан бекітілуі;
мемлекетті қоса алғанда, шаруашылық субъектілерінің экономикалық қызметтегі тең құқықтылығы;
нарықтық экономика стандарттарына бейілділік және бәсекелестік ортаны заңнамалық қамтамасыз ету, бұл өндірушілерді тұтынушылардың мүдделеріне үнемі бағдарлап, инновацияларды үздіксіз жасауға ынталандырады;
жалпы экономиканың жоғары өсу қарқыны, жоғары инвестициялық тартымдылық, елдегі қолайлы әлеуметтік-саяси жағдай.
Жоғарыда айтылғандарға байланысты Қазақстан Республикасында ғылыми-зерттеу қызметін ұйымдастырудың ең тиімді моделі іргелі, қолданбалы зерттеулермен және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелермен айналысатын, одан кейін тәжірибелік үлгілерді жасау, оларды сынақтан өткізу және «тауарлық» кезеңге дейін жеткізу жұмыстарын жүзеге асыратын және одан әрі толық цикл бойынша жұмыс істейтін Ұлттық биотехнология орталығының мамандандырылған бөлімшелерін құру болады. Бір жағынан, зерттеу тақырыбы әлемдік нарықтың қажеттіліктерімен айқындалатын болса, екінші жағынан, іргелі зерттеулер болашақта қолданбалы сипаттағы әзірлемелерге сұраныс болатынының кепілі ретінде қоғамның даму жолдары мен қажеттіліктерін болжауға мүмкіндік береді. Мұндай бөлімшелер қызметінің нәтижесі сұранысқа сәйкес жаппай өндіріске дайын өнім болады.
Мемлекеттік қаржыландыруға ие Ұлттық биотехнология орталығымен қатар шағын инновациялық бизнес те табиғи түрде қалыптасып, дамитын болады. Жалпы алғанда, нарықтық инновациялық жүйелердің ұйымдық құрылымдарына ұлттық және әлемдік экономикалардың ірі интеграцияланған жетекші фирмалары мен көшбасшы фирманың инновациялық инфрақұрылымында пионерлік, тәуекелді инновациялық-технологиялық қызметті жүзеге асыратын ШИК секторының көптеген фирмаларының үйлесуі тән.
Осыған байланысты биотехнологиядағы инновацияларды жаппай енгізуді ынталандыратын қолайлы ортаны қалыптастыру үшін мемлекеттік саясаттың ойластырылған болуының маңыздылығын тағы да атап өту қажет.
§ 2. Білім беру жүйесіне халықаралық стандарттарды енгізу және кадрлық әлеуетті қалыптастыру
Биотехнологиялық жобаларды жүзеге асыру үшін жоғары кәсіби менеджментті тарту қажет.
Қазақстанда технологиялық менеджмент саласындағы білім беру дамып келе жатқан бағыт болып табылады. Технологиялар трансфертімен тікелей айналысатын құрылымдар үшін де, ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарының мамандандырылған бөлімшелері үшін де білікті кадрлардың жетіспеушілігі баршаға мәлім. Көптеген жоғары оқу орындарында технологиялық менеджмент саласындағы заманауи мамандықтар ашылғанымен, мамандарды даярлау сапасы халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді.
Кем дегенде, оқыту бағдарламаларын мынадай қағидаттар негізінде құру қажет:
қазақстандық және шетелдік технологиялық компанияларды құру мен дамытуға қатысты нақты мысалдарды кеңінен талдау;
нақты жобаларды басқару мысалында практикалық оқыту;
технологияларды коммерцияландыру саласындағы қазақстандық және шетелдік практик-мамандардың оқыту мен тыңдаушыларға кеңес беру процесіне қатысуы.
Сонымен бірге Қазақстанда стратегия, маркетинг, қаржы, персоналды басқару сияқты параметрлер бойынша, яғни пәнаралық талдауды қолдану саласында білікті білім беру бағдарламалары кеңінен ұсынылған. Бұл ретте әлемдік тәжірибеге сәйкес оқыту әдістері тыңдаушылардың көшбасшылық қасиеттерін тартуды және пайдалануды көздейді.
Технологиялық менеджмент саласындағы кадрларды даярлау бюджет есебінен немесе аралас негізде (курс тыңдаушылары оқыту ақысын төлейді) қаржыландырылады. Бұл Қазақстандағы жағдайды әлемнің дамыған елдеріндегі жағдайдан ерекшелендіреді. Мәселен, АҚШ-та, Ұлыбританияда және Израильде мемлекет технологиялық менеджерлерді даярлау шығындарын өз мойнына алмайды. Әдетте мұндай кадрларды даярлау жекеменшік бизнес-мектептер құрамында немесе инкубаторлармен байланысты құрылымдарда жүргізіледі. Біздің елімізде бүкіл инновациялық жүйе жаңалық болып табылатындықтан, мемлекеттік қолдау шаралары қажет.
Жоғары технологиялық бизнес үшін кадрлар даярлау – бұл бұрыннан бар пәндерге қосымша жаңа курстар енгізу ғана емес. Бұл кадрлар даярлауға қатысты тұжырымдамалық тәсілді өзгертуді білдіреді.
Біріншіден, сапалы бизнес-білім беру жаппай сипатта болмайды, сондықтан мұндағы курстар мен білім беру стандарттарының құрылымы элиталық мектептер мен факультеттердегідей болуы тиіс. Қазақстанда жаратылыстану ғылымдары үшін білікті кадрлар даярлау тәжірибесі бар, оны бизнес-білім беру жүйесін құру кезінде пайдалануға болады.
Екіншіден, технологиялық менеджерлер үнемі білім алуға қабілетті, икемді, болашақты көре білетін, стратегияны үнемі түзетіп, балама жолдарды іздей алатын болуы тиіс. Сондықтан оқыту процесінің басынан бастап студенттердің әртүрлі компанияларда практикадан өтуі және тек виртуалды емес, нақты міндеттерді шешуі маңызды. Алайда мұнда да проблема бар: практика арқылы оқыту мол тәжірибенің болуын көздейді, ал қазіргі уақытта Қазақстанда мұндай тәжірибе өте аз. Сондықтан табысты технологиялық менеджмент тәжірибесіне бір мезгілде ие білікті оқытушылар да аз.
Үшіншіден, бизнес тарапынан осындай білім беру бағдарламаларын кем дегенде бірлесіп қаржыландыру көзделуге тиіс. Мысалы, бизнес нысаналы гранттар бөле алады. Мұндай схема қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр, бірақ ауқымы шағын. Бизнес тарапынан оқытуды қаржыландырудың дамуына бизнес-құрылымдар, көбінесе бәсекелестер арасында кадрлардың үнемі ауысып отыруы кедергі келтіреді. Әлемдік брендтер желісі бойынша сертификатталған кадрларға қатысты да осындай проблема бар.
Орталықтардың ғылыми топтармен жұмыс істеуінің халықаралық тәжірибесінде оларға әлемдік ғылыми ортада өзін танытқан және ұйымдастырушылық жұмыс тәжірибесі бар ғалымдар жетекшілік етеді, олардың айналасында ұжымның деңгейін арттыруға қолайлы жағдай жасайтын шығармашылық командалар қалыптасады. Көбінесе Орталықтардың жұмысына университеттер тартылады, студенттер мен аспиранттар ғылымды және тәжірибелік өндірісті практика жүзінде зерделейді.
Орталық өз тәжірибесінде кадрларды іріктеу, тарту және даярлаудың озық әдістемелерін, оның ішінде «training of trainers» қағидаты бойынша оқытудың жаңа әдістемесін әзірлеу мен енгізуді басшылыққа алуды жоспарлап отыр. «Training of trainers» әдісі «теориялық» курстар мен алынған білімді практикада бекітудің үйлесімін білдіреді. Білім алушыларға дербестік беру арқылы іс жүзінде жаңа басшылар даярланады, олар өз кезегінде алған тәжірибесі мен білімін кейінгі ұрпаққа жеткізетін болады. Нәтижесінде Орталық халықаралық стандарттар бойынша жұмыс істеудің практикалық тәжірибесіне ие болатын, ынтымақтас ұйымдардың қызметкерлерін қоса алғанда, жаңа кадрлар даярланатын өзіндік институтқа айналады. Кейіннен олар басқа ғылыми-зерттеу мекемелері мен зертханаларда, атап айтқанда университеттер жанындағы құрылымдарда басшылық лауазымдарды атқара алады.
§ 3. Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау мәселелері
Қазақстан Республикасы 1993 жылғы 16 ақпаннан бастап өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі төрт маңызды әлемдік конвенцияға қатысушы болып табылады: 1883 жылғы 20 наурыздағы Өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясы; 1891 жылғы 14 сәуірдегі Таңбаларды халықаралық тіркеу туралы Мадрид келісімі; 1967 жылғы 14 маусымда Стокгольмде қол қойылған Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымын құру туралы конвенция; 1970 жылғы 19 маусымда Вашингтонда қол қойылған Патенттік кооперация туралы шарт (РСТ). 1995 жылғы 5 қарашадан бастап еліміздің аумағына 1994 жылғы 9 қыркүйекте Мәскеуде үкімет басшылары қол қойған Еуразиялық патенттік конвенцияның күші таралады.
Биотехнологиялық объектілер мен генетикалық ресурстарды қорғауды халықаралық деңгейде реттеу соңғы жиырма жылда ерекше қарқынмен жүзеге асырылып келеді және бірқатар құжаттарда көрініс тапты.
Жер бетіндегі биологиялық әртүрлілік мәселесін шешу және генетикалық ресурстарды пайдалануды реттеу саласындағы маңызды халықаралық құжат 1994 жылғы 19 тамыздағы Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің № 918 қаулысына сәйкес Қазақстан Республикасы мақұлдаған Биологиялық әртүрлілік туралы конвенция (Рио-де-Жанейро, 1992 жылғы 5 маусым) болып табылады.
Конвенцияның 15, 16, 19-баптарында «мемлекеттің өзінің табиғи ресурстарына қатысты егеменді құқықтарының танылуына байланысты генетикалық ресурстарға қол жеткізуді айқындау құқығы ұлттық үкіметтерге тиесілі және ұлттық заңнамамен реттеледі» және «генетикалық ресурстарға қол жеткізу, егер оған рұқсат берілсе, өзара келісілген шарттар мен алдын ала ақпараттандырылған келісім негізінде жүзеге асырылады» деген ережелер тұжырымдалған.
Зияткерлік меншікті қорғау жүйелері (патенттер, селекционерлердің құқықтары, авторлық құқықтар, коммерциялық құпиялар және басқа да тетіктер арқылы) тиісті құқықтарды иеленушіге белгілі бір уақыт кезеңі ішінде өнертабыстардың нәтижелерін айрықша пайдалануға мүмкіндік береді. Көп жағдайда зияткерлік меншік құқықтарының иелері өнеркәсіптік корпорациялар, ғылыми-зерттеу және білім беру мекемелері болып табылады, дегенмен жеке тұлғалар да болуы мүмкін. Патентке қабілеттілік мәселесін шешу кезінде оның жаңалық, өнертапқыштық деңгей және өнеркәсіпте қолдануға жарамдылық өлшемшарттарына сәйкестігі айқындалады.
Инновациялық жүйелердің (ИЖ) халықаралық саудасы дүниежүзілік дамудың аса маңызды факторы болып табылады. Зияткерлік меншік құқықтары сенімді қорғалмаған жағдайда өнертабыс жасауға деген ынталандыру жойылады, ал құқықтарды қорғауды қамтамасыз етпейтін елдерде өз өнертабыстарын жасау орнына бөтен өнертабыстарды көшіруге ынталандыру пайда болады.
Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіруге дайындалуына байланысты маңызды мәселелердің бірі зияткерлік меншік құқықтарының сауда аспектілері туралы келісімге (TRIPS) сәйкес зияткерлік меншік саласындағы ұлттық заңнаманы сәйкестендіру болып табылады.
TRIPS ережелерін тірі организмдерді патенттеу саласына тарату жөніндегі жұмыс жанданып келеді. Биотехнологиялық өнертабыстар TRIPS нормаларына сәйкес бүкіл әлемде қабылданған өнертабыстар санатына жатады, осыған байланысты биотехнологиялық өнертабыстарды құқықтық қорғау жеке заңнамалық актіні әзірлеуді талап етпейді және ұлттық патенттік заңдармен реттеледі.
Биотехнологиялық инновацияларды патенттік қорғауды үйлестіруге әзірге ДСҰ құжаттарында генетикалық ресурстар шыққан елдердің оларды пайдаланудан алынуы мүмкін пайдаға қатысуы туралы мәселенің көрсетілмеуі де кедергі келтіреді. Бұл ұсынысты пысықтау ДЗМҰ (Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы) желісі бойынша басталды. Конвенцияның бағдарларына сәйкестік іздеу жұмыстары Жаңа өсімдік сорттарын қорғау жөніндегі халықаралық одақ (UPOV) шеңберінде де жүргізілуде.
2002 жылғы 24 сәуірде Қазақстан Республикасы «Патенттік рәсім мақсаттары үшін микроорганизмдерді депозиттеуді халықаралық тану туралы» Будапешт шартына (бұдан әрі – Будапешт шарты) қосылды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 30 шілдедегі № 850 «Микроорганизмдердің республикалық коллекциясы туралы» қаулысы Шартқа сәйкес коллекцияны Халықаралық депозиттеу органы (ХДО) ретінде ұсыну міндетін қояды. Ұлттық коллекцияның ХДО мәртебесін алуы шетелде патенттеу кезінде өзекті болып табылады, өйткені халықаралық өтінім берген кезде дәл ХДО мәртебесі бар коллекцияда депозиттеу қажет.
Еуропа елдері де биологиялық объектілерді, оның ішінде гендік инженерия әдісімен алынған объектілерді құқықтық қорғауды жетілдіру жөнінде белсенді шаралар қабылдауда. 1998 жылы Еуропалық Одақ Кеңесі мен Еуропалық Парламентте биотехнологиялық өнертабыстарды құқықтық қорғау туралы № 98/44/ЕС ЕО директивасы (бұдан әрі – «Директива») қабылданды, ол 1998 жылғы 30 шілдеде күшіне енді. ЕО Директивасының негізгі саяси мақсаттары, біріншіден, осы саладағы инвестицияларды сақтау және ынталандыру үшін биотехнологиялық өнертабыстарды қорғауды күшейту, екіншіден, Еуропалық Одақ шеңберіндегі саудаға теріс әсер ететін ұлттық соттар мен патенттік ведомстволардың практикасында және прецеденттік құқықта әртүрлі тәсілдердің қалыптасуына жол бермеу үшін қорғауды үйлестіру болып табылады.
Еуразиялық кеңістікте құқықтық қорғауды қамтамасыз ету үшін өткен жылы Еуропалық патенттік ведомствоның тәжірибесіне сәйкес Еуразиялық патенттік ведомствода Еуразиялық өтінімдерді жасау, беру және қарау қағидаларына енгізілген өзгерістердің маңызы зор.
Жалпы алғанда, Қазақстан Республикасындағы зияткерлік меншік саласындағы қолданыстағы нормативтік құқықтық база еліміз қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттар мен конвенциялардың негізгі ережелеріне сәйкес келетінін атап өткен жөн.
Одан әрі дамыту зияткерлік меншік құқықтарын қорғау саласындағы ұлттық заңнаманы TRIPS келісімімен үйлестіруге және сәйкестендіруге қатысты. Қазақстан Республикасының әлемдік экономикаға интеграциялануы мақсатында зияткерлік меншікті қорғауға барлық мемлекеттік және сот органдарының назарын күшейту, мұны республиканың мемлекеттік және экономикалық саясатының маңызды бағыттарының біріне айналдыру, сондай-ақ осы мақсатта Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқықтарын қорғау комитетінің зияткерлік меншікті қорғау жүйесін құру мен оның жұмыс істеуін қамтамасыз етудегі осы саладағы уәкілетті орган ретіндегі рөлін арттыруға жәрдемдесу қажет.
Қазақстан Республикасында биотехнология саласындағы патенттеуде жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттары маңызды рөл атқарады, олардың биотехнологияны дамытудағы рөлі артуға тиіс.
Халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастық желісі бойынша іске асырылатын ғылыми-зерттеу жобаларын есепке алу мен мониторингтеудің тиісті жүйесінің болмауы Қазақстанның зияткерлік меншігін шетелге тиісті материалдық өтемақысыз бақылаусыз әкетуге әкеледі, әсіресе бұл мемлекеттік бюджет есебінен жасалған зияткерлік меншікке қатысты. Осыған байланысты мемлекеттік бюджет есебінен құрылған зияткерлік меншік объектілеріне қатысты мемлекет құқықтарын іске асыру және мүдделер теңгерімін есепке алу мәселелерін қарастыру маңызды.
Ғылыми-зерттеу құрылымдары зияткерлік меншік портфельдерін жай ғана әкімшілендіруден оларды стратегиялық басқаруға көшуге тиіс. Зияткерлік меншікті басқару мемлекеттік ұйымдардың білім беру және зерттеулер жүргізумен қатар қойылатын мақсаттарының біріне айналуы керек.
ҒЗТКЖ-дағы патенттік-конъюнктуралық зерттеулердің маңыздылығы мен басымдығын атап өту қажет. Бұл маркетингтік зерттеудің негізгі ақпараттық-талдамалық бөліктерінің бірі болып табылады. Ғылыми жұртшылық үшін ақпараттың, оның ішінде патенттік дерекқорлар ақпаратының қолжетімділігін қамтамасыз ету қажет.
Бұдан басқа, инновациялық салада жас зерттеушілердің ғылыми-зерттеу әзірлемелерін, патенттік-құқықтық және лицензиялық жұмыстарды ғылыми-зерттеу жұмысының құрамдас бөлігі ретінде қолдауды көздеу қажет.
Ғылыми-техникалық дамудың бағыттарын болжау және экономиканың әрбір секторында барынша тиімді нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін шешімдерді таңдау, сондай-ақ ғылыми-техникалық дамудың одан арғы басымдықтарын айқындау.
ҒЗТКЖ кезеңінде қолдау тапқан және патенттік қорғауға ие болған, яғни ұқсас объектілермен салыстырғанда ең жоғары тиімділікті қамтамасыз ететін техникалық шешімдер берген ҒЗТКЖ нәтижелерін іске асыруға инновациялық процестің қатысушыларының барынша мүдделі болуын қамтамасыз ету мәселесін бірінші орынға қою. Өнертапқыштық және инновациялық қызметті ынталандыру осы қызметтің процесімен емес, оның нәтижелерін пайдаланудың тиімділігімен байланысты болуы тиіс.
Жоғары оқу орындарында инноватика негіздерімен таныс адамдарды ғана емес, сонымен қатар инновациялық экономиканың, білім экономикасының сенімді жақтаушыларын даярлау, ғалымдар мен болашақ ғалымдарды зияткерлік меншік негіздеріне жаппай оқыту қажет.
§ 4. Нормативтік құқықтық базаны дамыту
Қазіргі уақытта республикада инновациялық-индустриялық дамуды мемлекеттік қолдау жүйесінің жекелеген элементтері (мемлекеттік қорлар және басқа да даму институттары, технопарктер) құрылған, алайда олар бір-бірімен және өнеркәсіп пен білім беру саласы сияқты экономиканың басқа секторларымен байланыссыз жұмыс істейді. Бұл ретте шетелдік тәжірибені алу тұтас экономикалық тетіктердің жекелеген элементтерін көшіру арқылы жүзеге асырылды, сондықтан күтілген нәтижелерге қол жеткізілмеді. Нәтижесінде бірқатар бастамалардың оң тәжірибесіне қарамастан, экономиканы инновациялық дамыту саласында серпіліс болған жоқ. Инновациялық салаға, жаңалықтар жасауға инвестиция салуды да, оларды коммерцияландыруды да ынталандыратын пәрменді экономикалық тетіктердің болмауы басты проблема болып қала береді.
Біздің жағдайымызда инновациялық экономиканы құру мен дамытудың бір ғана жолы бар: ғылыми зерттеулерді жеткілікті деңгейде бюджеттік қаржыландыруды (оларды бөлудің тиімді тетігімен ұштастыра отырып) қамтамасыз ететін және ғылымды қажетсінетін бизнес үшін тиімді жағдайлар жасайтын жауапты әрі дәйекті ғылыми-техникалық саясатты мемлекет тарапынан жүргізу. Ондаған жылдар бойы жүргізілген осындай саясатты табысты іске асырудың мысалдары ретінде қазіргі уақытта Қазақстандағы ғылыми даму деңгейінен әлдеқайда төмен деңгейден бастаған Жапония мен Оңтүстік Кореяны атауға болады. Қазіргі уақытта Қытай да осы жолмен келе жатыр. Бұл елдерде, сондай-ақ АҚШ пен Еуропалық Одақта қолданбалы ғылым іргелі ғылыммен тығыз байланыста дамиды. Іргелі ғылым қолданбалы ғылым мен жоғары білім үшін «қоректік орта» қызметін атқарады, ал мемлекет идеялар мен адамдардың жоғары технологиялық бизнеске ауысуын ынталандырады.
Бүгінде іргелі және қолданбалы ғылымның арасында, әсіресе кейбір басым салаларда айырмашылық жоқтың қасы. Соңғы 15 жылда әлемдік постиндустриялық көшбасшылар қатарына шыққан Финляндия (Швеция мен Швейцария сияқты) ешқашан іргелі ғылым саласында дәстүрлерге және елеулі жетістіктерге ие болған емес.
Мемлекет әлі күнге дейін зияткерлік меншікке иелік ету, оны пайдалану және басқарудың жалпыға бірдей қабылданған әлемдік стандарттарына көшкен жоқ. Зияткерлік меншікті пайдалануға байланысты маңызды проблемалардың бірі технологиялардың көлеңкелі экспорты болып табылады.
Жаңа технологияларды әзірлеумен айналысатын көптеген фирмалар шетелде патенттеуді және шетелдік компанияларға лицензия беруді жөн көреді. Әдетте, шетелде патенттеу Қазақстан Республикасының патенттік заңнамасын бұза отырып жүзеге асырылады.
Шетелде патенттеу салдарынан қазақстандық экономика жаңа технологияларды іске асырудың тиімді экономикалық және құқықтық тетіктері бар елдер алатын ықтимал пайданың басым бөлігінен айырылады.
Зияткерлік меншіктің сұранысқа ие болмауы нәтижесінде зияткерлік әлеуеттің жаппай шетелге кетуі орын алады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда инновациялық қызмет Қазақстан Республикасының «Инновациялық қызмет туралы» заңымен реттеледі. Бұл заң мемлекеттік инновациялық саясатты іске асырудың негізгі қағидаттарын, бағыттары мен нысандарын айқындайды, сондай-ақ оның ережелерін іске асыратын өзге де заңға тәуелді актілер қолданылады. Зияткерлік меншікті жасауға, зияткерлік меншік объектілерін құқықтық қорғауға және пайдалануға байланысты туындайтын зияткерлік меншік саласындағы қатынастар Қазақстан Республикасының «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы», «Қазақстан Республикасының Патент заңы» заңдарында көрсетілген. Ғылыми және ғылыми-техникалық сала субъектілерінің құқықтары мен міндеттері «Ғылым туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен реттеледі.
Қазақстанның патенттік заңнамасында оны іске асыру тетіктері және құқықтарды беру туралы істерді қарау жөніндегі сот практикасы дамымаған. Зияткерлік меншік құқықтарының бұзылуы патенттеу практикасының жетілмегендігіне байланысты, өйткені ол патент иеленушіге өзінің айрықша құқықтарының қорғалуына кепілдік бермейді. Бұл бірқатар себептерге байланысты орын алады. Патенттеудің үш түрі бар: идеяларды, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелерді патенттеу. Әрбір кезеңде біреудің патенттелген әзірлемесін негізге алып, оны аздап өзгертіп, өз әзірлемесі ретінде патенттеуге болады. Егер идея патентпен қорғалғанымен, іске асырылмаса, жеткілікті ғылыми және қаржылық мүмкіндіктері бар қандай да бір компания оны пайдаланып, Қазақстанда және басқа елдерде ғылыми-зерттеу әзірлемесі ретінде патенттеп, нақты өнімге айналдыру ықтималдығы жоғары. Сондықтан Қазақстан Республикасындағы жаңашылдық авторлары жаңалық жаппай өндіріске дайын болғанда немесе шетелге сатылғанда ғана патенттеуге жүгінеді. Бұған қоса, патенттерді тіркеу айтарлықтай уақытты талап етеді. «Инсайдерлік» ақпарат алған компания оны шетелде патенттейді, бұл автоматты түрде оның шынайы иесін көптеген құқықтары мен мүмкіндіктерінен айырады.
Құқықтардың тиесілігі саласында әлі күнге дейін нақты саясат жоқ. Инновация авторының мемлекеттік кәсіпорында өз идеяларын дамытуға ынтасы жоқ. Перспективалы идеялар жеке секторға кетеді. Нәтижесінде қызметкерлердің жұмыс берушімен, азаматтық-құқықтық шарт бойынша орындаушының тапсырыс берушімен жосықсыз бәсекелестігі туындайды. Ал мемлекет үшін бұл жіберіп алған пайда дегенді білдіреді.
Қолданыстағы заңнама мемлекеттік қаржыландыру негізінде жасалған объектілерді арнайы бөліп көрсетпейді. Сондықтан оларға қызметтік тапсырманы орындау нәтижесінде жасалған зияткерлік меншік объектілеріне қолданылатын құқықтық нормалар қолданылады.
Мемлекет зияткерлік меншік құқықтарын бұзғаны үшін санкцияларды қатаңдатуы тиіс. Сонымен қатар орынды баға саясаты қажет. Қарақшылық өнімді әлеуетті сатып алушыларды тарту үшін құқық иеленуші зияткерлік өнімнің бағасын төмендетуі тиіс.
Ұйымның ғылыми-техникалық қызмет нәтижелеріне құқықтарды бекіту және пайдалану шарттары тиісті республикалық атқарушы билік органдарымен, мемлекеттік мәртебесі бар ғылым академияларымен, сондай-ақ көрсетілген бюджет қаражатының бас әкімшілері болып табылатын мемлекеттік ғылыми қорлармен жасалатын шартта көрсетілуге тиіс.
Көрсетілген ережелер ғылыми зерттеулерді қолдау жөніндегі мемлекеттік қорлардың жұмысы үшін аса маңызды. Зияткерлік қызметтің республикалық бюджет қаражаты есебінен жасалған нәтижелерін қорғау, сақтау және пайдалану мәселелері бойынша нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру туралы Бэй–Доул заңының және басқа да заңнамалық актілердің қазақстандық баламаларын әзірлеу қажет. Бұл ретте коммерцияландыру шарттарын бір мезгілде қалыптастыра отырып, аталған нәтижелерге құқықтарды орындаушы ұйымдарға бекіту қағидатын негізге алу қажет.
Қазақстанда экономиканы инновациялық дамыту саласындағы экономикалық тетіктерді, атап айтқанда ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет саласындағы тетіктерді табысты енгізу үшін жаңа заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілер қажет, сондай-ақ қолданыстағыларға түзетулер енгізу керек.
Мысалы, елде микробиологиялық ресурстардың айналымын реттейтін заң әлі күнге дейін жоқ. Осы бағыттағы нормативтік базаны дамыту қажет.
Ғылыми және инновациялық қызметті мемлекеттік қаржыландыру бағыттарын кеңейту, технологиялық инновацияларға инвестиция салуға дайын даму институттары үшін жағдайлар жасау, биотехнологияны дамытудың басымдығын заңнамалық тұрғыдан бекіту қажет.
Мемлекет сондай-ақ тәуекелдерді бөлу, салық жүктемесін азайту, әртүрлі кедергілерді жою және инфрақұрылымға инвестиция салу арқылы жеке капитал үшін елеулі преференциялар жасауы тиіс. Қазіргі уақытта салық заңнамасы жоғары технологиялық салаларға қатысты жанама (салықтық, кедендік, амортизациялық) реттеуді жүзеге асырады, алайда реттеу ынталандырушы сипатқа ие болуы керек.
Атап айтқанда, ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру мақсатында бастамашылық және тәуекелді зерттеулер бөлігінде конкурстық іріктеудің қосымша өлшемшарттарын енгізу қажет:
жоспарланған зерттеудің нәтижелерін енгізу және оларды іске асырудан коммерциялық тиімділік алу мүмкіндігі тұрғысынан оның аяқталу дәрежесі;
зерттеу нәтижелерін одан әрі іске асыру жөніндегі маркетингтік пысықтаулардың болуы және олардың дәрежесі.
Отандық ғылыми мектептің жаңа буынын қалыптастыру үшін жағдай жасау қажет. Соңғы бір-екі жылда біршама өскен жастардың жаратылыстану-ғылыми және техникалық жоғары оқу орындарына деген қызығушылығын қолдап, дамыту қажет. Ол үшін жас мамандардың ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет саласына келуін ынталандыратын тетіктерді заңнамалық тұрғыдан бекіту, ғылым мен білімнің жақындасуын жеделдету және шетелде жұмыс істейтін қазақстандық ғылыми диаспораның әлеуетін пайдалануға ықпал ету қажет. Кадр мәселесін шешу отандық іргелі ғылымды жаңғырту және қолданбалы ғылымды дамыту процесіне сапалық тұрғыдан жаңа серпін береді.
Университеттер мен ғылыми ұйымдарда инновациялық мәдениетті, ғылымдағы заманауи менеджментті, қоғамдық қажеттіліктер мен сұранысқа бағдарлануды қалыптастыру қажет. Заңнамалық база бюджет қаражатын тиімді пайдалануға кепілдік беруге, қаржыландырудың жаңа тетіктері мен дамыған өндірістік-технологиялық және ақпараттық инфрақұрылымы бар ғылыми қызметті ұйымдастыру жүйесін енгізуге, лицензиялау, сертификаттау және патенттеу процестерін жеңілдетуге тиіс.
Қазақстандағы заңнамалық базаны дамытудың мақсаты мыналарды қамтамасыз ету болуға тиіс:
нарықтық экономикаға тән жаңа инновациялық жүйенің жұмыс істеуін;
өнеркәсіптің жеке секторын және қызмет көрсету саласын («фирмаішілік ғылым»), шағын инновациялық кәсіпорындарды, көптеген мемлекеттік емес коммерциялық емес ғылыми, талдамалық, консалтингтік және өзге де орталықтарды ұйымдастыруды;
биотехнология саласын аса маңызды ұлттық басымдық ретінде тануды;
биотехнологияны, биоинженерияны және биологиялық қауіпсіздікті дамытуды басым қаржылық қамтамасыз етуді;
әлемдік стандарттарға сәйкес келетін ғылыми-өндірістік инфрақұрылым құруды;
биотехнология, биоинженерия және биологиялық қауіпсіздік жөніндегі республикалық бағдарламаны орындауға жас талантты зерттеушілерді тартуды, олар үшін оңтайлы өндірістік, тұрғын үй және қаржылық жағдайлар жасауды;
биотехнология, биоинженерия және биологиялық қауіпсіздік бойынша жүргізілетін зерттеулердің мазмұны мен нәтижелері туралы елдің бүкіл халқын тұрақты әрі объективті ақпараттандыруды қамтамасыз етуді;
биотехнология, биоинженерия және биологиялық қауіпсіздік саласындағы заңнамалық және өзге де нормативтік-құқықтық базаны жетілдіруді;
елде биотехнология, биоинженерия және биологиялық қауіпсіздік жөніндегі арнайы республикалық кеңес құруды.
Бірлескен халықаралық жобаларды орындау елімізге артта қалушылықты еңсеруге және ғылым мен өндірістің осы саласында әлемнің жоғары дамыған мемлекеттерімен қатар тұруға мүмкіндік береді.
4. Ғылым мен инновациялық қызметті басқарудың жаңа моделіне сәйкес Ұлттық биотехнология орталығын дамыту
Биотехнологияны серпінді дамытудағы мемлекеттің ұстанымын, бейінді ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарын пайдалануды, сондай-ақ биоиндустрия құруды ескере отырып, Ұлттық биотехнология орталығын қалыптастыру мақсатында мыналар қажет:
Ұлттық биотехнология орталығын дамыту жөніндегі мемлекеттік бюджеттік бағдарлама;
Орталықтың өндірістік-технологиялық инфрақұрылымына мемлекеттік инвестиция салу;
Ұлттық биотехнология орталығын акционерлендіру мемлекет 100 % қатысатын акционерлік қоғам құруды көздейді, өйткені биотехнология ғылымы саласын дамытудың озық әлемдік тәжірибесі мемлекеттің тікелей қатысуынсыз биотехнологияны дәйекті түрде дамыту мүмкін еместігін көрсетеді;
Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар (ҒЗТКЖ) жобаларын іске асыру үшін барынша икемді жағдайлары бар, бюрократиялық араласудан тәуелсіз, ортақ ғылыми-зерттеу көзқарастары бар ғалымдар топтарынан тұратын Ұлттық биотехнология орталығының автономды ғылыми құрылымын құру; Әрбір топтың басшысы – әлемдік ғылыми ортада өзін танытқан және ұйымдастырушылық жұмыс тәжірибесі бар ғалым;
қолайлы салық және инвестициялық режим құру, Қазақстан Республикасының «Инновациялық қызмет туралы», «Ғылым туралы», «Білім туралы», «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заңдарына, Қазақстан Республикасының «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексіне (Салық кодексіне) толықтырулар мен өзгерістер енгізу;
патенттеу жүйесін дамыту;
биотехнология саласындағы жетекші халықаралық корпорациялармен және компаниялармен альянстар құру.
Ұлттық биотехнология орталығының ғылымды қажетсінетін өндірістер нарығындағы қызмет стратегиясы жетекші әлемдік ғылыми орталықтардың өлшемшарттарына сәйкес ҒЗТКЖ жүргізу үшін жағдайлар жасау болуға тиіс:
ғылыми және академиялық этиканы, толеранттылықты ұстану;
ақпаратпен еркін алмасу үшін жағдай жасау;
ғылыми топтар басшыларының экономикалық тәуелсіздігі;
ғылыми және білім беру процестерінің бірлігі, халықаралық стандарттарға сәйкес ұлттық ғылыми кадрларды мақсатты даярлау.
2001 жылы BCD фирмасы дайындаған әлемнің үздік инновациялық орталықтары туралы баяндамасында олардың табысының негізгі өлшемшарттары айқындалды. Олардың бесеуі анықталды:
зерттеу институттарына жақын орналасуы;
тәжірибені таратуға арналған корпоративтік үлгілердің болуы;
кәсіпкерлік ойлау қабілеті;
кадрларды тарту мүмкіндігі;
венчурлік капиталға қолжетімділік.
Осы тізбеден көрініп тұрғандай, бес индикатордың үшеуі менеджмент сапасы мен кадрлар даярлауға қатысты. Сондықтан зерттеу топтарының жетекшілері ретінде әлемге танылған жетекші ғалымдарды тарту өте маңызды.
Ұлттық биотехнология орталығының бәсекеге қабілеттілігі мыналармен айқындалатын болады:
кадрлармен – жетекші шетелдік университеттерде, медициналық зерттеу орталықтарында, биотехнологиялық компанияларда және ұлттық зертханаларда үлкен жұмыс тәжірибесі бар, жоғары білікті ғылыми топ жетекшілерімен;
материалдық-техникалық базамен – жетекші батыс зертханаларының деңгейіндегі ғылыми-эксперименттік базамен (GLP стандарты бойынша зертханалар құру, заманауи жабдықтар, материалдар);
өзін-өзі қаржыландырумен – қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығы «Ғылым туралы» Қазақстан Республикасы Заңының субъектісі болып табылады және ғылым саласындағы барлық ұйымдармен тең жағдайларда өз қызметін жүзеге асырады әрі конкурстарға қатысу арқылы бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру алады.
5-7 жыл ішінде халықаралық гранттар мен ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру арқылы өзін-өзі қаржыландыруға көшу. Өзін-өзі қаржыландыруға көшу зерттеулердің бәсекеге қабілеттілігінің кепілі болып табылады.
Қазақстан Республикасының экономикасы мен ғылымды қажетсінетін өндірістер нарығындағы Ұлттық биотехнология орталығының орны
Ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласындағы инновациялық қызмет бойынша ҰБТО-ның бірінші кезектегі шаралары мыналарға бағдарлануға тиіс:
қолда бар ғылыми әзірлемелерге сараптама жүргізу, аяқталған жоғары сапалы әзірлемелерді барынша кеңінен тарату және оларды отандық және халықаралық нарықтарда өткізу;
республикада озық ғылымды қажетсінетін технологияларды дамыту үшін қажетті шетелдік патенттер мен лицензияларды сатып алу; оларды жергілікті жағдайларға бейімдеу;
болашақта сатып алынған технологияларды жетілдіру немесе олардың негізінде жаңа, неғұрлым жетілдірілген технологиялар жасау бойынша зерттеулер жүргізу;
кадрлық әлеуетті қалыптастыру, отандық ғылыми мектеп құру үшін әлемге танылған ғалымдарды тарту;
заманауи ғылыми-эксперименттік инфрақұрылымды, зертханалар мен зерттеу базасын қалыптастыру;
қолда бар ғылыми-технологиялық және өндірістік базаларда, негізінен жетілдіруші технологиялар деңгейінде инновацияларды іске асыратын шағын өндірістерді үздіксіз құру және қолдау.
Осыдан кейін жаңа ғылымды қажетсінетін технологиялар мен өндірістерді жасау бойынша өзіндік перспективалы зерттеулер жүргізу міндетті болып табылады. Іргелі ғылым ҰБТО-ның бас кеңсесінде шоғырландырылуға, ал бөлімшелерде эксперименттік және өнеркәсіптік өндіріс жүзеге асырылуға тиіс.
Бөлімшелер технологияларды енгізуге немесе экспорттауға дайындау функцияларын өз мойнына алуға тиіс, бұл ретте олардың инфрақұрылымы шағын және орта бизнес үшін қолжетімді болуға және әзірлемелерді әкімшілік, патенттік, конструкторлық-жобалау, маркетингтік және талдамалық сүйемелдеудің тиісті қызметтерін қамтуға тиіс. ҰБТО-ның басты міндеті жеке бастаманы және мемлекеттік-жекешелік әріптестікті тарту есебінен ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру және өнімді нарыққа шығару болуға тиіс.
Қазақстан Республикасы үшін шешілуі өзекті болып табылатын және ҰБТО зерттеулерінің нысанасына айналуға тиіс биотехнологияны дамыту бағыттары
Медицинада:
табиғи қосылыстар негізінде жаңа биологиялық белсенді заттар мен дәрілік препараттарды жасау және өндіру;
түрлі инфекциялық ауруларға қарсы жаңа буын рекомбинантты вакциналарын жасау. Қазіргі уақытта қолданылып жүрген көптеген вакциналардан айырмашылығы, олар уытты емес және жанама әсерлері жоқ;
әсер ету механизмдері түбегейлі жаңа емдеу әдістерін жасау (гендік терапия, антисенстік РНҚ және сол сияқты);
тұқым қуалаушылық мәселелерін, организмнің әртүрлі ауруларға генетикалық бейімділігін зерттеу. Әлемде онкологиялық, инфекциялық және тұқым қуалайтын аурулардың өсуін ескере отырып, генетикалық деректер базалары мен халықтың генетикалық паспорттарын жасау аса маңызды мәнге ие;
ауруларды ерте диагностикалау әдістерін әзірлеу.
Фермент өнеркәсібінде:
жуғыш заттар өндірісі үшін ферменттер өндіру;
тоқыма өнеркәсібі үшін ферменттер өндіру;
көмірсутек шикізатын өңдеу үшін ферменттер өндіру;
сүт өнеркәсібі үшін ферменттер өндіру;
басқа да ферменттер өндіру.
Агроөнеркәсіптік кешенде:
қасиеттері жақсартылған өсімдіктер мен үй жануарларының жаңа сұрыптарын жасау: биомассаның өсуі, аурулар мен күйзелістерге төзімділігі, оның ішінде қуаң және күрт континенттік жағдайларға, сортаң топырақтарға және тағы басқа жағдайларға бейімделуі;
ауыл шаруашылығына зиян келтіретін микроорганизмдермен, өсімдіктермен және жануарлар түрлерімен күресудің жаңа экологиялық таза әдістерін жасау.
Өндіруші өнеркәсіпте:
минералдық шикізатты, мұнай мен газды өндіру және өңдеу процестеріне биотехнологиялық әдістерді енгізу.
Экология және қоршаған ортаны адамның табиғаттағы қызметінен туындайтын ластанулар мен қалдықтардан биологиялық әдістермен қорғау (биоремедиация), оның ішінде:
құрлықта да, гидросферада да мұнаймен ластанудың салдарын жою;
радиоактивті сәулелену мен өнеркәсіптік қалдықтардың үйінділер мен су айдындарындағы, Семей полигонының ауыл шаруашылығы алқаптарындағы, зымыран-ғарыш қызметіне ұшыраған аумақтардағы уыттылығын бейтараптандыру;
ірі қалалардағы (Алматы қаласы) және өнеркәсіптік аймақтардағы ауаны смогтан, пайдаланылған газдар шығарындыларынан және мұнай өндіру кезінде ілеспе газды алауларда жағудан туындайтын шығарындылардан тазарту.
Биологиялық қауіпсіздік саласында:
биотехнология өнімдерін тұтынуға рұқсат беру стандарттарын, қағидалары мен шарттарын әзірлеу және енгізу;
биологиялық қауіпсіздікті, генетикалық түрлендірілген организмдерді және олардан алынатын өнімдерді бағалау өлшемшарттарын, көрсеткіштері мен әдістерін айқындау;
гендік-инженерлік қызметті мемлекеттік бақылау және реттеу жүйесін ұйымдастыру.
5. Тұжырымдаманы іске асыру кезеңдері мен күтілетін нәтижелері
§ 1. Тұжырымдаманы іске асыру кезеңдері
1-кезең – 2006 жыл. Ұлттық биотехнология орталығын ғылым мен инновациялық қызметті ұйымдастырудың жаңа моделі негізінде мемлекет 100 % қатысатын акционерлік қоғам құру арқылы қалыптастыру. Қазақстанда жоғары технологияларды дамыту мен енгізуді ынталандыратын, биотехнологияны дамытудың инвестициялық тартымдылығын қамтамасыз ететін заңнамалық базаны дамыту.
2-кезең – 2006-2008 жылдар. Тұжырымдама шеңберінде 2006 жылдан бастап «Қазақстан Республикасында биотехнология кластерін қалыптастыруға арналған заманауи технологияларды әзірлеу» атты 2006-2008 жылдарға арналған ғылыми-техникалық бағдарлама (бұдан әрі – Бағдарлама) іске асырылатын болады.
Тұжырымдаманы 2006-2008 жылдары іске асырудың тағы бір тармағы Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығының Астана қаласының сол жағалауында жаңа инфрақұрылымын салу болып табылады.
§ 2. Тұжырымдаманы іске асырудың күтілетін нәтижелері
Тұжырымдаманы іске асыру нәтижесінде Ұлттық биотехнология орталығы (ҰБТО) биотехнология саласындағы әлемдік ең жоғары стандарттарға сай келетін бәсекеге қабілетті ғылыми-зерттеу мекемесіне айналады.
Қазақстанда жетекшісі ҰБТО болатын отандық биоиндустрия құрылады, биотехнологиялық кластердің әлемде жалпыға бірдей танылған стандарттарға сәйкес келетін отандық ғылымды қажетсінетін өнімдері әлемдік нарықта лайықты орын алады.
ҰБТО-ны күшті фирмаішілік ғылымы бар ірі өнеркәсіптік корпорацияға айналдырудың барлық алғышарттары жасалады.
ҰБТО нақты қалыптасқан тізбек бойынша жұмыс істейтін болады: іргелі ғылым – қолданбалы ғылым – эксперименттік өндіріс – енгізу. ҰБТО филиалдарында ҰБТО әзірлемелері енгізілетін ғылыми-зерттеу кәсіпорындары құрылып, отандық даму институттары мен шетелдік капиталды тарта отырып, жеке бизнеспен бірлескен өнеркәсіптік өндірістер ұйымдастырылады.
Қазақстан ғылымы әлемдік ғылыммен интеграцияланады, ғалымдар мен жоғары білікті мамандардың жаңа буыны тәрбиеленіп, отандық биотехнология мектебі құрылады.
Қазақстанда биотехнология өнімдерін қауіпсіз қолдануды мемлекеттік реттеу мен бақылаудың нақты жүйесі жұмыс істейтін болады.
Биотехнология үлгісі бойынша басқа салалардағы инновациялық процесс коммерцияландырылады. Инновациялық және жоғары технологиялық бизнес саласындағы кәсіпкерлікті дамытуды ынталандыратын қолайлы заңнамалық, инвестициялық, инфрақұрылымдық бизнес-орта құрылады.
Қазақстан экономикасы минералдық ресурстарды терең өңдеуге, ғылымды қажетсінетін жоғары технологиялардың дамыған индустриясына бағдарланатын болады. Экономика биотехнология саласында тұрақты өсу мен тиімділік аймағына қол жеткізеді.
Тұжырымдаманы іске асырудың негізгі нәтижесі халықты отандық биотехнологиялық өнімдермен қамтамасыз ету болады. Сондай-ақ мынадай проблемалар шешілетін болады:
әлеуметтік маңызы бар отандық биотехнологиялық өнімдерді жасау және жаппай өндіру;
кадрларды сақтап қалу және Қазақстан Республикасының бірқатар өңірлерінде, сондай-ақ биологиялық және биотехнологиялық бейіндегі ғылыми-техникалық даму аумақтарында жұмыспен қамту мәселелерін шешу;
биологиялық және экологиялық қауіпсіздік проблемаларын шешу;
сұранысы жоғары өнімдер мен көрсетілетін қызметтердің (тамақ өнімдері, дәрілік препараттар, диагностикалық құралдар) перспективалы, тұрақты, импортты алмастыратын нарығын құру.
Тұжырымдаманы іске асырудан алынатын әлеуметтік тиімділік жоспарланған көрсеткіштерге қол жеткізілген жағдайда елеулі болуы мүмкін (отандық кадрларды табысы жоғары, ғылымды қажетсінетін процеске тарту, білікті кадрларды қалыптастыру, биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және тағы басқа). Биотехнологиялық өндірістердің рентабельділігіне және отандық өнімнің халықаралық нарыққа шығуына байланысты Тұжырымдаманы іске асырудың жоғары экономикалық тиімділігі болжанады.
6. Қаржыландырудың қажетті көлемдері мен көздері
«Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығын дамыту» инвестициялық жобасының техникалық-экономикалық негіздемесін әзірлеу 2005 жылы республикалық бюджет қаражаты есебінен 58,3 млн. теңге мөлшерінде жүргізілді.
Тұжырымдама шеңберінде 2006 жылдан бастап «Қазақстан Республикасында биотехнология кластерін қалыптастыруға арналған заманауи технологияларды әзірлеу» атты 2006-2008 жылдарға арналған ғылыми-техникалық бағдарлама іске асырылатын болады. Бағдарламаны іске асыруға республикалық бюджетте көзделген қаржы қаражатының көлемі 1 433,00* млн. теңгені құрайды, оның ішінде: 2006 жылы – 450,0 млн. теңге, 2007 жылы – 477,0* млн. теңге, 2008 жылы – 506,0* млн. теңге. (2005 жылғы 29 шілдедегі № 14 Республикалық бюджет комиссиясының шешімі, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 26 тамыздағы № 884 «Қазақстан Республикасының 2006-2008 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспары туралы» қаулысы).
Тұжырымдаманы іске асырудың тағы бір тармағы Қазақстан Республикасы Ұлттық биотехнология орталығының Астана қаласының сол жағалауында жаңа инфрақұрылымын салу болып табылады. Орталық құрылысын салуға республикалық бюджет қаражатының болжамды шығындары 8 495,34* млн. теңгені құрайды, оның ішінде: 2006 жылы – 600,00 млн. теңге, 2007 жылы – 4 886,81* млн. теңге, 2008 жылы – 3 008,53* млн. теңге. (2005 жылғы 29 шілдедегі № 14 Республикалық бюджет комиссиясының шешімі, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2005 жылғы 26 тамыздағы № 884 «Қазақстан Республикасының 2006-2008 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының орта мерзімді жоспары туралы» қаулысы).
___________________________
\* 2007-2008 жылдарға арналған республикалық бюджет қаражатының көлемдері нақтыланатын болады және тиісті қаржы жылына арналған «Республикалық бюджет туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес республикалық бюджет комиссиясының қарауына енгізілетін болады.
| | Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 3 мамырдағы № 363 қаулысымен бекітілген || - | --------------------------------------------------------------------------------- |
Ескерту. Жоспардағы 10-22-жолдар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 15 маусымдағы № 554 қаулысымен алып тасталды.
Іс-шаралар жоспары
Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамытудың 2006-2008 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі
| Іс-шаралар | Аяқталу нысаны | Мерзімдері | Орындаушылар | Болжамды шығыстар (млн. теңге) | Қаржыландыру көздері |
|---|
Стратегиялық іс-шаралар
1. Технологиялық менеджмент пен биотехнология мамандарын даярлау бойынша бейінді жоғары оқу орындарында жаңа оқу пәндерін енгізу туралы ұсыныстар енгізу.
- Аяқталу нысаны: БҒМ бұйрығы
- Мерзімдері: 2006 жылғы қазан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ДСМ, АШМ
- Болжамды шығыстар: Қаржыландыруды талап етпейді
- Қаржыландыру көздері:
2. Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын мемлекет 100% қатысатын акционерлік қоғам құру арқылы акционерлендіру.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы
- Мерзімдері: 2006 жылғы маусым
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ММЖК, ҰБО
- Болжамды шығыстар: Қаржыландыруды талап етпейді
- Қаржыландыру көздері:
3. Ұлттық биотехнология орталығының шетелдік ғылыми қоғамдармен және қауымдастықтармен ынтымақтастығы.
- Аяқталу нысаны: Бағдарлама әкімшісіне* (БҒМ) есеп
- Мерзімдері: 2006 жылғы наурыз – 2008 жылғы желтоқсан
- Орындаушылар: ҰБО
- Болжамды шығыстар: 2,8
- Қаржыландыру көздері: Жеке капитал
4. Биологиялық қауіпсіздіктің мемлекеттік жүйесін құру жөнінде ұсыныстар енгізу.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныс
- Мерзімдері: 2006 жылғы қазан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ИСМ, ЭҚМРМ, АШМ, ДСМ, ҚОҚМ, ҚМ, ҰҚК (келісім бойынша), ҰБО
- Болжамды шығыстар: Қаржыландыруды талап етпейді
- Қаржыландыру көздері:
Инвестициялық саясат
5. «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын дамыту» инвестициялық жобасын іске асыру.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасының Үкіметіне есеп
- Мерзімдері: 2006 жылғы қаңтар – 2008 жылғы желтоқсан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ЭБЖМ, Қазақстан Республикасының Үкіметі
- Болжамды шығыстар: 2006–2008 жылдар – 8495,34*, оның ішінде жылдар бойынша:
- 2006 жыл – 600,00
- 2007 жыл – 4886,81*
- 2008 жыл – 3008,53*
- Қаржыландыру көздері: РБ 011 «Білім беру және ғылым объектілерін салу және реконструкциялау»
6. «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын» салу.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасының Үкіметіне есеп
- Мерзімдері: 2006 жылғы желтоқсан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ЭБЖМ, ҰБО
- Болжамды шығыстар: 2006 жыл – 600,00
- Қаржыландыру көздері: РБ 011 «Білім беру және ғылым объектілерін салу және реконструкциялау»
7. «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығы» инфрақұрылымын одан әрі дамыту, оның ішінде:
1) training of trainers әдістемесін енгізу;
2) кадрлармен қамтамасыз ету, білім беру және біліктілікті арттыру.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасының Үкіметіне есеп
- Мерзімдері: 2007 жылғы желтоқсан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ЭБЖМ, ҰБО
- Болжамды шығыстар: 2007 жыл – 4886,81*, оның ішінде:
- 143,10*
- 103,32*
- Қаржыландыру көздері: РБ 011 «Білім беру және ғылым объектілерін салу және реконструкциялау»
8. «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығын» салуды аяқтау, оның ішінде:
1) «Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығының» ғылыми топтарының басшылары ретінде шетелдік ғалымдарды (Ph.D.) тарту;
2) зертханалар мен үй-жайларды GMP, GLP, ISO стандарттары бойынша стандарттау;
3) training of trainers әдістемесін енгізу;
4) кадрлармен қамтамасыз ету, білім беру және біліктілікті арттыру.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасының Үкіметіне есеп
- Мерзімдері: 2008 жылғы желтоқсан
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ЭБЖМ, ҰБО
- Болжамды шығыстар: 2008 жыл – 3008,53*, оның ішінде:
- 207,53*
- 166,00*
- 143,10*
- 385,94*
- Қаржыландыру көздері: РБ 011 «Білім беру және ғылым объектілерін салу және реконструкциялау»
Ғылыми-зерттеу жұмыстары
9. «Қазақстан Республикасында биотехнология кластерін қалыптастыруға арналған қазіргі заманғы технологияларды әзірлеу» 2006–2008 жылдарға арналған ғылыми-техникалық бағдарламасын бекіту.
- Аяқталу нысаны: Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы
- Мерзімдері: 2006 жылғы сәуір
- Орындаушылар: БҒМ (шақырушы), ҰБО
- Болжамды шығыстар: 2006–2008 жылдар – 1433,00, оның ішінде жылдар бойынша:
- 2006 жыл – 450,00
- 2007 жыл – 477,00*
- 2008 жыл – 506,00*
- Қаржыландыру көздері: РБ 002 «Іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеулер»
\* 2007–2008 жылдарға арналған республикалық бюджеттен бөлінетін қаражат көлемі нақтыланатын болады және Қазақстан Республикасының тиісті қаржы жылына арналған «Республикалық бюджет туралы» Заңына сәйкес республикалық бюджеттік комиссияның қарауына енгізіледі.
\* Бағдарлама – «Қазақстан Республикасында биотехнология кластерін қалыптастыруға арналған қазіргі заманғы технологияларды әзірлеу» 2006–2008 жылдарға арналған республикалық ғылыми-техникалық бағдарлама.
Ескерту
Қысқартулардың түсіндірмесі:
БҒМ – Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі;
АШМ – Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі;
ДСМ – Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі;
ҚОҚМ – Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігі;
ИСМ – Қазақстан Республикасының Индустрия және сауда министрлігі;
ҚМ – Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі;
ЭБЖМ – Қазақстан Республикасының Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі;
ЭҚМРМ – Қазақстан Республикасының Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі;
ҰҚК – Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті;
ММЖК – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті;
ҰБО – Қазақстан Республикасының Ұлттық биотехнология орталығы;
РБ – республикалық бюджет.
Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар