Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Конвенция / Резолюция / Концепция / Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2029 жылдарға арналған еңбек нарығын дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 желтоқсандағы № 1182 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2030 жылдарға арналған қауіпсіз еңбек тұжырымдамасын бекіту туралы» және 2024 жылғы 14 тамыздағы № 651 «Қазақстан Республикасындағы 2024 – 2030 жылдарға арналған өнеркәсіптік қауіпсіздік тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулыларының күші жойылды деп тану туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2029 жылдарға арналған еңбек нарығын дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 желтоқсандағы № 1182 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2030 жылдарға арналған қауіпсіз еңбек тұжырымдамасын бекіту туралы» және 2024 жылғы 14 тамыздағы № 651 «Қазақстан Республикасындағы 2024 – 2030 жылдарға арналған өнеркәсіптік қауіпсіздік тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулыларының күші жойылды деп тану туралы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2029 жылдарға арналған еңбек нарығын дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысына өзгерістер енгізу және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 желтоқсандағы № 1182 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2030 жылдарға арналған қауіпсіз еңбек тұжырымдамасын бекіту туралы» және 2024 жылғы 14 тамыздағы № 651 «Қазақстан Республикасындағы 2024 – 2030 жылдарға арналған өнеркәсіптік қауіпсіздік тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулыларының күші жойылды деп тану туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 14 қыркүйектегі № 821 қаулысы.

Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

1. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2029 жылдарға арналған еңбек нарығын дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысына мынадай өзгерістер енгізілсін:

тақырыбы мынадай редакцияда жазылсын:

«Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы»;

1-тармақ мынадай редакцияда жазылсын:

«1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.»;

көрсетілген қаулымен бекітілген Қазақстан Республикасының 2024 – 2029 жылдарға арналған еңбек нарығын дамыту тұжырымдамасы осы қаулыға қосымшаға сәйкес жаңа редакцияда жазылсын.

2. Мыналардың күші жойылды деп танылсын:

1) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 желтоқсандағы № 1182 «Қазақстан Республикасының 2024 – 2030 жылдарға арналған қауіпсіз еңбек тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысы;

2) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 14 тамыздағы № 651 «Қазақстан Республикасындағы 2024 – 2030 жылдарға арналған өнеркәсіптік қауіпсіздік тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысы.

3. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының Премьер-МинистріО. Бектенов

|   | Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 14 қыркүйектегі № 821 қаулысына қосымша Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 қаулысымен бекітілген || - | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасы

1-бөлім. Паспорт.

2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау.

3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу.

4-бөлім. Қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту пайымы.

5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері.

1-бағыт. Адами капиталды дамыту.

1.1. Техникалық және кәсіптік білім беру сапасын арттыру жөніндегі шаралар.

1.2. Ұлттық біліктілік жүйесін дамыту жөніндегі шаралар.

1.3. Кәсіпорындарды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға және ішкі ұтқырлыққа ынталандыру жөніндегі шаралар.

2-бағыт. Сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

2.1. Тау-кен өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру.

2.2. Өңдеу өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру.

2.3. Құрылыс және көлік салаларында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

2.4. Ауыл шаруашылығында, саудада және көрсетілетін қызметтер саласында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

2.5. Макроөңірлерді ескере отырып, сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

3-бағыт. Сұраныс пен ұсынысты ұштастыру үшін экономика мен адами капиталды дамыту жүйесі арасында тиімді байланыс орнату жағдайларын жасау.

3.1. Еңбек мобильділігі орталықтарының жұмысын қайта форматтау және еңбек нарығының цифрлық экожүйесін одан әрі жетілдіру.

3.2. Платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау.

3.3. Еңбек нарығының инклюзивтілігін арттыру.

4-бағыт. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

4.1. Тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін жаңғырту.

4.2. Кәсіптік тәуекелді төмендету жөніндегі шараларды экономикалық ынталандыру.

4.3. Еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту.

4.4. Еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторинг тиімділігін арттыру.

5-бағыт. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты қамтамасыз ету.

5.1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясатты дамыту.

5.2. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрлық трансформациялау.

5.3. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз ету.

6-бөлім. Нысаналы индикаторлар мен күтілетін нәтижелер.

7-бөлім. Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары (осы Тұжырымдамаға қосымша).

1-бөлім. Паспорт

1. Атауы Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасы
2. Әзірлеу негіздері 1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2024 жылғы 30 шілдедегі № 611 «Қазақстан Республикасының 2029 жылға дейінгі ұлттық даму жоспарын бекіту және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарының күші жойылды деп тану туралы» Жарлығы. 2. Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 16 қыркүйектегі № 353 «Мемлекет басшысының 2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы. 3. Қазақстан Республикасының 2021 – 2025 жылдарға арналған ұлттық қауіпсіздік стратегиясы. 4. Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 30 қазандағы № 23-5069 дсп тапсырмасы. 5. Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының 2025 жылғы 22 қыркүйектегі № 11035 ПАБ-4 тапсырмасы.
3. Тұжырымдаманы әзірлеуге жауапты мемлекеттік орган Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
4. Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі; Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі; Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі; Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі; Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі; Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі; Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі; Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі; Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі; Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі; Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі; Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі; Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі; Қазақстан Республикасының Туризм және спорт министрлігі; Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі; Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі; Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі; Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі; Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы; жергілікті атқарушы органдар.
5. Іске асыру мерзімдері 2030 жылға дейін

2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау

Еңбек нарығы елдің экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі факторларының бірі болып табылады, өйткені ол халықтың жұмыспен қамтылу деңгейін, табысын, біліктілігін және әл-ауқатын айқындайды, бұдан басқа, еңбек нарығы экономиканың ішкі және халықаралық сұраныстың өзгермелі жағдайларына, сондай-ақ жаңа технологиялар мен инновацияларға бейімделу дәрежесін көрсетеді.

Оның негізгі параметрлері мен серпінін түсіну мемлекеттік органдар, жеке бизнес, білім беру жүйесі, кадрларды қайта даярлау жүйесі және жалпы қоғам үшін маңызды мәнге ие.

Қазақстан Республикасының еңбек нарығы 30 жыл бойы саяси және әртүрлі әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсерімен үздіксіз дамып келеді.

Нәтижесінде еңбек нарығы моделінің тарихи, географиялық, демографиялық және институционалдық факторларға байланысты өзіндік ерекшеліктері қалыптасты. Оларға жалақының жұмыспен қамтудың өсуіне икемділігі, өзін-өзі жұмыспен қамтудың ұлғаюы, адами капитал сапасының төмендеуі жатады.

Еңбек нарығының қазіргі жай-күйі экономиканың күрделілік деңгейімен айқындалады, бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан Республикасы әлемде 55-орында тұр. Бұған өндіріс пен экспортта шикізаттың, атап айтқанда көмірсутектер мен металдардың жоғары үлесі, экономиканың әртараптандырылуының төмендігі себеп болып отыр. Технологиялық өнімдер ассортиментінің кеңеюі негізінен күрделілігі төмен салалардың есебінен жүзеге асырылады. Бұл күрделі жұмыс орындарының тапшылығына алып келеді, өйткені Қазақстан Республикасындағы қолда бар жұмыс орындарының тек 30 %-ы ғана қызметкерлерден жоғары деңгейдегі дағдыларды талап етеді.

Осылайша, экономиканың күрделілік деңгейі төмен болған жағдайда негізінен орташа біліктілік деңгейі талап етіледі және адами капиталды дамытуға тұрақты ынталандырулар болмайды.

Сонымен қатар әрбір жұмыс орнының күрделілік деңгейіне қарай қауіпсіз еңбек толық қамтамасыз етілуі қажет екенін атап өткен жөн. Бұл ұлттық, салалық немесе өңірлік деңгейлерде талданатын және өндірістік жарақаттануды (бұдан әрі – ӨЖ), кәсіптік ауруларды (бұдан әрі – КА), зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларын (бұдан әрі – ЗжҚЕЖ) және басқа да көрсеткіштерді сипаттайтын арнайы көрсеткіштер негізінде айқындалады.

Мемлекет басшысының Қазақстан халқына «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Жолдауында өндірістік жарақаттанудың жоғары деңгейі аса өткір проблема екені атап өтіледі, сондай-ақ инфрақұрылымның айтарлықтай тозуы апаттар тізбегіне, экологиялық жағдайдың нашарлауына және ірі қауіпті өндірістердің айналасындағы халық денсаулығына зиян келтіруге әкеп соғатыны көрсетіледі. Ел Президенті Қ.К. Тоқаев кәсіпорындардағы денсаулықты қорғау жүйесінің технологиялық және экологиялық жай-күйін жақсарту үшін шешуші шаралар қабылдау қажеттігін айтады. Өнеркәсіп Қазақстан Республикасы экономикасының жетекші салаларының бірі болып табылады, оның үлесіне елдің жалпы ішкі өнімінің (бұдан әрі – ЖІӨ) шамамен 29,7 %-ы тиесілі, ал өңірлік бөліністе бұл көрсеткіш 50 және одан да көп пайызға жетеді.

Өнеркәсіпте және оның ел экономикасына ықпалында түсті және қара металлургия, химия және мұнай-химия индустриясы, тау-кен өндіру секторы ерекше маңызға ие. Бұл салалардағы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің маңыздылығы оның елдің берік өнеркәсіптік қаңқасын қалыптастыруға ықпалымен байланысты. Мемлекеттік саясаттың назары металдарды терең өңдеу, мұнай-, газ- және көмір химиясы, ауыр машина жасау, уранды конверсиялау және байыту, автокомпоненттер мен тыңайтқыштар өндіру сияқты бағыттарды жедел дамытуға шоғырланған. Олардың әрқайсысы қауіпті өндірістік факторлардың болуымен сипатталады, сондықтан өнеркәсіптік қауіпсіздік және қауіпті өндірістік объектілерде қорғаудың қажетті деңгейін қамтамасыз ету мәселелері өнеркәсіпті дамытудың міндетті факторлары ретінде мемлекеттік органдар тарапынан ерекше назар аударуды талап етеді.

Соңғы үш жылда елдің еңбек ресурстарының өсуінің оң үрдісі байқалады. Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, жұмыспен қамтылған халық саны 0,8 %-ға ұлғайып, 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша 9 724,6 мың адамды құрады, оның ішінде 7 142,074 мың адам (73,44 %) – жалдамалы жұмыскерлер.

Алайда соңғы үш жылда ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлер санының 3 %-ға төмендегені байқалады. 2025 жылы ЗжҚЕЖ жағдайларында 1 641,515 мың адам жұмыс істеген (2023 жылы – 1 671,149 мың адам), олардың ішінде:

өндірістік факторлардың физикалық табиғатының әсеріне ұшырайтындар – 245,600 мың адам,

өндірістік факторлардың химиялық табиғатының әсеріне ұшырайтындар – 58,149 мың адам,

өндірістік факторлардың биологиялық табиғатының әсеріне ұшырайтындар – 13,070 мың адам,

ағзаға психофизиологиялық әсерге ұшырайтындар – 159,999 мың адам.

Ресей Федерациясында (бұдан әрі – РФ) және Беларусь Республикасында ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлер санын айқындаудың дәл осындай әдістемесі қолданылатынын атап өткен жөн. Бұл ретте аталған елдерде, керісінше, осы санаттағы жұмыскерлер үлесінің жыл сайын орта есеппен тиісінше 0,7 % және 0,3 %-ға төмендеуі байқалады.

Статистикалық ресми деректер негізінде жүргізілген талдау зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайларындағы жұмысы үшін өтемақының кемінде бір түрі (жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы, жыл сайынғы ақы төленетін қосымша еңбек демалысы, сүт және (немесе) оған теңестірілген тамақ өнімдерін беру, емдік-профилактикалық тамақтану, зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайлары үшін қосымша ақы) белгіленген жұмыскерлер санының 2,2 %-ға қысқарғанын және 2025 жылдың қорытындысы бойынша 681,968 мың адамды құрағанын көрсетеді (2023 жылы – 697,301 мың алушы). Бұл ретте ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыс істейтін бір жұмыскер бір мезгілде бірнеше әлеуметтік кепілдікті алушы болуы мүмкін.

ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерге әлеуметтік кепілдіктер беруге бағытталған еңбекті қорғауға жұмсалатын шығындардың ең көп сомасы тау-кен өнеркәсібі және карьерлерді қазу кәсіпорындарында (35 %), өңдеу өнеркәсібінде (27,58 %), көлік және қоймалау саласында (10,9 %) байқалады.

ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыспен қамту бойынша өңірлік бөліністе Қарағанды (10,93 %), Ақтөбе (10,85 %), Павлодар (9,86 %) және Шығыс Қазақстан (9,52 %) облыстары басым.

Қауіпсіз еңбектің негізгі индикаторлары ӨЖ көрсеткіштері болып табылады, олар жұмыс орнындағы кәсіптік тәуекел деңгейін сипаттайды және кәсіпорындардағы еңбекті қорғаудың нақты жай-күйін көрсетеді.

Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, 2024 жылдың қорытындысы бойынша еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жалпы саны 2022 жылмен салыстырғанда 0,9 %-ға ұлғайып, 2 471 адамды құрады, олардың ішінде қаза тапқандар – 202 адам.

Өндірістік жарақаттану көрсеткіштерін халықаралық практикада салыстыру үшін, әдетте, олардың салыстырмалы шамалары қолданылады. Мысалы, Халықаралық еңбек ұйымы (бұдан әрі – ХЕҰ) 100 000 жұмыскерге шаққандағы жалпы және өліммен аяқталған өндірістік жарақаттану деңгейі (жиілік коэффициенті) сияқты көрсеткішті қолданады.

2024 жылдың қорытындысы бойынша ресми статистикалық ақпарат негізінде есептелген жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жиілік коэффициенті 100 000 жұмыскерге шаққанда 27 адамды құрады (2022 жылы осыған ұқсас көрсеткіш 44 болған). Алайда дамыған елдерде 100 000 жұмыскерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жиілік коэффициенті Қазақстан Республикасындағы көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында (бұдан әрі – АҚШ) – 2 400; Италияда – 1 137,4; Германияда – 1 396,8; Испанияда – 2 319,6; Францияда – 2 580,8; Финляндияда – 1 261,5. Бұл ретте Франция – 8,2, АҚШ – 3,5 сияқты елдерде 100 000 жұмыскерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан қаза тапқандардың жиілік коэффициенті Қазақстан Республикасындағы деңгеймен – 2,19 (2022 жылы 3,7) салыстырмалы, бірақ Италиядағы – 2, Испаниядағы – 1,7, Германиядағы – 0,7, Финляндиядағы – 1 көрсеткіштерден жоғары.

Сонымен қатар жарақаттану деңгейін дұрыс бағалау үшін ХЕҰ өліммен аяқталмаған және өліммен аяқталған ӨЖ арасындағы арақатынасты бағалауды маңызды деп санайды. Бұл көрсеткіш жасырын жарақаттану деңгейін, яғни өліммен аяқталмаған ӨЖ туралы есептілікті жасыру деңгейінің индикаторын анықтау үшін қолданылады. Мәселен, 2024 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасында жасырын жарақаттану көрсеткіші 6:1 құрады, бұл әлемнің дамыған елдерінің көрсеткіштерімен салыстырғанда жоғары деңгей болып табылады. Мысалы, Финляндияда – 1260:1, Германияда – 1994:1, Италияда – 568:1. Бұл проблеманың күшеюіне жеңіл дәрежедегі жазатайым оқиғалар бойынша өтемақылық жауапкершіліктің сақтандыру компанияларынан жұмыс берушіге ауысуы, жазатайым оқиға туралы хабарламағаны үшін жауапкершіліктің төмендігі, жазатайым оқиғаларды тіркеуге арналған бірыңғай ақпараттық дерекқордың болмауы, мемлекеттік бақылаудағы кемшіліктер және басқа да факторлар ықпал етеді.

Салалар бөлінісінде ӨЖ деңгейі ең жоғары болып тау-кен өндіру (1000 жұмыскерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан зардап шеккендер/қаза тапқандар жиілік коэффициенттері – тиісінше 5,24/0,29) және өңдеу өнеркәсібінде (тиісінше 8,75/0,39) байқалады. Өңдеу өнеркәсібі, оның ішінде топтық жазатайым оқиғалар салдарынан болатын өліммен аяқталған жарақаттанудың жоғары көрсеткіштерімен сипатталады. Елдегі қаза тапқан барлық жұмыскерлердің орта есеппен 17,8 %-ы және зардап шеккен жұмыскерлердің 32,4 %-ы кен және көмір өндіру саласында жұмыс істеген. 2025 жылы барлық топтық жазатайым оқиғалардың 9,5 %-ы Астана қаласында болған. Мұндай оқиғалардың құрбандары орта есеппен 8 жұмыскерді құраған.

Жасырын жарақаттану тұрғысынан ең нашар көрсеткіштер құрылыс саласында (4:1) және электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондицияланған ауамен жабдықтау саласында (6:1) байқалады. Бұл еңбекті қорғауды басқару жүйесін (бұдан әрі – ЕҚБЖ) ұйымдастыру деңгейінің төмендігімен түсіндіріледі. Тау-кен өндіру (27:1) және өңдеу өнеркәсібіндегі (36:1) көрсеткіштердің төмен болуы өліммен аяқталмаған жарақаттарды тіркеу сапасының жоғары болуына байланысты.

ӨЖ деңгейі жоғары өңірлерге Қарағанды (1000 жұмыскерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан зардап шеккендер/қаза тапқандар жиілік коэффициенттері – тиісінше 4,38/0,27), Ұлытау (тиісінше 3,1 және 0,02) және Шығыс Қазақстан облыстары (тиісінше 2,6 және 0,19) жатады. Жасырын жарақаттанудың ең нашар көрсеткіштері Жетісу және Батыс Қазақстан (2:1), Қостанай және Түркістан (5:1), Қызылорда облыстарында және Шымкент қаласында (7:1) байқалады.

ӨЖ-мен қатар қауіпсіз еңбектің маңызды индикаторы КА болып табылады.

ӨЖ және КА ЗжҚЕЖ жағдайларында жұмыс істеудің, оның ішінде санитариялық-гигиеналық нормативтерге сәйкес келмейтін еңбек жағдайларының, ауыр еңбектің, қауіпсіз емес жабдықтардың және өзге де жағдайлардың салдары болып табылады. Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, үш жыл ішінде КА-дан зардап шеккендер саны 2022 жылғы 657 адамнан 2024 жылы 2471 адамға дейін немесе 3,76 есе өскен. 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша 8 мыңнан астам адам кәсіптік патология бойынша диспансерлік есепте тұр. КА құрылымында өндірістік аэрозольдердің әсерінен туындаған аурулар (40,4 %), химиялық факторлардың әсерінен туындаған аурулар (4,2 %), биологиялық факторлардың әсерінен туындаған аурулар (0,8 %), жекелеген ағзалар мен жүйелердің функционалдық шамадан тыс күш түсуіне, жүктемелеріне байланысты аурулар (30,0 %), физикалық факторлардың әсеріне байланысты аурулар (23,8 %) басым.

Өңірлік бөліністе КА-ның ең жоғары деңгейі жыл сайын Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында тіркеледі, оларға барлық жағдайлардың 90 %-дан астамы тиесілі. Бұл теріс үрдіс аталған облыстарда республиканың тау-кен өндіру және тау-кен байыту өнеркәсібінің іс жүзінде түгелге жуық шоғырлануымен түсіндіріледі.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының еңбек нарығы демография, көші-қон және жұмыс күшін бөлудегі өңірлік сәйкессіздіктер, цифрландыру және жұмыс орындарын автоматтандыру, жасанды интеллектіні енгізу сияқты ішкі және сыртқы факторлардың тұрақты ықпалында болады, бұл, оның ішінде, жалпы құрылымдық өзгерістерге алып келеді.

2.1 Еңбек нарығындағы демографиялық өзгерістер

Қазақстан Республикасында 2030 жылға қарай 2000 жылдардағы демографиялық өсімнің арқасында еңбек нарығына жастардың жыл сайынғы келуі 300 мың адамнан асады. Жалпы орта және орта кәсіптік білімі бар «бэби-бумның» алғашқы толқыны еңбек нарығына шығып жатыр, ал 2026 жылы жоғары білімі бар жастар келе бастайды.

Урбандалу процесі – әлемдік үрдіс, Қазақстан Республикасы да бұл тұрғыдан ерекшелік болып табылмайды. Бүгінде Қазақстан Республикасы халқының шамамен 63 %-ы қалаларда тұрады. Бұл ретте Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (бұдан әрі – ЭЫДҰ) елдерінде урбандалу үлесі 74 %-дан асады. 2050 жылға қарай Қазақстан Республикасының мегаполистеріндегі халық саны 2,2 есе ұлғаяды. Соңғы 10 жылдағы урбандалудың орташа жылдық өсімі 5 %-ды құрады. Мегаполистердің инфрақұрылымдық дамуы жаңа сапалы жұмыс орындарын құру процесімен үйлестірілмеген. Ауылдық жерлерден қалаларға келетін еңбек мигранттарының сапалы жұмыс орындарын табуға мүмкіндігі жоқ. Бұл ретте тек географиялық емес, сонымен қатар секторлық көші-қон – аграрлық сектордан көрсетілетін қызметтер және сауда секторына ауысу жүріп жатыр.

Осылайша, еңбек нарығына түсетін жоғары демографиялық қысым жұмыссыздықтың, әсіресе жастар арасындағы жұмыссыздықтың өсуіне алып келуі мүмкін. Урбандалу процесі жалғасып, ЭЫДҰ елдерінің деңгейіне жақындай түседі. Білікті кадрлардың шетелге кетуі бизнестің бәсекеге қабілеттілігіне және кәсіби кадрлардың тапшылығына әсер етеді.

Шынайы сценарийге сәйкес, 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасындағы жұмыс күшінің өсімі экономикалық белсенді халықтың 10,1 млн адамнан астамын құрайды (2024 жылмен салыстырғанда өсім 5 %-ды құрады).

Бұл ретте бүкіл жұмыс күшінің үштен бірінен астамы оңтүстік макроөңірде (Алматы, Жамбыл, Жетісу, Қызылорда, Түркістан облыстары және Шымкент қаласы) шоғырланатын болады. Салыстыру үшін, болжамға сәйкес, 2030 жылға қарай солтүстік және орталық-шығыс макроөңірлерде жұмыс күші тиісінше 7 % және 4 %-ға қысқарады. Бұл өңірлердің жұмыс күшінің жалпы санындағы жиынтық үлесі де 30 %-дан 27 %-ға дейін төмендейді.

Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарын қамтитын батыс макроөңірде жағдай айтарлықтай өзгеріссіз қалады. 2030 жылға қарай жұмыс күшінің 3 % мөлшерінде шамалы өсімі күтіледі. Бұл ретте оңтүстік макроөңірдің неғұрлым белсенді өсуіне байланысты жалпы жұмыс күшіндегі үлесі 16,2 %-дан 15,8 %-ға дейін төмендейді.

Осылайша, Қазақстан Республикасының еңбек нарығында жұмыс күшін бөлудегі өңірлік сәйкессіздіктер күшейіп, еңбек ресурстары артық оңтүстік өңірлердегі халық санының басымдығы және елдің еңбек ресурстары тапшы солтүстік, шығыс және орталық өңірлеріндегі халық санының қысқаруы байқалады.

Өңірлер арасындағы сәйкессіздік демографиялық өсу мен жалпы өңірлік өнімнің (бұдан әрі – ЖӨӨ) арасындағы айырмашылықтарға байланысты сақталады. Халық тығыздығы жоғары оңтүстік өңірлерде ЖӨӨ мен еңбек өнімділігінің төмен деңгейі сақталады. Мысалы, халқы 7,6 млн адамнан асатын Алматы, Жамбыл, Жетісу, Қызылорда, Түркістан облыстары мен Шымкент қаласының жиынтық ЖӨӨ-і 17,4 трлн теңгеге тең, яғни Қазақстан Республикасы халқының 30 %-ына елдің ЖІӨ-нің бар болғаны 20 %-ы тиесілі.

2.2 Жұмыс күшінің сапасының төмендігі

Бүгінде еңбек нарығы қазіргі жұмыс күшінің де, болашақ жұмыс күшінің де сапасының қанағаттанарлықсыздығымен сипатталады.

Бизнес тарапынан сұраныс пен жұмыс күшінің ұсынысы арасында сәйкессіздік байқалады, соның салдарынан техникалық және кәсіптік білім беру (бұдан әрі – ТжКБ) түлектерінің 25 %-ына дейінгісі мамандығы бойынша жұмыс істемейді. ТжКБ түлектерінің білім сапасы жұмысқа орналастырылмағандар мен мамандығы бойынша жұмыс істемейтіндердің статистикасымен айқындалады (тиісінше 39,5 % және 25 %). 2024 жылы PIAAC әдістемесі бойынша (ересек халықтың құзыреттерін халықаралық зерттеу) жүргізілген жұмыс күшінің дағдыларын талдау жас және аға буын арасындағы дағдыларда үш есе айырмашылық бар екенін көрсетті.

Алдағы 3–10 жылда еңбек нарығына келуі күтілетін болашақ жұмыс күші қанағаттанарлықсыз жағдайда. Мысалы, оқушылардың білім сапасы бойынша (оқу, математика және жаратылыстану ғылымдары бойынша үлгерімді бағалауға арналған PISA рейтингі) Қазақстан Республикасы 79 елдің ішінде 49-орында тұр.

Елдегі негізгі сұраныс орта біліктілікті мамандарға тиесілі, олардың саны 1385 мың адамды құрайды (2026 – 2035 жылдарға арналған орта мерзімді болжамға сәйкес), ал ТжКБ түлектерінің саны (2018 – 2025 жылдар) 1025 мың адамды құрайды. Қолданыстағы кадрлар даярлау жүйесі білікті оқытушылар санының жеткіліксіздігімен, ескірген оқу бағдарламаларымен және нақты бизнеспен байланыстың төмендігімен сипатталады.

Сонымен қатар мемлекеттік меншік нысанындағы кәсіпорындарда негізінен жоғары білікті кадрлар жұмыс істейді, ал жеке сектор орташа білікті кадрларға басымдық береді. Мемлекеттік сектордағы жалақы жеке секторға қарағанда төмен болғанына қарамастан, ол ортадан жоғары білімі бар адамдардың өте жоғары үлесін тартады. Жеке кәсіпорындардағы кадрлардың жартысынан астамы қарапайым жұмыс орындарында жұмыс істейді және көрсетілетін қызметтер мен сату саласының, әкімшілік қызмет көрсету мен кеңсе жұмысының, ауыл шаруашылығының қызметкерлері, өндірістік жабдық операторлары немесе өнеркәсіп, құрылыс және көлік жұмысшылары, біліктілігі жоқ жұмыскерлер болып табылады.

Халықаралық бағалауларға сәйкес дағдылардың ескіруі жеделдеп келеді. World Economic Forum деректері бойынша 2030 жылға қарай негізгі дағдылардың шамамен 39 %-ы өзгеріп, жұмыскерлердің шамамен 60 %-ы оқытуды немесе қайта даярлауды қажет етеді.

Қазіргі жұмыс күшінің негізгі проблемасы жұмыскерлерді біліктілігін арттыру бағдарламаларымен қамтудың төмен үлесі болып табылады.

Сегіз жыл ішінде (2018 – 2025 жылдар) жұмыскерлерді біліктілігін арттыру бағдарламаларымен қамту үлесі төмендеді. Бұл ретте жұмыс берушінің есебінен біліктілігін арттыратын жалдамалы жұмыскерлердің пайыздық үлесі 8 %-дан 5,7 %-ға дейін, сондай-ақ абсолюттік мәнде 2018 жылғы 586 мың адамнан 2025 жылы 526,7 мың адамға дейін төмендеді.

Бұл ретте ЭЫДҰ елдеріндегі осыған ұқсас көрсеткіш 47 %-ды құрайды, бұл Қазақстан Республикасының көрсеткішінен 8 есе жоғары.

Осылайша, орта мерзімді перспективада бизнес тарапынан сапалы адами капиталға негізгі сұраныс орта санаттағы мамандарға тиесілі болады. Кадрларды қайта даярлаумен қамтудың төмендігі білімнің тез ескіруі аясында еңбек ресурстарының сапасын айтарлықтай төмендетеді.

2.3 Жұмыс орындарының саны мен сапасының жеткіліксіздігі

Қазақстан Республикасы еңбек нарығының негізгі сын-қатерлерінің бірі жаңа жұмыс орындарын құру қарқынының төмендігі болып табылады.

2000 жылдардың басында шикізат тауарлары нарықтарындағы сұраныстың өсу кезеңінде Қазақстан Республикасы өнім экспортының көлемін біртіндеп ұлғайтты, бұл экономиканың өсуін қамтамасыз етті. Ел халықаралық шикізат, көлік және қаржы ағындарына кіріге бастады, бұл елдегі барлық салалардың дамуына серпін берді. Нәтижесінде 2002 – 2006 жылдары экономиканың нақты өсімі 60 %-ды құрады, бұл еңбек нарығына да оң әсер етті. Жұмыс орындарының саны 19 %-ға ұлғайды.

Алайда кейінгі кезеңдерде экономиканың өсу қарқыны әртүрлі дағдарыстардың ықпалын қоса алғанда, соншалықты жоғары болған жоқ. ЖІӨ-нің нақты өсуінің орташа жылдық қарқыны баяулай бастады, бұл жаңа жұмыс орындарын құруға теріс әсер етті. Мысалы, 2021 – 2025 жылдар кезеңінде экономика 21 %-ға өсті. Көрсетілген кезеңде жалдамалы жұмыскерлер саны 4,9 %-ға, яғни 6 687 мың адамнан 7 015 мың адамға дейін ұлғайды.

Бұл ретте жаңа жоғары өнімді жұмыс орындарын қалыптастырудағы жеке сектордың үлесі тұрақты түрде төмен деңгейде қалып отыр және бар болғаны 25 %-ды құрайды.

Нәтижесінде жеке сектор жаңа жұмыс орындарының жеткіліксіз санын қалыптастыратынын атап өту қажет. Салыстыру үшін, Канадада жеке сектор жаңа жұмыс орындарының 46 %-ын (2024 жыл), АҚШ-та бұл көрсеткіш шамамен 80 %-ды (2024 жыл) құрады.

Қазақстан Республикасының ЖІӨ-нің шамамен 40 %-ын квазимемлекеттік сектор құрайды, бұл ретте мемлекет қатысатын 26 мыңнан астам кәсіпорын жұмыс істейді. Экономикадағы мемлекеттің қатысуы ЭЫДҰ елдеріне қарағанда жоғары.

Бүгінгі таңда жұмыс орындарының өсімі еңбек өнімділігі төмен салалар мен мемлекеттік сектор есебінен қамтамасыз етілетінін атап өткен жөн. Жұмыспен қамтылғандардың 44 %-ы еңбек өнімділігі төмен салаларда жұмыс істейді, бұл олардың табысына әсер етеді.

«Экономиканың күрделілік» деңгейін бағалау үшін Гарвард университеті мен Массачусетс технологиялық институтының ғалымдары әзірлеген экономикалық күрделілік индексі (Economic Complexity Index – ECI) қолданылады. Ол елде жинақталған, салалық құрылымда көрініс табатын білімді өлшейді. Бұл бағалау үшін халықаралық сауда статистикасы пайдаланылады. Ел тұрақты бәсекелестік артықшылыққа ие болатын, яғни осындай көлемдегі орташа экономикаға қарағанда көбірек экспорттайтын өнімдер ескеріледі. Экономиканың күрделілік индексі елде өндірілетін өнім жиынтығының қаншалықты күрделі және әртараптандырылғанын көрсетеді. Қарапайым технологияларға мамандану әл-ауқаттың тұрақты жоғары деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік бермейді.

2024 жылы Қазақстан Республикасы рейтингтегі өз позициясын соңғы бес жылда 27 сатыға жақсартып, 145 елдің ішінде 82-орыннан 55-орынға көтерілді (2021 жылы ел 93-орында болған). Соған қарамастан, елдің экспорттық себетінде әлі де қосылған құны төмен өнімдер басым. Рейтингте Қазақстан Республикасы Ливан, Бразилия, Украина, БАӘ сияқты елдердің қатарында орналасқан. Рейтингте жетекші орындарды Жапония, Швейцария және Тайвань сияқты елдер иеленеді.

2.4 Қазақстан Республикасы еңбек нарығының өңірлік аспектісі

Урбандалу және экономикалық белсенділіктің ірі агломерацияларда шоғырлануы жұмыспен қамту динамикасына негізгі ықпалын жалғастыруда. Соңғы он жылда жұмыс орындарының ең көп өсімі, сондай-ақ экономикалық өсу Астана және Алматы қалаларында сақталып отыр, мұнда жұмыспен қамтудың өсуі жалпы қосылған құн мен еңбек өнімділігінің озық қарқынмен ұлғаюымен қатар жүруде. Шикізаттық мамандануы дамыған батыс өңірлерде жұмыспен қамту динамикасы еңбек өнімділігінің тұрақты жоғары деңгейі жағдайында экономикалық өсумен бұрынғысынша өзара байланысты. Оңтүстік өңірлерде жұмыспен қамтудың экономикаға қосқан үлесі олардың жалпы экономикалық өсуге қосқан үлесінен жоғары болып қалуда, бұл өңірлік экономикалардың неғұрлым еңбек сыйымды және өнімділігі төмен сипатын көрсетеді.

Өнеркәсіптік өңірлерде еңбек өнімділігінің жоғары деңгейі жағдайында жұмыспен қамтудың өсуі шикізат ресурстарын өндіру мен экспорттауға бағдарланудың сақталуымен байланысты. Мегаполистерде негізгі фактор экономиканың әртараптандырылған құрылымы және қосылған құны жоғары қызмет көрсету салаларының (қаржылық қызмет, кәсіби және ғылыми қызметтер, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және іскерлік сервистер) жоғары үлесі болып табылады. Адами капиталдың, инфрақұрылымның және инвестициялық белсенділіктің шоғырлануы олардың одан әрі кеңеюіне қолайлы жағдайлар қалыптастырады.

Сонымен қатар жиынтық көлемі 300 мың адамнан асатын және негізінен солтүстік және шығыс өңірлерде шоғырланған өңірлік жұмыспен қамтудың қысқаруы сақталуда. Ең үлкен шығындар Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарында тіркелуде. Негізгі себептер халықтың көші-қон ағыны, демографиялық қартаю және экономикалық өсудің шектеулі қарқыны болып қалуда, бұл еңбек әлеуетінің қысқаруына және іскерлік белсенділіктің төмендеуіне алып келеді.

Халық саны мен экономика ауқымы арасындағы өңірлік сәйкессіздіктер сақталуда. Оңтүстік өңірлерде (Алматы қаласын есепке алмағанда) ел халқының шамамен 38 %-ы тұрады, ал олардың жалпы өңірлік өнімдегі (бұдан әрі – ЖӨӨ) үлесі шамамен 17–18 %-ды құрайды. Солтүстік өңірлерде халықтың шамамен 22 %-ы тұратын болса, жиынтық ЖӨӨ-нің төрттен бір бөлігіне жуығы қалыптасады. Солтүстік аумақтардың экономикасы салалық тұрғыдан неғұрлым әртараптандырылған, ал оңтүстікте өңірлік экономиканың 60–65 %-ына дейінгі бөлігі саудаға және қызметтердің басқа да түрлеріне тиесілі.

Тау-кен өндіру өнеркәсібі экономиканың еңбек өнімділігі ең жоғары салаларының бірі болып қалуда, алайда бірқатар өңірлерде жұмыспен қамту едәуір дәрежеде шикізат нарықтарындағы сыртқы баға конъюнктурасына тәуелді. Мұндай құрылым өңірлік еңбек нарықтарының сыртқы күйзелістерге сезімталдығын күшейтеді және салалар мен аумақтар арасындағы технологиялық айырмашылықтардың сақталып отырғанын көрсетеді.

Еңбек өнімділігінің ең төмен деңгейі бұрынғысынша ауыл шаруашылығында байқалады, мұнда өзін-өзі жұмыспен қамтыған және бейресми жұмыспен қамтылған жұмыскерлердің едәуір үлесі сақталуда. Еңбек ресурстарының өнімділігі төмен жұмыспен қамту нысандарынан неғұрлым өнімді салаларға ауысуы экономикалық өсуді арттырудың негізгі факторларының бірі болып қала береді және едәуір дәрежеде урбандалу процестерімен қатар жүреді.

Қызмет көрсету саласы жұмыспен қамтылғандардың негізгі бөлігін шоғырландыруды жалғастыруда – 2025 жылы онда жұмыскерлердің 60 %-дан астамы шоғырланған. Бұл ретте сектордың құрылымы біркелкі емес: өнімділігі жоғары қызмет түрлері (қаржы, цифрлық технологиялар, кәсіби қызметтер) негізінен ірі қалаларда шоғырланған, ал өңірлерде жұмыспен қамту өнімділігі төмен сегменттерде (бөлшек сауда, қоғамдық тамақтану, тұрмыстық және жеке қызметтер) қалыптасады. Көптеген аумақтарда қызмет көрсету саласы ішкі тұтынушылық сұранысқа бағдарланған және халық табысының динамикасы мен нақты сектордың жай-күйіне тікелей тәуелді, осыған байланысты жұмыспен қамтудың өсуі әрдайым еңбек өнімділігі мен ЖӨӨ-ге қосылатын үлестің салыстырмалы түрде артуымен қатар жүрмейді.

Алматы және Шымкент қалаларын қоспағанда, оңтүстік өңірлердегі өзін-өзі жұмыспен қамту білімі ең төмен халық топтары арасында бұрынғысынша кең таралған. Өз бетінше жұмыспен қамтылғандардың едәуір бөлігі үшін білім деңгейі орта біліммен шектеледі, бұл ретте осындай жұмыскерлердің шамамен 30 %-ы негізінен ауылдық жерлерде тұрады, бұл еңбек өнімділігінің төмен болуына алып келеді және білікті жұмыс күшіне сұраныс тарапынан туындайтын құрылымдық шектеулерді көрсетеді. Қызылорда облысында осы санаттың үлесі шамамен 45–48 %-ға, Алматы және Түркістан облыстарында – шамамен 40–45 %-ға жетеді.

Урбандалудың төмен қарқыны, жекелеген аумақтардың демографиялық қартаюы, аумақтық ұтқырлықтың шектеулілігі және қоныс аударуға құлықсыздық ұсақ сауда, жеке тасымал және жоғары біліктілікті талап етпейтін қызметтің басқа да түрлерін қоса алғанда, өнімсіз жұмыспен қамту нысандарының сақталуына ықпал етеді. Цифрлық технологиялар мен автоматтандыруды жедел енгізу жағдайында әртүрлі білім деңгейіндегі жұмыскерлер топтары арасындағы еңбек өнімділігінің алшақтығы ұлғаюын жалғастыруда, бұл өңірлік еңбек нарықтарындағы құрылымдық теңгерімсіздікті күшейтеді және аумақтардың әлеуметтік-экономикалық саралану тәуекелдерін арттырады.

2.5 Еңбек нарығындағы құрылымдық өзгерістер

Цифрлық экономика еңбек нарығын өзгертуде, дәстүрлі жалдамалы жұмыспен қамту «еркін табыс табу экономикасы» бағытына қарай трансформациялана бастады. Бүгінде еңбек нарығында жұмыспен қамтудың икемді режимдері, оның ішінде платформалық жұмыс белсенді дамып келеді, олар жай ғана сәнді үрдіс емес, қарқынды дамып келе жатқан бағыттар болып табылады.

Платформалық жұмыспен қамтудың басты артықшылықтары – кіру кедергілерінің төмендігі, негізгі жұмыспен қатар алып жүру мүмкіндігі, жұмыс уақытының икемділігі, мансап пен жеке өмір арасындағы теңгерім. Осылайша, платформалық жұмыспен қамту қосымша жұмыспен қамту мүмкіндіктерін қалыптастырады.

Сонымен қатар платформалық жұмыспен қамтудың тұрақсыз жұмыспен қамту және табыс, жұмысынан айырылу, уақытша еңбекке жарамсыздық жағдайларына байланысты әлеуметтік төлемдер алу құқығының, ақы төленетін демалыстың болмауы, сондай-ақ кәсіподақтарға бірігу мүмкіндігінің шектеулілігі сияқты тәуекелдері де бар.

Платформалық жұмыспен қамту адамдар онлайн-платформалар арқылы қысқа мерзімді немесе жобалық тапсырмаларды орындау үшін жалданатын жұмысты ұйымдастыру түріне жатады.

2024–2026 жылдардағы міндетті әлеуметтік төлемдердің нәтижелері бойынша интернет-платформалар орындаушыларының жалпы саны бүгінгі күні 399 212 адамды құрады, оның ішінде Қазақстан Республикасының резиденттері – 398 203, Қазақстан Республикасының резиденттері емес тұлғалар – 1 009.

2020 жылы Еуропалық комиссия платформалық жұмыспен қамтудың 10 түрін айқындады:

онлайн-сату – электрондық сауда платформалары арқылы тауарларды немесе қызметтерді сату;

көлік қызметтері – платформалар арқылы көлік қызметтерін көрсету;

орналастыру қызметтері – тұрғын үйді жалға беру;

штаттан тыс жұмыс – штаттан тыс қызметтер көрсету (мәтін жазу, дизайн және бағдарламалау);

жеткізу қызметтері – жеткізу қызметтерін көрсету;

үй қызметтері – үй шаруашылығына қатысты қызметтер көрсету (үй жинау және бақша күту);

күтім көрсету қызметтері – күтім көрсету қызметтерін ұсыну (балалар мен қарт адамдарға күтім жасау);

краудсорсинг – краудсорсингтік жобаларға қатысу;

онлайн-репетиторлық – онлайн форматта репетиторлық қызметтер көрсету;

еркін табыс табу экономикасы – TaskRabbit және Gigwalk сияқты платформаларда қысқа мерзімді немесе бір реттік тапсырмаларды орындау.

Сондай-ақ өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санаты құрылымының өзгерістері байқалады. Бүгінгі күні осы санаттағы жоғары білімі бар адамдар үлесінің 10 %-ға өскені тіркелді. Сараптамалық сауалнама нәтижелері бойынша сауалнамаға қатысқандардың 22 %-ы үшін фриланс негізгі табыс көзі болып табылады, ал 78 %-ы үшін «еркін табыс табу» негізінен білім беру және сауда салаларындағы қосымша табыс түрі болып табылады.

Еңбек нарығына жаңа демографиялық толқынның шығуына байланысты жағдай күрделене түседі. 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасының жұмыс күшінің 74 %-ын «миллениалдар» және «Z» буыны¹ құрайтын болады, олар аға буыннан айтарлықтай ерекшеленеді. Олар мінез-құлық пен құндылықтардың жаңа модельдерін таңдайды, яғни жұмыспен қамтудың икемді нысандарын бағалайды. Бұл буын кәсіби және жеке өмір арасындағы теңгерімді өзінше түсінеді, жұмыс кестесінің икемділігі үшін қаржылық жеңілдіктерге баруы мүмкін. Жаңа буын кәсіби мансапқа немесе бір іске өмір бойы адал болуға басымдық бермейді. Олар білім алуға көбірек уақыт пен қаражат жұмсауға дайын.

Демографиялық өсім және жастардың еңбек нарығына келуі еңбек нарығын жаңа шындыққа бейімделуге мәжбүр етеді, мұнда жас буын еңбек нарығын өз басымдықтары мен талаптарына сәйкес өзгертетін болады.

Платформалық жұмыспен қамту ауқымы жыл сайын кеңейіп, қызмет көрсету, туризм, IT, сауда, құрылыс, жылжымайтын мүлік және басқа да секторларға таралатын болады. Келесі онжылдықта платформалық жұмыспен қамту кемелдену кезеңіне жетеді. Төмен жалақы, қатысушылар табысының біркелкі бөлінбеуі және болжап білу мүмкін еместігі сияқты тәуекелдер соншалықты маңызды болмайды.

Цифрландыру мемлекетке платформалық жұмыспен қамтудың жаңа сын-қатерлеріне нысаналы ықпал етудің электрондық арналары мен құралдарын береді. Платформалық жұмыспен қамтылған әрбір жұмыскердің «цифрлық ізін» иелене отырып, мемлекет бизнеспен бірлесіп медициналық сақтандыру, ақы төленетін демалыс және зейнетақы аударымдары сияқты дәстүрлі жеңілдіктерге балама нұсқаларды әзірлей алады. Платформалық жұмыспен қамтылған жұмыскерлер иерархиясы төмен, өзін-өзі ұйымдастыру, жұмылдыру және дербестік деңгейі жоғары болатын кәсіподақтардың жаңа түрлерін қалыптастыратын болады.

Бүгінде Қазақстан Республикасының еңбек нарығы оларды шешу үшін кешенді және жүйелі тәсілді талап ететін бірқатар проблемалар мен сын-қатерлерге тап болып отыр. Осы проблемалар мен сын-қатерлердің қатарына мыналарды жатқызуға болады:

табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттауға тәуелді еңбек өнімділігінің төмендігі және экономиканы әртараптандырудың жеткіліксіздігі;

жұмыскерлердің біліктілігі мен дағдыларының еңбек нарығы талаптарына сәйкес келмеуі, сондай-ақ кәсіптік білім беру және оқыту жүйесінің жеткіліксіз дамуы;

бейресми жұмыспен қамтудың жоғары үлесі, әсіресе ауылдық жерлерде, сондай-ақ жұмыскерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау деңгейінің төмендігі;

әйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар, этникалық азшылықтар және басқа да халық топтары сияқты әртүрлі топтар арасында жұмыс орындары мен табыстарға қол жеткізу мүмкіндіктеріндегі теңсіздік.

Осылайша, алдағы онжылдықта Қазақстан Республикасының алдында қосарлы міндет тұр.

Бірінші міндет – өмір сүрудің жоғары деңгейіне, табыстарды әділ бөлуге және азаматтар арасындағы теңсіздікті едәуір қысқартуға қол жеткізу. Теңсіздікті қысқартудың ең тиімді шарасы – сапалы білім беруді қамтамасыз ету, ол өз кезегінде еңбек өнімділігі мен нәтижелілігінің жоғары болуының негізіне айналады.

Екінші міндет – «қарапайым заттар экономикасынан» «күрделі экономикаға» – күрделі және технологиялық тұрғыдан озық тауарларды, қызметтер мен өндірістерді құру үшін өнімді білімді игеруге және пайдалануға негізделген экономикаға көшуді аяқтау.

¹ Әлемде шамамен 1997 жылдан 2012 жылға дейін туған адамдар буынына қатысты қолданылатын термин (ағылш. Generation Z).

2.6 Еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесі

Қазақстан Республикасында қолданыстағы еңбекті қорғауды басқару жүйесі (бұдан әрі – ЕҚБЖ) еңбекті қорғау саясатын іске асыру, еңбек қауіпсіздігі талаптарын орындау, кәсіптік тәуекелдерді басқару жөніндегі өзара байланысты іс-шаралар кешенін білдіреді. ЕҚБЖ-ның негізгі элементтерінің бірі болып табылатын кәсіптік тәуекелдерді басқару кәсіптік тәуекелдерді сәйкестендіруді және бағалауды (бұдан әрі – КТБ), түзету шараларын, кәсіптік тәуекелді бақылау мен мониторингтеуді қамтиды. Өз кезегінде кәсіптік тәуекелді бағалау тәуекелдерді сәйкестендіру туралы ақпаратты және ұйымдағы сырқаттанушылық пен өндірістік жарақаттану туралы ресми статистикалық ақпаратты, ұжымдық және жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілу деңгейін талдау негізінде кәсіптік тәуекел дәрежесін айқындауды көздейді, яғни іс жүзінде жұмыс орнындағы еңбек жағдайларын бағалау құралы болып табылады.

Еңбек жағдайларын бағалау еңбекті қорғауды басқарудың қолданыстағы моделінің негізі болып табылады және Қазақстан Республикасында еңбек жағдайлары бойынша өндірістік объектілерді аттестаттау (бұдан әрі – ӨОА) немесе КТБ арқылы жүргізіледі. Бірінші рәсім заңнамалық тұрғыдан сонау 1986 жылы, екінші рәсім – 2020 жылы енгізілді. Осылайша, еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясатта өтемдік басқарудан тәуекелге бағдарланған басқаруға көшу бағыты белгіленді. Сондықтан кеңестік кезеңде енгізілген ӨОА біртіндеп алынып тасталатын болады, өйткені жоспарлы экономика кезеңіне тән бірдей (үлгілік) еңбек жағдайлары мен өндірістік процестер қазіргі нарықтық экономика жағдайында әрбір жұмыс орны үшін тәуекелдерді есепке алуды және саралауды талап етеді.

КТБ рәсімінің ӨОА-дан айырмашылығы – КТБ бес көрсеткіш бойынша тәуекелді кешенді бағалауды (еңбек жағдайларының зияндылығы, қауіптілігі, өндірістік жабдықтардың қауіпсіздігі, жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілуі және сырқаттанушылық) әрбір жұмыс орнының ерекшеліктерін, оның ішінде онда жұмыс істейтін жұмыскерлердің денсаулығына әсерін бағалауды ескере отырып жүргізуді көздейді.

ӨОА кәсіпорынға қатысты мемлекеттік бақылау мақсатында пайдалануға болатын жалпы баға беруге, жазатайым оқиғалардан жұмыскерлерді сақтандыру тәсілдерін саралау кезінде сыныпты айқындауға мүмкіндік бермейді, себебі ӨОА тек өндірістік объектілерді ғана қамтиды.

2017 жылдан бастап мамандандырылған ұйым құрамында аккредиттелген зертхананың болуына қойылатын талапты енгізу ӨОА жүргізу сапасы мәселесін толық шешуге алып келген жоқ. Біліктілік талаптарының және ӨОА нәтижелері бойынша автоматтандырылған есептілікті ұйымдастырудың болмауы еңбек жағдайларына мемлекеттік мониторинг жүргізуге және осы қызметті адал көрсетпейтін жеткізушілерді жедел анықтауға мүмкіндік бермейді.

Бұдан басқа, ӨОА еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесінің экономикалық компоненттерімен байланысының болмауымен сипатталады және жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсартуға экономикалық ынталандыруға ықпал етпейді.

Өндірістік жарақаттану (бұдан әрі – ӨЖ) мен кәсіптік ауруларды (бұдан әрі – КА) төмендетудегі оң нәтижеге барлық ЕҚБЖ компоненттері арасындағы байланыс орнатылған жағдайда ғана қол жеткізуге болады, оның негізі КТБ болып табылады. Сонымен бірге КТБ-ның әдістемелік аппаратын мынадай бөліктерде күшейту қажет:

еңбек жағдайларын жіктеу, өндірістік ортаның факторларының зияндылығы мен қауіптілігін, еңбек процесінің ауырлығы мен қауырттылығын бағалау;

бағалау кезінде зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың жинақталған және (немесе) кешенді әсерін қолдану;

еңбек жағдайларының ерекше жағдайларында және ұжымдық жұмыс орындарында (ашық ауада, жерасты жұмыстарында, биіктіктегі жұмыстарда және сол сияқты жағдайларда) қолдану.

КТБ кәсіпорын қызметінің түрін ескере отырып, барлық жұмыс орындарын толық қамтуды қамтамасыз етуі тиіс. Дамыған елдердің тәжірибесіне ұқсас, мысалы, өндірістік емес кәсіпорындар үшін әдістеме неғұрлым қарапайым әрі қолжетімді болуы мүмкін.

КТБ нәтижелері зиянды және қауіпті өндірістік орта факторларының әсерін болдырмайтын және (немесе) барынша азайтатын жеке қорғаныш құралдарын (бұдан әрі – ЖҚҚ) таңдау кезінде ескерілуі тиіс. Өкінішке қарай, салааралық ЖҚҚ нормаларына (бұдан әрі – нормалар) сәйкес ЖҚҚ таңдаудың қолданыстағы тәсілі кәсіптік тәуекелдерді ескере отырып, өзекті болып табылмайды. Мысалы, зиянды фактор болмаған жағдайда ЖҚҚ беріледі немесе керісінше, егер олар нормаларда көзделмесе, ЖҚҚ берілмейді. Нормаларға сәйкес барлық ықтимал зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторларды қамту мүмкін емес. Бұдан басқа, нормаларда бір типтегі ЖҚҚ мен ұқсас кәсіптер үшін пайдалану мерзімдерінде айырмашылықтар бар, бұл қиындықтар туғызады және жұмыскерлерді заманауи әрі қолайлы ЖҚҚ-мен қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді.

2.7 Қауіпсіз еңбекті экономикалық қамтамасыз ету

Кәсіпорындардағы еңбек жағдайларын жақсартудың тиімді экономикалық құралы еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардан жұмыскерді міндетті сақтандыру жүйесі (бұдан әрі – ЖМСЖ) болып табылады. Осы жүйе шеңберінде 2025 жылы төленген сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2023 жылғы көрсеткіштен 1,8 есе асып, 154,9 миллиард теңгені құрады, сондай-ақ сақтандыру төлемдерінің сыйлықақыларға арақатынасы 2023 жылғы 17,2 %-дан 2025 жылы 29,3 %-ға дейін өсті.

Осылайша, зардап шеккен жұмыскерлерге өтемақы төлеуге байланысты қаржылық жүктеме сақтандыру ұйымдарынан жұмыс берушіге қайта бөлінуде, бұл кәсіпорындар арасында ЖМСЖ-мен қамтудың төмен болуына алып келеді, 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша заңды тұлғалардың тек 48,02 %-ында ғана сақтандыру шарты болған. ЖМСЖ шарттарымен қамтудың төмендігі жұмыс берушілердің ЖМСЖ жүйесіне мүдделі болмауымен байланысты, осыған орай қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге жұмыс берушінің жұмсаған шығындарын ескеретін тиімді «бонус-малус» моделін енгізу қажет.

Біріншіден, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын (бұдан әрі – МКЗЖ) төлеуді, ЖМСЖ, ӨОА және КТБ шығыстарын, жауапты тұлғаларды оқыту мен білімін тексеруді, ұжымдық қорғаныш құралдарын, ЖҚҚ, санитариялық-тұрмыстық үй-жайлар мен құрылғыларды, мерзімдік медициналық қарап-тексеруді, куәландыруды және еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің өзге де шараларын қоса алғанда, кәсіпорындардың шығындары бойынша тізбені айқындау қажет. Екіншіден, сақтандырудың превентивтік және оңалту бағдарламаларын қолдану шарттарын айқындау қажет. Үшіншіден, КТБ нәтижелерін ескере отырып, сақтандыру тарифіне түзету коэффициенттерінің мөлшерін айқындау қажет.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге жұмсалатын шығындарды талдау олардың көп жағдайда ЕҚЗЖ жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерге әлеуметтік кепілдіктерді («жеңілдіктер» мен «өтемақыларды») ұсынуға байланысты екенін көрсетті. Осы мақсаттарға 2025 жылы 109,9 млрд теңгеден астам қаражат бағытталды. Бұдан басқа, 2025 жылы МКЗЖ есебінен зейнетақы жинақтарының сомасы 724,44 млрд теңгені құрады, бұл 2024 жылмен салыстырғанда (653,77 млрд теңге) 12,7 %-ға артық.

Барлық қолданылатын экономикалық құралдарды өзектендіріп, оларды КТБ нәтижелерімен байланыстыру қажет. Тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбекті қорғау жөніндегі көрсетілген шараларды іске асыру ЕҚЗЖ жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерді берілетін әлеуметтік кепілдіктердің атаулылығы мен жүйелілігін ескере отырып, толық қамтуды қамтамасыз етуге, ал кәсіпорындарға өз кезегінде еңбек жағдайларын жақсартуға жұмсалатын қаражаттың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

2.8 Оқыту және біліктілікті арттыру

Өндірістік жарақаттанудың негізгі себептері қауіпсіз еңбек етуге оқытудағы кемшіліктер болып табылады, олар білікті кадрлардың тапшылығымен, оқу орталықтарының оқыту сапасы үшін жауапкершілігінің болмауымен байланысты.

Жыл сайын әрбір 8-ші жазатайым оқиға қауіпсіз жұмыс тәсілдерін үйретудегі кемшіліктер мен қауіпсіздік техникасы қағидаларын бұзу салдарынан болады.

Сонымен қатар есепке алудың болмауы еңбекті қорғау жөніндегі мамандардың санын қадағалауға, олардың білім деңгейі мен кәсіптік даярлығына баға беруге мүмкіндік бермейді.

Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге жауапты тұлғаларды оқыту және олардың біліктілігін арттыру қызметтері нарығы жеткілікті дәрежеде дамыған, алайда мемлекеттік бақылаудың тиісті деңгейінің болмауына байланысты мамандарды даярлаудың тиісті сапасын қамтамасыз етпейді. Оқыту жөніндегі жекелеген ұйымдардың басшылар мен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауға жауапты тұлғалардың біліктілігін арттыру қызметтерінің құнын айтарлықтай төмендетуі байқалады, бұл қызметтердің және дәріс оқытушылар құрамының біліктілігінің төмен сапасын жанама түрде растайды. Оқытудың өзін өткізбей және білімді тексермей сертификаттар беру жағдайлары кездеседі.

Еңбекті қорғау саласындағы проблемалардың қатарында еңбекті қорғау мамандарының әлсіз даярлығын, еңбек заңнамасына сәйкес штат саны 50-ден астам жұмыскері бар өндірістік қызметті жүзеге асыратын ұйымдарда құрылуы тиіс еңбекті қорғау қызметтерінің көптеген кәсіпорындарда болмауын атап өтуге болады. Штат саны 50 адамнан аз ұйымдарда қауіпсіздік және еңбекті қорғау жөніндегі маман лауазымы енгізілмейді, жауапты тұлғалар бекітілмейді. Егер 2024 жылы мемлекеттік еңбек инспекторлары еңбекті қорғау қызметтерінің немесе жауапты тұлғалардың жоқтығының 35 фактісін анықтаған болса, 2025 жылы бұл көрсеткіш өсіп, 62 бұзушылық тіркелді.

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша елде 4 138 ірі және орта кәсіпорын жұмыс істейді, олардағы қауіпсіздік және еңбекті қорғау қызметтері орта есеппен 5 адамнан (нормативтерге сәйкес 2,5-тен 10 штаттық бірлікке дейін) тұруы және шамамен 20 мың маманды қамтуы тиіс. Сонымен бірге 2026 жылы «қауіпсіздік және еңбекті қорғау жөніндегі инженер», «еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі инженер» және «еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі маман» кәсіптері бойынша жұмыскерлердің нақты саны 10 068 адамды құрады.

Қазақстан Республикасында ӨОА мамандарын, мемлекеттік және техникалық еңбек инспекторларын мақсатты кәсіптік даярлау іс жүзінде жүзеге асырылмайды.

Қауіпсіздік және еңбекті қорғау мәселелері бойынша кадрлар даярлау «Санитариялық-профилактикалық іс-шаралар» білім беру бағдарламалары тобы шеңберінде жүргізіледі. Жыл сайын осы бағытқа барлығы 247 білім беру гранты бөлінеді, оның ішінде: бакалавриатқа – 160, магистратураға – 80 және докторантураға – 7. Жоғарыда аталған бағыт бойынша 2025 жылы бакалавриатта білім беру гранттарына арналған конкурс қорытындысы бойынша бір орынға конкурс небәрі 1,9 адамды құрады.

Осы салада білім алуға деген қызығушылықтың төмендігін ескере отырып, мемлекеттік білім беру гранттары мен тапсырыстарының көлемін ұлғайтуды, сондай-ақ кәсіпорындарды өз кадрларын даярлауды қаржыландыруға ынталандыруды қоса алғанда, еңбек қауіпсіздігі саласындағы мамандықтарды танымал ету жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Қашықтан оқыту технологияларын, оқу тренажерлері мен имитациялық модельдерді енгізбей, оқу процесін одан әрі жетілдіру мүмкін емес.

Еңбекті қорғау саласындағы ғылым жеткіліксіз дамыған. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің еңбекті қорғау жөніндегі республикалық ғылыми-зерттеу институты (бұдан әрі – ЕҚРҒЗИ) болып табылатын және негізінен маңызды әрі жедел мемлекеттік міндеттерді іске асыруға байланысты қолданбалы ғылыми зерттеулермен айналысатын бір ғана ғылыми ұйым бар, ал еңбекті қорғау саласындағы іргелі зерттеулер кешенді және жүйелі тәсілді талап етеді, бұл тұрақты әрі үздіксіз қаржыландыру тетігінің болуын көздейді. Сондай-ақ өнеркәсіптік кәсіпорындардың тапсырысы бойынша мемлекеттік емес ғылыми-зерттеу институттарының базасында ғылыми зерттеулер жүргізіледі, алайда мемлекеттік тіркеу мен ғылыми-техникалық сараптаманың болмауына байланысты олардың саны мен сапасын бағалау қиын. Ғылыми жарияланымдар және олардың әлемдік ғылымға қосқан үлесі бойынша ғылыми әлеуетті қалыптастыру, дәйексөз келтіру динамикасын қадағалау қиындық туғызады.

Жалпы, еңбекті қорғауға қатысты қызметті реттеу жөніндегі халықаралық тәжірибені ескере отырып, елде оқыту сапасын арттыруға және ғылыми әлеуетті дамытуға ықпал ететін шаралар қабылдау қажет.

2.9 Еңбекті қорғау саласындағы мониторинг және бақылау

Мониторингтің маңызды элементі қауіпсіз еңбек көрсеткіштерін статистикалық және ведомстволық есепке алу болып табылады. Зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлер санының статистикалық есебі зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың шектеулі спектрі бойынша жүргізіледі. КТБ енгізудің қазіргі жағдайын ескере отырып, қолданылатын әдіснаманы өзектендіру қажет. Ведомстволық есепке алу қолмен жүргізіледі, деректерді тұрақты жинауды және жаңартуды талап етеді, ресми статистикалық ақпарат деректерімен елеулі алшақтықтары бар.

Елде өндірістегі жазатайым оқиғаларды тіркеу, тергеп-тексеру және есепке алу, кәсіпорындардағы еңбек жағдайлары, ӨОА және КТБ нәтижелерінің мониторингін жүргізуге арналған ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету жүйесі жоқ. Қолданылатын «Еңбекті қорғау» автоматтандырылған ақпараттық жүйесі мемлекеттік органдардың дерекқорларымен интеграцияланбаған. Еуропалық одақ елдерінде OSH Barometer платформасында жасалатындай, еңбекті қорғау жағдайы туралы қандай да бір деректерді визуализациялау жоқ.

Осыған байланысты басқарушылық шешімдер қабылдау, жағдайды бағалау, шаралар қабылдау және профилактикалық жұмыс жүргізу үшін жеткілікті әрі шынайы ақпарат жоқ.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуде елдегі еңбекті қорғау жағдайының мониторингіне маңызды рөл беріледі, ол мемлекеттік, қоғамдық және ішкі бақылау арқылы іске асырылады. Өкінішке қарай, бақылаудың осы түрлері арасында өзара байланыс пен бірлескен жұмыс жоқ.

Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылаудың тиімділігін жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру нәтижелері бойынша алдын алу шараларының тетігін енгізу және мемлекеттік еңбек инспекторларын еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға бағындыру арқылы басқарудың тік моделін қалыптастыру есебінен арттыруға болады.

Еңбекті қорғау саласындағы қоғамдық бақылаудың тиімділігін Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 203-бабында көзделген өндірістік кеңестің мәртебесін арттыру, әлеуметтік диалогты күшейту және техникалық инспекторлардың құзыретін кеңейту есебінен арттыруға болады.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы ішкі бақылаудың тиімділігін шарттық қатынастар шеңберінде тапсырыс берушіден мердігерге дейінгі тік бақылауды жүзеге асыру бойынша құрылыс саласы кәсіпорындарының оң тәжірибесін тарату аясын кеңейту арқылы арттыруға болады.

2.10 Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеу тетіктерінің кемшіліктері

Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңына сәйкес өнеркәсіптік қауіпсіздік техникалық регламенттерде, өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларында, нұсқаулықтарда және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының сақталуына бағытталған. Бұл өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясаттың, құқықтық және техникалық нормалардың іргелі маңызын айқындайды. Реттеудің негіздемелік нормаларына заңнамада белгіленген белгілері бар кәсіпорындар, өндірістік бөлімшелер және осы кәсіпорындардың басқа да объектілері жататын қауіпті өндірістік объектілерде жүзеге асырылатын қызмет қолданылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қазіргі жағдайды ұлттық, салалық немесе өңірлік деңгейлерде талданатын сандық параметрлер арқылы сипаттауға болады. Негізгі көрсеткіштердің бірі – қадағалаудағы субъектілердің және олардың құрамындағы қауіпті өндірістік объектілердің жалпы саны.

Мәселен, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында 10 963 қадағалаудағы субъект тіркелген. Ел экономикасының үздіксіз дамуына, өндірістерді жаңғыртуға, өнеркәсіптік индустрияландыруға деген табиғи қажеттілікке байланысты соңғы 5 жылда қадағалаудағы субъектілер санының өсуі +20 %-ды, соңғы үш жылдағы орташа өсім қарқыны +4,6 %-ды құрады, олардың жалпы саны 2023 жылы – 10 478 бірлік, 2024 жылы – 10 680 бірлік болды. Қазіргі уақытта қадағалаудағы субъектілер арасында жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын 2 692 кәсіпорын; мұнай-химия және мұнай өңдеу саласының 1 279 кәсіпорны; газ шаруашылығының 1 013 кәсіпорны; тау-кен өнеркәсібі саласының 1 262 кәсіпорны; қазандық шаруашылығының 531 кәсіпорны; өсімдік шикізатын сақтау және қайта өңдеу жөніндегі 399 кәсіпорын; өнеркәсіптің химия саласының 283 кәсіпорны; мұнай-газ өндіру саласының 220 кәсіпорны; атом энергиясын пайдалану жөніндегі 143 кәсіпорын; металлургия саласының 86 кәсіпорны; көмірсутек шикізатын магистральдық құбырлар арқылы тасымалдау саласындағы 55 кәсіпорын; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс жүргізетін 3 000 заңды тұлға бар.

Қадағалаудағы субъектілердің 99 %-дан астамы жеке секторға жатады, олардың жартысынан астамы жоғары тәуекел дәрежесіне ие, оның ішінде 14 %-ы – ірі кәсіпорындар, 24 %-ы – орта бизнес және 62 %-ы – шағын кәсіпорындар. Айта кетейік, мемлекеттік қадағалаудағы субъектілер үшін жоғары тәуекел дәрежесіне 62 %-ы жатады, оның ішінде ірі кәсіпорындар – 92 %, орта кәсіпорындар – 2 % және шағын кәсіпорындар – 6 %. Осылайша, мемлекеттің қатысуымен байланысты айырмашылықтар бар.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің аумақтық бөліністегі орналасуын талдау олардың басым бөлігі Астана қаласына (9 %), Ақмола (8 %) және Алматы (7,3 %) облыстарына тиесілі екенін көрсетті, ең аз саны Ұлытау облысында (1 %), Шымкент қаласында (2 %), Қостанай (3 %) және Қызылорда (3 %) облыстарында орналасқан. Сонымен бірге жоғары тәуекел дәрежесі бар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің орналасуы бойынша Алматы (10 %), Ақмола (8 %), Ақтөбе (8 %), Павлодар (7 %) облыстары көш бастап тұр, ең аз саны Ұлытау облысында (2 %), Шымкент қаласында (2 %), Түркістан (2 %) және Шығыс Қазақстан облыстарында (2 %) байқалады. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің орналасуын олардың көлемін ескере отырып талдау шағын субъектілердің басым бөлігі Алматы (16 %), Ақмола (10 %) және Павлодар (7 %) облыстарында шоғырланғанын көрсетті.

Сонымен бірге 2025 жылдың қорытындысы бойынша қадағалаудағы субъектілер құрамында 229 301 қауіпті өндірістік объект бар. Мұнда да өсу үрдістері байқалады, атап айтқанда, соңғы 5 жылдағы өсім қарқыны +2,5 %-ды, соңғы үш жылда +1 %-ды құрады, олардың жалпы саны 2023 жылы – 209 875 бірлік, 2024 жылы – 219 628 бірлік болды. Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру белгілері бойынша құрылымдық талдау Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында белгіленген белгілері бар өндірістік объектілердің ең жоғары үлес салмағын (60 %) көрсетті:

мынадай қауіпті заттардың кем дегенде біреуін өндіруге, пайдалануға, қайта өңдеуге, түзуге, сақтауға, тасымалдауға (құбыр арқылы) және жоюға байланысты объектілер: иондаушы сәулелену көзі сипатындағы, тұтанғыш, жарылғыш, жанғыш, тотықтырғыш және уытты заттар;

қара, түсті, бағалы металдар мен осы металдар негізіндегі қорытпалардың балқымаларын өндіруге байланысты объектілер;

жалпы таралған пайдалы қазбаларды барлауды және оларды бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізбей өндіру жөніндегі тау-кен жұмыстарын қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстарын жүргізуге, пайдалы қазбаларды өндіруге және минералдық шикізатты қайта өңдеуге, жерасты жағдайларындағы жұмыстарға байланысты объектілер.

Көрсетілген қауіпті өндірістік объектілерден басқа, қадағалаудағы субъектілер құрылымында 0,07 мегаПаскальдан астам қысыммен немесе суды 115 градус Цельсийден жоғары температураға дейін қыздыру кезінде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар 25 %-ды, ал жүк көтергіш механизмдер 15 %-ды құрайды.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қауіпті өндірістік объектілердің аумақтық бөліністегі орналасуын талдау олардың басым бөлігі Маңғыстау (19 %), Ақтөбе (15 %), Қарағанды (15 %), Қызылорда (12 %) және Атырау (9 %) облыстарына тиесілі екенін көрсетті. Қауіпті өндірістік объектілердің ең аз саны Жетісу облысында (0,2 %), Алматы қаласында (1 %), Алматы облысында (0,3 %) орналасқан.

Қауіпті өндірістік объектілердің орналасуын сәйкестендіру белгілері бойынша құрылымдық талдау Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында көрсетілген жоғарыда аталған белгілері бар объектілердің басым бөлігі Маңғыстау (19 %), Ақтөбе (15 %), Қарағанды (13 %), Қызылорда (12 %) облыстарында орналасқанын көрсетеді. 0,07 мегаПаскальдан астам қысыммен немесе суды 115 градус Цельсийден жоғары температураға дейін қыздыру кезінде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар (жылу желілерін қоспағанда) Шымкент қаласында (15 %) және Павлодар облысында (12 %) көбірек шоғырланған. Жүк көтергіш механизмдер көбінесе Шығыс Қазақстан облысында (15 %) және Астана қаласында (14 %) пайдаланылады. Қазақстан Республикасының өңірлері бөлінісінде қауіпті өндірістік объектілердің қалған түрлерінің орналасуына қатысты эскалаторлар (99 %), аспалы жолдар (100 %), фуникулерлер (100 %), шахталық көтергіш қондырғылар мен көтергіш машиналар (42 %), жарылғыш заттар мен бұйымдарды дайындауға арналған жылжымалы және стационарлық қондырғылар (27 %) Қарағанды облысында, лифтілер (55 %) Астана қаласында, бұрғылау тереңдігі екі жүз метрден асатын ұңғымаларды бұрғылауға және жөндеуге арналған қондырғылар (46 %) Маңғыстау облысында, жарылғыш заттар мен бұйымдардың жылжымалы қоймалары (46 %) Алматы облысында, жарылғыш заттарды араластыру-зарядтау және жеткізу-зарядтау машиналары (40 %) Шығыс Қазақстан облысында орналасқанын атап өтеміз.

Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштерін өңірлер бөлінісінде талдау олардың арасында күшті байланыс бар екенін анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар саны (0,97), жоғары тәуекел дәрежесі бар қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар саны (0,97), қауіпті өндірістік объектілер саны мен инциденттер саны (0,97), авариялар саны мен инциденттер саны (0,85), бұзушылықтар саны мен авариялар саны (0,96) арасында жоғары корреляция коэффициенттері алынды (1-сурет).

image

1-сурет. Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштерінің корреляциялық талдауы (стандартталған іріктеу негізінде)

Ұсынылған деректерден қадағалаудағы субъектілер мен қауіпті өндірістік объектілердің қызметіне қатысты реттеуші саясат өндірістегі авариялар мен инциденттердің алдын алудың негіз қалаушы іргетасына айналуы тиіс екені көрінеді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің салалық тиесілігін талдау олардың басым бөлігі мұнай-химия және мұнай өңдеу (16,4 %), газ шаруашылығы (11,5 %), тау-кен өнеркәсібі (10,1 %) салаларына жататынын көрсетті. Жоғары тәуекел дәрежесі бар қадағалаудағы субъектілер арасында да осындай жағдай байқалады: газ шаруашылығында (11,6 %), мұнай-химия және мұнай өңдеу саласында (10,3 %), тау-кен өнеркәсібі саласында (8 %).

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қауіпті өндірістік объектілерді салалық бөліністе талдау олардың басым бөлігі мұнай-газ өндіру (33,2 %), тау-кен өнеркәсібі (9 %), қазандық шаруашылығы (8 %) салаларына жататынын көрсетті. Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру белгілері бойынша құрылымдық талдау олардың пайдалану саласы бойынша айқын бөлінетінін көрсетеді. Мысалы, мұнай-газ өндіру (46,2 %), тау-кен өнеркәсібі (12,4 %) салаларында Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында көрсетілген белгілері бар қауіпті өндірістік объектілер пайдаланылады, ал қазандық (30,9 %) және газ (23,7 %) шаруашылықтарында 0,07 мегаПаскальдан астам қысыммен немесе суды 115 градус Цельсийден жоғары температураға дейін қыздыру кезінде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар (жылу желілерін қоспағанда) пайдаланылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу оның көрсеткіштерінің динамикасына негізделген авариялылық ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Бұл маңызды индикаторлар саладағы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің жай-күйі туралы ақпарат береді.

Талдау қауіпті өндірістік объектілерде жыл сайын шамамен 20 авария болатынын көрсетеді, олардың негізгі бөлігі жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын объектілерге, сондай-ақ тау-кен және мұнай салаларына тиесілі. Соңғы бес жылда (2021 жылдан 2025 жылға дейін) 112 авария тіркелді, оның ішінде тау-кен өнеркәсібі объектілерінде 20 (17,9 %), жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын объектілерде 26 (23 %), мұнай саласында 25 (22 %), газ саласында 20 (17,9 %), химия және мұнай-химия салаларында 8 (7 %), металлургия саласында 5 (4,5 %), қазандық шаруашылығы объектілерінде 4 (3,6 %), өсімдік шикізатын сақтау объектілерінде 3 (2,7 %), магистральдық газ құбырларын пайдаланатын объектілерде 1 (0,9 %) авария болған.

Соңғы үш жылдағы авариялардың динамикасы мынадай сандармен көрсетіледі: 2023 жылы – 21, 2024 жылы – 21, 2025 жылы – 22, соңғы 5 жылдағы деректермен салыстырғанда олардың жылдық саны 20–28 аралығында өзгеретінін көрсетеді, алайда бұл ретте авариялардың ауырлығы жыл сайын артып келеді. Мысалы, егер 2021 және 2022 жылдары зардап шеккендер саны орта есеппен авариялар санына тең болса, 2023 жылы әрбір авариядан зардап шеккендер саны бес адамға дейін өсті.

Авариялық тәуекелдің салалық динамикасы бойынша деректерді талдау кейбір салаларда өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету және өндірістік бақылау жөніндегі ұйымдастырушылық-техникалық шаралардың тиімсіздігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді, ал осы көрсеткіштерді республикалық мәндермен салыстыру қауіпсіздік негіздемесі, өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясын жасау және аварияның жол берілетін тәуекел деңгейлерін белгілеу жөніндегі заңнамалық рәсімдер шеңберінде өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының тиісінше орындалмайтынын көрсетеді.

Мысалы, 2025 жылдың қорытындысы бойынша:

тау-кен өнеркәсібі саласында 1 262 қадағалаудағы субъект және 40 456 қауіпті өндірістік объект тіркелген, 5 авария орын алып, нәтижесінде 14 адам зардап шекті, олардың 8-і қаза тапты;

газ шаруашылығында 2 авария орын алып, нәтижесінде 2 адам зардап шекті және қаза тапты, бұл ретте осы салада 1 013 қадағалаудағы субъект және 14 743 қауіпті өндірістік объект жұмыс істейді;

мұнай-газ өндіру саласында 220 қадағалаудағы субъект және 73 777 қауіпті өндірістік объект тіркелген, 4 авария орын алып, нәтижесінде 1 адам зардап шекті;

ел бойынша 7 813 қадағалаудағы субъект және 221 445 қауіпті өндірістік объект тіркеліп, 22 авария орын алды, нәтижесінде 30 адам зардап шекті, олардың 18-і қаза тапты.

Осылайша, сандық көрсеткіштерді салыстыру нәтижесінде мыналар анықталды:

ел бойынша 1 аварияға шаққандағы зардап шеккендер санының арақатынасы 1-ді, тау-кен өнеркәсібі саласында – 3-ті, газ шаруашылығында – 1-ді, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

зардап шеккендер арасындағы қаза тапқандар санының арақатынасы ел бойынша 0,6-ны, тау-кен өнеркәсібі саласында – 0,6-ны, газ шаруашылығында – 1-ді, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар санының арақатынасы ел бойынша 355-ті, тау-кен өнеркәсібі саласында – 252-ні, газ шаруашылығында – 506,5-ті, мұнай-газ өндіру саласында – 55-ті құрайды;

қауіпті өндірістік объектілер саны мен зардап шеккендер санының арақатынасы ел бойынша 7 381,5-ті, тау-кен өнеркәсібі саласында – 2 889,7-ні, газ шаруашылығында – 7 371,5-ті, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

қауіпті өндірістік объектілер саны мен қадағалаудағы субъектілер санының арақатынасы ел бойынша 28-ді, тау-кен өнеркәсібі саласында – 32-ні, газ шаруашылығында – 14,6-ны, мұнай-газ өндіру саласында – 335,4-ті құрайды.

Зардап шеккендердің 60 %-ы қаза тапқан, 30 %-ы ауыр жарақат алған, 10 %-ы жеңіл дәрежедегі жарақат алған. Көбінесе авариялар жалпы таралған пайдалы қазбаларды барлауды және оларды бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізбей өндіру жөніндегі тау-кен жұмыстарын қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жарылыс жұмыстарын жүргізуге, пайдалы қазбаларды өндіруге, минералдық шикізатты қайта өңдеуге, жерасты жағдайларындағы жұмыстарға (22,7 %), газ және мұнай кен орындарын барлауға, іздестіру жұмыстарын жүргізуге, ұңғымаларды бұрғылауға, мұнай мен газ өндіруге, өндірілген ресурстарды құбырлар тарту арқылы тасымалдауды ұйымдастыруға (18 %), қауіпті техникалық құрылғыларды пайдалануға (13,6 %) байланысты болады.

Пайда болу орны бойынша авариялар көбінесе тау-кен өнеркәсібінің (22,7 %), мұнай-газ (18 %), құрылыс (13,6 %), химия өнеркәсібінің (13,6 %) қауіпті өндірістік объектілерінде орын алады.

Жыл сайын қайталанып отыратын авариялардың ішінен мыналарды атап өтеміз. Мысалы, «АрселорМиттал Теміртау» акционерлік қоғамының көмір шахталарындағы ірі авариялар (2021 жылғы қараша – «Абайская» шахтасында 6 адам қаза тапты; 2022 жылғы қараша – «Ленин атындағы» шахтада 5 адам қаза тапты; 2023 жылғы тамыз – «Қазақстанская» шахтасында 5 адам қаза тапты; 2023 жылғы қазан – «Костенко атындағы» шахтада 46 адам қаза тапты, 2025 жылғы ақпан – «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС-нің Жомарт кенішінде 7 адам қаза тапты). Мұндай фактілер мемлекеттік орган тарапынан ерекше бақылауға алынуы тиіс.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік органның көптеген функцияларын жеке секторға беру және қызметтер нарығы жоғары жауапкершілікпен және адал бәсекелестікпен қамтамасыз етілуі тиіс. Мысалы, қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында қауіпті өндірістік объектілерде тау-кен құтқару, газдан құтқару, атқылауға қарсы жұмыстар саласында 70 кәсіби авариялық-құтқару қызметі (бұдан әрі – КАҚҚ) қызмет атқарады.

Тиімді шаралардың бірі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында шешімдер қабылдаудың бірыңғай орталығын құру және реттеуші саясаттың мынадай параметрлерін көздейтін тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу болады:

заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қызметін тәуекелдің белгілі бір санатына жатқызу;

тағайындалған тәуекел (қауіптілік) санаттарына байланысты мемлекеттік бақылау мен қадағалау объектілерінің тізбелерін (тізілімін) қалыптастыру;

қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар тәуекелдерін бағалаудың және осындай объектілерді санаттарға бөлудің бірыңғай өлшемшарттарын әзірлеу және енгізу;

инспекторлардың біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру, оның ішінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында қызмет көрсететін кәсіптер бойынша мамандардың біліктілігін растау институтын енгізу.

Қалыптасқан жағдайда қауіпті өндірістік объектілерде авариялардың туындау тәуекелін дәйекті түрде төмендету мақсатында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты жетілдіру қажет.

Мемлекеттік саясатты дамытудың қазіргі жағдайлары өзара іс-қимыл жасаудың виртуалды форматының қалыпты сипат алуымен ерекшеленеді: электрондық үкімет, электрондық цифрлық қолтаңба, цифрлық карталар, электрондық әмияндар және т.б. Цифрлық технологиялар мемлекеттік қызметтер көрсетудің қолжетімділігі мен ашықтығының негізгі факторына айналуда.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрландыру құралдары әлсіз қолданылады, уәкілетті мемлекеттік органның алдына қойылған мақсаттар мен міндеттерді іске асыру қолмен орындалады, ақпарат жинау автоматтандырылмаған.

Қазіргі уақытта республикалық деңгейде цифрлық шешімдерді енгізу және платформалық шешімдерді енгізу арқылы өнеркәсіптік қауіпсіздікті одан әрі дамыту мәселесі өзекті болып отыр:

газ толтыру станцияларының, газ толтыру пункттерінің, автогаз құю станцияларының және сұйытылған мұнай газын сақтауға пайдаланатын қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың иелері болып табылатын өнеркәсіптік тұтынушылар иелерінің тізілімін жүргізу бойынша, Қазақстан Республикасының «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңына енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органды тиісті құзыретпен қамтамасыз ету бөлігінде (тізілімді жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2023 жылғы 13 қарашадағы № 607 «Газ толтыру станцияларының, газ толтыру пункттерінің, автогаз құю станцияларының және сұйытылған мұнай газын сақтауға пайдаланатын қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың иелері болып табылатын өнеркәсіптік тұтынушылар иелерінің тізілімін жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен бекітілген, оған сәйкес өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы аумақтық бөлімшелер иелердің тізбесін қалыптастырады, тізілімге енгізу үшін қажетті мәліметтерді жинауды және өңдеуді жүзеге асырады, осы процесті автоматтандыру енгізілгенге дейін тізілімді жүргізу «қолмен режимде» жүзеге асырылатын болады);

өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметінің цифрлық жүйесін құру бойынша, мемлекеттік міндеттер кешенін шешу үшін: қадағалаудағы субъектілер тізбесін жүргізу; қадағалаудағы субъектілерді тәуекел санаттары бойынша бөлу; қадағалаудағы субъектілердің қауіпті объектілерінің тізбесін жүргізу; есепке қойылған және есептен шығарылған қауіпті техникалық құрылғылардың тізілімін жүргізу; тіркелген өнеркәсіптік қауіпсіздік декларацияларының тізілімін жүргізу; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмыстарды жүргізу құқығына аттестатталған ұйымдардың тізілімін жүргізу; қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын технологияларды, қауіпті техникалық құрылғыларды қолдануға берілген рұқсаттар тізілімін жүргізу; қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттерді есепке алу; тексеру нәтижелерін, анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқамаларды, қызметке (қызметтің жекелеген түрлеріне) тыйым салу немесе оны тоқтата тұру туралы актілерді есепке алу; қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттерді тергеп-тексеру актілерін есепке алу; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның аумақтық бөлімшелерінің қадағалау қызметінің қорытындылары бойынша автоматтандырылған талдау жүргізу.

Осы жүйені енгізу Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің сәулетін дамыту бағыттарының бірі болып табылады (оны «Зерде» ұлттық инфокоммуникациялық холдингі» акционерлік қоғамы әзірлеген және 2022 жылғы сәуірде Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігімен келісілген), оның іс-шаралары Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің цифрлық трансформациясының жол картасына енгізілген.

Сондай-ақ халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған мемлекеттің бастамаларының бірі шеңберінде уәкілетті органға өнеркәсіптік қауіпсіздікті декларациялайтын заңды тұлғаларды тестілеу рәсімін онлайн режимге көшіру қажет екенін атап өтеміз, бұл тестілеу рәсімін толық автоматтандыруға, тестілеу процесінің объективті ашықтығына қол жеткізуге, сондай-ақ қызмет алушылармен тікелей байланысты болдырмай, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жоюға мүмкіндік береді.

Осыған байланысты өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрлық жүйені енгізу ведомствоның алдына қойылған барлық міндеттерді тиісті деңгейде іске асыруға мүмкіндік береді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі және ресурстарды (материалдық-техникалық, кадрлық, ғылыми және т.б.) пайдаланудың тиімсіздігі.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік көбінесе ресурстық құрамдас бөлікке және қамтамасыз етілуге, әрбір ресурстың теңгерімділік дәрежесі мен оны пайдалану тиімділігіне, оларды мақсатты қолдану кезінде жеткілікті болуына байланысты.

Маңызды ресурстық қамтамасыз ету факторы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ұлттық басқару жүйесі болып табылады, ол басқа мемлекеттік реттеу жүйелерінен айырмашылығы 100 жыл бойы қалыптасу және даму тарихына ие. Мемлекетіміз тәуелсіздік алған кезеңнің өзінде өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесі тұрақты трансформацияға ұшырады:

1996 жылға дейін – Қазақстан Республикасының Өнеркәсіпте жұмыстарды қауіпсіз жүргізуді қадағалау және тау-кен қадағалау комитеті дербес мемлекеттік орган болды;

1997 жылы Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитетінің құрамына енгізіліп, Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі, 2004 жылы Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі болып қайта ұйымдастырылғаннан кейін 2014 жылға дейін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету функциялары осы органдардың құрамында болды;

2020 жылға дейін Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрлігінің құрамында болды;

Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитетінің құрамында болды.

Тұрақты реформалар теріс салдарға алып келді, өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесі қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттер кезінде туындайтын қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерін болдырмау деген ортақ міндеті бар әртүрлі ведомстволық құрылымдардың өзара іс-қимылының үйлесімді тетігінен айырылды.

Бұрын құрылым мемлекеттік қадағалауды жүзеге асыратын 1 648 инспекторды, қауіпті өндірістік объектілерде профилактикалық және авариялық-құтқару жұмыстарын орындайтын, құтқарушылар саны 3 мыңнан асатын кәсіби әскерилендірілген авариялық-құтқару қызметтерінің Орталық штабын, сондай-ақ құрамына ғылыми қызметпен, нормативтік-техникалық құжаттарды әзірлеумен, қайта өңдеумен және инспекторлар құрамын даярлаумен айналысатын 4 салалық институт кірген өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ұлттық ғылыми-техникалық орталығын қамтыды. Өкінішке қарай, 2017 жылы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ұлттық ғылыми-техникалық орталығы 4 салалық институтымен бірге таратылды (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 24 мамырдағы № 286 «Ұлттық ғылыми-техникалық орталық «Өнеркәсіптік қауіпсіздік» акционерлік қоғамын тарату туралы» қаулысы), өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби әскерилендірілген авариялық-құтқару қызметтерінің 3 мыңнан астам құтқарушысы бар орталық штабы екі кезеңдік рәсімдер арқылы сатылды. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ведомстволарды тұрақты қайта ұйымдастыру инспекторлардың кетуіне ықпал етті, мысалы, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кейбір функциялардың бір бөлігін жергілікті атқарушы органдардың қарауына беру авариялар туындаған жағдайда жедел тікелей ден қою мүмкіндігінің жоғалуына алып келді. Ведомствоның ғылыми әлеуеті толығымен жойылды, инспекторлар құрамының біліктілігін арттыру орталықтары, сондай-ақ авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізудің материалдық-техникалық негізі таратылды. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің штат саны бірнеше рет қысқартылды. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында мемлекеттік қадағалауды тек 381 инспектор жүзеге асырады. Авариялық-құтқару жұмыстары, ғылыми қызмет, оқыту және біліктілікті арттыру және т.б. жөніндегі құзыреттер нарықтық жағдайларда аутсорсинг форматына берілді, ал қызметтерді жеткізушілер ретінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс жүргізетін заңды тұлғалар, мамандандырылған нарық субъектілері әрекет етеді.

1991 жылмен салыстырғанда мемлекеттік инспекторлар саны 4 есе азайды, бұл ретте қадағалау объектілерінің жалпы саны 15 %-ға өсті (1991 жылы – 186 мың, 2023 жылы – 214 мың қауіпті өндірістік объект). Осылайша, 1991 жылы 1 инспекторға 113 объектіден келсе, инспекторлардың жыл сайынғы қамтуы 120 мыңнан астам объектіні құрады, ал 2025 жылы 1 инспекторға 623 объектіден келеді, инспекторлардың жыл сайынғы қамтуы 37 мыңнан астам объектіні құрайды. Инспекторларға жүктелген жұмыс көлемі олардың санына сәйкес келмейді. Осыған байланысты еңбек нормаларын ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы инспекторлардың штат бірліктерінің тапшылығын жою мәселесін пысықтау қажет.

Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, өнеркәсіптік кәсіпорындарда авариялардың туындауына ықпал ететін жағдайлардың алдын алу үшін жүктелген функциялар мен өкілеттіктерді жүзеге асыру іс жүзінде белгілі бір проблемалар туғызады. Бұдан басқа, қазіргі уақытта «инспектор» мәртебесі қарапайым әкімшілік мемлекеттік қызметші алдындағы ешқандай артықшылық бермейді, соның салдарынан қосымша әлеуметтік қолдау шаралары (медициналық қызмет көрсетуге, қоғамдық көлікке, тұруға және т.б. арналған жеңілдіктер) жоқ.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік ұғымының нақты аражігін ажыратуды түсіну маңызды, оның аясында көбінесе қадағалаудағы қауіпті субъектілердің, өндірістік объектілердің қауіптілігін бағалаудың превентивтік жүйесі және олардың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды белгілеу, осы талаптар мен шарттардың іске асырылуын бақылау және мониторингтеу түсініледі.

Бірқатар жағдайларда авариялардың себептері жабдықты пайдалану мерзімдерінің асып кетуі, оған сапасыз немесе уақтылы техникалық қызмет көрсетілмеуі және жөндеу жүргізілмеуі, ойластырылмаған жобалық және техникалық шешімдер, технологиялық және еңбек тәртібінің өте төмен деңгейі болып табылады, бұл жұмыстарды қауіпсіз жүргізу қағидалары мен тәсілдерінің, технологиялық регламенттердің және өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзылуынан айқын көрінеді.

Қауіпті өндірістік объектілерге арналған мамандар мен персоналды даярлау және қайта даярлау жүйесі тиісті деңгейде емес. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жағдайын арттыру және қолдау тәсілдерін әзірлеуде ғылымның рөлі жеткіліксіз.

Раздел 3. Халықаралық тәжірибеге шолу

Халықаралық тәжірибе жұмыс орындарын тұрақты құру, еңбек өнімділігінің өсуі және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету көбінесе қайталанатын себеп-салдарлық тізбектер нәтижесінде туындайтынын көрсетеді: сұраныстың кеңеюі, құрылымдық трансформация және фирмалардың динамикасы, дағдыларды жинақтау, өндірісте еңбекті қорғауды жетілдіру, сондай-ақ экономикаға жұмыспен қамту сапасын жоғалтпай бейімделуге мүмкіндік беретін институттар. Бұл жұмыспен қамтуды, еңбек өнімділігін және инклюзивті институттарды өзара байланысты мақсаттар ретінде қарастыратын ЭЫДҰ, ХЕҰ және Дүниежүзілік банктің шеңберлерімен жақсы үйлеседі.

Дүниежүзілік даму жөніндегі баяндама сапалы жұмыс орындарын құруға арналған жағдайлар жиынтығы өндіріс көлемін жай ғана арттыруға емес, оң сыртқы әсерлерді қалыптастыруға (мысалы, экономиканың сыртқы нарықтармен тиімді байланысы және функционалды қалаларды құру) негізделетінін көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (бұдан әрі – БҰҰ) Сауда және даму жөніндегі баяндамасына және 2020 жылғы Дүниежүзілік даму жөніндегі баяндамаға сәйкес, экономиканы жаһандық құн тізбектеріне интеграциялау өсу мен жұмыспен қамтуды жеделдете алады, алайда бұл нәтижелер сапалы ішкі институттармен және сыртқы жағдайлармен (нарықтарға қолжетімділік, логистика, бәсекелестік, күрделі құзыреттер) нығайтылуы тиіс. Сыртқы құрылымдық факторлардың жиынтығы – география, логистика құны, ірі нарықтарға қолжетімділік, демография және технологиялар – бірқатар жағдайларда ішкі факторлар мен жұмыспен қамту саласындағы мақсатты мемлекеттік саясаттан кем емес рөл атқарады.

ЭЫДҰ елдерінің еңбекті қорғау жөніндегі ұлттық стратегияларының іргетасы ХЕҰ-ның 2024–2030 жылдарға арналған Еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасы жөніндегі жаһандық стратегиясында бекітілген ережелер, аталған Стратегияға интеграцияланған Occupational Safety and Health – Global Action for Prevention (OSH GAP) бағдарламалары, сондай-ақ Еуропалық комиссияның 2021–2027 жылдарға арналған еңбекті қорғау жөніндегі стратегиялық негіздемелік бағдарламасының ережелері болып табылады.

Еңбекті қорғау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласын қоса алғанда, экономикалық қызметтің барлық түрлерін қамтиды, ал өнеркәсіптік қауіпсіздік оның маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері әлемнің барлық елдерінде мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезінде басымдыққа ие және мерзімді түрде өзектендіріліп, тұрақты қолдау тауып отырады.

ХЕҰ-ның еңбекті қорғау саласындағы стратегиялық құжаттарының негізгі міндеті – еңбекке байланысты өлім-жітім, жарақаттану және аурулар санын нақты қысқарту мақсатында жаһандық ауқымда профилактика мәдениетін қалыптастыруға жәрдемдесу.

Мысалы, 2015–2030 жылдарға арналған Табиғи апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай негіздемелік бағдарламасы БҰҰ-ға мүше мемлекеттермен 2005–2015 жылдарға арналған Хиог негіздемелік іс-қимыл бағдарламасының орнына қабылданған, қазіргі уақытта табиғи апаттар қаупін азайту жөніндегі ең ауқымды халықаралық келісім болып табылады, технологиялық қауіптерді, оның ішінде химия өнеркәсібінің қауіптерін, сондай-ақ радиологиялық, ядролық, биологиялық және басқа да қауіптерді қамтиды. Бағдарламада апаттар қаупін азайту жөніндегі жауапкершілікті Үкімет пен жергілікті билік органдары, жеке сектор және басқа да мемлекеттік емес субъектілер сияқты өзге де мүдделі тараптар арасында бөлу көзделгені маңызды.

Табиғи апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай негіздемелік бағдарламасы табиғи апаттар қаупін едәуір төмендетуге арналған 4 нақты іс-қимыл басымдығы мен 7 жаһандық мақсатты белгілейді: табиғи апаттар қаупін түсіну; табиғи апаттар қаупін басқару үшін осы тәуекелдерді басқаруды нығайту; орнықтылықты арттыру үшін табиғи апаттар қаупін азайтуға инвестиция салу; апаттарға тиімді ден қою үшін дайындықты арттыру және қалпына келтіру, оңалту және қайта жаңарту процесінде «Бұрынғыдан да жақсы қалпына келтіру» қағидатын ұстану.

2022–2023 жылдар кезеңінде Қырғызстан мен Тәжікстанда Өнеркәсіптік авариялар туралы конвенция шеңберінде БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясы (UNECE) БҰҰ-ның Апаттар қаупін азайту жөніндегі басқармасымен (UNDRR) бірлесіп «Техногендік/өнеркәсіптік авариялар тәуекелдерін апаттар қаупін азайту жөніндегі ұлттық стратегиялар мен жоспарларға енгізу» жобасын іске асырғанын атап өткен жөн. Осы жобаның нәтижесінде аталған елдер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелерін қамтитын ұлттық стратегиялық бағдарламалар дайындалды.

Сонымен қатар әлемдік тәжірибеге шолу барысында экономика мен жұмыспен қамтуды дамыту саясатын табысты іске асырған бірқатар елдердің әмбебап тәсілдері зерделенді. Мұндай елдердің қатарына азиялық Вьетнам, Оңтүстік Корея, Малайзия, АҚШ, Канада, Чили, Сауд Арабиясы, Польша кірді. Бұл елдер индустрияландыру мен экспортқа бағдарланған өндіріске басымдық берді. Табысқа жетудің басты факторы индустрияландыру саясатын жоғары өнімді агроөнеркәсіптік кешенді дамытумен және шағын және орта бизнесті (бұдан әрі – ШОБ) қолдаумен дұрыс теңгерімде ұстау болды.

3.1 Еңбек нарығын дамыту үшін бизнесті ынталандыру

Оңтүстік Кореяның тәжірибесі

1960–1970 жылдары Оңтүстік Корея экономикасының қалыптасу кезеңінде ел Үкіметі халықтың аграрлық өңірлерден қалаларға, тиісінше аграрлық сектордан өнеркәсіптік секторға ауқымды көші-қонын еңсере алды. Бұған елді индустрияландыру, ірі және орта өнеркәсіптік кәсіпорындарды құру ықпал етті. Өндірістің негізгі бағыты экспортқа бағдарланды.

1980 жылдардан бастап өнеркәсіп зерттеулер мен ғылыми-техникалық әзірлемелерге бағдарлана бастады, олар 2000 жылдардың басында өз нәтижесін берді.

Кейіннен инновациялық және креативті индустрияға басымдық берілді. Табысқа салықтық және қаржылық преференциялар беру, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар мен білім беруге ауқымды инвестициялар салу арқылы қол жеткізілді.

Малайзияның тәжірибесі

Басқа да «азиялық жолбарыстар» сияқты Малайзия экспорттық салаларды дамытуға басымдық берді. Бұл ретте өндірісті біртіндеп күрделендіру және өнім сапасына қойылатын талаптарды арттыру міндеті қойылды.

Өзінің ірі өнеркәсіптік конгломераттары болмағандықтан, Малайзия өз капиталы мен өндіріс технологиялары бар трансұлттық компанияларды тарту жолын таңдады.

Қолайлы географиялық орналасуын пайдалана отырып, ел Үкіметі индустриялық парктер, арнайы экономикалық аймақтар, ғылыми-технологиялық парктер, өңірлік экономикалық дәліздер сияқты өнеркәсіптік агломерацияларды дамытуға басымдық берді. Мемлекеттік деңгейде ШОБ-ты кешенді қолдауға назар аударылды.

Польшаның тәжірибесі

Еуроаймаққа кірер алдында және одан кейін Польша Үкіметі халыққа еңбек саласында елеулі әлеуметтік қолдау көрсете отырып, жеке табыс салығын біртіндеп төмендету саясатын жүргізді. Отандық өнеркәсіп салаларын дамытуға, агробизнесті және ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуді қолдауға үлкен басымдық берілді.

Еуропалық одақ құрамында болғаннан кейін Польша инфрақұрылымды дамыту, өнеркәсіпті қолдау және ауыл шаруашылығын субсидиялау үшін еуроқорлардың қаражатын тиімді пайдалана алды. Дәстүрлі түрде ШОБ-қа қолдаудың толық спектрі көрсетілді.

Вьетнамның тәжірибесі

Қытай Халық Республикасынан кейін Вьетнам 1980 жылдардың соңынан бастап орталықтандырылған экономикадан нарықтық экономикаға біртіндеп көшуді бастады, кейіннен бұл «Doi Moi» саясаты деп аталды.

Бірінші кезеңде ауыл шаруашылығы ұжымдары таратылып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын бақылау алынып тасталды. Содан кейін Үкімет ішкі нарықты ырықтандыруды жүргізіп, жеке бизнесті ынталандыру шараларын қабылдады.

Ел өз капиталы, өндіріс технологиялары және шетелдік инвестициялары бар трансұлттық корпорацияларға қолжетімділік ашты. Бәсекеге қабілетті еңбек нарығының, төмен жалақының, еңбек өнімділігінің біртіндеп артуының, тұрақты макроэкономикалық саясаттың және қолайлы географиялық орналасудың арқасында 2010 жылдардан бастап Вьетнам сапалы жұмыс орындарын, жоғары технологиялық және экспортқа бағдарланған өндірістерді құра бастады.

3.2 Адами капиталды дамыту

Оңтүстік Кореяның тәжірибесі

Оңтүстік Корея соңғы бірнеше онжылдықта адами капиталды дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жетті. Елдің білім беру жүйесі жоғары бағаланады, ал оның жұмыс күші жоғары еңбек этикасымен, тәртіптілігімен және техникалық дағдыларымен танымал.

Оңтүстік Кореяда адами капиталды дамытудың негізгі факторларының бірі Үкіметтің білім беруге назар аударуы болды. Елде академиялық жетістіктерге басымдық беретін жоғары орталықтандырылған білім беру жүйесі бар. Оқушылар 12 жыл бойы мектепке баруға міндетті, ал оқу бағдарламасы оларды университетке түсу емтихандарына дайындауға арналған.

Оңтүстік Кореяда сондай-ақ оқушыларға елдің өнеркәсіптік және технологиялық салаларында сұранысқа ие техникалық дағдыларды беретін кәсіптік білім берудің мықты жүйесі бар. Үкімет кәсіптік білім беруге қомақты инвестиция салды және көптеген студенттер университетке түсудің орнына осы жолды таңдайды.

Малайзияның тәжірибесі

Малайзия да адами капиталды дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жетті, дегенмен ел кейбір өзіндік қиындықтарға тап болып отыр.

Малайзияда адами капиталды дамытудың негізгі факторларының бірі Үкіметтің білім беруге назар аударуы болды. Алайда, әсіресе ауылдық жерлерде білім беру сапасына қатысты алаңдаушылық бар. Үкімет бұл мәселені шешу үшін ауылдық жерлердегі мектептерге қосымша ресурстар бөлу және кәсіптік білімге қолжетімділікті кеңейту сияқты түрлі бастамаларды іске асырды.

Жалпы, Малайзияның білім беру мен денсаулық сақтауға назар аударуы экономикалық өсу үшін жақсы мүмкіндіктері бар білікті жұмыс күшін қалыптастыруға көмектесті. Алайда, әсіресе білім беру сапасын арттыру, теңдік пен инклюзивтілікті ынталандыру тұрғысынан шешуді қажет ететін мәселелер әлі де бар.

Польшаның тәжірибесі

Ел 1990 жылдары нарықтық экономикаға көшкеннен кейін айтарлықтай прогреске қол жеткізді. Елде ғылым мен технологияларға басымдық беретін жақсы дамыған білім беру жүйесі бар. Польшадағы адами капиталды дамытудың маңызды аспектісі елдегі табыс теңсіздігінің салыстырмалы түрде төмен деңгейі болып табылады. Аз қамтылған отбасылардан шыққан адамдардың жоғары білім алу мүмкіндігі көбірек. Дегенмен, эмиграция саласында әлі де проблемалар бар. Көптеген жоғары білікті мамандар шетелде жақсы жұмыс іздеу мақсатында Польшадан кетіп қалды, бұл елдің экономикалық өсу әлеуетін шектеуі мүмкін.

Сауд Арабиясының тәжірибесі

Соңғы жылдары Сауд Арабиясының білім беру жүйесі, әсіресе жаратылыстану ғылымдары, технологиялар, инженерия және математика салаларында айтарлықтай жақсарды. Ел экономиканы әртараптандыруды қолдау мақсатында білікті жұмыс күшін дамытуға ерекше назар аудара отырып, білім беру саласына қомақты қаражат инвестициялады.

Үкімет білім алуға қолжетімділікті кеңейту, әсіресе әйелдер үшін білім алу мүмкіндіктерін арттыру бағытында түрлі бастамаларды іске асырды. Сауд Арабиясы Король Абдалла атындағы ғылым және технологиялар университетін (KAUST) және Король Абдулазиз атындағы ғылым және технологиялар қаласын (KACST) қоса алғанда, бірнеше мамандандырылған университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарын құрды. Бұл мекемелер елде қалыптасқан ғылыми-зерттеу мәдениетін дамытуға ықпал етіп, жаңартылатын энергия көздері, нанотехнологиялар және биотехнологиялар сияқты салаларға елеулі үлес қосты.

3.3 Институционалдық шаралар

Талдау барысында институционалдық қолдаудың өзіндік тетіктерін пайдаланатындықтан, келесі елдердің тәжірибесіне басымдық берілді: Канада, АҚШ және Оңтүстік Корея.

Оңтүстік Корея орта мерзімді экономикалық жоспарлау шеңберінде еңбек нарығын басқарудың тікелей құралдарын пайдаланады.

Канада орта мерзімді перспективалар мен үрдістерді түсінуге және талдауға баса назар аударады, статистика мен форсайтқа ерекше көңіл бөліп, бизнес пен қоғамды жаңа сын-қатерлерге дайындайды.

АҚШ қолда бар фискалдық және монетарлық құралдарға сүйенеді, нарықтың «көрінбейтін қолын» пайдалану мүмкіндігіне ие, бұл ретте ірі және орта бизнеске көбірек бастамашылық жасауға мүмкіндік береді.

Канада тәжірибесі

Канада Үкіметі жұмысының айрықша ерекшеліктерінің бірі – еңбек нарығы бойынша жедел әрі толық статистиканың болуы. Өңірлік және жергілікті деңгейлерде жұмысқа орналасу перспективаларын бағалау үшін кәсіптік бағдар беру жүйесіне үлкен көңіл бөлінеді.

25–65 жас аралығындағы жұмыс істейтін адамдарды қайта даярлауды қолдау бағдарламалары бар.

Барлық деңгейлерде жұмыс орындарындағы инклюзивтілікті ынталандыру бағдарламалары, әлеуметтік гранттар және әлеуметтік инновациялар бағдарламалары жұмыс істейді. Сапалы форсайттарды, трендтер мен болжамдарды дайындау бизнеске еңбек нарығын жоспарлау кезінде дұрыс бағдар алуға көмектеседі.

Оңтүстік Корея тәжірибесі

Оңтүстік Корея тәсілінің ерекшелігі орталық және өңірлік деңгейлерде жұмыспен қамтуды орта және ұзақ мерзімді жоспарлаудан тұрады. Жұмыс істейтін әйелдер мен егде жастағы адамдардың санын арттыруға бағдарланған жұмыспен қамтуды тұрақтандыру бағдарламалары қабылданады.

Шетелдік жұмыс күшінің келуін реттейтін жекелеген бағдарламалар бар. Корей кәсіподақтарының елдің саяси өміріндегі ерекше мәртебесін ескере отырып, қызметкерлердің құқықтарын кеңейтілген түрде қорғауды көздейтін ұзақ мерзімді жалдау жүйесі тиімді жұмыс істейді. Ірі қалаларда мемлекеттік және жеке (салалық) еңбек биржалары жұмыс істейді.

АҚШ тәжірибесі

Федералдық деңгейде қосымша қолдауды қажет ететін экономика салаларында жаңа жұмыс орындарын құруды ынталандыратын жұмыс орындарын құру кезіндегі салықтық кредит бағдарламасы қабылданған. Техникалық, инженерлік және IT білімі бар дарынды мигранттарды тарту бағдарламалары қабылдануда.

Өңірлік деңгейде әрбір штат салықтық және басқа да преференциялар беру арқылы жаңа өндірістік кәсіпорындарды тарту жөнінде шаралар қабылдайды.

Ірі және орта өндірістік кәсіпорындарды қолдауға арналған «АҚШ-та жасалған» бағдарламасы жүзеге асырылуда.

Жалпы алғанда, халықаралық тәжірибе басқа елдерде қандай институционалдық шаралардың табысты іске асырылғанын қарастыруға мүмкіндік береді.

Сұранысты ынталандыру үшін:

  • экономиканы өнеркәсіпке бағдарлау сапалы жұмыс орындарын қамтамасыз етеді және табысты арттырады;
  • қызметкерлердің табысын арттыру негізінен экспортқа бағдарланған өндірісі бар жеке компаниялар арқылы қамтамасыз етіледі;
  • кәсіпкерлікті қолдау және ШОБ-ты дамыту жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етеді.

Ұсынысты ынталандыру үшін:

  • орта және ұзақ мерзімді жоспарлау еңбек нарығындағы болжамдылықты қамтамасыз етеді;
  • бизнесті тарту арқылы экожүйені қалыптастыру еңбек нарығындағы сұраныс туралы шынайы ақпаратқа тұрақты қолжетімділікті қамтамасыз етеді, бұл негізделген жүйелі шешімдер қабылдауға және жедел шараларды іске асыруға мүмкіндік береді;
  • қауіпсіз және салауатты жұмыс ортасы еңбек саласындағы негізгі қағидаттар мен құқықтардың біріне айналады.

3.4 Еңбекті қорғау саласындағы реформалар

ЭЫДҰ-ға және Еуразиялық экономикалық одаққа (бұдан әрі – ЕАЭО) мүше елдердің көпшілігінде жүргізіліп жатқан еңбекті қорғау саласындағы реформалар мыналарды көздейді:

1. Еңбекті қорғауды басқаруда қауіп-қатерлер мен тәуекелдердің алдын алу, тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдану.

Әрбір жұмыс орнының еңбек жағдайларын және КҚБ (кәсіптік қауіп-қатерлерді бағалау) рәсімдерін бағалау барлық жұмыс берушілер үшін міндетті болып табылады және жүйелі түрде жүргізіледі. Еуропалық одақ елдерінде КҚБ барлық салалар мен мөлшердегі кәсіпорындар үшін міндетті рәсім болып табылады және тиісті профилактикалық шараларды әзірлеуді, олардың тиімділігін бақылауды және тәуекелдерді бағалау рәсімін құжаттауды қамтиды. Тек бағалау жүргізу әдісі ғана ерекшеленеді. Бағалау нәтижелері қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету бойынша басқарушылық шешімдерді талдау мен қабылдаудың негізі болып табылады. Мысалы, Еуропалық еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау агенттігінің (ESENER 2024) онлайн-платформасының ресми деректеріне сәйкес, 2024 жылдың соңындағы жағдай бойынша Еуропалық одақ елдеріндегі кәсіпорындардың 76 %-ы КҚБ-ны тұрақты негізде жүргізеді.

Мемлекеттік органдар нормалар мен стандарттарға сәйкестігіне сараптама жүргізеді. Оңтүстік Кореяда сараптаманы Корей еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы агенттігі жүзеге асырады. Кәсіпорынның оң бағасын алуы оны қауіпсіздік және денсаулық сақтау мәселелері бойынша тексерулерден босатады, сондай-ақ түрлі жеңілдіктерге (сақтандыру кезінде 20 %-ға дейінгі жеңілдіктер, өндірістік жарақаттанудың алдын алу құралдарын жетілдіруге арналған субсидиялар, гранттар мен қарыздар және басқалары) әкеледі.

ЕАЭО елдерінің ішінде Ресей Федерациясында 2022 жылдан бастап КҚБ барлық жұмыс берушілер үшін міндетті рәсімге айналды, ал КҚБ жүргізбегені үшін айыппұл түріндегі әкімшілік жауаптылық көзделген.

Еңбек қатынастарының барлық қатысушылары үшін міндетті болып кәсіби медициналық қарап-тексерулерден өту және оңалту шараларын орындау жөніндегі ұсынымдарды алу табылады. Ұжымдық және жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету – еуропалық елдерде, АҚШ пен Канадада қызметкерлердің ажырамас құқығы және жұмыс берушінің міндеті болып табылады. Бұл ретте ЖҚҚ және ұжымдық қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету тәртібі әрбір жұмыс орнының кәсіптік тәуекелін бағалау нәтижелеріне негізделеді.

ЕАЭО елдерінде реттеуші нормаларды реформалау кезінде ЖҚҚ таңдауда да осындай бағыт белгіленген.

Халықаралық нормаларды ұлттық саясат шараларымен ұштастыру және оларды қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге бағыттау еңбекті қорғауды басқарудың неғұрлым дамыған жүйесі бар елдерге тән барынша жоғары нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, ХЕҰ-ның № 176 «Шахталардағы қауіпсіздік және гигиена туралы» конвенциясын (1995 жыл) көмір өндіру және өңдеу саласындағы жетекші елдер болып табылатын 35 ел ратификациялаған, олардың қатарында АҚШ, Германия, Польша, Ресей бар. ХЕҰ-ның №155 «Еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы туралы» және №187 «Еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасына жәрдемдесудің негіздемелік негізі туралы» іргелі конвенцияларының маңызы ерекше. Олар мемлекеттердің тұрақты ұлттық ЕҚБЖ қалыптастыру міндетін бекітеді.

2. Жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсарту жөнінде шаралар қабылдауға экономикалық ынталандыру:

- көп факторлы талдау (жарақаттану статистикасы, жұмыс ортасының жағдайлары және әрбір кәсіпорынның кәсібі мен қызмет саласы бойынша кәсіптік тәуекел деңгейі) негізінде икемді сақтандыру тарифтерін белгілеу (мысалы, Беларусь Республикасында бюджеттік ұйымдар мен өзге де сақтанушылар үшін сараланған сақтандыру тарифі белгіленген, сақтандыру тарифіне жеңілдіктер мен үстемелер жүйелері қолданылады, мүгедектігі бар адамдар мен зейнеткерлердің қоғамдық бірлестіктері үшін, сондай-ақ қызметкерлерінің кемінде 50 %-ын мүгедектігі бар адамдар мен зейнеткерлер құрайтын ұйымдар үшін сақтандыру жарнасын төлеу кезінде сақтандыру тарифінің 50 % мөлшерінде жеңілдік көзделген. Ресей Федерациясында сақтандыру тарифтеріне жеңілдіктер мен үстемелерді есептеу әдістемесі қолданылады (сақтандырушының алдыңғы үш жылдағы қызметінің қорытындысы бойынша белгіленген сақтандыру тарифінің 40 %-ынан аспайды). Бұл ретте еңбекті қорғау жағдайы, еңбек жағдайларын арнайы бағалау нәтижелері туралы мәліметтер және медициналық қарап-тексеру нәтижелері туралы мәліметтер ескеріледі, еңбек жағдайларын арнайы бағалау жүргізілген кезде (2–8 %) және жүргізілмеген кезде (6–9 %) тарифтер бойынша қосымша жарналар белгіленген);

- өндірістік жарақаттанудың алдын алу шараларын сақтандыру жарналары есебінен қаржыландыру. ЭЫДҰ елдерінде сақтандыру қорының 2–17 %-ы превентивтік шараларға, оның ішінде қызметкерлерді оқытуға, КҚБ жүргізуге, ЕҚБЖ енгізуге, ұжымдық қорғаныш құралдары мен ЖҚҚ сатып алуға, құжаттаманы әзірлеуге және т.б. бағытталады. Мысалы, АҚШ-та сақтандыру қаражаты есебінен қаржыландырылатын оңалту бағдарламалары қажет болған жағдайда дене оңалтуын қамтамасыз етуді, қайта даярлауды, білім беру курстарын, жарақат алған кезде жұмыс орнын ауыстыруды және қолайлы жұмыс іздеуді көздейді. Германияда жазатайым оқиғалардан сақтандыру және кәсіптік аурулардан сақтандыру (ОСНС) сақтандыру жағдайы басталғанға дейін және одан кейін профилактиканы; оңалтуды (медициналық, кәсіптік және әлеуметтік); келтірілген залалды өтеуді (ақшалай төлемдер), еңбекке жарамсыздық бойынша жәрдемақы немесе біржолғы жәрдемақы төлеуді қамтамасыз етеді. Ресей Федерациясында РФ Әлеуметтік қорының қаражаты есебінен ұйым алдыңғы жылы аударған сақтандыру жарналарының 20 %-ынан аспайтын мөлшерде, тізбесі жыл сайын бекітілетін алдын алу шаралары ішінара төленуі мүмкін;

- зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыс үшін берілетін кепілдіктерді еңбек жағдайларына қарай саралау және байланыстыру. Мысалы, Францияда тәуекел санатына байланысты зиянды еңбек жағдайлары үшін 0,5 %-дан 2 %-ға дейін арттыру коэффициенттері қолданылады.

АҚШ-та қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істегені үшін 16 фактордан тұратын тізбе негізінде белгіленетін және мөлшері тарифтік мөлшерлеменің 8 %-ынан 25 %-ына дейін өзгеретін үстемеақы көзделген. Германияда жалақыға қосылатын үстемеақыларды белгілеу және олардың мөлшері ұжымдық шарттармен немесе жұмыс берушілер мен кәсіподақтар арасындағы келісімдермен реттеледі, мөлшері 5 %-дан 15 %-ға дейін өзгереді. Ресей Федерациясында және Беларусь Республикасында арнайы бағалау мен аттестаттау нәтижелері еңбекақыны арттыруды белгілеуге, сүт және емдік-профилактикалық тамақ беруге, сондай-ақ еңбек жағдайларының сыныптарына байланысты қысқартылған жұмыс уақыты мен қосымша демалыс түріндегі кепілдіктерді саралап беруге негіз болып табылады. Жапонияда су астындағы және денсаулыққа қауіп төндіретін басқа да жұмыстарда істейтін адамдар үшін қысқартылған жұмыс уақыты белгіленеді.

3. Еңбекті қорғау саласындағы ғылым мен білім беруді дамыту, стратегиялық әріптестікті нығайту, білім базасын кеңейту, еңбекті қорғау саласында жұмыс істейтін мамандарға, мекемелерге және басқа да құрылымдарға барлық деңгейлерде әдіснамалық қолдау көрсету.

Халықаралық практика еңбекті қорғау саласындағы мамандарды үздіксіз оқыту; теория мен практиканың өзара байланысы (дуальды оқыту); оқытудың бейімделгіштігі; ұлттық ЕҚБЖ шеңберінде мемлекеттің белсенді қатысуы қағидаттарына негізделеді. Бұл ретте ғылымды дамыту, әдіснамалық қолдау көрсету, оқытылатын адамдарды санаттарға бөлу және сертификаттау (дәріскерлердің, сарапшылардың, еңбекті қорғау саласындағы мамандардың тізімдерін/тізілімдерін/переченьдерін жүргізу), сапаны бақылау; еңбекті қорғау саласына мүдделі қатысушылардың өзара жауапкершілігі көзделеді.

ЭЫДҰ елдерінің көпшілігінде еңбекті қорғау саласындағы оқыту мемлекет тарапынан қатаң реттеледі, мамандандырылған институттар мен ғылыми орталықтар арқылы жүзеге асырылады және сақтандыру жарналары есебінен қаржыландырылады.

АҚШ-та оқытуды ұйымдастыру және өткізу құқығын шектеу жүйесі қолданылады. Еңбекті қорғау ұлттық институты (NIOSH) білім беру және зерттеу орталықтарының тізілімін жүргізеді, қауіпсіздік техникасы мен еңбек гигиенасы саласындағы мамандарға арналған білім беру бағдарламаларын қаржыландырады, университеттерде оқытуға гранттар бөледі, мамандар шығарудың 50 %-дан астамын үйлестіреді.

Германияда курстар өткізетін оқу орындары міндетті лицензиялаудан өтеді.

Оңтүстік Кореяда мемлекеттік деңгейде Корей еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы агенттігі (KOSHA) арқылы тәуекелдерді бағалау бойынша тегін оқыту көзделген.

Сингапурда еңбекті қорғау мәселелері бойынша мастер-кластар немесе қашықтан оқыту түріндегі оқыту Еңбек министрлігі жанындағы оқу орталықтарында өткізіледі.

Канадада Қауіпсіздік жөніндегі кеңес тәуекелдерді басқару және тәуекелді төмендету стратегиясын іске асырумен айналысатын қызметкерлер үшін тәуекелдерді басқару бағдарламалары бойынша онлайн-оқыту жүргізеді.

Финляндияда еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік деңгейдегі оқытуды Финляндияның өндірістік денсаулық сақтау институты қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді оқу бағдарламалары негізінде жүргізеді.

Финляндия заңнамасына сәйкес, еңбек қауіпсіздігі картасын алу үшін тиісті еңбек қауіпсіздігі бойынша оқудан өту және Финляндияның еңбек қауіпсіздігі орталығында тіркелу қажет.

Ұлыбританияда қауіпсіздік және өнеркәсіптік гигиена саласындағы консультанттардың тізілімі енгізілген. Францияда жұмыс берушілердің кәсіптік оқытуды қаржыландыруға қосатын үлесі жалақы қорының айлық мөлшерінің 0,55 %-ынан 0,8 %-ына дейінгі мөлшерде белгіленген міндетті біржолғы жарна түрінде жүзеге асырылады.

4. Еңбекті қорғау саласында мониторинг пен бақылау жүргізу үшін цифрлық құралдарды қолдану.

Мысалы, Еуропалық одақ елдерінде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жағдайы туралы ақпаратты онлайн режимде өзектендіруге және визуализациялауға арналған портал болып табылатын цифрлық және интерактивті платформалар пайдаланылады. Мұндай құралдың мысалы ретінде статистикаға, сауалнамаларға және жалпыға қолжетімді деректерге негізделген «Еңбекті қорғау барометрін» (OSH Barometer) атауға болады.

Беларусь Республикасында еңбекті қорғау саласында мемлекеттік бақылау мен мониторинг жүргізетін 12 органнан тұратын тармақталған желі жұмыс істейді. Беларусьте ірі және орта кәсіпорындардағы еңбек қауіпсіздігінің жай-күйі жаппай байқау әдісімен айқындалады. Бұл әдіс зерттелетін жиынтықтың барлық бірліктері туралы ақпаратты жинауды және алуды білдіреді. Шағын кәсіпорындар үшін зерттелетін жиынтық бірліктерін кездейсоқ іріктеу қағидатына негізделген еңбек қауіпсіздігі жағдайын іріктемелі бақылау көзделген.

Ресей Федерациясында жұмыс беруші, басқалармен қатар, зардап шеккен адамның уақытша еңбекке жарамсыздық кезеңі аяқталғаннан кейін өндірістегі жазатайым оқиғаның салдары және жазатайым оқиғалардың алдын алу мақсатында қабылданған шаралар туралы ақпарат ұсынады. Осылайша, мемлекеттік инспекция жазатайым оқиғаның салдары және оның қайталануына жол бермеу үшін қабылданған шаралар туралы ақпаратқа ие болады.

АҚШ-та Еңбек статистикасы бюросы (BLS) жыл сайын кәсіптік жарақаттар мен ауруларға шолу (SOII) жариялайды. Финляндияда жүргізілген жазатайым оқиғалар мен ауруларды тергеп-тексеру нәтижелері туралы есептерді жариялау енгізілген. Бұл есептерді өндірістегі жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулардың статистикасын жүргізетін, жұмыс берушілердің сақтандыру міндеттемесін орындауын бақылайтын Финляндияның қызметкерлерге өтемақы төлеу орталығының (TVK) ресми сайтында орналастырады.

Жалпы алғанда, шетелдік озық тәжірибелердің халықаралық тәжірибесі еңбекті қорғау жөніндегі жақсы жоспарланған және жүйелі түрде орындалатын шаралар салынған ақшалай қаражаттан 3–10 есе асатын экономикалық қайтарым беретінін көрсетеді. Еңбекті қорғауға қаржы қаражатын тұрақты түрде инвестициялайтын елдер еңбек өнімділігінің ең жоғары көрсеткіштеріне және бәсекеге қабілетті экономикаға ие.

Еуропалық одақ елдерінде қолданылатын интерактивті онлайн тәуекелдерді бағалау жүйесіне (OiRA веб-платформасы) ұқсас КҚБ-ға толық ауқымды көшу Қазақстан Республикасында еңбек жағдайлары бойынша барлық жұмыс орындарын визуализациялауды және оларды жеке кәсіптік тәуекел дәрежесіне қарай саралауды қамтамасыз ететін кәсіпорындардың цифрлық картасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

ЖҚҚ бойынша нормативтер мен стандарттардың бірыңғай тізілімін құру кезінде Швейцарияның тәжірибесін (мемлекеттік «Sapros» сайты) пайдалануға болады. Жазатайым оқиғалардан сақтандыру жүйесін (ОСНС) реформалау кезінде кәсіпорынның кәсіптік тәуекел дәрежесіне қарай сараланған икемді сақтандыру тарифтерін қолдану бойынша Оңтүстік Кореяның, Ресей Федерациясының және Беларусь Республикасының тәжірибесін пайдалануға болады. Сақтандыру қоры есебінен превентивтік және оңалту шараларын қаржыландыру тетігін енгізу арқылы өндірістік жарақаттанудың алдын алу, сондай-ақ әлеуметтік кепілдіктерді айқындау үшін АҚШ пен Еуропалық одақ елдерінің, оның ішінде Германия мен Финляндияның тәжірибесін пайдалану пайдалы болады.

Қазақстан Республикасының өндірістегі жазатайым оқиғалардан сақтандыру схемаларының Финляндия схемаларымен ұқсастығын ескере отырып, еңбекті қорғау саласында оқытуды немесе КҚБ бойынша жұмыстарды жүзеге асыратын тұлғалар мен ұйымдарға қойылатын талаптарды айқындау үшін Финляндияның тәжірибесін қолдану орынды болады.

Еңбекті қорғау саласында цифрлық технологияларды қолдану және бірыңғай цифрлық платформалар құру Еуропалық одақ елдерінде іске асырылғандай, елдегі және нақты кәсіпорындағы еңбекті қорғау жағдайы туралы мәліметтерді визуализациялауға мүмкіндік беретін басқа да артықшылықтарды қамтамасыз етеді.

3.5 Реттеуші саясат және басқарудағы сараланған тәсіл

Халықаралық тәжірибені талдау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясаттың қажеттілігі техногендік, экологиялық және әлеуметтік сипаттағы туындайтын сын-қатерлер мен қауіптерге байланысты екенін көрсетеді. Еуропалық одақ (ЕО) елдерінде «ақылды реттеу» қағидатына негізделген реттеуші саясат іске асырылады. Бұл ұғым шешім қабылдаудың, оны іске асырудың және мониторинг жүргізудің әрбір кезеңінде әсерді кешенді бағалау, мүдделі мемлекеттік органдардың нақты үйлестіруі және ықпал ету нысаналы топтарының пікірін ескеру арқылы реттеу сапасын тұрақты әрі жүйелі түрде жетілдіруді білдіреді. Реттеуші саясат реттеу құралдары мен қағидаларын қамтиды. Оның негізгі құралдарына рұқсаттар, бақылау және қадағалау, ақпараттық құралдар жатады.

Сонымен бірге Қазақстан Республикасында мемлекеттік араласуды реттеу және қысқарту саясаты жүргізіліп жатқан жағдайда, дамыған елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік реттеу өзгеріссіз қалып отыр.

Әлемде өнеркәсіптік қауіпсіздікті мемлекеттік басқаруда сараланған тәсіл қолданылады. Атап айтқанда, реттеу салаларын шектеу, мысалы, басқа өндірістік тәуекелі төмен салаларда қадағалауды жүзеге асырмай, тау-кен өндіру саласындағы өнеркәсіптік қауіпсіздікті заңнамалық реттеу (АҚШ, Канада, Австралия, Англия, Жапония, Ресей Федерациясы). Көптеген елдерде объектілерді қауіптілік деңгейі бойынша бағалау және санаттарға бөлу жүйесін енгізу үрдісі байқалады. Бұл жүйе мемлекеттік бақылау мен қадағалау дәрежесіне тікелей әсер етеді.

Әлемдік практикада авариялық-құтқару қызметін ұйымдастырудың да өзіндік ерекшеліктері бар. Өндірістік тәуекелдердің әртүрлі болуына байланысты құтқару қызметтері көбінесе салалық мақсатта құрылады. Мысалы, кен өндіру саласында тұйық кеңістіктегі жұмыс, көрінудің шектелуі, шаңдану, шахта атмосферасында адам денсаулығына зиянды газдардың болуы және т.б. ескеріледі. Дамыған елдерде авариялық-құтқару жұмыстарын тиімді ұйымдастыру аварияларды жою және құтқару жұмыстарын жүргізу бойынша кәсіби даярланған мамандардың, заманауи озық арнайы жабдықтардың болуын және қолданылуын талап етеді.

Әдетте, құтқару қызметтері бірнеше жедел бөлімшесі және өздерінің оқу орталықтары бар ірі ұйымдар болып табылады. Мысалы, Англияның көмір өнеркәсібіндегі тау-кен құтқару қызметі алты бөлімшеден тұрады: 4 – жедел бөлімше; 2 – оқу орталығы. Англияда заңнамалық деңгейде құтқару қызметін ұстауға арналған аударымдар өндірілген 1 тонна көмір үшін 0,16 фунт стерлинг есебінен жүргізіледі. Авариялық-құтқару қызметі тәулігіне 24 сағат бойы көрсетіледі.

Тау-кен құтқару қызметімен авариялық-құтқару қызметін көрсету туралы шарт жасаспай көмір өндіру және байыту жұмыстарын жүргізуге тыйым салынады. Австралияның тау-кен құтқару қызметі 4 құтқару станциясынан, газ талдау қызметінен, жабдықтарды реттеу және тексеру қызметінен, заманауи телеметрия және басқару жүйесі бар оқу шахтасынан, теориялық дайындыққа арналған оқу сыныптарынан, виртуалды көмір шахтасы жағдайында шахта жұмысшыларының авария туындаған кездегі әрекеттерін және аварияларды жою кезінде бөлімшелердің әрекеттерін пысықтауға мүмкіндік беретін «Виртуалды шындық» кешенінен тұрады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің қажетті элементі өндірістік объектілерде оның қамтамасыз етілуіне қойылатын талаптарды белгілеу болып табылады. Бұл ретте кәсіпорындар белгіленген талаптардан тыс барлық талаптарды орындауға бағдарланған және жоғары технологиялық жабдықтарды, өндірісті телеметриялық және автоматтандырылған басқару жүйелерін, авариялық хабарлау жүйелерін, персоналдың орналасқан жерін айқындайтын мониторинг жүйелерін және т.б. қолданады.

3.6 Өнеркәсіптік қауіпсіздікте цифрлық өнімдерді қолдану

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жоғарыда атап өтілгендей, Еуропалық одақ елдерінде қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология мәселелері бойынша кешенді түрде ақпараттық онлайн-платформалар қолданылады. Мысалы, статистикаға, сауалнамаларға және жалпыға қолжетімді деректерге негізделген OSH Barometer, тәуекелдерді интерактивті онлайн бағалауға арналған OiRA. Қазақстан Республикасында қолданылатын цифрлық құралдарға ұқсас өнеркәсіптік қауіпсіздіктің цифрлық картасын енгізу қажет. Ол қауіп деңгейін онлайн режимде бағалауды, өңірлер мен салалар, қауіпті өндірістік объектілердің түрлері бойынша авариялар мен инциденттерді болжауды қамтамасыз етеді. Барлық дерлік дамыған елдерде авариялар мен инциденттерді, өндірістегі жазатайым оқиғаларды тіркеу үшін кәсіпорынның тиісті есептерін жедел қалыптастыруға мүмкіндік беретін цифрлық өнімдер пайдаланылады. Әлемде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрлық өнімдерді қолданудың тағы бір ерекшелігі – қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қажетті ақпараттың жүйелендірілген базасының болуы. Мысалы, АҚШ-та мемлекеттік сайт жұмыс істейді, онда OSHA QuickCard электрондық карталары (оның ішінде көтергіш құрылғылар, көміртегі тотығы, құрылыс кезіндегі қауіптер, электр қауіпсіздігі, күкіртсутек, рұқсат талап етілетін тұйық кеңістіктер), OSHA ақпараттық бюллетеньдері ұсынылған (https://www.osha.gov/winter-weather/osha-resources).

Сондай-ақ мемлекеттік деңгейде табиғи апаттар кезінде көмек көрсетуге және федералдық, жергілікті және жеке серіктестер арасында деректер алмасуға арналған ақпараттық сайттың (DAIP) тәулік бойы жұмыс істеуі қамтамасыз етіледі (https://www.disasterassistance.gov/about-us/overview).

Авариялардың бірыңғай электрондық банкін құру кезінде Ирландияның тәжірибесін (https://webapps.hsa.ie) пайдалануға болады. Бұл тәжірибе Қауіпсіздік жөніндегі басқарманың электрондық құралдарды, оның ішінде BeSMART.ie, HSLearning.ie және WorkPositive.ie құралдарын қолдануын қамтиды (https://www.hsa.ie/eng/business_services_portal/e-tools). https://hsalearning.ie онлайн-платформасы ұсынатын қауіпсіздік бойынша курстардың тегін және тәулік бойы, аптасына жеті күн қолжетімді болуы ерекше назар аудартады. Курстар салалық ерекшеліктер мен қызметтің әртүрлі бағыттарын ескере отырып әзірленген (шамамен 30 курс), сондай-ақ бір жұмыс берушіден тұратын топты оқыту мүмкіндігі бар. BeSmart қосымшасы қадағалауға жататын субъектілерге (бөлшек сауда, қонақүй бизнесі, өндіріс, қызмет көрсету, құрылыс және агробизнес сияқты түрлі секторлардағы бизнестің жүзден астам түрін қамти отырып) қауіпсіздік туралы өтінішті тегін дайындауға және тәуекелдерді бағалауға мүмкіндік беретін онлайн-құрал болып табылады. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажетті барлық ақпараттың бір цифрлық ресурста шоғырлануы оның елеулі артықшылығы болып табылады.

Қазақстан Республикасында енгізу үшін жарқын мысалдардың бірі цифрлық өнім паспорттары (DPP) болып табылады. Олар тұтынушылар мен кәсіпорындарға өнімдер, материалдар, олардың өндірілетін жағдайлары және тұрақты даму көрсеткіштері туралы ақпарат бере алады (https://unece.org/info/publications /pub/387846).

Сондай-ақ Гонконгта өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында әртүрлі цифрлық өнімдер кеңінен қолданылады (https://www.oshc.org.hk/eng/main/osh_info/osh_assess_tools/). Мысалы, әрбір салаға жеке әзірленген бақылау тізімін пайдалана отырып, тексеру процесін жүргізуге мүмкіндік беретін веб-қосымша.

Қауіпсіз мінез-құлық талаптарына қызметкердің сәйкестігін бағалауға арналған онлайн-құралдарды қолдану тәжірибесі де қызығушылық тудырады. Бұл құрал қауіпсіздік аса маңызды болып табылатын лауазымдарда, әсіресе қауіпсіз жұмыс орнын қамтамасыз ету үшін қауіпсіздік рәсімдерін сақтау қажет болатын тікелей өндірістік лауазымдарда қолданылады (https://www.rrp.com.au /wellbeing/online-safety-workplace-safety-assessment/).

Сондай-ақ коммерциялық цифрлық өнімдерді ілгерілетудің көптеген нұсқаларын атап өтуге болады. Мысалы, авариялар туралы есептердің онлайн-кітабы (https://accidentreportbook.com), авариялар туралы есептерді жасауға, қауіптіліктерді сәйкестендіруге, жұмыс орнындағы қауіптіліктерді басқаруға және т.б. арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді қамтитын қауіпсіздік мәселелерінің кең ауқымы бойынша модульдік платформа (https://www.incidentreport.net/product.php), өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы оқыту (https://www.testportal.net/en/product/skills-and-knowledge-online-assessment).

Цифрлық технологияларды қолдану және интерактивті онлайн-платформаларды енгізу деректерді жинауға, талдауға және олардың негізінде Еуропалық одақ елдерінде іске асырылғандай, елдегі және нақты кәсіпорындағы өнеркәсіптік қауіпсіздік жағдайын болжауға мүмкіндік береді.

3.7 Ресурстар, бақылау және мониторинг

Әлемде басқару кезінде көбінесе өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология мәселелерін кешенді басқару (environment, health and safety (EHS) немесе HSE) қолданылады. Ол ұйымдар қызметінің ешкімге зиян келтірмеуін қамтамасыз ету үшін қажетті талаптар мен шаралар кешенін айқындауға бағытталған. Қазақстан Республикасында бұл мәселелер әртүрлі мемлекеттік органдармен реттеледі. Сондай-ақ кейбір елдерде салалық ерекшеліктерді ескере отырып, жарақаттану деңгейі жоғары қызмет түрлері жеке ведомствоға бөлінеді. Мысалы, АҚШ-та бір мезгілде екі басқарма жұмыс істейді. Олардың бірі – Тау-кен ісіндегі қауіпсіздік және денсаулық сақтау басқармасы (MSHA), ол АҚШ-тың бүкіл аумағында тау-кен өндіру өнеркәсібіндегі қауіпсіздікке қатысты барлық мәселелерді үйлестіреді, екіншісі – Еңбекті қорғау басқармасы (OSHA), ол басқа салалардағы қауіпсіздікті үйлестіреді (басқа федералдық органдардың юрисдикциясына жататын салаларды, сондай-ақ 1954 жылғы Атом энергиясы туралы заңды қоспағанда). OSHA қызметі 26 штаттағы аумақтық органдарға таралады, қалған штаттарда жергілікті билік органдары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмысты өз күшімен жүргізеді. Сондай-ақ олардың реттеуші саясаты да әртүрлі заңнамалық актілерде көрсетілген: MSHA үшін – 1977 жылғы Тау-кен ісіндегі қауіпсіздік және денсаулық сақтау туралы заң, OSHA үшін – 1970 жылғы Еңбекті қорғау туралы заң. MSHA өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша барлық қатысушылардың өзара іс-қимылын нормативтік-құқықтық реттеу, қауіпсіз жұмыстарды жүргізу стандарттарын енгізу және қолдану, оның ішінде олардың орындалуын бақылау (тексерулер жүргізу, айыппұлдар салу және т.б.), бейінді оқыту, жұмыс берушілерге консультация беру арқылы үйлестіреді. MSHA-ның қадағалауында шамамен 8,7 млн өндірістік объект және жеке сектордағы 106 млн-нан астам жалдамалы қызметкер бар. MSHA-ның аумақтық органдары 10 өңірлік бөлімшеге бағынатын 80 жергілікті өкілдіктен тұрады. Инспекторлар жыл сайын өнеркәсіптік өндіріс объектілеріне шамамен 30 мың тексеру жүргізеді. MSHA өнеркәсіптік қауіпсіздіктің міндетті бағдарламалары бойынша іс-шаралармен қатар, оларды ерікті негізде келесі алгоритм бойынша жүргізеді:

- субъектілердің (бағдарламалардың әлеуетті қатысушыларының) бағдарламаға қатысу және талаптарға сәйкестігін көрсетуге арналған техникалық тапсырма алу үшін MSHA-ның аумақтық органына өтінім беруі;

- тапсырма негізінде ұсыныстар әзірлеу және оларды өңірлік органға ұсыну, ұсыныстар қаралып, бекітілгеннен кейін кәсіпорындарға кешенді тексеру жүргізіледі және олар аттестатталады;

- кешенді тексеруден сәтті өткен кәсіпорындар өнеркәсіптік қауіпсіздік бағдарламаларының біріне енгізілуге жатады;

- бағдарламаларға кейіннен қатысушылардың жыл сайын өнеркәсіптік қауіпсіздік бағдарламаларына ішкі аудит жүргізуі;

- MSHA тарапынан 3–5 жылда 1 рет жоспарлы көшпелі тексеруден өтуі (қайта аттестаттау) немесе өндірістегі жазатайым оқиға орын алған не қызметкерлерден шағым түскен жағдайларда жоспардан тыс тексеруден өтуі.

Ресей Федерациясында өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология мәселелерін кешенді басқару (environment, health and safety (EHS) немесе HSE) қағидаты бойынша бақылаудың орталықтандырылған моделі қолданылады. Бұл функциялар Ресей Федерациясының Экологиялық, технологиялық және атомдық қадағалау жөніндегі федералдық қызметіне (Ростехнадзор) жүктелген. Ол белгіленген қызмет саласында мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру, нормативтік-құқықтық реттеу, сондай-ақ технологиялық және атомдық қадағалау функцияларын жүзеге асыратын федералдық атқарушы билік органы болып табылады. Бақылау-қадағалау қызметі аумақтық органдар арқылы басқа федералдық мемлекеттік билік органдарымен, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдарымен, жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен, қоғамдық бірлестіктермен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау арқылы тікелей жүзеге асырылады.

Әртүрлі елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметі шеңберінде тексерулер жүргізу кезеңділігінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, Канадада қауіпті өндірістік объектілерге жоспарлы тексерулер жылына 4–6 рет жүргізіледі, бұдан басқа жоспардан тыс тексерулер де өткізіледі. Тексерілетін субъектілерге алдын ала хабарлау жүргізілмейді. Өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік және қылмыстық жауаптылық көзделген.

Ресей Федерациясында заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер пайдаланатын қауіпті өндірістік объектілерге қатысты жоспарлы тексерулердің кезеңділігі олардың ықтимал қауіптілік деңгейіне байланысты қауіптілік сыныбын ескере отырып белгіленеді. I немесе II қауіптілік сыныбындағы қауіпті өндірістік объектілер бір жыл ішінде бір реттен жиі емес, III сыныптағы объектілер үш жыл ішінде бір реттен жиі емес тексеріледі, IV сыныптағы объектілерге тексерулер жүргізілмейді.

Кез келген қызмет саласы үшін, әсіресе білім аса маңызды фактор болып табылатын өнеркәсіптік қауіпсіздік саласы үшін негізгі ресурс қажетті құзыреттер жиынтығына ие болуы тиіс еңбек (кадрлық) ресурстары болып табылады. Дамыған елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту және біліктілікті арттыру мәселесі Қазақстан Республикасындағыдай заңнамалық деңгейде реттеледі, алайда өзіндік елеулі ерекшеліктері бар. Мысалы, АҚШ-та Еңбекті қорғау ұлттық институты (NIOSH) оқытуды ұйымдастыру және өткізу құқығы шектеулі әрі NIOSH есебінен қаржыландырылатын білім беру және зерттеу орталықтарының тізілімін жүргізеді. Германияда да курстар өткізетін оқу орындары міндетті лицензиялаудан өтеді және сақтандыру қоры есебінен қаржыландырылады. Оңтүстік Кореяда мемлекеттік деңгейде Корей қауіпсіздік агенттігінің (KOSHA) базасында тегін оқыту көзделген. Финляндияда мемлекеттік деңгейдегі оқытуды Финляндияның өндірістік денсаулық сақтау институты қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді оқу бағдарламалары негізінде жүргізеді, емтихан тапсырғаннан кейін Финляндияның еңбек қауіпсіздігі орталығында міндетті тіркеуден өту талап етіледі. Ұлыбританияда қауіпсіздік саласындағы консультанттардың тізілімі енгізілген.

4-бөлім. Қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамытудың пайымы

Қауіпсіз еңбек нарығының негізгі міндеті – маңызды басымдығы жаңа сапалы жұмыс орындарын құру болып табылатын қауіпсіз, бәсекеге қабілетті, болжамды және бейімделгіш нарықты қалыптастыру.

Еңбек нарығын сапалы жұмыспен қамтуға бағдарлау, өнеркәсіптік кәсіпорындарды автоматтандыру және цифрландыру шараларын қолдау, ШОБ-ты әділ қолдау, жұмыс орындарындағы кәсіптік тәуекел деңгейін төмендету, еңбекті қорғау саласындағы құзыреттерді арттыру және білім беру жүйесінің парадигмасын қайта қарау еңбек өнімділігін арттыруды, азаматтарды әлеуметтік қорғауды, сондай-ақ теңгерімді аумақтық дамуды қамтамасыз етеді.

Сонымен қатар Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті одан әрі дамыту үшін мыналарды қамтамасыз ету қажет:

  • салалар мен макроөңірлер бөлінісінде сапалы жұмыс орындарына сұранысты жүйелі түрде ынталандыру;
  • адами капиталды дамыту, еңбек ресурстарының сапасын арттыру;
  • еңбек нарығының инфрақұрылымын дамыту, сондай-ақ оның инклюзивтілігін арттыру;
  • ұлттық ЕҚБЖ құрамдас бөлігі ретінде кәсіптік тәуекелдерді бақылау және талдау үшін еңбекті қорғау саласында мониторинг жүйесін құру;
  • қауіпті өндірістік объектілер туралы цифрлық жүйелерден алынатын жедел ақпарат негізінде шешім қабылдаудың бірыңғай орталығы бар «SMART SAFETY» басқарудың циклдік сервистік моделі шеңберінде қауіпті қызметтің барлық салаларына өнеркәсіптік қауіпсіздікті енгізу арқылы бұзушылықтарды, аварияларды, инциденттерді және өндірістегі жазатайым оқиғаларды азайту.

4.1 «Сапалы жұмыс орны» ұғымы мынадай сипаттамалар бойынша айқындалуы қажет:

  • тұрақты жұмыспен қамту, яғни қызметкер еңбек қызметін 6 ай және одан да көп уақыт жүзеге асыруы тиіс;
  • еңбекақы деңгейі өңірдегі медианалық жалақыға тең немесе одан жоғары болуы тиіс (экономикада туындаған күйзелістерді сіңіру үшін өңірлердегі медианалық жалақы әрбір 6 ай сайын қайта қаралуға жатады);
  • әлеуметтік қорғау пакетімен қамтамасыз ету – ай сайынғы міндетті зейнетақы жарналарының, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына және Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдардың болуы, ақылы еңбек демалысының болуы;
  • қауіпсіз жұмыс ортасы (кәсіпорынның жұмыс ортасының қауіпсіздігін бағалау үшін осы саладағы жұмыс орындарының санына қатысты өндірістік жарақаттар мен өлім-жітім саны салыстырылатын әдістеме пайдаланылады).

4.2 Ұлттық ЕҚБЖ құрамдас бөлігі ретінде кәсіптік тәуекелдерді бақылау және талдау үшін еңбекті қорғау саласында мониторинг жүйесін құру

Интегралдық КҚБ моделін енгізу, кәсіпорындардың цифрлық картасын құру және еңбек қауіпсіздігі саласындағы халықаралық стандарттарды енгізу ескеріліп, ұлттық ЕҚБЖ жетілдірілетін болады.

ЖҚҚ қамтамасыз етудің жаңа тетігі жұмыс берушінің шығындарын оңтайландыруға және ЖҚҚ-ның өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулар деңгейіне әсер ету тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Жұмыс берушілерді экономикалық ынталандыру мақсатында ОСНС шарты шеңберіндегі сақтандыру тарифі кәсіпорынның кәсіптік тәуекелін ескере отырып белгіленетін болады. Қосымша жұмыс берушінің превентивтік және оңалту шараларына арналған шығындарын сақтандыру сыйлықақысы есебінен қаржыландыру тетігі енгізіледі.

Кадрлық ресурстарды, материалдық-техникалық жарақтандыруды және ғылыми-білім беру әлеуетін дамыту үшін еңбекті қорғау саласында білім беру, ақпараттық, әдістемелік және консультациялық сипаттағы қызметтерді сапалы көрсетуге жағдайлар жасалатын болады.

Мониторинг жүйесі әртүрлі деңгейлерде бақылау шараларын жүргізу үшін пайдаланылатын болады. Бұл өңірлік және салалық бөліністе ЕҚБЖ тиімділік көрсеткіштерін кезең-кезеңімен жақсартуға, өндірістік жарақаттану тәуекелінің төмен және жоғары деңгейлері арасындағы қолданыстағы айырмашылықтың қысқаруын көрсетуге мүмкіндік береді.

4.3 «SMART SAFETY» басқарудың циклдік сервистік моделі

Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамытудың жаңа циклдік сервистік моделі мемлекеттік мүдделердің орталығына мемлекеттік органдардың, өндірістік бақылау субъектілерінің, мамандандырылған нарық субъектілерінің өзара тиімді іс-қимылын қоюы, олардың құзыреттерін нақты ажыратуы, жауапкершілігін бекітуі және цифрлық технологияларды дамыту мен заңнаманы өзектендіру есебінен өндірістегі авариялар мен инциденттерге жол бермеу мүмкіндіктерін пайдалануы тиіс.

Кәсіпорындар қызметін реттеуге мемлекеттің қатысуын кезең-кезеңімен азайту шараларын жүргізе отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздіктің басымдығын сезіне отырып, мемлекет қауіпті өндірістік объектілерде 100 % қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шешім қабылдаудың бірыңғай орталығы бар мемлекеттік басқару вертикалін қалыптастыруға, мамандандырылған нарық субъектілерінің қызметін реттеудегі ашықтыққа жәрдемдесуге және өнеркәсіптік қауіпсіздіктің институционалдық инфрақұрылымын дамытуға шоғырланатын болады.

5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері

Сапалы жұмыспен қамтудың өсу драйвері экономиканың негізгі секторларын индустрияландыру, сондай-ақ еңбек өнімділігін арттыруды және жұмыспен қамтудың жаңа түрлерін құруды қамтамасыз ететін жаңа технологияларды жаппай енгізу және ілгерілету болуы тиіс.

Бұл бағыттар кәсіпорындар санын көбейтуді, қолданыстағы кәсіпорындардың көлемі мен бизнес ауқымын ұлғайтуды, бизнесті көлеңкелі сектордан ресми секторға көшіруді көздейді.

Экономика тарапынан сұранысты тиімді ынталандыру үшін мынадай факторларды ескеретін бірыңғай жүйелі тәсіл қажет:

  • салалардың ағымдағы даму деңгейі және жаңа өндірістер құру жоспарлары (Индустрияландырудың бірыңғай картасының мысалында);
  • өндірістік қуаттардың технологиялық күрделілік деңгейін арттыру жөніндегі стратегиялық міндеттер;
  • демографиялық көрсеткіштермен байланыстыра отырып, адами капиталдың даму болжамы;
  • ТжКБ даму деңгейі;
  • макроөңірдің салалық және инфрақұрылымдық ерекшелігі.

Жалпы алғанда, еңбек өнімділігін арттыру және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту міндетін шешу үшін экономикада 1,5 млн жаңа сапалы жұмыс орнын құру қажет.

Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы саясаты мынадай негізгі қағидаттарды сақтауға негізделеді:

1) еңбекті қорғауды басқаруда тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбек жағдайларын жүйелі және тұрақты түрде жақсарту;

2) еңбекті қорғау саласындағы халықаралық нормаларды бейімдеу негізінде превентивтілік пен теңгерімділік;

3) еңбек қатынастарының барлық қатысушылары арасындағы әлеуметтік әріптестік негізінде жауапкершілік пен тартылу;

4) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы толық әрі шынайы ақпаратпен қамту негізінде объективтілік пен хабардарлық;

5) жұмыс орындарындағы еңбек жағдайлары мен кәсіптік тәуекелдер туралы бастапқы деректердің шынайылығы.

Ағымдағы жағдайды және әлемдік үрдістерді факторлық талдау негізінде қалыптастырылған барлық көрсетілген қағидаттар еңбекті қорғау саласын дамытудың мынадай бағыттары мен Тұжырымдаманы іске асырудың негізгі тәсілдерін қалыптастыру кезінде негіз болып табылады:

1) тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде ұлттық ЕҚБЖ-ны жаңғырту;

2) кәсіптік тәуекелді төмендету шараларын экономикалық ынталандыру;

3) еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту;

4) еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторинг тиімділігін арттыру.

Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту мынадай негізгі қағидаттарды сақтау арқылы қамтамасыз етіледі:

  • тәуекелдерді бағалауға негізделген жүйелілік, циклділік және басқарудың тұйықтығы (қауіпсіздікті тиімді басқару тәуекелдерді анықтауды және оларды басқаруды, саясат пен рәсімдерді әзірлеуді, оқытуды қамтамасыз етуді, қауіпсіздіктің мықты мәдениетін қалыптастыруды, сондай-ақ қорғаныш құралдарын пайдалануды, тұрақты тексерулерді, төтенше жағдайларға дайындықты және оқиғалар туралы хабарлау жүйелерін қамтиды);
  • халықаралық нормаларды үйлестіру, ғылыми әзірлемелер мен инновациялық шешімдерді енгізу, өндіріс пен технологияларды жаңғырту кезінде прогресс пен теңгерімділік;
  • мамандандырылған нарық субъектілерін ұзақ мерзімді және өзара тиімді ынтымақтастық пен тұрақты диалог арқылы қадағалауға жататын субъектілерде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге белсенді тарту негізіндегі өзара іс-қимыл және жауапкершілік;
  • мемлекеттік саясатты іске асырудың барлық кезеңдерінде оны қалыптастыру және іске асыру кезінде толық көлемде және ашық қолжетімділікте ұсынылатын ақпараттың ашықтығы, жариялылығы, жеделдігі және шынайылығы, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге тартылған барлық жауапты тұлғалардың хабардар болуы және ақпараттандырылуы;
  • қауіпті өндірістік объектінің қауіптілік деңгейін, оның ішінде қауіптілік деңгейіне қарай қауіпті өндірістік объектілердегі қызметке мемлекеттік қадағалау дәрежесін ескере отырып, қорғаудың сараланғандығы мен ерекшелігі;
  • ESG қағидаттары және «қауіпсіз өндіріс» кәсіпкерлік қызметтің өндірістік, әлеуметтік және қоршаған ортаға оң әсері арқылы ықпалды барынша азайтуға және тұрақты дамуға жәрдемдесуге бағдарлануды көрсетеді. Қауіпсіз әдістер мен технологияларды енгізу теріс әсерді барынша азайтуға, компанияның беделін арттыруға және ұзақ мерзімді шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

1-бағыт. Адами капиталды дамыту

Жұмыс күшінің біліктілік деңгейін арттыру және дағдыларын үздіксіз дамыту жөніндегі стратегиялық міндет еңбек нарығына әлі шықпаған жастарды да, қазіргі жұмыс күшін де қамтуы тиіс.

Жұмыс процестерін автоматтандыруға байланысты жаңа дағдыларға деген қажеттілік тұрақты өзін-өзі оқыту және біліктілікті арттыру үшін жағдайлар жасау арқылы, оның ішінде жұмыс берушілердің қолдауымен өтелетін болады.

Дағдылар Қазақстан Республикасының болашақ еңбек нарығы үшін шешуші маңызға ие. Қазақстан Республикасының қызметкерлеріне жұмыс орындары қажет. Бұл ретте олардың саны ғана емес, сапасы мен қолжетімділігі де маңызды.

1.1 Техникалық және кәсіптік білім беру сапасын арттыру жөніндегі шаралар

Қойылған міндеттерді негізге ала отырып, ТжКБ-ға сұранысты ынталандыру жаңа экономика үшін кадрлар даярлау мен қайта даярлаудың орталық буынына айналуы тиіс. ТжКБ сапасын арттырудың негізгі факторлары бизнеспен тығыз үйлестіру және экономиканы дамытудың стратегиялық бағыттарымен байланыстыру болып табылады. Осы мақсатта ТжКБ ұйымдарын салалар мен өңірлер бөлінісінде кластерлеу, сондай-ақ оларды басым бағыттар бойынша сенімгерлік басқаруға беру ұсынылады.

Білім беру жүйесінің құрылымын өзгерту міндеті тұр. Егер бүгінгі күні ТжКБ түлектерінің жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының түлектеріне арақатынасы тиісінше 46-ға 54 болса, онда бұл арақатынасты тиісінше 70-ке 30-ға жеткізу міндеті қойылады.

ТжКБ сапасын арттыру мынадай іс-шаралар есебінен көзделеді:

  • кластерге кіретін ТжКБ ұйымдарында басқарудың заманауи нысандарын енгізу;
  • мектептер мен ТжКБ ұйымдарының бірлескен жұмысы арқылы ТжКБ қабырғасында практикалық дағдыларды алу;
  • ТжКБ ұйымдарын офтейк-келісімшарттар шеңберінде ірі кәсіпорындардың сенімгерлік басқаруына беру;
  • білім беру бағдарламаларының тиімділігін арттыру үшін ТжКБ ұйымдарын кластерлеу, «тірек» ұйымдарды айқындау, басқарудың заманауи нысандарын енгізу;
  • ТжКБ ұйымдарын экономиканың салалық кластерлерін дамытуға сәйкес бейіндеу және оқытудың желілік нысанын енгізу;
  • мектеп оқушыларына ерте кәсіптік диагностика жүргізу және сұранысқа ие кәсіптерге бағдарлау бағдарламасын енгізу;
  • жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында білім алуды жалғастыру үшін ТжКБ нәтижелерін тану.

ТжКБ-ға экономикалық әлеуеті артып келе жатқан өңірлерге еңбек ресурстарының кеңістіктік ауысуы міндетінде ерекше рөл беріледі. «Ауыл – қала» көші-қонын ескере отырып, ауылдық жерлерде орналасқан ТжКБ ұйымдарының жүйесі өнеркәсіптік өндірісте және қалалық экономикада қолдануға болатын дағдылары мен құзыреттері бар адами капиталды даярлауға бейімделуі тиіс.

Осы бағытты іске асыру үшін сондай-ақ нысаналы өңірлердегі жұмыс берушілердің, ТжКБ ұйымдарының және жергілікті атқарушы органдардың үйлесімді жұмысы, колледж студенттері мен түлектері, олардың біліктілігі туралы деректер қамтылған бірыңғай цифрлық жүйе қажет.

Бұдан басқа, өзекті дағдыларды меңгерту процесін (білім беру бағдарламаларынан бастап практикадан өтуге дейін) және одан кейінгі мансаптық жолды біріктіру жүйесін әзірлеу қажет. Практикада ТжКБ мекемелері студенттердің оқу нәтижелеріне қол жеткізуін қадағалай алады, кәсіби қалыптасу және одан әрі өсу процесін автоматты түрде басқара алады, нақты кәсіпорынның талаптарына сәйкес білікті кадрлар даярлауды стандарттай алады. Бұл ретте жұмыс орындарында тікелей қажетті дағдылар сұрау арқылы айқындалады. Жүйе колледж студенттері мен түлектері туралы деректерді қамтиды, сақтайды және кейіннен пайдаланады.

Оқу аяқталған кезде жүйе студенттің түйіндемесін электрондық еңбек биржасына автоматты түрде орналастырады және жұмысқа орналасу үшін бос жұмыс орындарының тізбесін іріктейді, ал кейіннен еңбек шарттарын жасасу мерзімдерін қадағалайды.

Жүйені толық көлемде пайдалану болашақта колледж студенттерін таңдаған даярлау бағыты бойынша тікелей жұмысқа орналастыру көрсеткіштері негізінде білім беру ұйымдарының рейтингін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

1.2 Ұлттық біліктілік жүйесін дамыту жөніндегі шаралар

Әлемдік практикаға сәйкес, біліктіліктер теңгерімсіздігі мәселесін шешудің негізгі жолдарының бірі технологиялық өзгерістердің үздіксіз жүруі жағдайында еңбек функцияларына қажетті дағдыларға деген сұраныстың өзгеруін уақтылы көрсететін тиімді ұлттық біліктілік жүйесі болып табылады.

Еңбек нарығы мен кадрлар даярлау жүйесі арасындағы өзара байланысты қалыптастырудың негізі еңбек нарығын диагностикалаудың негізгі құралы болып табылатын кәсіптер ұлттық сыныптауышын тұрақты жаңарту арқылы қаланатын болады. Сыныптауыш сондай-ақ жұмыс күшіне қойылатын сапалы талаптарды қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

Бизнестің тікелей қатысуымен жаңа кәсіптік стандарттарды әзірлеу және қолданыстағы стандарттарды өзектендіру жұмысы жалғастырылады. Олар қызметкерлерге қойылатын біліктілік талаптарын және жұмыс түрлерінің күрделілігін айқындаудың негізгі құжаты болады. Нақты бағыттағы еңбек нарығы талаптарының эталоны бола отырып, кәсіптік стандарттар бизнес тарапынан мамандар даярлауға берілетін техникалық тапсырма іспеттес болады. Барлық кәсіптер мен кәсіптік қызмет түрлері бойынша білімнің, дағдылар мен құзыреттердің толық жиынтығын айқындай отырып, кәсіптік стандарттар қолданыстағы заңнаманы үйлестірудің негізі болады.

Бұдан басқа, кәсіптік стандарттар «Дағдылар банкі» анықтамалығын дамыту үшін де негіз болуы тиіс. Бұл нақты кәсіптер тобы бойынша кәсіби дағдылардың бірыңғай тізбесін қалыптастыруға, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын, онлайн-курстарды әзірлеу мен жаңарту және жұмыс берушінің, еңбек нарығының және жаңа экономиканың талаптарына сәйкестігі бойынша біліктілік пен дағдыларды тану сертификаттауын енгізу үшін шарт жасауға мүмкіндік береді. Кодталған және тиісті түрде жүйелендірілген сұранысқа ие дағдылар туралы деректер бүкіл халыққа қолжетімді болуы тиіс.

Осыған байланысты бизнес, қызметкерлер қауымдастықтары және мемлекет адами капиталды дамыту бағыттарын айқындап, оның болашағы үшін жауапкершілікті бөлісетін болады.

1.3 Кәсіпорындарды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға және ішкі ұтқырлыққа ынталандыру жөніндегі шаралар

Мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты бизнесті өз салаларының қажеттіліктері үшін білікті кәсіби кадрларды даярлауға және қайта даярлауға тарту мақсатында ынталандыруға жағдай жасау болып табылады. Білім беру ұйымдарын бизнес қажеттіліктерімен үйлестіруде елеулі проблемалардың бар екенін ескере отырып, өз салаларында жетекші орын алатын кәсіпорындарға ТжКБ мекемелерін меншікке немесе сенімгерлік басқаруға беру білікті кадрлармен қамтамасыз етуді арттырып қана қоймай, салалық білім мен инновациялардың ауысу әсерін де қамтамасыз етеді.

Жұмыс күшінің ұтқырлығын арттыру мақсатында мынадай шаралар ұсынылатын болады:

  • босатылатын жұмыс күшінің салааралық ауысуы, кәсіпкерлік қызметке тартылуы үшін көлденең ұтқырлық;
  • жаппай жұмыс орындарын құруды, агломерациялардан (Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан) тыс экономикалық өсу полюстерін құру үшін тұрғын үй және көлік инфрақұрылымын дамытуды көздейтін инвестициялық жобалар шеңберінде ішкі ұтқырлықты ынталандыру;
  • еңбек ресурстары тапшы өңірлерге кадрлардың қоныс аударуын ынталандыру және экономиканың басым салаларында жаңа сапалы жұмыс орындарын құру.

Сондай-ақ кәсіпорындарды кадрларды оқытуға және қайта даярлауға инвестиция салуға ынталандыру үшін мемлекет тарапынан ішінара немесе толық субсидиялау шаралары көзделетін болады. Бұл жұмыс күшінің сапасын арттырумен қатар, болашақта кәсіпорындардың оны ұстап қалуға және одан әрі дамытуға деген қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.

Мемлекет жеке секторды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға ынталандыру үшін мынадай шараларды көрсететін болады:

  • кәсіпорындарға гранттар мен субсидиялар беру;
  • қызметкерлердің қажетті білімдері мен дағдыларының деңгейін айқындауға арналған сертификаттау жүйесін әзірлеу және енгізу;
  • қызметкерлерді оқыту үшін мемлекеттік гранттар немесе субсидиялар түрінде білім беру мекемелерін қолдау;
  • кәсіби дағдылар мен құзыреттерді арттыру қажеттілігі туралы ақпараттық науқандар өткізу.

Бұл шаралар кәсіпорындарды өз қызметкерлерін оқытуға және дамытуға инвестиция салуға ынталандырады, нәтижесінде олардың біліктілігі мен кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігі артады, сондай-ақ еңбек өнімділігі мен жалпы елдің экономикалық өсуі қамтамасыз етіледі.

Жастар санының өсуіне байланысты оларды еңбек қызметіне даярлау қажет. Бұл ретте негізгі назар дағдылар деңгейін арттыруға, кәсіпкерлікке тартуға және жұмыс берушілермен әріптестік негізінде жұмысқа орналастыруға жәрдемдесуге аударылады.

Жастар практикасы, аға буынның тәжірибесін беру арқылы жұмыспен қамтуға жәрдемдесу жобалары, алғаш рет жұмыс іздеп жүрген түлектерді жұмысқа орналастыру мүмкіндігі, креативті индустриядағы жас кәсіпкерлерді қолдау жастарды жұмыспен қамтуды қолдаудың негізгі бағыттары болады.

Жұмыс берушілермен әріптестіктегі маңызды шара NEET² санатындағы жастарға жұмыс орнында оқыту арқылы жұмысқа орналасу жолындағы кедергілерді еңсеру бойынша атаулы қолдау көрсету болып табылады.

«Өмір бойы оқу» тұжырымдамасы әрбір азаматтың тұлғалық, білім беру және кәсіби дамуының негізіне айналуы тиіс. Мектеп қабырғасынан бастап зейнеткерлікке шыққанға дейін әрбір адамның өмір жолы тұрақты оқумен қатар жүруі тиіс. Осыған байланысты кәсіптік бағдар берудің, әсіресе ерте жаста мансаптық жолды таңдауға қолдау көрсетудің маңызы артады. Бұл бағытта қазіргі уақытта «Мамандықтар жолкөрсеткіші» цифрлық ақпараттық платформасын енгізу және дамыту жұмыстары жүргізілуде.

Бүгінгі таңда жедел индустриялық және цифрлық трансформация, сондай-ақ цифрлық дағдылар құндылығының артуы жағдайында назар «мамандық бойынша дипломнан» мамандардың нақты дағдыларына ауысуда. Білім беру дағдыларды дамытудың орталық элементі болып табылады, алайда білім дағдыларға тең емес. Осыған байланысты дәстүрлі білім беру жүйесімен қатар онлайн-оқытудың рөлі маңызды бола түсуде.

Онлайн-оқытудың ауқымды нәтижелері мыналар болады:

  • біліктілікті арттыру немесе еңбек нарығында нақты сұранысқа ие дағдыларды меңгеру;
  • кәсіби білімнің, іскерліктер мен дағдылардың тез өзгеруіне байланысты жедел қайта оқытуды қамтамасыз ету;
  • цифрлық сауатсыздықты жою және азаматтардың цифрлық мәдениетін қалыптастыру.

² жұмыс істемейтін, білім алмайтын немесе кәсіптік даярлықтан, қайта даярлықтан өтпейтін және жұмыспен қамту саласынан тыс қалған жастар

2-бағыт. Сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

2.1 Тау-кен өндіру өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру

Тау-кен өндіру өнеркәсібі экономиканың негізгі драйверлерінің бірі болып табылады. Бұл салада жаңа сапалы жұмыс орындарын құру қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және кеңейту арқылы жүзеге асырылады. Бұл үшін:

  • геологиялық ақпараттың сапасын, ашықтығын және қолжетімділігін арттыру, атап айтқанда, жер қойнауын пайдаланудың цифрлық жүйесін өнеркәсіптік пайдалануға енгізу қажет. Бұл жүйе бизнес-процестердің ашықтығын қамтамасыз етеді және геологиялық ақпарат алу, өтінімдерді ресімдеу және инвестицияларды мониторингтеу кезінде транзакциялық шығындарды төмендетеді (бұл өз кезегінде құпия және конфиденциалды ақпаратты қоспағанда, барлық геологиялық есептерге, кейіннен бастапқы цифрландырылған геологиялық материалдарға ашық қолжетімділікті қамтамасыз етеді);
  • өндіруші және металлургиялық секторлардағы кәсіпорындарды технологиялық жаңғырту және (немесе) қызмет көлемінің қысқаруы нәтижесінде жұмыстан босатылатын қызметкерлерді қолдау бойынша барлық тараптар үшін тиімді әрі оңтайлы шаралар қабылдау қажет. Жергілікті атқарушы органдар мен стратегиялық маңызы бар ірі өндіруші және металлургиялық компаниялар салалық және функционалдық орталық мемлекеттік органдардың қолдауымен кәсіпорындарды технологиялық жаңғырту және (немесе) қызмет көлемінің қысқаруы нәтижесінде жұмыстан босатылатын қызметкерлерді қолдау бойынша келісілген саясат әзірлеуі тиіс.

2025 жылы тау-кен өндіру өнеркәсібінде 165,9 мың сапалы жұмыс орны болды, бұл ретте сарапшылардың бағалауы бойынша 2030 жылға қарай сапалы жұмыс орындарының саны 270 мың бірлікке дейін жетеді.

2.2 Өңдеу өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру

Өңдеу өнеркәсібі де экономикадағы сапалы жұмыс орындарын қалыптастырудың негізгі көздерінің бірі болып табылады. Тау-кен өндіру саласындағы сияқты, сапалы жұмыс орындарының санын арттыру үшін қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және кеңейту, сондай-ақ өткізу арналары мен инфрақұрылымды тиісті деңгейде дамыту қажет. Бұл үшін:

- тауар өндірісін дамыту мақсатында сыртқы және ішкі нарықтарда проактивті сауда саясатын жүргізу қажет. Нарықтардың дамуы мен қолжетімділігі инвестициялар тартудың негізгі факторлары болып табылады. Тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібіндегі сауда саясатында елеулі айырмашылық бар. Шикізат нарығы, әдетте, сатушы нарығы болып табылады және ондағы табыс көбінесе компанияның ең аз баға бойынша пайдалы заттарды барынша көп мөлшерде және қолжетімді түрде ұсыну қабілетіне байланысты. Бәсекелестік негізінен баға бойынша жүргізіледі;

- дамушы елдердің көпшілігінің үлгісі бойынша экспорттық әлеуетті іске асыру және ішкі нарық қажеттіліктерін базалық қамтамасыз ету үшін өңдеу өнеркәсібі мен сауданы жиынтық жүйелі дамытуға бірыңғай тәсілді іске асыру қажет. Өңдеу өнеркәсібінде бизнес-модельдер мен бәсекелестік стратегиялардың саны әлдеқайда көп және күрделірек. Сондықтан әртүрлі клиенттер топтарына арналған өнеркәсіптік тауарлардың әртүрлі түрлерін ілгерілету бойынша құзыретті салалық командалар болуы тиіс: сұранысы бағамен айқындалатын негізгі металдар, химиялық заттар мен тыңайтқыштар түріндегі стандартты өнеркәсіптік жартылай фабрикаттардан бастап, сұранысы брендке байланысты айқындалатын түпкілікті тұтыну тауарларына дейін;

- сыртқы сауда саясатының күш-жігері ЕАЭО, ҚХР және Орталық Азия елдері арасындағы тарифтік емес сауда кедергілерін жоюға бағытталуы тиіс. Бұл өңдеу өнеркәсібінің қолданыстағы экспорттаушыларымен сыртқы саудадағы нақты қажеттіліктер мен кедергілерді анықтау үшін тұрақты диалог жүргізуді талап етеді;

- өнеркәсіптік кооперация жүйелерін қалыптастыру және өңірлік кластерлер құру, өңірдің бәсекелестік артықшылықтарын ескере отырып, тауар өндірісін дамыту үшін трансшекаралық құн жасау тізбектеріне кірігуін қамтамасыз ететін шекара маңындағы өңірлерде өндірістер құру және кеңейту қажет. Қазақстан Республикасы Орталық және Оңтүстік Азия нарықтарына неғұрлым белсенді шығуы, сондай-ақ осы елдердің өндірушілеріне ЕАЭО нарықтары үшін өндіріс құру жағдайларын ұсынуы тиіс;

- Қазақстан Республикасы үшін жаңа жоғары технологиялық өнім түрлеріне қол жеткізу және оларды оқшаулау мақсатында азаматтық офсет тетігі арқылы технологиялар трансфертін және оқшаулауды ынталандыру қажет. Реттелетін сатып алулар туралы заңнамада импорттық жоғары технологиялық және қымбат өнімді жеткізуге арналған негізгі шартпен қатар офсеттік келісімдер жасасу мүмкіндігі көзделуі тиіс. Ішкі өндірісті дамытудың маңызды шарты техникалық реттеу мен ұлттық стандарттарды пайдалану арқылы ішкі нарықты экономикалық контрабандадан және сапасыз тауарларды жеткізуден қорғау болып табылады. Бұл бизнесі осындай қызметке негізделген күшті лоббистік топтардың саботажы мен қатерлерін еңсеруді талап етеді.

кеңістіктік және өнеркәсіптік дамуды энергетикалық, су, көлік-логистикалық, инженерлік және цифрлық инфрақұрылымды алдын ала ұсыну арқылы ынталандыру. Инвестицияланған ресурстардың шығындарын азайту және қайтарымын арттыру арқылы өңдеу өнеркәсібінің тартымдылығын арттыру қажет. Бұған мамандандырылған өндіріс факторларын құруға, кеңейтуге және қамтамасыз етуге бағытталған өнеркәсіптік және кеңістіктік дамуды ұштастыру жөніндегі жүйелі жұмыс арқылы ғана қол жеткізуге болады. Күш-жігер жоғары сапалы өнеркәсіптік және цифрлық инфрақұрылымды, адами капиталды, құзыреттер орталықтарын, тестілеу және сертификаттау инфрақұрылымын дамытуға шоғырландырылуы тиіс. Мамандандырылған өндіріс факторлары бар кеңістіктік «өсу нүктелерін» құру инвесторларды тартуға және саланың өсуін ынталандыруға мүмкіндік береді.

Өңдеу өнеркәсібінің тиімділігін арттыру мақсатында ішкі және сыртқы нарықтарда тиімді бәсекелесе алатын кәсіпорындарды айқындау және қолдау маңызды. Мұндай қолдау қор нарығы арқылы қаржыландыруға қолжетімділік кедергілерін төмендету, даму институттары арқылы ұзақ мерзімді кредиттеу, технологиялық жаңғыртуға арналған өнеркәсіптік гранттар беру, тиімді пайыздық мөлшерлемесі теріс өнеркәсіптік ипотека ұсыну, реттеуді жеңілдету және кәсіпорындардың бәсекелестік позицияларын нығайтуға ықпал ететін басқа да ынталандыру шаралары түрінде көрсетілуі мүмкін.

Сонымен қатар қолдау фаворитизмсіз немесе кемсітусіз, ашық әрі әділ негізде көрсетілуі қажет. Бизнес-қоғамдастықпен тығыз ынтымақтастықта тиімді кәсіпорындарды айқындап, оларға қажетті қолдау көрсету маңызды.

Технологияларды табысты трансферттеу және өнеркәсіптік өндірісте кәсіпкерлік таланттарды тарту үшін көші-қон саясаты білікті шетелдік адами ресурстарды тартуға байланысты транзакциялық шығындарды төмендетуді қамтамасыз етеді. Отандық кадрларды озық даярлау және тапшы кәсіптер бойынша жетекші әлемдік компаниялармен ынтымақтастықта ұлттық (халықаралық/өңірлік) құзыреттер орталықтарын құру мақсатында шетелдік мамандар тартылатын болады. Шақырылатын мамандар үшін еңбек қызметінің қолайлы режимі, барлық рұқсат беру рәсімдерін алуды жеңілдету, сұранысқа ие кәсіптер бойынша виза беру және тұруға ықтиярхат алу көзделеді.

2025 жылы өңдеу өнеркәсібінде 317,1 мың сапалы жұмыс орны болды, сарапшылардың бағалауы бойынша 2030 жылға қарай сапалы жұмыс орындарының нысаналы саны 524 мың бірлікке дейін жетеді.

2.3. Құрылыс және көлік салаларында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

Құрылыс саласындағы еңбек нарығын дамыту саясаты олардың сапасы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету шартымен негізінен жеке секторда жаңа сапалы жұмыс орындарын құруды ынталандыруға бағытталған.

Құрылыс саласындағы шаралар осы саладағы экономикалық белсенділіктің экономиканың басқа секторларындағы, ең алдымен, өнеркәсіп пен оның инфрақұрылымындағы экономикалық белсенділікке тікелей тәуелді болуына байланысты айқындалады. Құрылыста сапалы жұмыспен қамтуды ынталандыру шаралары өнеркәсіптік немесе инфрақұрылымдық саясаттағы келісілген өзгерістермен ұштастырылуы тиіс екенін ескеру қажет.

Негізгі шаралар құрылыс жұмыстары бойынша мемлекеттік сатып алу рәсімдерін біліктілік талаптары (медианалық жалақы, еңбек қауіпсіздігі және басқа да талаптар, тұрақты жұмыскерлер саны) бөлігінде қайта қарауды және тұрғын үй құрылысы нарығында бәсекелестікті ынталандыру мақсатында көппәтерлі тұрғын үй салуға арналған жер учаскелерін беру тәсілдерін өзгертуді қамтиды. Жергілікті атқарушы органдар осындай жер учаскелерін беру бойынша конкурстар өткізген кезде негізгі өлшемшарт ретінде құнның орнына құрылыс салушының жер учаскелері үшін ақы ретінде әкімдіктерге беретін тұрғын алаңының көлемі айқындалатын болады. Осылайша алынған тұрғын үйді әкімдіктер тек мемлекеттен тұрғын үй алуға кезекте тұрған халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланатын болады.

2025 жылы құрылыс саласында 152,2 мың сапалы жұмыс орны болды, сарапшылардың бағалауы бойынша сұранысты ынталандыру жөніндегі шараларды іске асыру қорытындысында 2030 жылға қарай сапалы жұмыс орындарының нысаналы саны 191 мың бірлікті құрайды.

Көлік саласы экономика үшін үлкен маңызға ие, өйткені ол өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, сондай-ақ сауданың, өнеркәсіптің және ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етеді. Көлік саласы көптеген жұмыс орындарын құрады және тасымалдардың тиімділігі мен қауіпсіздігін арттыратын инновациялар мен технологияларға инвестиция салады.

Көлік саласында сапалы жұмыс орындарын құру мақсатында барлық қосалқы салалардың (автомобиль көлігі, теміржол және әуе көлігі) инвестициялық тартымдылығын арттыру, сондай-ақ еңбек өнімділігін ұлғайту мақсатында саланы одан әрі цифрландыруды ынталандыру жөніндегі шаралар кешені қажет.

2025 жылдың қорытындысы бойынша көлік саласындағы сапалы жұмыс орындарының саны 232,2 мыңды құрайды, сарапшылардың бағалауы бойынша бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай 298 мың жұмыс орнына жетеді.

2.4. Ауыл шаруашылығында, сауда және қызмет көрсету салаларында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

Ауыл шаруашылығы саласы Қазақстан Республикасының экономикасы үшін маңызды мәнге ие, өйткені ол халықтың едәуір бөлігі үшін азық-түлік, шикізат, табыс және жұмыспен қамту көзі болып табылады. Ауыл шаруашылығы тамақ, жеңіл, химия және машина жасау өнеркәсібі сияқты басқа салалардың дамуына да әсер етеді.

Ауыл шаруашылығында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру үшін еңбек өнімділігі мен ауыл шаруашылығының жұмыспен қамту саласы ретіндегі бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған кешенді шараларды жүргізу қажет. Олар ауыл шаруашылығын кластерлендіруді, мемлекеттік қолдаудың басым бағыттары бойынша қарсы міндеттемелер тетігін пайдалана отырып кәсіпорындарды біріктіруді (фермалар құру, негізгі кооперация, сервистік бизнесті қаржыландыру), аграрлық ғылым саласындағы қолданбалы технологияларды әзірлеу және жаппай тарату, кадрларды оқыту үшін ТжКБ базасында агроқұзыреттер орталықтарының желісін құруды қамтиды.

Сондай-ақ ауыл шаруашылығын технологияландыруға бағдарлану қажет. Атап айтқанда, жерлердің өнімділігін (өнімділігін) және жануарлар мен құстардың өнімділігін (сүт өнімділігі, салмақ қосу, жүн қырқымы, жұмыртқалағыштық және т.б.) арттыруды мемлекеттік ынталандыру, жаңа технологияларды, жаңа сорттар мен тұқымдарды енгізуді ынталандыру жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Ол үшін ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау жүйесін, ең алдымен, субсидиялау жүйесін реформалау қажет.

Өндіріс факторларын (техника, тұқым, тыңайтқыштар, пестицидтер, мал басы және т.б.) субсидиялаудан түпкілікті өнімді тікелей субсидиялауға көшу жеткізу тізбегіне қатысушыларды сапасы жоғары ауыл шаруашылығы өнімінің көбірек көлемін алуға ынталандырады.

Ауыл шаруашылығындағы сапалы жұмыс орындарының саны 64,1 мыңды құрайды. Сарапшылардың бағалауы бойынша бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай шамамен 101 мың бірлікті құрайды.

Қазақстан Республикасындағы қызмет көрсету секторы ел экономикасына елеулі үлес қосады және елдің ЖІӨ-нің 52,5 %-ын құрайды (2022 жыл). Сектор сауда, телекоммуникациялар, қаржы, жылжымайтын мүлік және мемлекеттік басқару сияқты қызмет түрлерінің кең ауқымын қамтиды. Капиталды көп қажет ететін салалардан айырмашылығы, қызмет көрсету секторын дамыту басқа экономикалық секторлардан босатылатын еңбек ресурстарын қоса алғанда, еңбек ресурстарын тартумен тығыз байланысты.

Бәсекеге қабілетті даму әлеуеті мен саланың құрылымын ескере отырып, қызмет көрсету секторындағы еңбек нарығын дамыту үшін көлік-логистикалық инфрақұрылымды (көтерме-тарату және логистикалық орталықтар, қоймалар, фулфилмент орталықтары, ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтауға арналған қоймалар) салуға жеке инвестицияларды ынталандыру, сондай-ақ сертификаттау жүйесін дамыту қажет.

Білім экономикасымен байланысты қызмет көрсету секторы үшін (креативті экономика, ғылыми және техникалық қызмет) инфрақұрылыммен қамтамасыз ету және бәсекелестікті шектеу түріндегі институционалдық кедергілерді жою аса маңызды.

Электрондық сауданы қоса алғанда, сауданы дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау мақсатында мемлекеттік саясат шаралары бірнеше негізгі міндетті шешуге шоғырландырылады:

жергілікті атқарушы органдар үшін халықты, ең алдымен, қалалық жерлерде заманауи форматтағы сауда алаңдарымен қамтамасыз етудің индикативтік нормативтерін енгізу арқылы сауданың заманауи форматтарын дамыту және заманауи форматтағы сауда алаңдарының тапшылығын қысқарту;

көтерме-тарату және логистикалық орталықтарды, қоймаларды, тарату орталықтарын (фулфилмент орталықтарын), ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтауға арналған қоймаларды және т.б. қоса алғанда, сауда-логистикалық инфрақұрылымды дамыту;

кедендік ресімдеу мерзімдерін едәуір қысқарту және оның өткізу қабілетін арттыру үшін инфрақұрылымдағы тар орындарды жою арқылы сыртқы сауда операцияларының көлемін ұлғайтуды ынталандыру;

сертификаттар алу мерзімдерін қысқарту және Қазақстан Республикасы өнімдерінің сыртқы нарықтарға қолжетімділігін арттыру үшін өнімді сертификаттау жүйесін дамыту.

2025 жылы сауда секторында 310,0 мың сапалы жұмыс орны болды, бұл 2030 жылға қарай 285 мың жұмыс орны мөлшерінде болжанған сарапшылардың нысаналы көрсеткішінен асып түсті.

2.5. Макроөңірлерді ескере отырып, сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

Сұранысты жүйелі ынталандыру макроөңірлердің теңгерімді дамуына бағытталуы тиіс. Ол үшін инвестициялық және еңбек ресурстарының өндіруші өнеркәсіптен және өнімділігі төмен ауыл шаруашылығы секторларынан өңдеу өнеркәсібіне және экономиканың өнімділігі жоғары сервистік секторларына ауысуын қамтамасыз ете отырып, экономиканы әртараптандыру саясатын жүргізу қажет. Бұл ел халқының жан басына шаққандағы табысын арттырады.

Сапалы жұмыс орындарының артынан еңбек көші-қонына жағдай жасау еңбек ресурстары ағындарын өңірлер мен салалар бөлінісінде тиімді бөлуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар жұмыс орындарының саны мен сапасын арттыру өңірлік және салалық мамандануды өзгертуге бағытталған қайта даярлау мен оқытуды талап етеді. Бұл әділ көшу үшін шешуші маңызға ие, сондай-ақ бизнес субъектілеріне мемлекеттік қолдау көрсету кезінде сапалы жұмыс орындарын кеңейту және құру өлшемшартын енгізуді қажет етеді.

Оңтүстік макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – бастапқы индустрияландыру және кадрлардың ұтқырлығы.

2030 жылға дейінгі оңтүстік макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы жыл сайын 200 мың адамға дейін өсімді көрсетеді, бұл негізінен жастар есебінен қамтамасыз етіледі. Бұл ретте макроөңірде жұмыс күшінің жоғары шоғырлануы байқалады, 2030 жылға қарай ол Қазақстан Республикасының барлық жұмыс күшінің 35 %-ынан астамын құрайды.

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы Қазақстан Республикасы бойынша ең төмен болып табылады (178,5 мың теңге). Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың ауыл шаруашылығында жоғары жұмыспен қамтылуымен (ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің 50 %-ы елдің оңтүстігінде жұмыс істейді) және өнеркәсіп секторындағы жұмыскерлер үлесінің төмендігімен (15 % – макроөңірлер арасындағы ең төмен көрсеткіш) сипатталады.

Ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылғандар үлесі жоғары елдің оңтүстік өңірлерінде халықтың табысын арттыру міндетін шешу осы өңірлер экономикасының құрылымын өзгертуді талап етеді. Ол үшін қолданыстағы арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың әлеуетін барынша пайдалана отырып, осы өңірлерде бастапқы индустрияландыру үшін тартымды жағдайлар жасалуы тиіс.

Оңтүстік өңірлерде «индустрияландыру нүктелерін» қалыптастыру жеңіл және тамақ өнеркәсібінде, сондай-ақ құрылыс материалдары саласында өндірістерді оқшаулау және салалық кластерлерді одан әрі дамыту сияқты шараларды іске асыру арқылы ұсынылады. Өңдеу өнеркәсібін дамыту оңтүстікті бастапқы индустрияландыру жобалары үшін инфрақұрылым құруды, сондай-ақ кадрларды даярлау мен қайта даярлауды талап етеді (негізінен, жеңіл өнеркәсіп).

Басқа макроөңірлердің демографиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, орталық және шығыс Қазақстанға кадрларды мақсатты даярлау мен олардың ағынын қамтамасыз ету қажет. Еңбек нарығындағы қолданыстағы үрдістер Қазақстан Республикасының еңбек күші артық өңірлерінен сапалы еңбек көші-қонын қамтамасыз етуді де талап етеді.

Бастапқы индустрияландыру шеңберінде кадрларды сапалы даярлау үшін ТжКБ жүйесін қайта ұйымдастыру, бейінді колледждердің үлесін арттыру және олардың салалық кәсіпорындармен өзара іс-қимыл деңгейін көтеру қажет.

Орталық-шығыс макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – экономиканы реиндустрияландыру.

2030 жылға дейінгі орталық-шығыс макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы өңірдегі жұмыс күшінің жалпы санының 7 жыл ішінде 10 %-ға төмендеуін, сондай-ақ жұмыс күшінің құрылымындағы жастар үлесінің өсуін және жыл сайын еңбек нарығына 30 мыңнан астам адамның шығуын көрсетеді.

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы 203,2 мың теңгені құрайды. Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың өнеркәсіпте жоғары жұмыспен қамтылуымен сипатталады.

Орталық-шығыс макроөңірде жаңа жұмыс орындарын құру мен халықтың табысын арттырудың басым бағыты өңір экономикасын реиндустрияландыру, яғни алдымен өнеркәсіпті қалпына келтіру, содан кейін оны дамыту процесін жүргізу болуы тиіс.

Бұл міндетті іске асыру үшін өнеркәсіптік инфрақұрылымды дамыту және жаңғырту, сондай-ақ технологияларды әзірлеу, жұмыс істеп тұрған өндірістердің күрделілік деңгейін арттыру және ірі технологиялық компанияларды тарту үшін заманауи зерттеу орталықтарын құру жөнінде шаралар қажет.

Макроөңірдің экономикалық және демографиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, өндіруші өнеркәсіптен өңдеу өнеркәсібіне салааралық ауысуды, сондай-ақ ТжКБ базасында кадрларды тиісті мақсатты даярлау және қайта даярлау арқылы басқа өңірлерден білікті кадрлар ағынын қамтамасыз ету қажет.

Солтүстік макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – агробизнесті кластерлендіру.

Солтүстік макроөңір жұмыс күшінің даму болжамының негізінен теріс болуымен сипатталады – өңірдегі жұмыс күшінің жалпы санының 7 жыл ішінде төмендеуі 12 %-ға жетті, сондай-ақ жыл сайын еңбек нарығына 30 мыңнан аз адам шығады (ел бойынша ең төмен көрсеткіш). Қосымша фактор ретінде мегаполистер мен шекаралас өңірлер тарапынан жоғары көші-қон қысымын атап өтуге болады.

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы Қазақстан Республикасы бойынша оңтүстіктен кейінгі екінші ең төмен көрсеткіш болып табылады (186,7 мың теңге). Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың ауыл шаруашылығында жоғары жұмыспен қамтылуымен (ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің 25 %-ы) және өнеркәсіп секторындағы жұмыскерлер үлесінің төмендігімен (18 %) сипатталады.

Еліміздің солтүстік өңірлерінде сапалы жұмыс орындарының үлесін ұлғайтуға астық өндіруге мамандануын ескере отырып, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын кластерлендіру арқылы қол жеткізуге болады. Ол үшін мынадай шараларды кешенді түрде іске асыру қажет:

ауыл шаруашылығы өнімдерін, оның ішінде шығыс материалдарын өндіру мен өңдеудің бүкіл циклін қамту үшін өндірістік және өңдеуші компаниялардан тұратын кластерлерді дамыту;

жаңа технологияларды енгізу арқылы еңбек өнімділігін арттыру;

бір кластер шеңберінде ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау, сақтау және өткізу тізбектерінің бірыңғай жүйесіне арналған инфрақұрылым құру.

Негізгі міндеттерге сондай-ақ кадрларды даярлау жүйесін өңірлік индустрияландыру жобаларымен байланыстыру арқылы олардың кетуін қысқарту, сондай-ақ ауыл шаруашылығын автоматтандыру мен цифрландыруға баса назар аудара отырып кадрлар даярлау жатады.

Батыс макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – жер қойнауын пайдаланушылардың ел ішіндегі құндылықты арттыру бағдарламаларын дамыту.

2030 жылға дейінгі батыс макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы негізінен оң үрдістермен сипатталады – өңірдегі жұмыс күшінің жалпы санының өсуі және еңбек нарығына шығатын жастар санының 1,5 есе артуы (40 мың адамға дейін).

Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың өнеркәсіпте жоғары жұмыспен қамтылуымен және ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылудың өте төмен деңгейімен (6 %) сипатталады. Батыс макроөңірдің ЖӨӨ-нің 90 %-дан астамын өндіруші өнеркәсіп қамтамасыз етеді – бұл өнімділігі жоғары, бірақ құрылатын жұмыс орындарының саны шектеулі сектор. Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы 227,7 мың теңгені құрайды.

Батыс макроөңірде сапалы жұмыс орындарын құру мен халықтың табысын арттырудың басым бағыты өңір экономикасын индустрияландыру, яғни бизнесті ашу мен дамытуға қолдау көрсету мақсатында жер қойнауын пайдаланушылармен ұзақ мерзімді әріптестік пен консорциумдар құру жобаларын іске қосу болуы тиіс.

Жаңа өнеркәсіптік өндірістерді құру офтейк-келісімшарттар тетігін өндірістерді оқшаулау және жаңа өндірістерді құру үшін, ал офсеттік келісімшарттар тетігін технологиялар трансфертін жүзеге асыру және инвестициялар тарту үшін қолдана отырып жүзеге асыру қажет.

Батыс макроөңірдегі индустрияландыру бағдарламаларын кадрлармен тиімді қамтамасыз ету үшін мектепке дейінгі және орта білім беру, сондай-ақ ТжКБ сапасын арттыру мақсатында үздік кадрларды тарту бағдарламасы қажет.

Бағыт 3. Сұраныс пен ұсынысты ұштастыру үшін экономика мен адами капиталды дамыту жүйесінің тиімді байланысына жағдай жасау

Орталық және жергілікті атқарушы органдардың негізгі міндеттерінің бірі жаңа жұмыс орындарын құру болып табылады.

Қазіргі уақытта жұмыс орындарын құру негізінен мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттары шеңберінде іске асырылатын жобалар, инвестициялық жобалар, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуды ынталандыру бағдарламалары арқылы жүзеге асырылады.

Осыған байланысты жұмыс орындарын құру жөніндегі жоспарлы көрсеткіштер өңірлік жұмыспен қамту карталарында көзделетін болады.

Жұмыс орындарын құруға, сондай-ақ халықты жұмысқа орналастыруға мониторинг жүргізу Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің цифрлық жүйелері («Еңбек нарығы» автоматтандырылған цифрлық жүйесі, «Жұмыс орындарын құрудың интеграциялық картасы» цифрлық жүйесі, электрондық еңбек биржасы) арқылы жүзеге асырылатын болады.

3.1. Еңбек мобильділігі орталықтарының жұмысын қайта форматтау және еңбек нарығының цифрлық экожүйесін одан әрі жетілдіру

Еңбек мобильділігі орталықтары қызметкерлерін оқытудың заманауи еңбек нарығы мен жұмыспен қамту қызметі көрсететін қызметтерді дамыту үрдістеріне сәйкес келетін бірыңғай бағдарламалар мен әдістемелер бойынша үздіксіз кәсіби дамуды қамтитын кешенді жүйелері құрылатын болады. Сондай-ақ қызметкерлердің алған білімдерін бағалау, аттестаттау нәтижелері негізінде біліктілік санаттарын беру, еңбекақы төлеу жүйесін жетілдіру жүзеге асырылады.

Еңбек мобильділігі орталығының міндеті жұмыссыздармен жеке тәсіл негізінде жұмыс істеуді қамтамасыз ету және олар үшін қызметтердің дұрыс әрі жеткілікті жиынтығын әзірлеу, яғни жұмыссыздармен жұмысты кейс-менеджмент қағидаттары негізінде жүргізуге көшу болады.

Еңбек мобильділігі орталықтарының жұмысындағы жаңа тәсілдер азаматтар мен жұмыс берушілердің қажеттіліктері мен мүдделері негізінде жүзеге асырылатын болады. Сондай-ақ мемлекеттік қолдаудың барлық құралдары толық цифрландырылып, цифрлық жұмыспен қамту қызметтері енгізіледі.

«Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» жобасын іске асыру шеңберінде еңбек мобильділігі орталықтарының кеңселеріне бару арқылы көрсетілетін офлайн форматтағы қызметтердің үлесін қысқарту және жұмыс іздеушілер мен жұмыс берушілердің жұмыспен қамту органдарымен өзара іс-қимылында цифрлық арналарға басымдық беру жұмысы жалғастырылады.

Жұмыспен қамту органдарының цифрлық трансформациясы қызмет көрсетудің толық цифрлық форматқа көшуін көздейді. Қашықтан мансаптық кеңес беру тетіктері, бейне-түйіндеме және жұмыс берушілермен бейне-сұхбат құралдары әзірленеді, сондай-ақ жұмыс іздеу кезінде бос жұмыс орындары мен түйіндемелерді сәйкестендіру үшін жасанды интеллект пайдаланылады.

Цифрлық жұмыспен қамту органдарының жұмыс стратегиясы барлық мүдделі тараптар үшін қызметтерге тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағдарланатын болады.

Жұмыспен қамту саласындағы қызметтерді цифрландыру көрсетілетін қызметтердің сапасы мен ашықтығын, азаматтар мен жұмыс берушілер үшін мемлекеттік қолдау шараларын алу жылдамдығы мен қолайлылығын арттыруға, бюрократиялық кедергілерді төмендетуге ықпал етеді.

Электрондық еңбек биржасын одан әрі дамыту шеңберінде дағдыларға сәйкес бос жұмыс орындарын жасанды интеллект негізінде жеке іріктеу сервистері әзірленетін болады. Олар мыналарды қамтиды:

мансаптық жол конструкторы және кәсіби бағдарлаушы;

өңірлік және халықаралық еңбек көші-қоны мүмкіндігі;

онлайн оқытудың қолжетімділігін кеңейту және жаппай қамтуды қамтамасыз ету;

дағдыларды тәуелсіз бағалау және сертификаттау;

электрондық еңбек шарттарын жасасу;

«Платформалық жұмыспен қамту» электрондық сервисі.

Бұл азаматтарға жұмысты қарапайым іздеуден белсенді жұмысқа орналасуға көшуге мүмкіндік береді, сондай-ақ дағдыларды дамыту, еңбек ұтқырлығы, еңбек қатынастарын ресімдеуді жеңілдету арқылы табысты арттыруға жағдай жасайды.

3.2. Платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау

2023 жылы платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау бойынша пилоттық жоба іске асырылды, ол табыстың 1 %-ы мөлшерінде бірыңғай ай сайынғы салық төлемін көздеді. 2023 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі қолданысқа енгізілді, онда платформалық жұмыспен қамтуды реттеу жөніндегі нормалар, атап айтқанда, тиісті бап, ұғымдық аппарат енгізіліп, платформалық жұмыспен қамту тараптарының өзара іс-қимыл тәртібі, олардың құқықтары мен міндеттері айқындалды.

Платформалық жұмыспен қамтуды түпкілікті формализациялау үшін интернет-платформалар арқылы жұмыспен қамтылған адамдарға арналған жаңа салық режимін енгізу, оның ішінде Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексіне (Салық кодексі), Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексіне және «Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер енгізу қажет.

3.3. Еңбек нарығының инклюзивтілігін арттыру

Зейнеткерлік алдындағы (егде) жастағы адамдар үшін мүмкіндіктер жасау

Зейнеткерлік жастың шегі ұлғайған сайын зейнеткерлік жас алдындағы адамдардың экономикалық белсенділік деңгейін арттыру мақсатында олардың жұмыспен қамтылуын қолдау қажеттілігі артады.

Осы бағытты іске асыру үшін аға буын өкілдеріне мүмкіндіктерді қамтамасыз етудің үш негізгі тетігін дамыту ұсынылады:

жұмыс берушілерді зейнеткерлік жас алдындағы адамдарды жұмысқа қабылдауға жалақыны субсидиялау арқылы ынталандыру. Бұл аға буын өкілдеріне ресми зейнетке шыққанға дейін жұмыс істеуге және сол арқылы қарттық шақтың лайықты болуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді;

егде жастағы жұмыс күшін дағдыларды меңгеру арқылы біліктілікті үздіксіз арттыру мақсатында «өмір бойы оқу» мәдениетіне тарту. Оқыту барысында алынатын дағдылардың кең қолжетімділігі мен өзектілігін тегін мемлекеттік платформада онлайн оқыту қамтамасыз етеді. Кәсіби тәжірибе мен жаңа дағдыларды меңгерудің үйлесуі егде жастағы адамдарға еңбек нарығында жас жұмыс күшінен қалыспай, бәсекеге қабілеттілігін сақтауға мүмкіндік береді.

Мүгедектігі бар адамдар үшін мүмкіндіктер жасау

Мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа орналастыру мүмкіндіктерін жасау және оларды экономикалық белсенділікке қосу инклюзия саясатының маңызды бағыты болып табылады. Еңбекке қабілетті ерекше қажеттіліктері бар азаматтар шет қалмауы, керісінше, барлығымен тең дәрежеде өнімді жұмыспен қамтылуы тиіс. Ол үшін әлеуметтік қорғау және еңбек қызметін цифрландыру құралдары белсенді пайдаланылатын болады.

Мүгедектігі бар адамдардың жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу мақсатында мынадай құралдар қолданылатын болады:

жалақыны субсидиялау, сондай-ақ жұмыс орындарында бейімдеу мен оқытуға жұмсалған шығындарды өтеу арқылы мүмкіндігі шектеулі адамдарды жұмысқа қабылдауды ынталандыру;

мүгедектігі бар адамдар үшін жұмыс орындарын квоталау, сондай-ақ жаңа жұмыскерлерді жалдау үшін квоталарды пайдалануды, бұрыннан бар жұмыс орындарын сақтауды емес, ынталандыру;

мүгедектігі бар адамның еңбекке қабілеттілік дәрежесіне, ұмтылыстарына және әлеуметтік сипаттамаларына байланысты жұмысқа орналастыруды қолдау және ынталандыру жүйесін дамыту, бұл ретте медициналық қорытындыны формальды бағалаумен шектелмеу.

Сондай-ақ мүмкіндігі шектеулі адамдар арасында кәсіпкерлікті кешенді нысаналы кәсіпкерлікті қолдау бағдарламаларын дамыту арқылы ынталандыру қажет.

Бағыт 4. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету

4.1. Еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде жаңғырту

Еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін жаңғырту міндетін орындау тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде жүзеге асырылатын болады. Еңбек жағдайларын жіктеу және бағалау мәселелері бойынша әдіснамалық аппаратты дамыту жөніндегі нормативтік-әдістемелік қамтамасыз ету бойынша шаралар кешені іске асырылатын болады.

Еңбек заңнамасы талаптарының орындалуы, жеке кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелері, ӨТ және КЖ көрсеткіштері туралы деректерді қамтитын интегралдық КТБЖ-ның жаңа моделі енгізілетін болады.

Кәсіпорынның көлеміне байланысты еңбекті қорғау жөніндегі талаптар төмендетілмейді, дегенмен олардың өзіндік ерекшеліктері болады. Осыған байланысты белгілі бір «тәуекелі төмен» салалардағы шағын және микрокәсіпорындар үшін (клининг қызметтері, мәдени және демалыс іс-шараларын ұйымдастыру, шағын бөлшек сауда және басқалары) кәсіптік тәуекелді жедел бағалау мүмкіндігін (оның ішінде онлайн форматта) енгізе отырып, еңбекті қорғауды басқару жүйесіне қойылатын жеңілдетілген талаптар әзірленеді.

Еңбек жағдайларының ерекше түрлерінде (жерасты жұмыстары, ашық ауада, биіктікте жұмыс істеу және сол сияқты) өндірістік факторларды сәйкестендіру, өлшеу тәсілдері, сондай-ақ өндірістік факторлардың кешенді әсерін бағалау және жұмыс орнын кәсіптік тәуекел дәрежесі бойынша саралау тәсілдері әзірленетін болады.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу АПО рәсімін алып тастауды көздейді. Кәсіпорындарды интегралдық бағалау және тәуекел дәрежесі бойынша бөлу үшін «Кәсіпорындардың цифрлық картасы» құрылатын болады. Бұл еңбек жағдайлары мен кәсіптік тәуекелдерге, экологиялық мониторингке және өндірістік бақылауға мониторинг жүргізетін мемлекеттік цифрлық жүйелерді интеграциялауды талап етеді.

Кәсіптік тәуекелді бағалауды уақтылы және сапалы жүргізу басты орынға шығады. Осыған байланысты мамандандырылған ұйымдарға қойылатын талаптар кадр құрамының сапасы арқылы күшейтіледі, сондай-ақ олардың жұмыс нәтижелері үшін жауапкершілік белгіленеді.

Зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың нақты түрлері негізінде және кәсіптік тәуекел дәрежесі бойынша саралау арқылы ЖҚҚ бөлудің матрицалық әдісін қолдану жұмыс беруші үшін ЖҚҚ таңдауды жеңілдетеді. Әлеуметтік кепілдіктер беру де осыған ұқсас әдістеме бойынша жүзеге асырылады.

Кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелеріне байланысты тәуекел топтарын ерте анықтау әдістерін күшейтуге, сондай-ақ зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыстарға жұмыскерлерді жіберудің медициналық регламенттерін жетілдіруге бағытталған превентивті медициналық мониторингті енгізу бойынша зерттеулер жүргізіледі. Медициналық қарап-тексеру нәтижесінде жұмыс берушіге сауықтыру және емдеу іс-шараларын жүргізу, оның ішінде созылмалы аурулардың асқынуының алдын алу, емдік тамақтану, емдік дене шынықтыру, медициналық массаж, еңбекке қабілеттілікті сақтау мақсатында оңалту іс-шараларын жүргізу, санаторий-курорттық емдеу бойынша ұсынымдар беріледі.

Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабына сәйкес қауіпті өндірістік объектілерге ерекше назар аударылатын болады. Халықаралық стандарттарды ескере отырып, авариялық жағдайлардың, өндірістегі жазатайым оқиғалардың және КЖ туындау тәуекелін төмендетуге бағытталған іс-шараларды іске асыру көзделеді.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуде барынша тиімділікке қол жеткізу және халықаралық нормаларды ұлттық саясат шараларымен үйлестіру үшін ХЕҰ-ның № 176 «Шахталардағы қауіпсіздік және гигиена туралы» конвенциясын ратификациялау, сондай-ақ қолданыстағы еңбек заңнамасына тиісті өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігі мәселелері қаралатын болады.

4.2. Кәсіптік тәуекелді төмендету шараларын экономикалық ынталандыру

Зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істеген кезде мемлекеттік кепілдіктер беру тетігін трансформациялау жөніндегі шаралар шеңберінде ЕҚБ нәтижелері негізінде оларды айқындаудың, оның ішінде проактивті форматта тағайындаудың жаңа тәртібі (тетігі) белгіленетін болады.

Жұмыс берушінің еңбек жағдайларын жақсартуға қосатын үлесін арттыруға ықпал ететін жаңа қаржылық-экономикалық шараларды енгізу қажет. Осыған байланысты еңбекті қорғауға арналған шығындарды экономикалық жоспарлау, сондай-ақ оның тиімділігін бағалау бойынша әдістемелік тәсілдер әзірленіп, еңбекті қорғауға арналған шығындар бюджетін жасауға арналған онлайн-қосымша (шығындар түрлері бойынша) енгізіледі.

ЕҚСҚ қаражаты есебінен еңбекті қорғау жөніндегі превентивті шараларды, оның ішінде ЕҚБ жүргізуді және персоналды еңбекті қорғау негіздеріне оқытуды қаржыландырудың оң халықаралық тәжірибесі қолданылатын болады. Екі компонентті модель бойынша сараланған тариф белгіленеді, яғни экономикалық қызмет түрімен айқындалатын кәсіптік тәуекел сыныбына және оны бағалау нәтижесі болып табылатын кәсіптік тәуекел дәрежесіне байланысты болады. Сақтандыру тарифін өзектендіру кезінде тиісті актуарлық есептеулер жүргізіледі. ЕҚСҚ-ның превентивті бағыты кеңейтіледі, бұл сақтандырудың негізгі мақсаттарына: тарифтің негізділігіне, сақтандыру сомасының дұрыстығына немесе сәйкестігіне, тәуекелді белгілеу үшін деректердің толықтығына қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Мүгедектігі бар адамдар арасындағы өлім-жітімді төмендету мақсатында еңбекке қабілеттілігін жоғалтқаннан кейінгі ерте кезеңде медициналық көмек көрсету, оңалту бағдарламаларын іске асыру, қосымша емдеу жағдайында шаралар қабылдау, оның ішінде ЕҚСҚ есебінен қаржыландыру мәселесі зерделенетін болады.

4.3. Еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту

Еңбекті қорғау саласындағы кадрлық даму оқытудың жаңа түрлері мен тәсілдерін (өзекті бағдарламалар, қашықтан оқыту, тренажерлер және имитациялық модельдер) енгізу арқылы қамтамасыз етіледі.

Еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту міндетін тиімді іске асыру үшін ғылыми-білім беру дамуына, материалдық-техникалық жарақтандыруды қамтамасыз етуге, еңбекті қорғау саласында білім беру, ақпараттық, әдістемелік және консультациялық сипаттағы қызметтерді сапалы көрсетуге жағдайлар жасалатын болады.

Еңбекті қорғау жөніндегі мамандарды, еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторларды, өндірістік кеңестер төрағаларын және еңбекті қорғау жөніндегі сарапшыларды міндетті түрде даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру көзделетін болады.

Сондай-ақ еңбекті қорғау саласында кәсіптік даярлау, қайта даярлау және біліктілікті арттыру қызметін жүзеге асыратын ұйымдарға қойылатын талаптар күшейтіледі. Ол үшін оқыту ұйымдарын онлайн тіркеу жүйесі енгізіледі. Тіркеу кезінде материалдық-техникалық базаның, сертификатталған дәріскерлердің және еңбекті қорғау саласындағы оқу бағдарламаларының болуы ескерілетін болады.

Еңбекті қорғау бойынша оқыту және білімді тексеру рәсімдері бөлініп, бірыңғай оқу-әдістемелік орталық (бұдан әрі – БОӘО) құрылады. Оның функцияларының бірі арнайы құрылған онлайн-платформада білімді тексеру және үлгілік оқу бағдарламаларын, білімді тексеруге арналған бақылау сұрақтарын әзірлеу (қайта қарау) болады. БОӘО функцияларына мемлекеттік еңбек инспекторлары мен мамандандырылған ұйымдарға арналған сарапшыларды даярлау, оқыту ұйымдары үшін дәріскерлер тізбесін дайындау, тіркеу және жүргізу де кіреді.

Бұдан басқа, салалық біліктілік шеңбері мен «Еңбекті қорғау» кәсіптік стандарты қайта қаралатын болады. Сондай-ақ кәсіпорында еңбекті қорғауға жауапты адамдардың құзыреттері мен біліктілігіне қойылатын талаптар өзектендіріледі.

 Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарымен ынтымақтастық орнатуға және өзара іс-қимылды кеңейтуге РҒЗИЕТ үйлестіруімен біліктіліктің салалық шеңберін, кәсіптік стандарттарды, біліктілік анықтамалықтарын, сондай-ақ еңбекті нормалау және қорғау саласындағы басқа да талаптарды сапалы өзектендіруді қамтамасыз ететін жаңа өзін-өзі реттейтін ұйымды (коммерциялық емес ұйым нысанындағы қауымдастық немесе одақ түрінде) құру ықпал ететін болады. Бұл республика кәсіпорындары үшін болашақ мамандарды даярлау деңгейін арттыруды және тиісінше ЕҚБЖ-ны дамудың жаңа деңгейіне көшіруді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ еңбекті қорғау саласындағы маман кәсіптерінің имиджін және талапкерлер арасындағы қызығушылықты арттыруға, оның ішінде кәсіптік бағдар беру жұмысы шеңберінде бағытталған бірқатар іс-шаралар іске асырылатын болады.

      Жекелеген экономика салалары үшін өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулардың (КЖ және КА) алдын алудың ғылыми негізделген шараларын әзірлеу бойынша еңбекті қорғау саласындағы ғылыми зерттеулерді қысқа мерзімді (іске асыру кезеңі – 12 ай) гранттық қаржыландыру мүмкіндіктері кеңейтілетін болады. Аталған ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға түпкілікті мүдделі тараптар (бизнес-құрылымдар, өнеркәсіптік кәсіпорындар, қоғамдық ұйымдар және басқалар) да тартылатын болады. Ғылыми әзірлемелердің нәтижелері елдің нақты кәсіпорындарында өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулар көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік береді.

      Еңбекті қорғау саласындағы ғылымды дамытуға РҒЗИЕТ-ті жалпы ғылыми-әдістемелік басшылықты қамтамасыз ету, ғылыми іс-шаралар өткізу, ғылыми әзірлемелерді мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының, республика кәсіпорындарының қызметіне енгізу базасы ретінде бекіту ықпал ететін болады. Осылайша, РҒЗИЕТ базасында магистранттар мен PhD докторларының кәсіптік практикалардан өтуі ұйымдастырылады, бұл теория мен практиканың өзара байланысын нығайтады. Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары қызметінің синергиясы еңбекті қорғау саласындағы ғылыми кадрлардың кәсіби даярлық деңгейін арттыруды қамтамасыз етеді, сондай-ақ ғылыми зерттеулер нәтижелерін білім беру процесіне интеграциялауға ықпал етеді.

      Жыл сайын KIOSH конференциясы мен көрмесі шеңберінде еңбекті қорғау жөніндегі ғылыми форум өткізілетін болады, ол ғылыми әзірлемелерді, кәсіпорындардың қызметінде инновациялық тәсілдерді қолдану мәселелерін талқылауға арналған диалог алаңына айналады.

      Бәсекелестіктің өсуі, персонал санын оңтайландыруға әкелетін өндірісті автоматтандыру жағдайында экономикалық қызметтің әртүрлі түрлері үшін еңбекті нормалаудың жаңа прогрессивті әдістерін енгізу мәселесін пысықтау уақтылы болып табылады. Осыған байланысты қауіпсіз еңбекті қамтамасыз ету үшін тұжырымдаманы іске асыруда негізгі болып табылатын персонал санының салааралық нормативтері (еңбекті қорғау мамандары, мемлекеттік еңбек инспекторлары) еңбек жағдайлары қолайсыз жерлерде жұмыс істейтін адамдардың санын, сондай-ақ шалғай орналасқан объектілердің бытыраңқылығын, мердігерлік (қосалқы мердігерлік) ұйымдардың болуын ескере отырып енгізілетін болады.

4.4. Еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторингтің тиімділігін арттыру

      Кәсіптік тәуекелді объективті төмендету жүйенің жай-күйі туралы шынайы әрі объективті ақпарат алынған жағдайда ғана мүмкін болады.

      Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау мен мониторингтің тиімділігін арттыру міндетін іске асыру автоматтандырылған цифрлық жүйелер мен жетілдірілген цифрлық платформалар арқылы жүзеге асырылады, осыған байланысты еңбекті қорғау саласындағы қолданыстағы автоматтандырылған цифрлық жүйе базасында «Кәсіпорындардың цифрлық картасы» (еңбекті қорғау көрсеткіштерін талдау құралы ретінде) атты қосымша элемент құрылатын болады.

      Мониторингтің негізгі бағыттары кәсіпорындардағы КТБ нәтижелері, өндірістік жарақаттану, кәсіптік аурулар, іс-шараларды қаржыландыру, кепілдіктер беру, жұмыскерлердің сертификатталған ЖҚҚ-мен, санитариялық-тұрмыстық үй-жайлармен, емдеу-профилактикалық тағаммен, медициналық қызметтермен, ЖОМС жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандырумен және салалық кәсіптік тәуекел карталарымен қамтамасыз етілуі туралы деректер болады.

      Еңбек жағдайларының жай-күйін барабар көрсететін көрсеткіштерді енгізе отырып, деректерді жинау жүйесін жеңілдету және кейіннен еңбекті қорғау жөніндегі ұлттық шолуды дайындау арқылы еңбекті қорғау жөніндегі ведомстволық статистика нысандары өзектендірілетін болады.

      Жазатайым оқиғалардың түпкі себептерін анықтау және кәсіптік тәуекелдерді басқару тиімділігін бағалау үшін жазатайым оқиға орын алған кезде КТБ жүргізу сапасына мемлекеттік сараптама жасау рәсімі енгізілетін болады.

      Бақылау субъектісіне бармай-ақ, бақылау объектілерінің қызметі туралы әртүрлі ақпарат көздерінен алынған мәліметтерді салыстыру арқылы еңбек заңнамасының сақталуына превентивті мемлекеттік бақылау тетігі енгізілетін болады.

      Ақпарат таратудың әртүрлі тәсілдерін пайдалану арқылы жұмыс берушілердің, жұмыскерлердің және қалың жұртшылықтың еңбекті қорғау және кәсіптік тәуекелдер мәселелері бойынша хабардарлығы арттырылатын болады.

      ЕҚБЖ-ны ақпараттық-анықтамалық сүйемелдеуге арналған, еңбек заңнамасының сақталуына өзіндік бақылау жүргізу мүмкіндігі бар, өзекті нормативтік және әдістемелік базаны, сарапшылардың консультацияларын қамтитын онлайн-платформа құрылатын болады.

      Жаңа жағдайларда еңбекті қорғау саласындағы талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды ұйымдастыруда халықаралық нормаларды іске асыруды қамтамасыз ету жөніндегі, оның ішінде басқарудың тік құрылымына және мемлекеттік еңбек инспекторларының біліктілігін арттыруға қатысты шаралар кешені өткізілетін болады.

      Өндірістік кеңес пен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторлар туралы үлгілік ережелерді әзірлеу, оларды мамандандырылған оқытуды және біліктілігін арттыруды ұйымдастыру арқылы қоғамдық бақылаудың рөлін арттыруға ықпал ететін шаралар жүргізілетін болады.

      Құрылыс алаңдарында мердігерлердің қауіпсіздік және еңбекті қорғау талаптарын сақтау жөніндегі жұмыстарын бас мердігердің жалпы үйлестіруін жүргізу практикасын тарату арқылы мердігер ұйымдардың қызметтерін пайдаланатын кәсіпорындарда қауіпсіздік пен еңбекті қорғауға ішкі бақылаудың тиімділігін арттыруға бағытталған іс-шаралар іске асырылатын болады.

      Сонымен қатар еңбекті қорғау саласындағы заңнаманы бұзғаны үшін еңбек қатынастары субъектілерінің, жазатайым оқиғалар және (немесе) жұмыскерлердің жұмыс уақытында жарақат алу фактілері туралы уақтылы хабарламағаны немесе оларды жасырғаны үшін жұмыс берушілер мен өзге де органдар мен ұйымдардың лауазымды адамдарының жауапкершілігін күшейту мақсатында заңнамаға тиісті өзгерістер енгізу көзделеді.

      Тұжырымдаманы іске асыру Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбекті қамтамасыз ету саласында оң өзгерістерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

5-бағыт. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты қамтамасыз ету

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты дамытудың жаңа тұжырымдамалық бағыты үш бағытқа негізделеді – құқықтық және техникалық реттеу, шешімдер қабылдауға арналған цифрлық құралдар, авариялардың, инциденттердің, өндірістегі жазатайым оқиғалардың алдын алуға арналған базалық әдістемелік аппарат. Сондықтан нысаналы бағдар ретінде реттеушілік саясат нақтыланып, цифрлық өнімдер барынша пайдаланылатын, өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі әдістемелік аппарат кеңейтілетін болады. Бұл өнеркәсіптік кәсіпорындарда техникалық қуаттарды қайта инвестициялау үшін ынталандырушы жағдайлар жасай отырып, жабдықтың техникалық жай-күйін бағалауға және болжауға мүмкіндік береді. Жүргізілетін шаралар түптеп келгенде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы тексерулер кезінде сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігін жоюға мүмкіндік береді.

5.1. Жүйелі тәсіл негізінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеушілік саясатты дамыту

      Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру, өндірістік объектінің жалпы қауіптілік деңгейін айқындау, қауіпті өндірістік объектілерді декларацияланатын объектілерге жатқызу, аттестаттау және рұқсат беру шарттары және т.б. мәселелерді қозғайтын заңнамалық нормалар күшейтілетін болады.

      1. Ерекше назарда қауіпті өндірістік объектілерге өзіндік сәйкестендіру және олардың тиесілігін айқындау жөніндегі нормативтік-әдістемелік құралдарды дамыту болады.

      Қауіпті өндірістік объектілерге жатқызудың негізі қауіпті өндірістік фактордың түрін, оның ішінде қауіпті заттарды, бұйымдарды, материалдарды, техникалық құрылғыларды және т.б. ескере отырып, әдістемелік аппаратты кеңейту және сараланған тәсілді енгізу болады.

      Қауіпсіздік талаптарын бұзушылықтардың санаттылық жүйесі пысықталып, енгізілетін болады, жедел ден қою шараларының жіктеуіштері айқындалып, тәуекелдерді бағалау критерийлері қайта қаралатын болады.

      Әдістемелік тұрғыдан өндірістік объектінің қауіптілігін және барлық ілеспе процестерді, бақылау-қадағалау рәсімдерін, оқытуды және т.б. сапалы бағалауға арналған цифрлық өнімдер мен функционалдық құралдарды енгізу қамтамасыз етілетін болады.

      Мыналар бойынша реттеушілік нормаларды қайта қарау нормашығармашылық қызметтің объектісі болады:

      нақты қауіпті өндірістік объектінің немесе қандай да бір белгісі бойынша (мысалы, салалық тиесілігі бойынша) біріктірілген оның түрінің қауіптілік деңгейін бағалау,

      қауіпті өндірістік объектіні (объектілер түрлерін) әрқайсысы үшін мемлекеттік бақылауды жүзеге асырудың оңтайлы режимі белгіленетін объектілер топтарының біріне жатқызу критерийлерін айқындау,

      қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын жабдықтың қалдық ресурсын айқындау тәртібі мен кезеңділігін, оны қауіпсіз пайдалану мерзімдерін ұзарту тәртібін және т.б. айқындау.

      Қадағалаудағы субъектідегі қауіпті өндірістік объектілердің шоғырлануы авариялардың туындау әлеуетін айқындайды. Егер ол жоғары деп бағаланса, онда осы субъектідегі қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиісті жүйелерін кешенді түрде құру және оларға қызмет көрсету талап етіледі.

      Тәуекелге бағдарланған тәсілде авариялық жағдайлардың көріністері тек авариялардың туындау жиілігімен ғана емес, сонымен қатар олардың ауқымымен, яғни салдарының ауырлығымен сипатталады. Кез келген авария бірегей және оның залалы көптеген факторларға байланысты болады.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздікті басқарудың қолданыстағы жүйесі «оқиғадан кейінгі» деректерге (авариялар мен инциденттердің саны, жазатайым оқиғалардың саны және олардың ауырлығы және т.б.) негізделеді және осы жүйедегі іркілістерді ғана көрсететіндіктен, тек әрекет етуге қабілетті. Жаңа модель жүйенің проактивті жұмыс форматына қайта бағдарлануын көздейді, бұл ретте аварияларды, инциденттерді, жазатайым оқиғаларды күтпей-ақ, бірінші кезекте қолда бар қауіпті анықтау (сәйкестендіру), осы қауіптердің туындау тәуекелдерін бағалау, есептеу жүргізу, тәуекелдерді саралау және алдын алу шараларын өткізу маңызды болады. Тәуекелдерді төмендету және жою жөніндегі іс-шараларды егжей-тегжейлі жоспарлау, осы іс-шараларды міндетті және толық орындау еңбек қауіпсіздігін басқаруға, авариялар мен инциденттердің алдын алуға, өндірістегі өндірістік жарақаттану деңгейін едәуір төмендетуге мүмкіндік береді.

      Қауіпсіздікті басқарудың жаңа циклдік «сервистік» моделінің форматы жеті негізгі компоненттен тұрады: қауіптерді сәйкестендіру (анықтау); тәуекелдерді талдау, есептеу және саралау (шамасы бойынша бағалау); қауіпсіз еңбекке бейілділікті декларациялау; ресурстармен қамтамасыз ету; тәуекелдерді басқару; бақылау және мониторинг, көрсеткіштерді өлшеу; алдын алу және түзету шаралары.

      Нысаналы қызметтің негізгі бағыты басқару постулатына негізделеді: «тек анықтай алған нәрсені ғана басқаруға болады».

      2. Қауіпті өндірістік объектілердің өнеркәсіптік қауіпсіздігінің нормативтік-құқықтық режимі қауіпті өндірістік объектілердегі авариялардың тәуекелдерін болжаудың, анықтаудың, талдаудың және бағалаудың тиімді жүйесін, өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз етудің сенімді жүйесін құруға, ықтимал авариялардың салдарын жоюға бағытталған қызмет қағидаларының, іс-қимыл алгоритмінің немесе мінез-құлық нұсқаулықтарының жиынтығынан тұрады. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті нормативтік-техникалық және құқықтық реттеудің айрықша белгілері оның субъектілері мен қауіпті өндірістік объектілерінің көптігі және әртүрлілігі болып табылады. Осыған байланысты реактивті сипаттағы біріздендірілген нормалар нақты қауіпті өндірістік объектінің ерекшелігін ескере отырып, ретке келтірілген жүйеге құрылуы тиіс.

      Қауіпті өндірістік объектілерді қауіпсіз пайдаланудың шарттары мен ерекшеліктерін белгілейтін, олардағы авариялардың алдын алуға мүмкіндік беретін және олар орын алған жағдайда жағымсыз салдарын оқшаулау мен жоюды қамтамасыз ететін нормативтік құқықтық актілер мен нормативтік-техникалық құжаттар жүйесі дамыған елдердің нормаларымен үйлестіру негізінде толық жүйелендіріліп, өзектендірілетін болады.

      Қауіпті өндірістік объектіні жобалауға, салуға, пайдалануға, кеңейтуге, реконструкциялауға, техникалық қайта жарақтандыруға, консервациялауға және жоюға, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын техникалық құрылғыларды дайындауға, монтаждауға, баптауға, оларға қызмет көрсетуге және жөндеуге қойылатын өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары отандық ерекшелікті ескере отырып, барынша үйлестірілетін болады.

      Нормативтік реттеу өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қызмет түрлерін лицензиялаудың ұлттық рәсімдерін, талаптары мен шарттарын, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерде техникалық құрылғыларды қолдану тәртібі мен шарттарын, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерді пайдаланатын ұйымдардың жұмыскерлерін (мамандары мен персоналын) даярлау және аттестаттау жөніндегі ұлттық рәсімдер мен талаптарды жақындастыруға бағытталатын болады.

      3. Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша өзін-өзі реттеу және аккредиттеу институттарын дамыту жұмысы тәуекелге бағдарланған сараланған тәсіл тұрғысынан жалғастырылатын болады.

      Мамандандырылған нарық субъектілерінің жауапкершілігін күшейту есебінен өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы «қауіпсіздікті басқарудың сервистік моделіне» көшу жөніндегі реттеушілік нормалар қайта қаралатын болады.

      Тұжырымдамада өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын заңды тұлғалардың, мамандандырылған нарық субъектілерінің, оның ішінде АСҚҚ қызметіндегі реттеушілік саясатты өзектендіру көзделген.

      Мысалы, АСҚҚ өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясына енгізілетін болады, оларды аттестаттау рәсімі қатаңдатылып, меншікті жабдықтары мен жарақтарының болуы жөніндегі нормалар енгізіледі, АСҚҚ күштері мен құралдарын топтастыруды есепке алу мониторингі, олардың тендерлік құжаттама талаптарына сәйкестігі енгізіледі. Осындай реттеу реформалары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын басқа да заңды тұлғаларға қатысты жүргізіледі. Бұдан басқа, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы көрсетілетін қызметтер мен жұмыстардың сапасын және қызметтерді жеткізушілердің жауапкершілігін қамтамасыз ету үшін рұқсат беру құжаттарын кері қайтарып алу және қызметті жүзеге асыру құқығын тоқтата тұру енгізілетін болады.

5.2. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесін цифрлық трансформациялау

      Жаңа заңнамалық бастамалар іске асырылатын болады. Жаңа ведомстволық цифрлық өнімдерді барлық негізгі мемлекеттік дерекқорлармен толық интеграциялау көзделеді. Ең алдымен, цифрландыру қолданыстағы тетіктерді жеңілдетуге, қызмет түріне, көлеміне, өндірістік объектілерінің санына қарамастан барлық субъектілер үшін тең қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып, рұқсат беру процестерін оңтайландыруға және ашық етуге мүмкіндік береді. Бұл құрал әрбір қауіпті өндірістік объектінің қауіптілік деңгейіне сәйкес келетін көлемде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі жауапты тұлғалардың өзара міндеттемелеріне сараланған тәсілді қамтамасыз ететін байланыстырушы буынға айналады.

      1. Авариялар тәуекелінің дәрежесі мен олардың салдарының ауқымы бойынша қауіпті өндірістік объектілер тізбесін, қауіпсіздікті қамтамасыз етудің қажетті деңгейіне сәйкес келуге мүмкіндік беретін шараларды жүйелеу цифрландыру және реттеуді саралау арқылы барлық қатысушылармен өзара іс-қимыл жасаудың жаңа әдістері үшін негіз болады.

      Ақпараттың ашықтығы мен қолжетімділігін қамтамасыз ететін өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы басқарудың жаңа транспарентті цифрлық моделінің нысаналы мақсаты негізгі өндірістік қорларды жаңғыртуға, инновациялық технологияларды енгізуге, заманауи жабдықтар мен қауіпсіз материалдарды қолдануға, кадр құрамының біліктілік сапасын арттыруға жәрдемдесу болады. IT-құралдар мен онлайн-жүйелерді қолданудағы үздік практиканы бейімдеуді ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы барлық реттеушілік өріс цифрлық форматқа көшірілетін болады.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің барлық қажетті компоненттерін құруға негіз болатын «Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделін іске асыру көзделген.

      2. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрлық дамытудың басымдығы бақылау-өлшеу әдістерін, өнеркәсіптік қауіпсіздіктің цифрлық картасын және қауіпті өндірістік объектілердің интерактивті картасын, технологиялық аудитті және басқарудың ішкі, қоғамдық және мемлекеттік деңгейлеріндегі бақылауды енгізу арқылы қауіпті өндірістік объектілерді 100 % қамтуды қамтамасыз етуге тиіс мемлекеттік мониторинг жүйесі болып табылады. Бұл бағыттағы басты жаңалықтардың бірі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторингті проактивті цифрлық форматқа көшіру болады. Ол үшін қауіпті өндірістік объектілерде оқиғалардың туындау себептерін талдаудың жаңа әдіснамасы іске асырылатын болады. Әдіснаманы іске асыру цифрлық бақылау және қадағалау әдістерін енгізуді және дамытуды талап етеді, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметінің барлық базалық элементтерін цифрландыруға мүмкіндік береді, қашықтан бақылау әдістерін сынақтан өткізудің негізіне айналады. Мысалы, жерасты тәсілімен тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде персоналды бақылау, авариялар туралы хабарлау, позициялау және іздеу жүйесін міндетті түрде енгізу көзделеді. Бұл кәсіпорындардың қызмет процестеріндегі ауытқуларға жедел ден қою мүмкіндігімен қауіпті өндірістік объектілердің технологиялық процестерінің жай-күйіне үздіксіз бақылау жүргізуге мүмкіндік береді.

      Негізгі функционалы қауіпті өндірістік объектілердің тізілімін автоматты режимде қалыптастыру болатын әзірленген бірыңғай мемлекеттік цифрлық жүйе оларды өнеркәсіптік қауіпсіздік нормалары мен талаптарына сәйкестігі тұрғысынан дәл осындай режимде верификациялауды және валидациялауды жүзеге асыра алады деп көзделеді. Сондай-ақ жабдықтың техникалық жай-күйін бағалау және болжау әдісі енгізілетін болады. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның өнеркәсіптік қауіпсіздіктің нақты жай-күйі және авариялық-құтқару жұмыстарының жүргізілуі туралы хабардар болу деңгейін арттыру үшін төтенше жағдайлар туралы нақты уақыт режимінде есепке алудың, хабарлаудың, ақпарат жинаудың және талдауды қалыптастырудың бірыңғай автоматтандырылған жүйелерін енгізу, сондай-ақ қатысушы авариялық-құтқару қызметтерінің ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан, азаматтық қорғаудың қолда бар күштері мен құралдарының құрамында командалық-штабтық жаттығуларды мерзімді түрде өткізу қажет. Сондай-ақ мониторингпен қауіпті өндірістік объектілерге техникалық сүйемелдеу қызметтерін көрсететін субъектілер қызметтерінің сапасы туралы мәліметтер қамтылатын болады.

      Өнеркәсіптік объектілердегі оқиғалар туралы толық және уақтылы ақпараттың болмауы проблемасын шешу үшін авариялар мен инциденттердің электрондық банкі құрылатын болады, онда авария немесе инцидент болған жер, оның туындау себептері, тартылған жұмыскерлер, салдары, іс-қимылдар жөніндегі ұсынымдар және т.б. туралы ақпарат жүйелендіріліп сақталады және қажет болған жағдайда пайдаланылады.

      3. Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің бірыңғай цифрлық жүйесінің міндетті компоненті 24/7 форматында консультациялар беруге арналған, оның ішінде қауіпті өндірістік объектілерде авариялар мен инциденттер орын алған кезде қолдау көрсететін, жасанды интеллект мүмкіндіктерін және ашық цифрлық жүйелерде типтік модельдік жағдайларды ілгерілетуді пайдаланатын онлайн-платформа болуы тиіс.

      Жаңа цифрлық жүйенің барлық әрекеттері автоматтандырылатыны маңызды, бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайтуға және объектілер мен жабдықтарды пайдалануға беру кезінде тексерулер жүргізудегі сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігін төмендетуге мүмкіндік береді.

5.3. Ішкі және сыртқы қажеттіліктердің теңгерімділігін ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз ету, оны тиімді пайдалану жүйесін құру.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ресурстармен қамтамасыз етілуі – негізгі параметрлері үш критерий негізінде сипатталатын көп факторлы ұғым:

      ұзақ мерзімді перспективада жүйелі, үздіксіз және тиімді жұмыс істеу үшін қажетті ресурстық әлеует пен ресурстармен жарақтандырылу (техника мен технологиялар, кәсіби-білікті кадрлар, ғылыми әзірлемелер және т.б.);

      ресурстық тетік және ресурстардың теңгерімділігі (өндірістік объектінің қауіптілігін бағалау сапасын арттыру; пайдалану мерзімі өтіп кеткен технологиялық жабдықтың үлесін азайту және т.б.);

      ресурстарды пайдаланудан алынатын нәтиже (қауіпті өндірістік объектілердің қауіптілік деңгейін, авариялар мен инциденттердің санын төмендету, өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзушылықтар санын қысқарту және т.б.).

      1. Қауіпсіздік мәдениетін және өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің тиімділігін арттыру ғылыми әлеуетті дамыту және кәсіби-кадрлық дербестікті қамтамасыз ету есебінен қол жеткізіледі. Осы бағыт шеңберінде қызметтің барлық спектрі бойынша шешімдер қабылдау мен жедел ден қоюдың бірыңғай орталығы арқылы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ұлттық басқару жүйесін қалыптастыруға бағытталған шаралар қабылданатын болады.

      Хабардарлықты арттыру, ақпаратты меңгеру және алынған білімді қолдана білу кәсіпорынды басқарудың барлық деңгейлерінде (ұлттық, салалық, өңірлік) өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бірінші кезектегі және жетекші фактор болып табылады. Осыған байланысты ұлттық біліктілік жүйесі шеңберінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби қызметтер бойынша салалық біліктілік шеңбері өзектендірілетін болады. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы білімнің пәнаралық сипатын және оның салаларда кеңінен қолданылатынын атап өтеміз. Мысалы, қауіпті өндірістік объектілердегі құтқарушыларды даярлау мұнай-газ саласында, көмір саласында, тау-кен өндіру саласында және жерасты құрылысында газдан құтқару және тау-кен құтқару жұмыстарын, мұнай-газ ұңғымаларындағы ашық бұрқақтарға қарсы жұмыстарды жүргізу жөніндегі білімді талап етеді.

      Қазіргі заманғы өндірістегі жаңа сын-қатерлер мен қауіптерге дайындықты қамтамасыз ететін өнеркәсіптік қауіпсіздік қажеттіліктері үшін өзекті әрі қолданбалы құзыреттер мен дағдыларды дамыту қажет.

      Жүргізіліп жатқан жұмыс өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын мамандар мен сарапшыларды аттестаттау және қайта аттестаттау нормативтерін, мысалы, құтқарушылардың дене дайындығы нормативтерін қайта қарауға серпін береді.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік өндірістік тәуекелдердің кең ауқымының алдын алуға бағытталған және өндірістік жарақаттанудың нөлдік деңгейін қамтамасыз етуді бағдар етеді. Қауіпті өндірістік факторларды, әсіресе қауіпті табиғи құбылыстардан туындайтын факторларды толықтай жою мүмкін еместігін мойындай отырып, осы тәуекелдердің сипатын түсіну, олардың ықтимал теріс әсерінің ауқымын сезіну және тиімді қорғаныс шараларын қабылдау қажет екенін түсіну керек. Осыған байланысты қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған инновациялық әдістерді, материалдарды, технологияларды әзірлеу, озық тәжірибені игеру, ғылыми зерттеулерді тұрақты негізде жүргізу, ғылыми кадрларды даярлау және материалдық-техникалық зерттеу базасын нығайту қажет.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік шараларының тиімділігі халықаралық және ұлттық деңгейлердегі үйлестірілген іс-қимылдарға байланысты. Сондықтан ғылыми, оқу, коммерциялық ұйымдардың өкілдері, азаматтық қоғам және мемлекеттік органдар атынан кәсіби сарапшылар қоғамдастығы арасында халықаралық байланыстар орнату, сондай-ақ аса маңызды ақпарат алмасу үшін оларды қолдау қажет.

      Ғылыми негіздеме жасау және зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша халықаралық ұйымдармен және бірлестіктермен ынтымақтастық орнатумен айналысатын өнеркәсіптік қауіпсіздік ғылыми-техникалық орталығын құру мәселесі пысықталатын болады. Салалық ерекшелікті және қауіпті өндірістік объектілердің аумақтық орналасуын ескере отырып, басым тақырыптар бойынша ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, атап айтқанда, қауіпсіз және ресурс үнемдейтін технологияларды енгізу, қауіпті өндірістік объектілердегі қауіптілікті талдаудың және авариялар тәуекелін бағалаудың тиімді әдістері, қауіпті өндірістік факторлардың әсерін төмендету жөніндегі инновациялық шешімдер мәселелері пысықталатын болады.

      2. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің жұмыс істеуі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау мен қадағалауды жүзеге асыру үшін мемлекеттік инспекторлар саны нормативтеріне сәйкес барлық қажетті ресурстармен, оның ішінде кадрлық ресурстармен қамтамасыз етілуі тиіс. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік инспекторлар қызметінің ерекшелігін ескере отырып, қызметтік міндеттерін орындау барысында қауіпті өндірістік факторлардың теріс әсеріне ұшырайтынын, шахталарға түсетінін, зиянды өндірістерді тексеретінін және т.б. атап өткен жөн. Осыған байланысты мемлекеттік инспектордың мәртебесін және оның әлеуметтік қорғалуын, оның ішінде еңбекақы төлеу мен әлеуметтік кепілдіктерді арттыру жөнінде шаралар қабылдау қажет.

      Жергілікті атқарушы органдардың өздеріне сеніп тапсырылған, көпшілігі қауіпті техникалық құрылғыларды (жүк көтергіш механизмдерді немесе қысыммен жұмыс істейтін жабдықтарды) пайдаланатын әлеуметтік инфрақұрылымның қауіпті өндірістік объектілерінде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге әлсіз тартылуына байланысты мемлекеттік бақылаудың ұйымдастырушылық-құқықтық деңгейін күшейту және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар арасындағы өкілеттіктерді қайта қарау жөніндегі шаралар көзделген.

      Аварияларды жоюға жедел ден қою, реттеу және бақылау үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган жанынан АСҚҚ қызметін үйлестіру жөніндегі бөлімше құрылатын болады, ол АСҚҚ-ны халықаралық ауқымдағы аварияларды жоюға, сондай-ақ иесіз қауіпті өндірістік объектілердегі аварияларды, пайдаланылған мұнай және газ ұңғымаларының саңылаусыздығы бұзылған кездегі аварияларды жоюға тарту мәселелерін үйлестіретін, АСҚҚ-ны дамыту, оларды қаржыландыру (жеңілдікпен кредиттеу) және әлеуметтік қамтамасыз ету (кепілдіктер, жеңілдіктер, төлемдер, өтемақылар) мәселелерін пысықтау жөнінде шаралар қабылдайтын болады.

      Кәсіпорын деңгейінде өндірістік авариялар мен инциденттердің алдын алу және шаралар қабылдаудың жеделдігі кәсіпорындардың бірінші басшыларына тікелей бағынатын қауіпті өндірістік объектілердің өндірістік бақылау қызметтерін құру арқылы қамтамасыз етілетін болады.

      Сонымен қатар тәуекел дәрежесі төмен және орташа қауіпті өндірістік объектілерге өндірістік бақылау жүргізу мамандандырылған нарық субъектілеріне бекітіледі, ал тәуекел дәрежесі жоғары қауіпті өндірістік объектілерге бақылауды мемлекеттік инспекторлар жүзеге асырады.

      3. Қауіпті өндірістік объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ынталандырудың экономикалық тетіктерін, оның ішінде негізгі қорларды жаңарту, қауіпті объектілерді жаңғырту және техникалық қайта жарақтандыру, ресурсы таусылған және жарамдылық қоры шектеулі қауіпті объектілердің жабдықтарын пайдаланудан шығару мәселелерін қайта қарау қажет.

      Өнеркәсіптік кәсіпорындарда қайта инвестициялаудың ынталандырушы тетіктері енгізілетін болады. Сонымен қатар кәсіпорын басшыларының әртүрлі себептермен техникалық қайта жарақтандыру жоспарын орындамау мәселесі пысықталатын болады, ол үшін елдегі экономикалық жағдайларды ескере отырып мониторинг тетігін енгізу, бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі қағидатын практикалық іске асыруға қоғамдық институттардың қатысуын ынталандыру және т.б. қажет.

      Бұл бағыттағы маңызды инновациялар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында превентивті сақтандыру бағдарламаларын пысықтау және енгізу, сондай-ақ қауіптілік деңгейін ескере отырып, сараланған сақтандыру тарифін қолдану болады. Өндірістік жағдайлар мен экономикалық қатынастардың белсенді өзгеруі тәуекелдерді бағалау және авариялардың алдын алу жүйесіндегі институционалдық өзгерістерге сәйкес келетін сақтандыру құралдары мен әдістерін іздестіруді талап етеді. Осыған байланысты аварияларды оқшаулауға және олардың салдарын жоюға байланысты шығындарды өтеу тетіктерін енгізу қажет.

      Сондай-ақ өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын орындамау және қауіпті өндірістік объектілер иелерінің жол берілген бұзушылықтар үшін жауапкершілігін күшейту мәселелері, оның ішінде әкімшілік іс жүргізуді қайта қарау, жедел ден қою шараларын қолдану, айыппұлдар мен қызметті тоқтата тұру мерзімдерін ұлғайту, қылмыстық жауаптылық енгізу мәселелері кешенді түрде пысықталатын болады.

6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер

      Мақсаттарға қол жеткізу осы Тұжырымдамаға арналған кестеде көрсетілген нысаналы индикаторлармен өлшенетін болады.

Кесте. Нысаналы индикаторлар

Жүктеп алу

№ р/сНысаналы индикаторларӨлшем бірлігіБолжам      
2024 жыл2025 жыл2026 жыл2027 жыл2028 жыл2029 жыл2030 жыл   
12345678910
1Сұранысқа ие кәсіптердің кәсіптік стандарттармен қамтылу үлесін жеткізу%50556065758590
2Сапалы жұмыс орындарының санын ұлғайтумың адам2 4522 8473 0853 3243 5623 8014039
2.1Ауыл, орман және балық шаруашылығымың адам6571788592101108
2.2Кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазумың адам156178201224247270293
2.3Өңдеу өнеркәсібімың адам323361400441481524564
2.4Электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондицияланған ауамен жабдықтаумың адам647076828995102
2.5Сумен жабдықтау, қалдықтарды жинау, өңдеу және жою, ластануды жою жөніндегі қызметмың адам16192021222425
2.6Құрылысмың адам152159166174182191199
2.7Көтерме және бөлшек сауда, автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеумың адам211226240255270285300
2.8Көлік және қоймалаумың адам211228244261280298317
2.9Тұру және тамақтану бойынша қызметтер көрсетумың адам22242526283032
2.10Ақпарат және байланысмың адам7990101112124136148
2.11Қаржылық және сақтандыру қызметімың адам57585859596060
2.12Жылжымайтын мүлікпен операциялармың адам21222323242526
2.13Кәсіби, ғылыми және техникалық қызметмың адам66687072747678
2.14Әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету саласындағы қызметмың адам62667072768084
2.15Мемлекеттік басқару және қорғаныс, міндетті әлеуметтік қамсыздандырумың адам260268276285293301309
2.16Білім берумың адам372394420439456466483
2.17Денсаулық сақтау және халыққа әлеуметтік қызмет көрсетумың адам256276297318339358379
2.18Өнер, ойын-сауық және демалысмың адам30333538404446
2.19Қызметтердің өзге де түрлерін көрсетумың адам29313235363940
2.20Платформалық жұмыспен қамтумың адам-205253302350398446
2.21Абай облысымың адам60697174768082
2.22Ақмола облысымың адам99116126136148158170
2.23Ақтөбе облысымың адам127148161174187200213
2.24Алматы облысымың адам98113125136148160172
2.25Атырау облысымың адам111129141153164175186
2.26Батыс Қазақстан облысымың адам89103113122131141150
2.27Жамбыл облысымың адам100115124134143152161
2.28Жетісу облысымың адам73838895101107113
2.29Қарағанды облысымың адам150169180189199209219
2.30Қостанай облысымың адам108123130136144151159
2.31Қызылорда облысымың адам7993100108115123130
2.32Маңғыстау облысымың адам98116130142154166178
2.33Павлодар облысымың адам99111116121125131135
2.34Солтүстік Қазақстан облысымың адам67757881858892
2.35Түркістан облысымың адам147174191207224241258
2.36Ұлытау облысымың адам30333537394042
2.37Шығыс Қазақстан облысымың адам96108112118122127131
2.38Астана қаласымың адам252296326354384412442
2.39Алматы қаласымың адам466553610668725783840
2.40Шымкент қаласымың адам103120128139148157166
3Жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларының цифрландырылған үлесін 86-дан 100 %-ға дейін жеткізу%868890929498100
4Жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік қызметтерді алушылардың және жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларымен онлайн форматта қамтудың үлесін 44-тен 73 %-ға дейін ұлғайту%50545862657073
5Бизнес-процестер бойынша оқудан өткен мансап орталықтары қызметкерлерінің үлесін 14,2-ден 85 %-ға дейін арттыру%25303550658085
6Қазақстан Республикасы бойынша жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды кәсіптік тәуекелді бағалаумен қамтуды арттыру%-304050607080
71000 жұмыскерге шаққандағы өліммен аяқталған еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардың жиілік коэффициентікоэффициент0,0350,0330,0310,0290,0270,0250,023
8Өндірістік жарақаттану мен кәсіптік ауруларды жасыру деңгейіарақатынас12:113:114:115:116:117:118:1
9Жеке меншік нысанындағы жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде жұмыскерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесімен қамту%60657075808590
10Қауіпсіздік пен еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты адамдардың еңбекті қорғау мәселелері бойынша білімін тексеруден сәтті өткен үлесі%-405060708090
11Іске асырылатын ғылыми-техникалық бағдарламалар мен жобалардың санысаны3445566
12Кәсіпорындардағы (белсенді заңды тұлғалардағы) қауіпсіздік пен еңбекті қорғау жай-күйін мемлекеттік мониторингпен қамту%-304050607080
13Қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторинг жүйесімен қамту деңгейі%-7580859095100
14Қауіпті өндірістік объектілерде өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша реттеушілік талаптардың (қағидалар, нормалар, стандарттар және т.б.) болуы деңгейі%-3050708090100
15Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрландыру деңгейі%-3050708090100
16«Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделіне негізделген мемлекеттік мониторингтің цифрлық жүйесін пайдаланушылар өсімінің қарқыны%-05010101010
17Техногендік себептерден туындаған авариялар санының төмендеу қарқыны%--3 %-5 %-6 %-7 %-8 %-10 %
18Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында іске асырылатын ғылыми-техникалық жобалардың саны (жалғасып жатқандарын қоса алғанда)бірлік-002222
19Қауіпті өндірістік объектілердегі жабдықтың техникалық жай-күйін бағалаудың (болжаудың) орташа деңгейі (тозуы)%-705040302010

      Ұсынылып отырған шараларды іске асыру сапалы жұмыс орындарының санының ұлғаюына, жұмыспен қамту құрылымының жақсаруына, 1000 жұмыскерге шаққандағы өндірістік жарақаттану жиілігі коэффициентінің ұзақ уақыт бойы 0,23-тен аспайтын тұрақты көрсеткішке дейін төмендеуіне (2025 жылғы нақты көрсеткіш – 0,18), қауіпсіздік пен еңбекті қорғау саласындағы бұзушылықтар үлесінің еңбек заңнамасының анықталған бұзушылықтарының жалпы санындағы ұзақ уақыт бойы 23 %-дан аспайтын тұрақты көрсеткішке дейін төмендеуіне (2025 жылғы нақты көрсеткіш – 18,2 %), барлық қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторинг жүйесімен 100 %-ға дейін толық қамтуға, қолданыстағы реттеушілік рәсімдерді цифрлық өнімдермен 100 %-ға дейін қамтуға, техногендік себептерден туындаған авариялар санын 10 %-ға азайтуға алып келеді.

      2030 жылдың соңына қарай экономикада 4,0 млн сапалы жұмыс орны болжанады, бұл жұмыспен қамтудың жалпы құрылымындағы 45 %-ды құрайтын болады.

      Сапалы жұмыс орындарының орташа жылдық өсу қарқыны 10 %-ды құрайды.

      1,7 млн адамның табысы медианалық жалақы деңгейінен жоғары деңгейге дейін өседі.

      Жыл сайын табысы медианалық жалақыдан асатын адамдар саны орта есеппен 288 мыңға ұлғаятын болады.

 Қазақстан Республикасында 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасына қосымша

Қазақстан Республикасында 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары

Қазақстан Республикасында 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасы

 

 

 

    

   

  

 

Скачать

№ п/пНаименованиеФорма завершенияСрок исполненияОтветственные исполнителиОбъем финансированияИсточник финансирования
1234567
Направление 1. Развитие человеческого капитала
Целевой индикатор 1. Доведение доли востребованных профессий, охваченных профессиональными стандартами, к 2030 году до 90 % (2024 год – 50 %, 2025 год – 55 %, 2026 год – 60 %, 2027 год – 65 %, 2028 год – 75 %, 2029 год – 85 %, 2030 год – 90 %).
1Внедрение современных форм управления в организациях ТиПО, входящих в кластерприказ МПдекабрь 2024 годаМП, МИОне требуетсяне требуется
2Внедрение сетевой формы обучения в системе ТиПО приказ МПдекабрь 2026 годаМП, МТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
3Внедрение программы ранней профессиональной диагностики школьников и ориентации на востребованные профессиипрограмма ранней профессиональной диагностикидекабрь 2024 – 2030 годовМП, МНВО, МТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
4Совместная работа школ и ТиПО для получения практических навыков в стенах ТиПО дипломдекабрь 2024 – 2030 годовМП, МТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
5Профилизация организаций ТиПО с определением "якорных" организаций постановления акимов областей, городов Астаны, Алматы и Шымкентадекабрь 2024 – 2030 годовМП, МТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
6 Признание результатов обучения ТиПО для продолжения образования в организациях высшего и (или) послевузовского образованияпризнание результатов обучения ТиПОдекабрь 2024 – 2030 годовМНВО, МПне требуетсяне требуется
7Определение профессий, по которым будет вестись признание профессиональных квалификаций реестр профессий2024 – 2030 годыМТСЗН, заинтересованные государственные органы,НПП "Атамекен" (по согласованию)не требуетсяне требуется
8Разработка и актуализация профессиональных стандартов приказы2024 – 2030 годызаинтересованные государственные органыне требуетсяне требуется
9Разработка и актуализация образовательных программ ТиПО и высшего и (или) послевузовского образования на основе профессиональных стандартовобновление образовательных программ2024 – 2030 годыМП, МНВО, МТСЗНне требуетсяне требуется
10Расширение доступа к информации для эффективного профессионального ориентирования через цифровой "Путеводитель по профессиям" путеводитель по профессиям2024 – 2030 годыМТСЗН, МНВО, МПне требуетсяне требуется
11Передача организаций ТиПО в доверительное управление крупным предприятиям и в рамках офтейк-контрактов постановления акимов областей, городов Астаны, Алматы и Шымкентадекабрь 2024 – 2030 годовМИО, МП, МТСЗНне требуетсяне требуется
12Мониторинг горизонтальной мобильности рабочей силы по межрегиональному и межотраслевому перетоку, вовлечению в предпринимательскую деятельность отчетдекабрь 2024 – 2030 годовМТСЗН,МП, МНВО, МИОне требуетсяне требуется
13Выработка предложений по стимулированию внутренней мобильности в рамках инвестиционных проектов, предусматривающих создание массовых рабочих мест, развитие жилищной и транспортной инфраструктуры для создания полюсов экономического роста за пределами агломераций (городов Астаны, Алматы, Шымкента) аналитическая информациядекабрь 2024 годаМТСЗН, МПС, МТ, МЭ, МЭПР, МСХ, МИОне требуетсяне требуется
14Стимулирование релокации кадров в трудодефицитные регионыаналитическая информациядекабрь 2024 годаМТСЗН, МПС, МТ, МЭ, МЭПР, МСХне требуетсяне требуется
Направление 2. Стимулирование спроса на качественные рабочие места
Целевой индикатор 2. Увеличение количества качественных рабочих мест, в тысячах человек (2024 год – 2452, 2025 год – 2847, 2026 год – 3085, 2027 год – 3324, 2028 год – 3562, 2029 год – 3801, 2030 год – 4039).
15Запуск в промышленную эксплуатацию информационной системы недропользования, включающей: цифровую базу данных геологической информации;"Единое окно" для получения государственных услуг;интерактивные геологические карты (лаборатории, кернохранилища, обогатительные фабрики, металлургические заводы, логистические пути и др.);обеспечение открытого доступа в информационную систему потенциальным инвесторам и действующим недропользователямакт приема в промышленную эксплуатациюиюнь 2024 годаМИИЦР, МПС, МЭне требуетсяне требуется
16Разработка предложений по внесению изменений в Трудовой кодекс Республики Казахстан по вопросам взаимодействия центральных государственных, местных исполнительных органов, а также крупных горно-металлургических организаций и недропользователей, планирующих высвобождение сотрудников при модернизации производствапредложения в Правительство Республики Казахстаниюнь 2027 годаМТСЗН, МПС, МЭ, МЭПР, МИОне требуетсяне требуется
17Внедрение механизма гражданского офсета для развития внутристрановой ценности путем локализации производств в рамках регулируемых закупок и проектов государственно-частного партнерства проект законодательных поправокдекабрь 2024 годаМПС, МФ, МЭ, МСХ, МЭПРне требуетсяне требуется
18Промышленная кооперация, предложение пакета стимулов для иностранных инвесторов для расширения и (или) создания совместных производств в приграничных регионах, обеспечивающих встраивание в трансграничные цепочки создания стоимостианалитическая информация и рекомендациииюнь 2025 годаМПС, МНЭ, МТСЗН, МСХ, МЭ, МФне требуетсяне требуется
19Разработка предложений по вопросам создания механизма предоставления земельных участков на основе открытого аукциона для предоставления земельных участков под строительство жилья с учетом обязательств со стороны застройщика по передаче доли жилой площади в объекте застройкианалитическая информация и рекомендациидекабрь 2024 годаМСХ, МПС, МФ, МИОне требуетсяне требуется
20Развитие железнодорожной инфраструктуры,строительство вторых путей участка "Достык – Мойынты", "Дарбаза – Мактаарал", новой железнодорожной линии "Бахты – Аягоз" и обводной железнодорожной линии в обход станции "Алматы".Ремонт 11 тысяч км железнодорожных участков до конца 2029 года акт выполненных работдекабрь 2029 годаМТ1. "Достык – Мойынты" 542 863 679 теңге2. "Дарбаза Мактаарал" 284 400 000 теңге3. "Бахты – Аягоз" 572 300 000 теңге4. Обход станции Алматы154 281 723 теңге5. Ремонт11 тысяч км железнодорожных участков за счет средств АО "НК "КТЖ"1. "Достык – Мойынты" - Нацфонд РК2. "Дарбаза – Мактаарал" - 15% - Нацфонд РК85% - рыночный заем от МФИ, АБИИ и АБР под гарантию АО "Самрук-Қазына"3. "Бахты – Аягоз" - заемные средства БРК, China Exim Bank, China Development Bank4. Обход станции Алматы – МФИ, АБИИ и АБР под гарантию АО "Самрук-Қазына"5. Ремонт11 тысяч км железнодорожных участков – за счет средств АО "НК "КТЖ"
21Создание пакета стимулов для привлечения инвесторов в развитие логистических центров на базе крупных региональных аэропортов Республики Казахстан аналитическая информация и рекомендациидекабрь 2026 годаМТ, МИДне требуетсяне требуется
22Выработка предложений по созданию сети центров агрокомпетенций на базе ТиПО для обучения кадров центры агрокомпетенциидекабрь 2024 – 2026 годовМП,НПП "Атамекен"(по согласованию)не требуетсяне требуется
23Создание пакета стимулов для расширения и строительства форматов современной торговлианалитическая информация и рекомендациииюнь 2028 годаМТИ, МФ, МПС, НПП "Атамекен"(по согласованию)не требуетсяне требуется
24Приоритизация среднего предпринимательства при распределении ресурсов по бюджетным программам и включение критерия по созданию качественных рабочих мест при оказании мер государственной поддержки для субъектов малого и среднего бизнеса принятие пакета нормативных правовых актовдекабрь 2024 годаМНЭ, МФ, МПС, МСХ, МЭ, МЭПР,НПП "Атамекен"(по согласованию)не требуетсяне требуется
25Повышение пропускной способности на пограничных переходах, эффективная цифровизация пунктов пропуска для сокращения сроков таможенного оформленияаналитическая информацияиюнь 2024 годаМФ, МТ, МТИ, МИИЦРне требуетсяне требуется
26Индустриализация юга, развитие существующей и создание новой производственной инфраструктуры, предложение пакета стимулов для простых нересурсоемких производств обрабатывающей промышленности в трудоизбыточных южных регионах аналитическая информациядекабрь 2027 года акиматы Алматинской, Жамбылской, Кызылординской, Туркестанской областей, области Жетісу, городов Алматы и Шымкента, МНЭ, МПС, МФне требуетсяне требуется
27Реиндустриализация центральных и восточных регионов, предложение пакета стимулов для расширения и (или) создания производств со средней или высокой технологической сложностью аналитическая информация и рекомендациидекабрь 2027 годаакиматы Восточно-Казахстанской, Карагандинской областей, областей Абай и Ұлытау,МНЭ, МПС, МФне требуетсяне требуется
28Кластеризация и специализация агробизнеса, создание единых систем заготовок, хранения сельскохозяйственной продукции и цепочек сбыта в одном кластере (по географическому принципу), предложение пакета стимулов для увеличения доли качественных рабочих мест за счет кластеризации сельскохозяйственных предприятий аналитическая информация и рекомендациидекабрь 2024 годаМСХ, МНЭ, МФ, НПП "Атамекен"(по согласованию)не требуетсяне требуется
Направление 3. Создание условий к эффективной связи экономики и системы развития человеческого капитала для сопряжения спроса и предложения
Целевой индикатор 3. Доведение доли оцифрованных мер содействия занятости с 86 до 100 % (2024 год – 86 %, 2025 год – 88 %, 2026 год – 90 %, 2027 год – 92 %, 2028 год – 94 %, 2029 год – 98 %, 2030 год – 100 %).Целевой индикатор 4. Увеличение доли получателей государственных услуг в сфере занятости и охвата мерами содействия занятости в онлайн-формате с 44 до 73 % – (2024 год – 50 %, 2025 год – 54 %, 2026 год – 58 %, 2027 год – 62 %, 2028 год – 65 %, 2029 год – 70 %, 2030 год – 73 %).Целевой индикатор 5. Увеличение доли сотрудников карьерных центров, прошедших обучение бизнес-процессам, с 14,2 до 85 % (2024 год – 25 %, 2025 год – 30 %, 2026 год – 35 %, 2027 год – 50 %, 2028 год – 65 %, 2029 год – 80 %, 2030 год – 85 %).
29Утверждение региональных карт занятости, предусматривающих показатели создания рабочих мест в рамках национальных проектов и (или) государственных программ региональные карты занятости2024 – 2030 годыМИО, МНЭ, МСХ, МПС, МТ, МТИ, МКИ, МТС, МП, МНВО, МЗ, МЭПР, МВРИ, МЭ, МИИЦР, МТСЗНне требуетсяне требуется
30Мониторинг создания рабочих мест, а также трудоустройства населения посредством цифровых систем МТСЗНотчет2024 – 2030 годыМТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
31Внедрение комплексной системы обучения сотрудников центров трудовой мобильности (карьерных центров): формирование индивидуальных планов обучения, непрерывное профессиональное обучение, аттестация и присвоение квалификационных категорий, создание пула внутренних тренеровприказы МТСЗНдекабрь 2024 годаМТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
32Перевод активных мер содействия занятости в онлайн-формат на Enbek.kz: дистанционное карьерное консультирование безработных, перевод в цифровой формат процессов трудоустройства – видеорезюме и видеособеседование, организация цифровых трудовых практик, сопряжение вакансий и резюме на базе искусственного интеллектаоказание услуг в сфере занятости в цифровом формате2024 – 2030 годыМТСЗН, МИОне требуетсяне требуется
33Внедрение электронного сервиса "Платформенная занятость" для автоматизации регистрации и социальной защиты платформенных работников, применение специального налогового режимаэлектронный сервис "Платформенная занятость"декабрь2024 годаМТСЗН, МИИЦР, МФне требуетсяне требуется
Направление 4. Обеспечение безопасности труда
Целевой индикатор 6. Повышение охвата оценкой профессионального риска действующих активных юридических лиц по Республике Казахстан (2025 год – 30 %, 2026 год – 40 %, 2027 год – 50 %, 2028 год – 60 %, 2029 год – 70 %, 2030 год – 80 %).Целевой индикатор 7. Коэффициент частоты несчастных случаев, связанных с трудовой деятельностью со смертельным исходом, на 1000 работников (2024 год – 0,035, 2025 год – 0,033, 2026 год – 0,031, 2027 год – 0,029, 2028 год – 0,027, 2029 год – 0,025, 2030 год – 0,023).Целевой индикатор 8. Уровень сокрытия производственного травматизма и профессиональных заболеваний (2024 год – 12:1, 2025 год – 13:1, 2026 год – 14:1, 2027 год – 15:1, 2028 год – 16:1, 2029 год – 17:1, 2030 год – 18:1).Целевой индикатор 9. Охват действующих активных юридических лиц с частной формой собственности системой обязательного страхования работников от несчастных случаев при исполнении ими трудовых (служебных) обязанностей (2024 год – 60 %, 2025 год – 65 %, 2026 год – 70 %, 2027 год – 75 %, 2028 год – 80 %, 2029 год – 85 %, 2030 год – 90 %).Целевой индикатор 10. Доля лиц, ответственных за обеспечение безопасности и охраны труда, успешно прошедших проверку знаний по вопросам охраны труда (2025 год – 40 %, 2026 год – 50 %, 2027 год – 60 %, 2028 год – 70 %, 2029 год – 80 %,2030 год – 90 %).Целевой индикатор 11. Количество реализуемых научно-технических программ и проектов (2024 год – 3, 2025 год – 4,2026 год – 4, 2027 год – 5, 2028 год – 5, 2029 год – 6, 2030 год – 6).Целевой индикатор 12. Охват государственным мониторингом состояния безопасности и охраны труда на предприятиях (активных юридических лиц) (2025 год – 30 %, 2026 год – 40 %, 2027 год – 50 %, 2028 год – 60 %, 2029 год – 70 %,2030 год – 80 %).
34Пересмотр правил управления профессиональными рисками в части изменения порядка оценки профессиональных рисков с учетом внедрения:1) интегральной оценки профессионального риска предприятия(дифференциация предприятий по степени профессионального риска);2) отдельного порядка оценки профессиональных рисков в особых условиях труда (подземные работы, работы на открытом воздухе, высоте и тому подобное);3) упрощенного порядка оценки профессионального риска на малых и микропредприятияхприказ МТСЗН2-квартал2025 годаМТСЗНне требуетсяне требуется
35Разработка поправок по вопросам:1) исключения процедуры аттестации производственных объектов по условиям труда;2) усиления требований к специализированным организациям, порядка их регистрации, а также установления ответственности за результаты их оценкиКДРП1-квартал 2025 годаМТСЗН, МЗ, МПС, МЧС,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
36Внедрение на базе действующей автоматизированной информационной системы уполномоченного органа по труду модуля регистрации и учета результатов оценки профессиональных рисковакт ввода в эксплуатацию1-квартал 2025 годаМТСЗН, МИИЦР, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
37Внедрение на базе действующей автоматизированной информационной системы уполномоченного органа по труду цифровой карты предприятий и интеграция с информационными системами государственных органовакт ввода в эксплуатацию2-квартал 2025 годаМТСЗН, МИИЦР, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
38Принятие мер по обеспечению работников средствами индивидуальной защиты в зависимости от профессионального рискаприказ МТСЗН2 квартал2026 годаМТСЗН, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
39Проведение исследований по совершенствованию порядка периодических обязательных медицинских осмотровотчет2025 – 2027 годыМТСЗН, МЗ,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
40Рассмотрение вопроса о ратификации Конвенции Международной организации труда № 176 "О безопасности и гигиене труда на шахтах", а также необходимости внесения сопутствующих изменений и дополнений в действующее трудовое законодательствопредложение в МВК по МГП4-квартал 2024 годаМТСЗН, МПС, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
41Проведение работ по снижению уровня аварийности на опасных производственных объектах путем их технологического перевооружения совместно с организациями, имеющими опасные производственные объектыотчетежегодноМЧС, МПС МТСЗН, республиканские объединения работодателей (по согласованию)не требуетсяне требуется
42Внедрение подходов по:определению порядка дифференциации видов и объемов гарантий работникам, занятым во вредных и (или) опасных условиях труда, с учетом степени профессионального риска;экономическому планированию затрат на охрану трудаКДРП1-квартал 2028 годаМТСЗН, МНЭ,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
43Внедрение двухкомпонентного страхового тарифа по ОСНС на основе классификации профессионального риска по видам экономической деятельности и результатам оценки профессионального рискаКДРП1-квартал 2025 годаМТСЗН, АРРФР (по согласованию),республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
44Внедрение превентивных мероприятий, направленных на снижение профессионального риска, и реабилитационных программ пострадавшим работникам за счет средств страховых организаций в рамках договора ОСНСКДРП1-квартал 2024 годаМТСЗН, АРРФР (по согласованию),республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
45Проведение исследования по вопросу реализации программ реабилитации в ранний период после утраты трудоспособности для пострадавших работников, включая оказание медицинской помощи, и дополнительных видов лечения отчет2027 – 2029 годыМТСЗН, МЗ,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
46Введение поправок по вопросам:разграничения процедур обучения и проверки знаний по охране труда с созданием единого учебно-методического центра;повышения квалификации технических инспекторов по охране труда, председателей производственных советов, лекторов организаций обучения и экспертов специализированных организаций;установления требований к организациям обучения по охране труда, включая порядок их регистрации и ответственности за качество оказанных услугКДРП1-квартал 2025 годаМТСЗН, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
47Внедрение онлайн–платформы по проверке знаний (централизованная выдача сертификатов, удостоверяющих прохождение проверки знаний, единый учет всех лиц, прошедших обучение по вопросам охраны труда)акт ввода в эксплуатацию2-квартал 2025 годаМТСЗН, МИИЦР, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
48Принятие мер по внедрению типовых учебных программ по развитию специальных профессиональных компетенций по отраслям с учетом степени профессионального риска (по травмоопасным отраслям) и закрепление за отраслевыми ассоциациями соответствующей компетенцииприказ МТСЗН3-квартал 2024 годаМТСЗН, республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
49Пересмотр отраслевой рамки квалификаций и профессионального стандарта "Охрана труда"приказ МТСЗН4-квартал 2024 годаМТСЗН,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
50Организация и проведение совместно с организациями высшего профессионального образования онлайн профориентационной выставки для учащихся 11-х классов на тему"Безопасный труд: профессия и карьера"профориентационная выставкаежегодноМТСЗН, МНВО,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
51Изучение вопроса организации механизма по выделению научных грантов для развития отечественных научных школ по охране трудаотчет2026 – 2028 годы МТСЗН, МНВОне требуетсяне требуется
52Обеспечение интеграции научного и образовательного потенциала высших учебных заведений и научных организаций в рамках совместного сотрудничества, в том числе по подготовке диссертаций, научных грантовсоглашения, меморандумыежегодноМТСЗН, МНВОне требуетсяне требуется
53Расширение сотрудничества с зарубежными научными лабораториями, образовательными центрами и ведущими университетами мира, реализующими исследования и осуществляющими подготовку специалистов, экспертов в сфере охраны трудасоглашения, меморандумыежегодноМТСЗН, МНВОне требуетсяне требуется
54Внедрение на базе действующей автоматизированной информационной системы уполномоченного органа по труду цифрового государственного контроля в сфере безопасного труда на основе системы управления рискамиакт ввода в эксплуатацию4-квартал 2025 годаМТСЗН, МИИЦР, МИО,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
55Разработка поправок по вопросам:усиления ответственности субъектов трудовых отношений за нарушения законодательства в сфере охраны труда;внедрения государственной экспертизы результатов оценки профессиональных рисков в организации при наступлении несчастного случая;обязательного создания производственных советов в организацияхКДРП1-квартал 2025 годаМТСЗН,МЗ, МПС, МЧС,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
56Введение функционала автоматизированной информационной системы "Охрана труда и безопасность" по формированию отчета по производственному травматизму и профессиональным заболеваниямакт ввода в эксплуатацию4-квартал 2025 годаМТСЗН, МЗ, БНС (по согласованию),республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
57Введение функционала автоматизированной информационной системы "Охрана труда и безопасность" по осуществлению самоконтроля за соблюдением трудового законодательства в области охраны труда работодателямиакт ввода в эксплуатацию3-квартал 2024 годаМТСЗН,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
58Актуализация межотраслевых типовых нормативов численности работников служб охраны трудаприказ МТСЗН1-квартал 2026 годаМТСЗН,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
59Наделение уполномоченного органа по труду компетенцией по разработке типовых положений о производственном совете и технических инспекторах по охране трудаприказ МТСЗН1-квартал 2025 годаМТСЗН,республиканские объединения работодателей (по согласованию), республиканские объединения профсоюзов (по согласованию)не требуетсяне требуется
60Изучение вопроса внедрения на предприятиях вертикального контроля по обеспечению безопасности и охраны труда от заказчика до подрядчикаотчет3 квартал2026 годаМТСЗН,республиканские объединения работодателей(по согласованию), республиканские объединения профсоюзов(по согласованию)не требуетсяне требуется
Направление 5. Обеспечение государственной политики в области промышленной безопасности
Целевой индикатор 13. Уровень охвата опасных производственных объектов системой государственного мониторинга в области промышленной безопасности (2025 год – 75 %, 2026 год – 80 %, 2027 год – 85 %, 2028 год – 90 %, 2029 год – 95 %, 2030 год – 100 %).Целевой индикатор 14. Уровень наличия регуляторных требований (правила, нормы, стандарты и т.д.) к промышленной безопасности на опасных производственных объектах (2025 год – 30 %, 2026 год – 50 %, 2027 год – 70 %, 2028 год – 80 %, 2029 год – 90 %, 2030 год – 100 %).Целевой индикатор 15. Уровень цифровизации промышленной безопасности (2025 год – 30 %, 2026 год – 50 %, 2027 год – 70 %, 2028 год – 80 %, 2029 год – 90 %, 2030 год – 100 %).Целевой индикатор 16. Темп прироста пользователей цифровой системы государственного мониторинга, основанной на модели "Smart Safety (умная безопасность)" (2025 год – 0 %, 2026 год – 50 %, 2027 год – 10 %, 2028 год – 10 %,2029 год – 10 %, 2030 год – 10 %).Целевой индикатор 17. Темп снижения числа аварий, обусловленных техногенными причинами возникновения (2025 год - -3 %, 2026 год – -5 %, 2027 год – -6 %, 2028 год – -7 %, 2029 год – -8 %, 2030 год – -10 %).Целевой индикатор 18. Количество реализуемых научно-технических проектов в области промышленной безопасности (в том числе продолжающихся) (2025 год – 0, 2026 год – 0, 2027 год – 2, 2028 год – 2, 2029 год – 2, 2030 год – 2 ед.).Целевой индикатор 19. Средний уровень оценки (прогнозирования) технического состояния оборудования на опасных производственных объектах (износ) (2025 год – 70, 2026 год – 50, 2027 год – 40, 2028 год – 30, 2029 год – 20, 2030 год – 10).
61Разработка нормативно-методического инструментария по самоидентификации и принадлежности посредством внедрения дифференцированного подхода с учетом типа опасного производственного фактора, в том числе опасных веществ, изделий, материалов, технических устройств и т.д.методика и критерии отнесения к опасному производственному объекту2-квартал 2025 годаМЧСне требуетсяне требуется
62Разработка системы нормативно-технического и правового регулирования промышленной безопасности для прогнозирования, выявления, анализа и оценки рисков аварий на опасных производственных объектах, ликвидации последствий возможных аварийперечень норм технического и правового регулирования по каждому типу опасного производственного объекта с учетом его специфики3-квартал 2025 годаМЧСне требуетсяне требуется
63Актуализация действующей системы самоидентификации опасных производственных объектов и оценки уровня опасности производственного объекта, отнесения их к декларируемым с учетом анализа риска аварий на опасных производственных объектах и усиление соответствующих норм путем внесения изменений и дополнений в нормативно-правовые акты:приказ исполняющего обязанности Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 26 декабря 2014 года № 300 "Об утверждении Правил определения общего уровня опасности опасного производственного объекта";приказ Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 30 декабря 2014 года № 341 "Об утверждении Правил, определяющих критерии отнесения опасных производственных объектов к декларируемым, и Правил разработки декларации промышленной безопасности опасного производственного объекта";приказ Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 30 декабря 2014 года № 353 "Об утверждении Правил идентификации опасных производственных объектов";совместный приказ Министра по инвестициям и развитию Республики Казахстан от 15 декабря 2015 года № 1206 и Министра национальной экономики Республики Казахстан от 28 декабря 2015 года № 814 "Об утверждении критериев оценки степени риска и проверочных листов, применяемых для проведения профилактического контроля с посещением субъекта (объекта) контроля и надзора в области промышленной безопасности и проверок на соответствие разрешительным требованиям по выданным разрешениям".приказ МЧС4-квартал 2025 годаМЧС, МНЭ, МПС, МЭ, МИОне требуетсяне требуется
64Разработка регуляторных норм по развитию институтов саморегулирования и аккредитации по вопросам промышленной безопасности в ракурсе риск-ориентированного дифференцированного подхода, а также поправок по вопросам усиления требований к специализированным субъектам рынка, порядка их регистрации, установления ответственности и гарантийных обязательств за качество оказания услуг в области промышленной безопасностиприказ МЧС1 квартал 2026 годаМЧС, МНЭне требуетсяне требуется
65Проработка вопроса о создании электронного банка аварий и инцидентов, который обеспечит систематизированное хранение и использование при необходимости информации о месте, причинах возникновения аварии или инцидента, задействованных работниках, последствиях, рекомендациях по действиям и т.д.предложения в Правительство Республики Казахстан1-квартал 2025 годаМЧС, МИИЦРне требуетсяне требуется
66Проведение комплекса мер по внедрению цифровой системы государственного мониторинга, основанной на модели "Smart Safety (умная безопасность)", которая станет фундаментом для надстройки всех необходимых компонентов промышленной безопасности, а также мер по полной интеграции новых ведомственных цифровых продуктов со всеми основными государственными базами данных, в том числе:контрольно-измерительных методов наблюдения;цифровой карты промышленной безопасности и интерактивной карты опасных производственных объектов;контроля на внутреннем, общественном и государственном уровнях управленияпредложения в Правительство Республики Казахстан3 квартал 2026 годаМЧС, МТСЗН, МИИЦРне требуетсяне требуется
67Проработка вопроса о внедрении онлайн платформы по консультациям в формате 24/7, в том числе по поддержке при наступлении аварий и инцидентов на опасных производственных объектах, использующей возможности искусственного интеллекта и продвижение в открытых цифровых системах типичных модельных ситуацийпредложения в Правительство Республики Казахстан1 квартал 2027 годаМЧС, МИИЦРне требуетсяне требуется
68Организация новой модели обучения в области промышленной безопасности в части:разграничения процедур обучения и проверки знаний по промышленной безопасности;повышения квалификации государственных инспекторов по промышленной безопасности, экспертов специализированных субъектов рынка, ответственных лиц поднадзорных субъектов;установления требований к организациям обучения по промышленной безопасности, включая порядок их регистрации и ответственности за качество оказанных услуг, в том числе привлекаемых лекторовприказ МЧС2-квартал 2025 годаМЧСне требуетсяне требуется
69Проработка вопроса о внедрении онлайн платформы по проверке знаний (централизованная выдача сертификатов, удостоверяющих прохождение проверки знаний, единый учет всех лиц, прошедших обучение по вопросам промышленной безопасности)предложения в Правительство Республики Казахстан2-квартал 2025 годаМЧС, МИИЦРне требуетсяне требуется
70Пересмотр отраслевой рамки квалификаций, а также нормативов по аттестации и переаттестации специалистов и экспертов, осуществляющих работы в области промышленной безопасностиреестр аттестованных специалистов и экспертов, осуществляющих работы в области промышленной безопасности4-квартал 2025 годаМЧСне требуетсяне требуется
71Разработка мер по совершенствованию национальной системы управления в области промышленной безопасности в части:внедрения общего центра принятия решений для оперативного реагирования по всему спектру деятельности;повышения организационно-правового уровня государственного контроля и надзора, пересмотр полномочий в области промышленной безопасности между государственными и местными исполнительными органами;создания при уполномоченном органе в области промышленной безопасности подразделения по координации деятельности профессиональных аварийно-спасательных служб в области промышленной безопасностипредложения в Правительство Республики Казахстан о совершенствовании государственного контроля и надзора в области промышленной безопасности4-квартал 2025 годаМЧС, МНЭ, МИОне требуетсяне требуется
72Проработка вопроса о проведении научных исследований для решения проблем промышленной безопасностипредложения в Правительство Республики Казахстан1 квартал 2027 годаМЧС, МФ, МНВОне требуетсяне требуется
73Проработка вопроса о создании научно-технического центра промышленной безопасностипредложения в Правительство Республики Казахстан1 квартал 2027 годаМЧС, МФне требуетсяне требуется
74Расширение сотрудничества с зарубежными научными лабораториями, образовательными центрами и ведущими университетами мира, реализующими исследования и осуществляющими обучение специалистов в сфере промышленной безопасностисоглашения, меморандумы1 квартал 2027 годаМЧС, МНВО, МФне требуетсяне требуется
75Пересмотр механизмов стимулирования мероприятий по обновлению основных фондов, модернизации и техническому перевооружению опасных производственных объектов, вывода из эксплуатации изношенного технологического оборудованияКДРП1 квартал 2027 годаМЧС, МПС, МЭне требуетсяне требуется
76Пересмотр превентивных программ страхования опасных производственных объектов, подлежащих декларированию промышленной безопасности, с применением дифференцированного страхового тарифа с учетом уровня опасности, компенсации затрат, связанных с локализацией аварий и ликвидацией их последствийКДРП2 квартал 2027 годаМЧС, МФ, МПС, МЭ, АРРФР(по согласованию)не требуетсяне требуется
77Проработка вопроса об усилении ответственности владельцев опасных производственных объектов за допущенные нарушения в области промышленной безопасностипредложения в Правительство Республики Казахстан3 квартал 2027 годаМЧСне требуетсяне требуется

 

      Примечание: расшифровка аббревиатур:

 

АБР–Азиатский банк развития
АБИИ–Азиатский банк инфраструктурных инвестиций
МСХ–Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан
НПП "Атамекен"–Национальная палата предпринимателей Республики Казахстан "Атамекен"
МНВО–Министерство науки и высшего образования Республики Казахстан
МИИЦР–Министерство искусственного интеллекта и цифрового развития Республики Казахстан
ОСНС–обязательное страхование работника от несчастных случаев
МЗ–Министерство здравоохранения Республики Казахстан
МТСЗН–Министерство труда и социальной защиты населения Республики Казахстан
МИО–местные исполнительные органы
МТ–Министерство транспорта Республики Казахстан
МФ–Министерство финансов Республики Казахстан
БРК–Банк развития Казахстана
АРРФР–Агентство по регулированию и развитию финансового рынка Республики Казахстан
АО "НК "ҚТЖ"–акционерное общество "Национальная компания "Қазақстан темір жолы"
МКИ–Министерство культуры и информации Республики Казахстан
МП–Министерство просвещения Республики Казахстан
МПС–Министерство промышленности и строительства Республики Казахстан
КДРП–консультативный документ регуляторной политики
МВРИ–Министерство водных ресурсов и ирригации Республики Казахстан
МТИ–Министерство торговли и интеграции Республики Казахстан
МИД–Министерство иностранных дел Республики Казахстан
ТиПО–техническое и профессиональное образование
МЧС–Министерство по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан
МТС–Министерство туризма и спорта Республики Казахстан
Нацфонд РК–Национальный фонд Республики Казахстан
БНС–Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан
МНЭ–Министерство национальной экономики Республики Казахстан
МВК по МГП–Межведомственная комиссия при Министерстве иностранных дел Республики Казахстан по международному гуманитарному праву и международным договорам по правам человека
МФИ–международный финансовый институт
МЭ–Министерство энергетики Республики Казахстан
МЭПР–Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан

 

 

 

 

 

 

 

 

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау