Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Конвенция / Резолюция / Концепция / Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050 қаулысы.

Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.

    Ескерту. 1-тармақ – ҚР Үкіметінің 14.09.2026 № 821 қаулысымен редакцияда.

2. Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар, өзге де ұйымдар (келісу бойынша):

    1) Тұжырымдаманы іске асыру бойынша қажетті шаралар қабылдасын;

    2) Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарының уақтылы орындалуын қамтамасыз етсін;

    3) есепті жылдан кейінгі жылдың 15 сәуірінен кешіктірмей Тұжырымдаманың іске асырылу барысы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне ұсынсын.

3. Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі есепті жылдан кейінгі жылдың 1 мамырынан кешіктірмей Қазақстан Республикасының мемлекеттік және стратегиялық жоспарлау жөніндегі уәкілетті органына Тұжырымдаманың іске асырылуы туралы есепті ұсынсын, сондай-ақ оны бірінші басшының қол қоюымен интернет-ресурста орналастырсын (қолжетімділігі шектеулі ақпаратты қоспағанда).

4. Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жүктелсін.

5. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасының

Премьер-Министрі

А. Смаилов

Қазақстан Республикасы Үкіметінің

2023 жылғы 29 қарашадағы № 1050

қаулысымен бекітілген

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасы

    Ескерту. Тұжырымдама – ҚР Үкіметінің 14.09.2026 № 821 қаулысымен редакцияда.

    1-бөлім. Паспорт.

    2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау.

    3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу.

    4-бөлім. Қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамытудың пайымы.

    5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері.

    1-бағыт. Адами капиталды дамыту.

    1.1. Техникалық және кәсіптік білім беру сапасын арттыру жөніндегі шаралар.

    1.2. Ұлттық біліктілік жүйесін дамыту жөніндегі шаралар.

    1.3. Кәсіпорындарды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға және ішкі ұтқырлыққа ынталандыру жөніндегі шаралар.

    2-бағыт. Сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

    2.1. Тау-кен өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру.

    2.2. Өңдеу өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру.

    2.3. Құрылыс және көлік салаларында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

    2.4. Ауыл шаруашылығында, саудада және көрсетілетін қызметтер саласында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

    2.5. Макроөңірлерді ескере отырып, сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру.

    3-бағыт. Сұраныс пен ұсынысты ұштастыру үшін экономика мен адами капиталды дамыту жүйесінің тиімді байланысына жағдай жасау.

    3.1. Еңбек ұтқырлығы орталықтарының жұмысын қайта форматтау және еңбек нарығының цифрлық экожүйесін одан әрі жетілдіру.

    3.2. Платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау.

    3.3. Еңбек нарығының инклюзивтілігін арттыру.

    4-бағыт. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

    4.1. Тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін жаңғырту.

    4.2. Кәсіптік тәуекелді төмендету жөніндегі шараларды экономикалық ынталандыру.

    4.3. Еңбекті қорғау саласындағы кәсіптік құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту.

    4.4. Еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторингтің тиімділігін арттыру.

    5-бағыт. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты қамтамасыз ету.

    5.1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясатты дамыту.

    5.2. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрлық трансформациялау.

    5.3. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз ету.

    6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер.

    7-бөлім. Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары (осы Тұжырымдамаға қосымша).

1-бөлім. Паспорт

1. Атауы

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздігін дамыту тұжырымдамасы.

2. Әзірлеуге негіздемелер

1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2024 жылғы 30 шілдедегі № 611 «Қазақстан Республикасының 2029 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарын бекіту және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарының күші жойылды деп тану туралы» Жарлығы.

2. Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 16 қыркүйектегі № 353 «Мемлекет басшысының 2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы.

3. Қазақстан Республикасының 2021 – 2025 жылдарға арналған ұлттық қауіпсіздік стратегиясы.

4. Қазақстан Республикасы Президентінің 2023 жылғы 30 қазандағы № 23-5069 дсп тапсырмасы.

5. Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының 2025 жылғы 22 қыркүйектегі № 11035 ПАБ-4 тапсырмасы.

3. Тұжырымдаманы әзірлеуге жауапты мемлекеттік орган

Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі.

4. Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар

Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі;

Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі;

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі;

Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі;

Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі;

Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;

Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі;

Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі;

Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі;

Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі;

Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі;

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі;

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі;

Қазақстан Республикасының Туризм және спорт министрлігі;

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі;

Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі;

Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі;

Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі;

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы;

жергілікті атқарушы органдар.

5. Іске асыру мерзімдері

2030 жылға дейін.

2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау

Еңбек нарығы елдің экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі факторларының бірі болып табылады, өйткені ол халықтың жұмыспен қамтылу деңгейін, табысын, біліктілігін және әл-ауқатын айқындайды, бұдан басқа, еңбек нарығы экономиканың ішкі және халықаралық сұраныстың өзгермелі жағдайларына, сондай-ақ жаңа технологиялар мен инновацияларға бейімделу дәрежесін көрсетеді.

Оның негізгі параметрлері мен серпінін түсіну мемлекеттік органдар, жеке бизнес, білім беру жүйесі, кадрларды қайта даярлау жүйесі және жалпы қоғам үшін маңызды мәнге ие.

Қазақстан Республикасының еңбек нарығы 30 жыл бойы саяси және әртүрлі әлеуметтік-экономикалық факторлардың әсерінен үнемі дамып келеді.

Нәтижесінде еңбек нарығының моделі тарихи, географиялық, демографиялық және институционалдық факторларға байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Оларға жалақының жұмыспен қамтудың өсуіне икемділігі, өзін-өзі жұмыспен қамтудың артуы, адами капитал сапасының төмендеуі жатады.

Еңбек нарығының қазіргі жағдайы экономиканың күрделілік деңгейімен айқындалады, бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан Республикасы әлемде 55-орында тұр. Бұған өндіріс пен экспортта көмірсутектер мен металдар түріндегі шикізаттың жоғары үлесі, экономиканың төмен әртараптандырылуы себеп болып отыр. Технологиялық өнім түрлерінің кеңеюі негізінен күрделілігі төмен салалар есебінен жүзеге асырылады. Бұл күрделі жұмыс орындарының тапшылығына алып келеді, өйткені Қазақстан Республикасындағы қолда бар жұмыс орындарының тек 30 %-ы ғана қызметкерлерден жоғары деңгейдегі дағдыларды талап етеді.

Осылайша, күрделілік деңгейі төмен экономикада негізінен орта деңгейдегі біліктілік талап етіледі және адами капиталды дамытуға тұрақты ынталандырулар жоқ.

Әрбір жұмыс орнының күрделілік деңгейіне қарай қауіпсіз еңбекпен толық қамтамасыз етілуі қажет екенін атап өткен жөн. Бұл ұлттық, салалық немесе өңірлік деңгейлерде талданатын және өндірістік жарақаттануды (бұдан әрі – ӨЖ), кәсіптік ауруларды (бұдан әрі – КА), зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларын (бұдан әрі – ЗҚЕЖ) және басқа да көрсеткіштерді сипаттайтын арнайы көрсеткіштер негізінде айқындалады.

Мемлекет басшысының Қазақстан халқына арналған «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Жолдауында өндірістік жарақаттанудың жоғары деңгейі аса өткір проблема ретінде атап өтілген. Онда инфрақұрылымның айтарлықтай тозуының салдарынан бірқатар авариялардың орын алатыны, экологияның нашарлайтыны және ірі қауіпті өндірістердің айналасындағы халықтың денсаулығына зиян келтірілетіні көрсетілген. Ел Президенті Қ.К. Тоқаев кәсіпорындардағы денсаулықты қорғау жүйесінің технологиялық және экологиялық жай-күйін жақсарту үшін батыл шаралар қабылдау қажеттігін айтады. Өнеркәсіп Қазақстан Республикасы экономикасының жетекші салаларының бірі болып табылады, оның үлесіне елдің жалпы ішкі өнімінің (бұдан әрі – ЖІӨ) шамамен 29,7 %-ы тиесілі, ал өңірлік бөліністе бұл көрсеткіш 50 және одан да көп пайызға жетеді.

Өнеркәсіпте және оның ел экономикасына ықпалында түсті және қара металлургия, химия және мұнай-химия индустриясы, тау-кен секторы ерекше маңызға ие. Осы салалардағы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің маңыздылығы оның елдің берік өнеркәсіптік қаңқасын қалыптастыруға ықпалымен байланысты. Мемлекеттік саясаттың назары металдарды терең өңдеу, мұнай-, газ- және көмір химиясы, ауыр машина жасау, уранды конверсиялау және байыту, автокомпоненттер мен тыңайтқыштар өндіру сияқты бағыттарды жедел дамытуға шоғырланған. Олардың әрқайсысы қауіпті өндірістік факторлардың болуымен сипатталады. Сондықтан өнеркәсіпті дамытудың міндетті факторлары ретінде өнеркәсіптік қауіпсіздік және қауіпті өндірістік объектілерде қорғаудың қажетті деңгейін қамтамасыз ету мәселелері мемлекеттік органдардың ерекше назарын талап етеді.

Соңғы үш жылда елдің еңбек ресурстарының өсуінің оң үрдісі байқалады. Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, жұмыспен қамтылған халықтың саны 0,8 %-ға ұлғайып, 2025 жылғы 31 желтоқсандағы жағдай бойынша 9 724,6 мың адамды құрады, оның ішінде 7 142,074 мыңы (73,44 %) – жалдамалы қызметкерлер.

Алайда соңғы үш жылда ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін қызметкерлер санының 3 %-ға төмендегені байқалады. 2025 жылы ЗҚЕЖ-де 1 641,515 мың адам жұмыс істеді (2023 жылы – 1 671,149 мың адам), оның ішінде:

физикалық сипаттағы өндірістік факторлардың әсеріне ұшырайтындар – 245,600 мың адам,

химиялық сипаттағы өндірістік факторлардың әсеріне ұшырайтындар – 58,149 мың адам,

биологиялық сипаттағы өндірістік факторлардың әсеріне ұшырайтындар – 13,070 мың адам,

организмге психофизиологиялық әсерге ұшырайтындар – 159,999 мың адам.

ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін қызметкерлер санын айқындаудың бірдей әдістемесі Ресей Федерациясында (бұдан әрі – РФ) және Беларусь Республикасында да қолданылатынын атап өткен жөн. Бұл ретте аталған елдерде, керісінше, осы санаттағы қызметкерлер үлесінің жыл сайын тиісінше орта есеппен 0,7 % және 0,3 %-ға төмендеуі байқалады.

Ресми статистикалық деректер негізінде жүргізілген талдау зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайларындағы жұмысы үшін кемінде бір өтемақы түрі (жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы, қосымша ақы төленетін жыл сайынғы еңбек демалысы, сүт және (немесе) оған теңестірілген тамақ өнімдерін беру, емдеу-профилактикалық тамақтану, зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайлары үшін үстемеақылар) белгіленген қызметкерлер санының 2,2 %-ға қысқарғанын және 2025 жылдың қорытындысы бойынша 681,968 мың адамды құрағанын көрсетті (2023 жылы – 697,301 мың алушы). Бұл ретте ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін бір қызметкер бір мезгілде бірнеше әлеуметтік кепілдікті алушы болуы мүмкін.

Еңбекті қорғауға арналған, ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін қызметкерлерге әлеуметтік кепілдіктер беруге бағытталған шығындардың ең жоғары сомасы тау-кен өнеркәсібі және карьерлерді қазу кәсіпорындарында (35 %), өңдеу өнеркәсібінде (27,58 %), көлік және қоймалау саласында (10,9 %) байқалады.

Өңірлік бөліністе ЗҚЕЖ-де жұмыспен қамту бойынша Қарағанды (10,93 %), Ақтөбе (10,85 %), Павлодар (9,86 %) және Шығыс Қазақстан (9,52 %) облыстары басым.

Қауіпсіз еңбектің негізгі индикаторлары жұмыс орнындағы кәсіптік тәуекел деңгейін сипаттайтын және кәсіпорындардағы еңбекті қорғаудың нақты жай-күйін көрсететін ӨЖ көрсеткіштері болып табылады.

Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, 2024 жылдың қорытындысы бойынша еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жалпы саны 2022 жылмен салыстырғанда 0,9 %-ға ұлғайып, 2 471 адамды құрады, оның ішінде қаза тапқандар – 202 адам.

Өндірістік жарақаттану көрсеткіштерін салыстыру үшін халықаралық тәжірибеде, әдетте, олардың салыстырмалы шамалары қолданылады. Мысалы, Халықаралық еңбек ұйымы (бұдан әрі – ХЕҰ) 100 000 қызметкерге шаққандағы жалпы және өліммен аяқталған өндірістік жарақаттану деңгейі (жиілік коэффициенті) сияқты көрсеткішті қолданады.

2024 жылдың қорытындысы бойынша ресми статистикалық ақпарат негізінде есептелген жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жиілік коэффициенті 100 000 қызметкерге шаққанда 27 адамды құрады (2022 жылы осындай көрсеткіш 44 болған). Алайда дамыған елдерде 100 000 қызметкерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан зардап шеккендердің жиілік коэффициенті Қазақстан Республикасындағыдан әлдеқайда жоғары. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында (бұдан әрі – АҚШ) – 2 400; Италияда – 1 137,4; Германияда – 1 396,8; Испанияда – 2 319,6; Францияда – 2 580,8; Финляндияда – 1 261,5. Бұл ретте Францияда – 8,2, АҚШ-та – 3,5 болатын 100 000 қызметкерге шаққандағы жазатайым оқиғалардан қаза тапқандардың жиілік коэффициенті Қазақстан Республикасындағы 2,19 деңгейімен салыстырмалы (2022 жылы – 3,7), бірақ Италиядағы 2, Испаниядағы 1,7, Германиядағы 0,7 және Финляндиядағы 1 көрсеткіштерден жоғары.

Сонымен бірге жарақаттану деңгейін дұрыс бағалау үшін ХЕҰ жасырын жарақаттану көрсеткіші ретінде пайдаланатын өліммен аяқталмаған және өліммен аяқталған ӨЖ арасындағы арақатынасты бағалау маңызды. Бұл, яғни өліммен аяқталмаған ӨЖ туралы есептілікті жасыру деңгейінің индикаторы болып табылады. Мәселен, 2024 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасында жасырын жарақаттану көрсеткіші 6:1 болды. Бұл Финляндиядағы – 1260:1, Германиядағы – 1994:1, Италиядағы – 568:1 көрсеткіштермен салыстырғанда жоғары деңгей. Бұл проблеманың күшеюіне жеңіл дәрежедегі жазатайым оқиғалар үшін өтемақы төлеу жауапкершілігінің сақтандыру компанияларынан жұмыс берушіге ауысуы, жазатайым оқиға туралы хабарламағаны үшін жауапкершіліктің төмендігі, жазатайым оқиғаларды тіркеуге арналған бірыңғай ақпараттық дерекқордың болмауы, мемлекеттік бақылаудың кемшіліктері және басқа да факторлар ықпал етеді.

Салалар бөлінісінде ӨЖ-нің ең жоғары деңгейі тау-кен өнеркәсібінде (жазатайым оқиғалардан зардап шеккендер/қаза тапқандар жиілік коэффициенттері 1000 қызметкерге шаққанда – тиісінше 5,24/0,29) және өңдеу өнеркәсібінде (тиісінше 8,75/0,39) байқалады. Өңдеу өнеркәсібі, оның ішінде топтық жазатайым оқиғалардың салдарынан өліммен аяқталатын жарақаттанудың жоғары көрсеткіштерімен сипатталады. Елдегі қаза тапқан барлық қызметкерлердің орта есеппен 17,8 %-ы және зардап шеккен қызметкерлердің 32,4 %-ы кен және көмір өндіру саласында жұмыс істеген. 2025 жылы барлық топтық жазатайым оқиғалардың 9,5 %-ы Астана қаласында орын алды. Мұндай оқиғалардың құрбандары орта есеппен 8 қызметкер болды.

Жасырын жарақаттану тұрғысынан ең нашар көрсеткіштер құрылыс саласында (4:1) және электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондицияланған ауамен жабдықтау саласында (6:1) байқалады. Бұл еңбекті қорғауды басқару жүйесін (бұдан әрі – ЕҚБЖ) ұйымдастыру деңгейінің төмендігімен түсіндіріледі. Тау-кен (27:1) және өңдеу өнеркәсібінде (36:1) көрсеткіштердің неғұрлым төмен болуы өліммен аяқталмаған жарақаттарды сапалы тіркеуге байланысты.

ӨЖ деңгейі жоғары өңірлер Қарағанды (жазатайым оқиғалардан зардап шеккендер/қаза тапқандар жиілік коэффициенттері 1000 қызметкерге шаққанда – 4,38/0,27), Ұлытау (тиісінше 3,1 және 0,02) және Шығыс Қазақстан (тиісінше 2,6 және 0,19) облыстары болып табылады. Жасырын жарақаттанудың ең нашар көрсеткіштері Жетісу және Батыс Қазақстан облыстарында (2:1), Қостанай және Түркістан облыстарында (5:1), Қызылорда облысы мен Шымкент қаласында (7:1) байқалады.

ӨЖ-мен қатар қауіпсіз еңбектің маңызды индикаторы КА болып табылады.

ӨЖ және КА ЗҚЕЖ-де жұмыс істеудің, оның ішінде санитариялық-гигиеналық нормативтерге сәйкес келмейтін еңбек жағдайларының, ауыр еңбектің, қауіпсіз емес жабдықтардың және басқа да жағдайлардың салдары болып табылады. Ресми статистикалық ақпаратқа сәйкес, үш жыл ішінде КА-дан зардап шеккендердің саны 2022 жылғы 657 адамнан 2024 жылы 2471 адамға дейін немесе 3,76 есе өсті. 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша кәсіптік патологиясы бар 8 мыңнан астам адам диспансерлік есепте тұр. КА құрылымында өндірістік аэрозольдердің әсерінен туындаған аурулар (40,4 %), химиялық факторлардың әсерінен туындаған аурулар (4,2 %), биологиялық факторлардың әсерінен туындаған аурулар (0,8 %), жекелеген органдар мен жүйелердің функционалдық шамадан тыс күш түсуі мен артық жүктемелерге байланысты аурулар (30,0 %), физикалық факторлардың әсерінен туындаған аурулар (23,8 %) басым.

Өңірлік бөліністе КА-ның ең жоғары деңгейі жыл сайын Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында тіркеледі, оларға жағдайлардың 90 %-дан астамы тиесілі. Бұл теріс үрдіс аталған облыстарда республиканың бүкіл дерлік тау-кен және тау-кен байыту өнеркәсібінің шоғырлануымен түсіндіріледі.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасының еңбек нарығы демография, көші-қон және жұмыс күшін бөлудегі өңірлік теңгерімсіздік, цифрландыру және жұмыс орындарын автоматтандыру, жасанды интеллектіні енгізу сияқты тұрақты ішкі және сыртқы факторлардың ықпалында болып, жалпы алғанда құрылымдық өзгерістерге алып келеді.

2.1 Еңбек нарығындағы демографиялық өзгерістер

Қазақстан Республикасында 2030 жылға қарай 2000 жылдардағы демографиялық өсімнің арқасында еңбек нарығына жастардың жыл сайынғы келуі 300 мың адамнан асады. Жалпы орта және орта кәсіптік білімі бар «бэби-бумның» алғашқы толқыны еңбек нарығына жетіп отыр, ал 2026 жылы жоғары білімі бар жастар келе бастайды.

Урбандалу процесі – дүниежүзілік үрдіс, Қазақстан Республикасы да бұдан тыс қалмайды. Бүгінде Қазақстан Республикасы халқының шамамен 63 %-ы қалаларда тұрады. Бұл ретте Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (бұдан әрі – ЭЫДҰ) елдерінде урбандалу үлесі 74 %-дан асады. 2050 жылға қарай Қазақстан Республикасының мегаполистеріндегі халық саны 2,2 есеге ұлғаяды. Соңғы 10 жылдағы урбандалудың орташа жылдық өсімі 5 %-ды құрады. Мегаполистердің инфрақұрылымдық дамуы жаңа сапалы жұмыс орындарын құру процесімен үндестірілмеген. Ауылдық жерлерден қалаларға келетін еңбек мигранттарының сапалы жұмыс орындарын табуға мүмкіндігі жоқ. Бұл ретте тек географиялық емес, сонымен қатар секторлық көші-қон – аграрлық сектордан көрсетілетін қызметтер мен сауда секторына көшу де жүріп жатыр.

Осылайша, еңбек нарығына түсетін жоғары демографиялық қысым жұмыссыздықтың, әсіресе жастар арасындағы жұмыссыздықтың өсуіне алып келуі мүмкін. Урбандалу процесі жалғасып, ЭЫДҰ елдерінің деңгейіне жақындайды. Білікті кадрлардың шетелге кетуі бизнестің бәсекеге қабілеттілігіне және кәсіби кадрлар тапшылығына әсер етеді.

Реалистік сценарийге сәйкес, 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасындағы жұмыс күшінің өсімі экономикалық белсенді халықтың 10,1 млн адамнан астамын құрайды (2024 жылмен салыстырғандағы өсім 5 %-ды құрады).

Бұл ретте бүкіл жұмыс күшінің үштен бірінен астамы оңтүстік макроөңірде (Алматы, Жамбыл, Жетісу, Қызылорда, Түркістан облыстары және Шымкент қаласы) шоғырланады. Салыстыру үшін, 2030 жылға қарай солтүстік және орталық-шығыс макроөңірлер жұмыс күшінің 7 %-ын және 4 %-ын жоғалтады деп болжануда. Бұл өңірлердің жұмыс күшінің жалпы санындағы жиынтық үлесі де 30 %-дан 27 %-ға дейін төмендейді.

Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарын қамтитын батыс макроөңірінде жағдай елеулі өзгеріссіз қалады. 2030 жылға қарай жұмыс күшінің 3 % мөлшерінде аздап өсуі күтіледі. Бұл ретте жұмыс күшінің жалпы санындағы үлесі оңтүстік макроөңірдің неғұрлым белсенді өсуі есебінен 16,2 %-дан 15,8 %-ға дейін төмендейді.

Осылайша, Қазақстан Республикасының еңбек нарығында жұмыс күшін бөлудегі өңірлік теңгерімсіздік күшейіп, халық еңбек ресурстары артық оңтүстік өңірлерде шоғырланады, ал елдің еңбек ресурстары тапшы солтүстік, шығыс және орталық өңірлерінде жұмыс күшінің саны қысқарады.

Өңірлер арасындағы теңгерімсіздік демографиялық өсу мен жалпы өңірлік өнімнің (бұдан әрі – ЖӨӨ) айырмашылығына байланысты сақталады. Халық тығыздығы жоғары оңтүстік өңірлерде ЖӨӨ мен еңбек өнімділігінің төмен деңгейі сақталады. Мысалы, халқы 7,6 млн адамнан асатын Алматы, Жамбыл, Жетісу, Қызылорда, Түркістан облыстары мен Шымкент қаласының жиынтық ЖӨӨ-і 17,4 трлн теңгеге тең, яғни Қазақстан Республикасы халқының 30 %-ына елдің ЖІӨ-нің небәрі 20 %-ы тиесілі.

2.2 Жұмыс күшінің сапасының төмендігі

Бүгінде еңбек нарығы қазіргі және болашақ жұмыс күшінің қанағаттанарлықсыз сапасымен сипатталады.

Бизнес тарапынан сұраныс пен жұмыс күшінің ұсынысы арасында сәйкессіздік байқалады, соның салдарынан техникалық және кәсіптік білім беру (бұдан әрі – ТжКБ) түлектерінің 25 %-ына дейін өз мамандығы бойынша жұмыс істемейді. ТжКБ түлектерінің білім сапасы жұмысқа орналастырылмаған және өз мамандығы бойынша жұмыс істемейтін түлектердің статистикасымен айқындалады (тиісінше 39,5 % және 25 %). 2024 жылы PIAAC әдістемесі бойынша (ересек халықтың құзыреттерін халықаралық зерттеу) жүргізілген жұмыс күшінің дағдыларын талдау жас және аға буын арасындағы дағдыларда үш есе айырмашылық бар екенін көрсетті.

Алдағы 3–10 жылда еңбек нарығына келуі күтілетін болашақ жұмыс күшінің жағдайы қанағаттанарлықсыз. Мысалы, оқушылардың білім сапасы бойынша (оқу, математика және жаратылыстану ғылымдары бойынша үлгерімді бағалауға арналған PISA рейтингі) Қазақстан Республикасы 79 елдің ішінде 49-орында тұр.

Елдегі негізгі сұраныс орта білікті мамандарға тиесілі, олардың саны 1385 мың адамды құрайды (2026 – 2035 жылдарға арналған орта мерзімді болжамға сәйкес), ал ТжКБ түлектерінің саны (2018 – 2025 жылдар) 1025 мың адамды құрайды. Қолданыстағы кадрлар даярлау жүйесі білікті оқытушылардың жеткіліксіз санымен, ескірген оқу бағдарламаларымен және нақты бизнеспен байланыстың төмендігімен сипатталады.

Сонымен бірге мемлекеттік меншік кәсіпорындарында негізінен жоғары білікті кадрлар жұмыс істейді, ал жеке сектор орта білікті қызметкерлерге басымдық береді. Мемлекеттік сектордағы жалақы жеке секторға қарағанда төмен болғанына қарамастан, ол орта білімнен жоғары білімі бар адамдардың өте жоғары үлесін тартады. Жеке кәсіпорындардағы кадрлардың жартысынан астамы қарапайым жұмыс орындарында жұмыс істейді және көрсетілетін қызметтер мен сату, әкімшілік қызмет көрсету және кеңсе жұмысы, ауыл шаруашылығы саласының қызметкерлері, өндірістік жабдық операторлары немесе өнеркәсіп, құрылыс және көлік жұмысшылары, біліктілігі жоқ қызметкерлер болып табылады.

Халықаралық бағалауларға сәйкес, дағдылардың ескіруі жеделдеуде. Дүниежүзілік экономикалық форумның деректері бойынша 2030 жылға қарай негізгі дағдылардың шамамен 39 %-ы өзгереді, ал қызметкерлердің шамамен 60 %-ы оқуға немесе қайта даярлауға мұқтаж болады.

Қазіргі жұмыс күшінің негізгі проблемасы қызметкерлерді біліктілікті арттыру бағдарламаларымен қамтудың төмен үлесі болып табылады.

Сегіз жыл ішінде (2018 – 2025 жылдар) қызметкерлерді біліктілікті арттыру бағдарламаларымен қамту үлесі төмендеді. Бұл ретте жұмыс берушінің есебінен біліктілігін арттыратын жалдамалы қызметкерлердің пайыздық үлесі 8-ден 5,7-ге дейін, ал абсолюттік мәнде 2018 жылғы 586 мыңнан 2025 жылы 526,7 мыңға дейін төмендеді.

Бұл ретте ЭЫДҰ елдеріндегі ұқсас көрсеткіш 47 %-ды құрайды, бұл Қазақстан Республикасының көрсеткішінен 8 есе жоғары.

Осылайша, орта мерзімді перспективада бизнес тарапынан сапалы адами капиталға деген негізгі сұраныс орта санаттағы мамандарға тиесілі болады. Кадрларды қайта даярлаумен қамтудың төмендігі білімнің тез ескіруі аясында еңбек ресурстарының сапасын едәуір төмендетеді.

2.3 Жұмыс орындарының саны мен сапасының жеткіліксіздігі

Қазақстан Республикасы еңбек нарығының басты сын-қатерлерінің бірі жаңа жұмыс орындарын құру қарқынының төмендігі болып табылады.

2000 жылдардың басында шикізат тауарлары нарықтарындағы сұраныс өскен кезеңде Қазақстан Республикасы өнім экспорттау көлемін біртіндеп арттырды, бұл экономиканың өсуін қамтамасыз етті. Ел халықаралық шикізат, көлік және қаржы ағындарына кіріге бастады, бұл елдегі барлық салалардың дамуына серпін берді. Нәтижесінде 2002 – 2006 жылдары экономиканың нақты өсімі 60 %-ды құрады, бұл еңбек нарығына да оң әсер етті. Жұмыс орындарының саны 19 %-ға өсті.

Алайда кейінгі кезеңдерде экономиканың өсу қарқыны әртүрлі дағдарыстардың әсерін қоса алғанда, бұрынғыдай қарқынды болған жоқ. ЖІӨ-нің нақты өсуінің орташа жылдық қарқыны баяулай бастады, бұл жаңа жұмыс орындарын құруға теріс әсер етті. Мысалы, 2021 – 2025 жылдар кезеңінде экономика 21 %-ға өсті. Көрсетілген кезеңде жалдамалы қызметкерлер саны 4,9 %-ға, яғни 6 687 мыңнан 7 015 мың адамға дейін өсті.

Бұл ретте жаңа жоғары өнімді жұмыс орындарын қалыптастырудағы жеке сектордың үлесі тұрақты түрде төмен деңгейде қалып отыр және бар болғаны 25 %-ды құрайды.

Нәтижесінде жеке сектор жаңа жұмыс орындарының жеткіліксіз санын қалыптастыратынын атап өту қажет. Салыстыру үшін, Канадада жеке сектор 2024 жылы жаңа жұмыс орындарының 46 %-ын құрды, АҚШ-та бұл көрсеткіш шамамен 80 %-ды құрады (2024 жыл).

Қазақстан Республикасы ЖІӨ-нің шамамен 40 %-ын квазимемлекеттік сектор құрайды, бұл ретте мемлекет қатысатын 26 мыңнан астам кәсіпорын жұмыс істейді. Экономикадағы мемлекеттің қатысуы ЭЫДҰ елдеріне қарағанда жоғары.

Бүгінде жұмыс орындарының өсімі еңбек өнімділігі төмен салалар мен мемлекеттік сектор есебінен қамтамасыз етілетінін атап өткен жөн. Жұмыспен қамтылғандардың 44 %-ы еңбек өнімділігі төмен салаларда жұмыс істейді, бұл олардың табысына әсер етеді.

«Экономиканың күрделілік» деңгейін бағалау үшін Гарвард университеті мен Массачусетс технологиялық институтының ғалымдары әзірлеген экономикалық күрделілік индексі (Economic Complexity Index – ECI) қолданылады. Ол елде жинақталған, салалық құрылымда көрініс тапқан білімді өлшейді. Бұл бағалау үшін халықаралық сауда статистикасы пайдаланылады. Елде өндірісінде тұрақты бәсекелестік артықшылығы бар, яғни осындай көлемдегі орташа экономикамен салыстырғанда көбірек экспортталатын өнімдер ескеріледі. Экономика күрделілігінің индексі ел өндіретін өнімдердің жиынтығы қаншалықты күрделі және әртараптандырылғанын көрсетеді. Қарапайым технологияларға мамандану әл-ауқаттың тұрақты жоғары деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік бермейді.

2024 жылы Қазақстан Республикасы рейтингтегі позициясын соңғы бес жылда 27 сатыға жақсартып, 145 елдің ішінде 82-орыннан 55-орынға көтерілді (2021 жылы ел 93-орында болған). Дегенмен елдің экспорттық себетінде әлі де қосылған құны төмен өнімдер басым. Рейтингте Қазақстан Республикасы Ливан, Бразилия, Украина, БАӘ сияқты елдердің қатарында тұр. Рейтингтің көшбасшы орындарын Жапония, Швейцария және Тайвань сияқты елдер иеленеді.

2.4 Қазақстан Республикасы еңбек нарығының өңірлік аспектісі

Урбандалу және экономикалық белсенділіктің ірі агломерацияларда шоғырлануы жұмыспен қамту серпініне негізгі ықпалын жалғастыруда. Соңғы он жылда жұмыс орындарының ең көп өсімі, экономикалық өсу сияқты, Астана және Алматы қалаларында сақталып отыр. Бұл қалаларда жұмыспен қамтудың өсуі жалпы қосылған құн мен еңбек өнімділігінің озыңқы өсуімен қатар жүреді. Шикізаттық мамандануы дамыған батыс өңірлерде жұмыспен қамту серпіні экономиканың өсуімен өзара байланысты болып, еңбек өнімділігінің тұрақты жоғары деңгейімен сипатталады. Оңтүстік өңірлерде жұмыспен қамтудың экономикаға қосқан үлесі жалпы экономикалық өсімге қосқан үлесінен жоғары болып қалып отыр, бұл өңірлік экономикалардың еңбек сыйымдылығы жоғары және өнімділігі төмен сипатын көрсетеді.

Өнеркәсіптік өңірлерде еңбек өнімділігінің жоғары болуы жағдайында жұмыспен қамтудың өсуі шикізат ресурстарын өндіру мен экспорттауға бағдарланудың сақталуымен байланысты. Мегаполистерде негізгі фактор ретінде қосылған құны жоғары қызмет көрсету салаларының (қаржылық қызмет, кәсіби және ғылыми қызметтер, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар және іскерлік сервистер) үлесі жоғары экономиканың әртараптандырылған құрылымы көрініс табады. Адами капиталдың, инфрақұрылымның және инвестициялық белсенділіктің шоғырлануы олардың одан әрі кеңеюіне қолайлы жағдайлар қалыптастырады.

Сонымен бірге жиынтық көлемі 300 мың адамнан асатын өңірлік жұмыспен қамтудың кетуі сақталып отыр, ол негізінен солтүстік және шығыс өңірлерде шоғырланған. Ең көп шығындар Солтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарында тіркеледі. Негізгі себептер халықтың көші-қон ағыны, демографиялық қартаю және экономикалық өсім қарқынының шектеулілігі болып қала береді, бұл еңбек әлеуетінің қысқаруына және іскерлік белсенділіктің төмендеуіне алып келеді.

Халық саны мен экономика ауқымы арасындағы өңірлік теңгерімсіздік сақталуда. Оңтүстік өңірлерде (Алматы қаласын есепке алмағанда) ел халқының шамамен 38 %-ы тұрады, ал олардың ЖӨӨ-дегі үлесі шамамен 17–18 %-ды құрайды. Солтүстік өңірлерде халық үлесі шамамен 22 % болған кезде жиынтық ЖӨӨ-нің төрттен бір бөлігі қалыптасады. Солтүстік аумақтардың экономикасы салалық тұрғыдан неғұрлым әртараптандырылған, ал оңтүстікте өңірлік экономиканың 60–65 %-ына дейінгі бөлігі сауда мен қызмет көрсетудің басқа да түрлеріне тиесілі.

Тау-кен өнеркәсібі экономиканың ең өнімді салаларының бірі болып қала береді, алайда бірқатар өңірлерде жұмыспен қамту едәуір дәрежеде шикізат нарықтарындағы сыртқы баға конъюнктурасына тәуелді. Мұндай құрылым өңірлік еңбек нарықтарының сыртқы күйзелістерге сезімталдығын күшейтеді және салалар мен аумақтар арасындағы технологиялық айырмашылықтардың сақталуын көрсетеді.

Еңбек өнімділігінің ең төмен деңгейі бұрынғысынша ауыл шаруашылығында байқалады, онда өзін-өзі жұмыспен қамтыған және бейресми жұмыспен қамтылған қызметкерлердің едәуір үлесі сақталып отыр. Еңбек ресурстарының өнімділігі төмен жұмыспен қамту нысандарынан неғұрлым өнімді салаларға ауысуы экономикалық өсуді арттырудың негізгі факторларының бірі болып қала береді және көбінесе урбандалу процестерімен қатар жүреді.

Көрсетілетін қызметтер саласы жұмыспен қамтылғандардың негізгі бөлігін шоғырландыруды жалғастыруда – 2025 жылы онда қызметкерлердің 60 %-дан астамы шоғырланған. Бұл ретте сектордың құрылымы әркелкі болып қала береді: қызметтің жоғары өнімді түрлері (қаржы, цифрлық технологиялар, кәсіби қызметтер) негізінен ірі қалаларда шоғырланған, ал өңірлерде жұмыспен қамту өнімділігі төмен сегменттерде (бөлшек сауда, қоғамдық тамақтану, тұрмыстық және жеке қызметтер) қалыптасады. Көптеген аумақтарда қызметтер халықтың ішкі тұтынушылық сұранысына бағдарланған және халық табысының серпініне, нақты сектордың жағдайына тікелей тәуелді. Осыған байланысты жұмыспен қамтудың өсуі әрдайым еңбек өнімділігі мен ЖӨӨ-ге қосқан үлестің соған сәйкес өсуімен қатар жүрмейді.

Алматы және Шымкент қалаларын қоспағанда, оңтүстік өңірлерде өзін-өзі жұмыспен қамту бұрынғысынша білімі ең төмен халық топтары арасында кең таралған. Өз бетінше жұмыспен қамтылғандардың едәуір бөлігі үшін білім деңгейі орта біліммен шектеледі, бұл ретте мұндай қызметкерлердің шамамен 30 %-ы негізінен ауылдық жерлерде тұрады, бұл еңбек өнімділігінің төмендігін негіздейді және білікті жұмыс күшіне сұраныс тарапынан туындайтын құрылымдық шектеулерді көрсетеді. Қызылорда облысында осы санаттың үлесі шамамен 45–48 %-ға, Алматы және Түркістан облыстарында шамамен 40–45 %-ға жетеді.

Урбандалудың төмен қарқыны, жекелеген аумақтардың демографиялық қартаюы, аумақтық ұтқырлықтың шектеулілігі және көшуге құлықсыздық ұсақ сауда, жеке тасымал және жоғары біліктілікті талап етпейтін қызметтің басқа да түрлерін қоса алғанда, өнімсіз жұмыспен қамту нысандарының сақталуына ықпал етеді. Цифрлық технологиялар мен автоматтандыруды жедел енгізу жағдайында білім деңгейі әртүрлі қызметкерлер топтары арасындағы еңбек өнімділігінің алшақтығы ұлғаюын жалғастыруда, бұл өңірлік еңбек нарықтарындағы құрылымдық теңгерімсіздікті күшейтеді және аумақтардың әлеуметтік-экономикалық саралануы тәуекелдерін арттырады.

2.5 Еңбек нарығындағы құрылымдық өзгерістер

Цифрлық экономика еңбек нарығын өзгертуде, дәстүрлі жалдамалы жұмыспен қамту «еркін табыс табу экономикасы» бағытына қарай трансформациялана бастады. Бүгінде еңбек нарығында жұмыспен қамтудың икемді режимдері, оның ішінде платформалық жұмыс белсенді дамып келеді, олар жай ғана сәнді үрдіс емес, қарқынды дамып келе жатқан бағыттар болып табылады.

Платформалық жұмыспен қамтудың басты артықшылықтары – кіру кедергілерінің төмендігі, негізгі жұмыспен қатар алып жүру мүмкіндігі, жұмыс уақытының икемділігі, мансап пен жеке өмір арасындағы теңгерім. Осылайша, платформалық жұмыспен қамту жұмыспен қамтудың қосымша мүмкіндіктерін қалыптастырады.

Сонымен бірге платформалық жұмыспен қамтудың тұрақсыз жұмыспен қамту және табыс, жұмысынан айырылу, уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша әлеуметтік төлем алу құқығының, ақы төленетін демалыстың болмауы, сондай-ақ кәсіподақтарға бірігу мүмкіндігінің шектеулілігі сияқты тәуекелдері бар.

Платформалық жұмыспен қамту адамдар қысқа мерзімді немесе жобалық тапсырмаларды орындау үшін онлайн-платформалар арқылы жалданатын жұмысты ұйымдастыру түріне жатады.

Бүгінгі таңда интернет-платформалардың орындаушыларының жалпы саны міндетті әлеуметтік төлемдер нәтижелері бойынша 2024–2026 жылдары 399 212 адамды құрады, оның ішінде Қазақстан Республикасының резиденттері – 398 203, Қазақстан Республикасының резиденттері емес тұлғалар – 1 009.

2020 жылы Еуропалық комиссия платформалық жұмыспен қамтудың 10 түрін айқындады:

онлайн-сату – электрондық маркет-платформалар арқылы тауарларды немесе қызметтерді сату;

көлік қызметтері – платформалар арқылы көлік қызметтерін көрсету;

орналастыру қызметтері – тұрғын үйді жалға беру;

штаттан тыс жұмыс – штаттан тыс қызметтер көрсету (мәтін жазу, дизайн және бағдарламалау);

жеткізу қызметтері – жеткізу қызметтерін көрсету;

үй қызметтері – үй шаруашылығы қызметтерін көрсету (тазалау және бақшаға күтім жасау);

күтім жасау қызметтері – күтім жасау қызметтерін көрсету (балалар мен қарт адамдарға күтім жасау);

краудсорсинг – краудсорсингтік жобаларға қатысу;

онлайн-репетиторлық – онлайн форматта репетиторлық қызметтер көрсету;

еркін табыс экономикасы – TaskRabbit және Gigwalk сияқты платформаларда қысқа мерзімді немесе бір реттік тапсырмаларды орындау.

Сондай-ақ өзін-өзі жұмыспен қамтығандар санаты құрылымының өзгеруі байқалады. Бүгінгі таңда осы санаттағы жоғары білімі бар адамдар үлесінің 10 %-ға өскені тіркелді. Сараптамалық сауалнама фриланс респонденттердің 22 %-ы үшін негізгі табыс көзі болып табылатынын, ал 78 %-ы үшін «еркін табыс табу» негізінен білім беру және сауда салаларындағы қосымша табыс түрі екенін көрсетті.

Еңбек нарығына жаңа демографиялық толқынның келуі жағдайды күрделендіреді. 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасындағы жұмыс күшінің 74 %-ын «миллениалдар» және «Z» ұрпағы¹ құрайды, олар аға буыннан айтарлықтай ерекшеленеді. Олар мінез-құлық пен құндылықтардың жаңа үлгілерін таңдайды, яғни жұмыспен қамтудың икемді нысандарын бағалайды. Бұл ұрпақ кәсіби және жеке өмір арасындағы теңгерімді өзінше түсінеді, икемді жұмыс кестесі үшін қаржылық жеңілдіктерге баруы мүмкін. Жаңа ұрпақ кәсіби мансапқа және бір іске өмір бойы берілгендікке байланып қалмайды. Олар білім алуға көбірек уақыт пен қаражат жұмсауға дайын.

Демографиялық өсім және жастардың еңбек нарығына келуі еңбек нарығын жаңа шындыққа бейімделуге мәжбүр етеді, бұл ретте жас ұрпақ еңбек нарығын өз басымдықтары мен талаптарына сәйкес өзгертетін болады.

Платформалық жұмыспен қамту аясы жыл сайын кеңейіп, көрсетілетін қызметтер, туризм, IT, сауда, құрылыс, жылжымайтын мүлік және басқа да секторларға таралады. Келесі онжылдықта платформалық жұмыспен қамту кемелденген деңгейге жетеді. Қатысушылардың төмен жалақысы, табыстарының біркелкі бөлінбеуі және болжап білу мүмкіндігінің болмауы сияқты тәуекелдер соншалықты елеулі болмайды.

Цифрландыру мемлекетке платформалық жұмыспен қамтудың жаңа сын-қатерлеріне нысаналы ықпал етудің электрондық арналары мен құралдарын береді. Платформалық жұмыспен қамтылған әрбір қызметкердің «цифрлық ізін» иелене отырып, мемлекет бизнеспен бірлесіп медициналық сақтандыру, ақы төленетін демалыс және зейнетақы аударымдары сияқты дәстүрлі жеңілдіктерге баламалар әзірлей алады. Платформалық жұмыспен қамтылған қызметкерлер иерархиясы аз, өзін-өзі ұйымдастыру, жұмылдыру және дербестік деңгейі жоғары кәсіподақтардың жаңа түрлерін қалыптастыратын болады.

Бүгінде Қазақстан Республикасының еңбек нарығы оларды шешу үшін кешенді және жүйелі тәсілді талап ететін бірқатар проблемалар мен сын-қатерлерге тап болып отыр. Осы проблемалар мен сын-қатерлердің арасында мыналарды бөліп көрсетуге болады:

табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттауға тәуелді еңбек өнімділігінің төмендігі және экономиканың жеткіліксіз әртараптандырылуы;

қызметкерлердің біліктілігі мен дағдыларының еңбек нарығы талаптарына сәйкес келмеуі, сондай-ақ кәсіптік білім беру мен оқыту жүйесінің жеткіліксіз дамуы;

әсіресе ауылдық жерлерде бейресми жұмыспен қамтудың жоғары үлесі, сондай-ақ қызметкерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғау деңгейінің төмендігі;

әйелдер, жастар, мүгедектігі бар адамдар, этникалық азшылықтар және басқалар сияқты халықтың әртүрлі топтары арасында жұмыс орындары мен табысқа қол жеткізудегі теңсіздік.

Осылайша, алдағы онжылдықта Қазақстан Республикасының алдында екі жақты міндет тұр.

Бірінші міндет – өмір сүрудің жоғары деңгейіне, табысты әділ бөлуге және азаматтар арасындағы теңсіздікті едәуір қысқартуға қол жеткізу. Теңсіздікті қысқартудың ең тиімді шарасы сапалы білім беруді қамтамасыз ету болып табылады, ол өз кезегінде еңбек өнімділігі мен өнімділіктің жоғары деңгейінің негізіне айналады.

Екінші міндет – «қарапайым заттар экономикасынан» «күрделі экономикаға», яғни күрделі және технологиялық тұрғыдан озық тауарлар, қызметтер мен өндірістерді құру үшін өнімді білімді игеруге және пайдалануға негізделген экономикаға көшуді аяқтау.

¹ Әлемде шамамен 1997 жылдан 2012 жылға дейін туған адамдар ұрпағына қатысты қолданылатын термин (ағылш. Generation Z).

2.6 Еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесі

Қазақстан Республикасында қолданыстағы ЕҚБЖ еңбекті қорғау саясатын іске асыру, еңбек қауіпсіздігі талаптарын орындау, кәсіптік тәуекелдерді басқару жөніндегі өзара байланысты іс-шаралар кешенін білдіреді. Кәсіптік тәуекелдерді басқару ЕҚБЖ-нің негізгі элементтерінің бірі ретінде кәсіптік тәуекелдерді сәйкестендіруді және бағалауды (бұдан әрі – КТБ), түзету шараларын, кәсіптік тәуекелді бақылау мен мониторингтеуді қамтиды. Өз кезегінде кәсіптік тәуекелді бағалау тәуекелдерді сәйкестендіру туралы ақпаратты және ұйымдағы аурушаңдық пен өндірістік жарақаттану, ұжымдық және жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету туралы ресми статистикалық ақпаратты талдау негізінде кәсіптік тәуекел дәрежесін айқындауды көздейді, яғни іс жүзінде жұмыс орнындағы еңбек жағдайларын бағалау құралы болып табылады.

Еңбек жағдайларын бағалау еңбекті қорғауды басқарудың қолданыстағы моделінің негізі болып табылады және Қазақстан Республикасында еңбек жағдайлары бойынша өндірістік объектілерді аттестаттау (бұдан әрі – ӨОА) немесе КТБ арқылы жүргізіледі. Бірінші рәсім заңнамалық тұрғыдан сонау 1986 жылы, екінші рәсім 2020 жылы енгізілген. Осылайша, еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясатта өтемақы төлеуге негізделген басқарудан тәуекелге бағдарланған тәсілге көшу бағыты белгіленді. Сондықтан жоспарлы экономика кезеңіне тән бірдей (үлгілік) еңбек жағдайлары мен өндірістік процестерді қамтыған кеңестік кезеңде енгізілген ӨОА біртіндеп алып тасталады, өйткені қазіргі нарықтық экономика жағдайында әрбір жұмыс орны үшін тәуекелдер мен сараланған тәсілдерді ескеру қажет.

КТБ рәсімінің ӨОА-дан айырмашылығы КТБ әрбір жұмыс орнының ерекшеліктерін, оның ішінде онда жұмыс істейтін қызметкерлердің денсаулығына әсерін бағалауды ескере отырып, бес көрсеткіш бойынша (еңбек жағдайларының зияндылығы, қауіптілігі, өндірістік жабдықтардың қауіпсіздігі, жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілуі және аурушаңдық) тәуекелді кешенді бағалауды көздейді.

ӨОА кәсіпорынға мемлекеттік бақылау мақсатында пайдалануға болатын жалпы баға беруге, жазатайым оқиғалардан қызметкерлерді сақтандыру тәсілдерін саралау кезінде сыныпты айқындауға мүмкіндік бермейді, өйткені ӨОА тек өндірістік объектілерді ғана қамтиды.

2017 жылдан бастап мамандандырылған ұйым құрамында аккредиттелген зертхананың болуына қойылатын талаптың енгізілуі ӨОА жүргізу сапасы проблемасын толық шешуге алып келген жоқ. Біліктілік талаптарының және ӨОА нәтижелері бойынша автоматтандырылған есептілікті ұйымдастырудың болмауы еңбек жағдайларының мемлекеттік мониторингін ұйымдастыруға және осы қызметті жосықсыз жеткізушілерді жедел анықтауға мүмкіндік бермейді.

Бұдан басқа, ӨОА еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесінің экономикалық құрамдас бөліктерімен байланыстың болмауымен сипатталады және жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсартуға экономикалық ынталандырмайды.

ӨЖ мен КА-ны төмендетудегі оң нәтижеге негізі КТБ болып табылатын ЕҚБЖ-нің барлық компоненттері арасында байланыс орнатылған жағдайда қол жеткізуге болады. Сонымен бірге КТБ әдістемелік аппаратын мынадай бөліктерде күшейту қажет:

еңбек жағдайларын жіктеу, өндірістік ортаның факторларының зияндылығы мен қауіптілігін, еңбек процесінің ауырлығы мен қауырттылығын бағалау;

зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың жинақталған және (немесе) кешенді әсерін бағалау кезінде қолдану;

еңбектің ерекше жағдайларында және ұжымдық жұмыс орындарында (ашық ауада, жерасты жұмыстарында, биіктіктегі жұмыстарда және сол сияқты) қолдану.

КТБ кәсіпорын қызметінің түрін ескере отырып, жұмыс орындарын толық қамтуды қамтамасыз етуі тиіс. Дамыған елдердің тәжірибесіне ұқсас, мысалы, өндірістік емес кәсіпорындар үшін әдістеме неғұрлым қарапайым әрі қолжетімді болуы мүмкін.

КТБ нәтижелері зиянды және қауіпті факторлардың өндірістік ортадағы әсерін болдырмайтын және (немесе) барынша азайтатын жеке қорғаныш құралдарын (бұдан әрі – ЖҚҚ) таңдау кезінде ескерілуі тиіс. Өкінішке қарай, қолданыстағы салааралық ЖҚҚ нормаларына (бұдан әрі – нормалар) сәйкес ЖҚҚ таңдау тәсілі кәсіптік тәуекелді ескере отырып, өзекті болып табылмайды. Мысалы, зиянды фактор болмаған жағдайда ЖҚҚ беріледі немесе керісінше, егер олар нормаларда көзделмесе, берілмейді. Нормаларға сәйкес барлық ықтимал зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторларды қамту мүмкін емес. Бұдан басқа, нормаларда бір типті ЖҚҚ мен ұқсас кәсіптер үшін кию мерзімдері бойынша айырмашылықтар бар, бұл қиындықтар туғызады және қызметкерлерді заманауи әрі ыңғайлы ЖҚҚ-мен қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді.

2.7 Қауіпсіз еңбекті экономикалық қамтамасыз ету

Кәсіпорындардағы еңбек жағдайларын жақсартудың тиімді экономикалық құралы еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардан қызметкерді міндетті сақтандыру жүйесі (бұдан әрі – ЖОСМ) болып табылады. Осы жүйе шеңберінде 2025 жылы төленген сақтандыру сыйлықақыларының көлемі 2023 жылғы көрсеткіштен 1,8 есе асып, 154,9 миллиард теңгені құрады, сондай-ақ сақтандыру төлемдерінің сыйлықақыларға арақатынасының серпіні 2023 жылғы 17,2 %-дан 2025 жылы 29,3 %-ға дейін өсті.

Осылайша, зардап шеккен қызметкерлерге өтемақы төлеуге байланысты қаржылық жүктеменің сақтандыру ұйымдарынан жұмыс берушіге қайта бөлінуі жүріп жатыр, бұл кәсіпорындар арасында ЖОСМ-мен қамтудың төмендігіне алып келеді. 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша заңды тұлғалардың тек 48,02 %-ында ғана сақтандыру шарты болған. ЖОСМ шарттарымен қамтудың төмендігі жұмыс берушілердің ЖОСМ жүйесіне мүдделі болмауымен байланысты, осыған орай қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге арналған жұмыс берушінің шығындарын ескеретін тиімді «бонус-малус» моделін енгізу қажет.

Біріншіден, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын (бұдан әрі – МКЗЖ), ЖОСМ шығыстарын, ӨОА және КТБ, жауапты тұлғаларды оқыту мен олардың білімін тексеруді, ұжымдық қорғаныш құралдарын, ЖҚҚ, санитариялық-тұрмыстық үй-жайлар мен құрылғыларды, мерзімдік медициналық қарап-тексеруді, куәландыруды және қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етудің өзге де шараларын төлеуді қоса алғанда, кәсіпорындар тізбесін айқындау қажет. Екіншіден, сақтандырудың превентивтік және оңалту бағдарламаларын қолдану шарттарын айқындау қажет. Үшіншіден, КТБ нәтижелерін ескере отырып, сақтандыру тарифіне түзету коэффициенттерінің мөлшерін айқындау қажет.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге арналған шығындарды талдау олардың көбінесе ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін қызметкерлерге әлеуметтік кепілдіктер («жеңілдіктер» мен «өтемақылар») беруге байланысты екенін көрсетті. Осы мақсаттарға 2025 жылы 109,9 млрд теңгеден астам қаражат бағытталды. Бұдан басқа, 2025 жылы МКЗЖ есебінен зейнетақы жинақтарының сомасы 724,44 млрд теңгені құрады, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 12,7 %-ға көп (653,77 млрд теңге).

Барлық қолданылатын экономикалық құралдарды өзектендіріп, оларды КТБ нәтижелерімен байланыстыру қажет. Еңбекті қорғау бойынша көрсетілген шараларды тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде іске асыру ЗҚЕЖ-де жұмыс істейтін қызметкерлерді берілетін әлеуметтік кепілдіктердің нысаналылығы мен жүйелілігін ескере отырып, толық қамтуды қамтамасыз етуге, ал кәсіпорындарға өз кезегінде еңбек жағдайларын жақсартуға жұмсалатын қаражатты пайдалану тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

2.8 Оқыту және біліктілікті арттыру

ӨЖ-нің негізгі себептері қауіпсіз еңбекке оқытудағы кемшіліктер болып табылады, олар білікті кадрлардың тапшылығымен, оқу орталықтарының оқыту сапасы үшін жауапкершілігінің болмауымен байланысты.

Жыл сайын әрбір 8-жазатайым оқиға қауіпсіз жұмыс тәсілдеріне оқытудағы кемшіліктер мен қауіпсіздік техникасы қағидаларын бұзу салдарынан орын алады.

Сонымен қатар есепке алудың болмауы еңбекті қорғау жөніндегі мамандардың санын қадағалауға, олардың білім деңгейі мен кәсіби даярлығына баға беруге мүмкіндік бермейді.

Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге жауапты тұлғаларды оқыту және олардың біліктілігін арттыру жөніндегі қызметтер нарығы жеткілікті дамыған, алайда мемлекеттік бақылаудың тиісті деңгейінің болмауына байланысты мамандарды даярлаудың тиісті сапасын қамтамасыз етпейді. Жекелеген оқыту ұйымдарының басшылар мен қауіпсіздік және еңбекті қорғауға жауапты тұлғалардың біліктілігін арттыру қызметтерінің құнын айтарлықтай төмендетуі байқалады, бұл қызметтердің және дәріс оқытушылар құрамының біліктілігі төмен екенін жанама түрде растайды. Оқытудың өзін өткізбей және білімін тексермей сертификаттар беру жағдайлары кездеседі.

Еңбекті қорғау саласындағы проблемалардың қатарында еңбекті қорғау мамандарының әлсіз даярлығын, өндірістік қызметті жүзеге асыратын және қызметкерлерінің саны 50 адамнан асатын ұйымдарда еңбек заңнамасына сәйкес құрылуға тиіс еңбекті қорғау қызметтерінің көптеген кәсіпорындарда болмауын атап өтуге болады. Қауіпсіздік және еңбекті қорғау жөніндегі маман лауазымы енгізілмейді, штат саны 50 адамнан аз ұйымдарда жауапты тұлғалар бекітілмейді. Егер 2024 жылы мемлекеттік еңбек инспекторлары еңбекті қорғау қызметтерінің немесе жауапты тұлғалардың өндірістік кәсіпорындарда болмауының 35 фактісін анықтаса, 2025 жылы бұл көрсеткіш ұлғайып, 62 бұзушылық тіркелді.

Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша елде 4 138 ірі және орта кәсіпорын жұмыс істейді, оларда қауіпсіздік және еңбекті қорғау қызметтері орта есеппен 5 адамнан тұруы тиіс (нормативтерге сәйкес 2,5-тен 10 штаттық бірлікке дейін) және шамамен 20 мың маманды қамтуы қажет. Сонымен бірге 2026 жылы «қауіпсіздік және еңбекті қорғау жөніндегі инженер», «еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі инженер» және «еңбекті қорғау және қауіпсіздік техникасы жөніндегі маман» кәсіптері бойынша қызметкерлердің нақты саны 10 068 адамды құрады.

Қазақстан Республикасында ӨОА мамандарын, мемлекеттік және техникалық еңбек инспекторларын мақсатты кәсіби даярлау іс жүзінде жүзеге асырылмайды.

Қауіпсіздік және еңбекті қорғау мәселелері бойынша кадрлар даярлау «Санитариялық-профилактикалық іс-шаралар» білім беру бағдарламалары тобы шеңберінде жүргізіледі. Жыл сайын осы бағытқа барлығы 247 білім беру гранты бөлінеді, оның ішінде: бакалавриатқа – 160, магистратураға – 80 және докторантураға – 7. Жоғарыда көрсетілген бағыт бойынша 2025 жылы білім беру гранттарына арналған конкурс қорытындысы бойынша бакалавриатта бір орынға конкурс 1,9 адамды ғана құрады.

Осы салада білім алуға қызығушылықтың төмендігін ескере отырып, еңбек қауіпсіздігі саласындағы мамандар кәсіптерін танымал ету, оның ішінде мемлекеттік білім беру гранттары мен тапсырыстарының көлемін ұлғайту, сондай-ақ кәсіпорындарды өз кадрларын даярлауды қаржыландыруға ынталандыру жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Қашықтан оқыту технологияларын, оқу тренажерлары мен имитациялық модельдерді енгізбей оқу процесін одан әрі жетілдіру мүмкін емес.

Еңбекті қорғау саласындағы ғылым жеткіліксіз дамыған. Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің еңбекті қорғау жөніндегі бір ғана республикалық ғылыми-зерттеу институты (бұдан әрі – ЕҚРҒЗИ) бар, ол негізінен маңызды және жедел мемлекеттік міндеттерді іске асыруға байланысты қолданбалы ғылыми зерттеулермен айналысады, ал еңбекті қорғау саласындағы іргелі зерттеулер кешенді және жүйелі тәсілді талап етеді, бұл тұрақты және үздіксіз қаржыландыру тетігінің болуын көздейді. Сондай-ақ өнеркәсіптік кәсіпорындардың тапсырысы бойынша мемлекеттік емес ғылыми-зерттеу институттарының базасында ғылыми зерттеулер жүргізіледі, бірақ мемлекеттік тіркеу мен ғылыми-техникалық сараптаманың болмауына байланысты олардың санын және сапасын бағалау қиын. Ғылыми жарияланымдар мен олардың әлемдік ғылымға қосқан үлесі бойынша ғылыми қор қалыптастыру, дәйексөз келтіру динамикасын қадағалау қиындық туғызады.

Жалпы алғанда, еңбекті қорғауға қатысты қызметті реттеу бойынша халықаралық тәжірибені ескере отырып, елде оқыту сапасын арттыруға және ғылыми әлеуетті дамытуға ықпал ететін шаралар қабылдау қажет.

2.9 Еңбекті қорғау саласындағы мониторинг және бақылау

Мониторингтің маңызды элементі қауіпсіз еңбек көрсеткіштерін статистикалық және ведомстволық есепке алу болып табылады. Зиянды және басқа да қолайсыз еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер санының статистикалық есебі зиянды және қауіпті өндірістік факторлардың шектеулі спектрі бойынша жүргізіледі. КТБ енгізудің қазіргі жағдайын ескере отырып, қолданылатын әдіснаманы өзектендіру қажет. Ведомстволық есепке алу қолмен жүргізіледі, деректерді тұрақты жинауды және жаңартуды талап етеді, ресми статистикалық ақпарат деректерімен айтарлықтай алшақтықтарға ие.

Елде өндірістегі жазатайым оқиғаларды тіркеу, тергеп-тексеру және есепке алу, кәсіпорындардағы еңбек жағдайлары, ӨОА және КТБ нәтижелерінің мониторингі үшін ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету жоқ. Қолданылатын «Еңбекті қорғау» автоматтандырылған ақпараттық жүйесі мемлекеттік органдардың дерекқорларымен интеграцияланбаған. Еңбекті қорғау жай-күйі туралы қандай да бір деректерді визуализациялау жоқ, мысалы, Еуропалық одақ елдерінде OSH Barometer платформасында осылай жасалады.

Осыған байланысты басқарушылық шешімдер қабылдау, жағдайды бағалау, шаралар қабылдау және профилактикалық жұмыс жүргізу үшін жеткілікті әрі шынайы ақпарат жоқ.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуде елдегі еңбекті қорғау жай-күйінің мониторингіне маңызды рөл беріледі, ол мемлекеттік, қоғамдық және ішкі бақылау арқылы іске асырылады. Өкінішке қарай, бақылаудың осы түрлері арасында өзара байланыс пен бірлескен жұмыс жоқ.

Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылаудың тиімділігін жазатайым оқиғаларды тергеп-тексеру нәтижелері бойынша алдын алу шаралары тетігін енгізу және мемлекеттік еңбек инспекторларын еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органның бағынысына беру есебінен басқарудың тік моделі арқылы арттыруға болады.

Еңбекті қорғау саласындағы қоғамдық бақылаудың тиімділігін Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 203-бабында көзделген өндірістік кеңестің мәртебесін арттыру, әлеуметтік диалогты күшейту және техникалық инспекторлардың құзыретін кеңейту арқылы арттыруға болады.

Қауіпсіздік және еңбекті қорғау саласындағы ішкі бақылаудың тиімділігін шарттық қатынастар шеңберінде тапсырыс берушіден мердігерге дейінгі тік бақылауды жүзеге асыру бойынша құрылыс саласы кәсіпорындарының оң тәжірибесін тарату аясын кеңейту арқылы арттыруға болады.

2.10 Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші тетіктердің кемшіліктері

Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңына сәйкес өнеркәсіптік қауіпсіздік техникалық регламенттерде, өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларында, нұсқаулықтарда және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын сақтауға бағытталған. Бұл өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясаттың, құқықтық және техникалық нормалардың іргелі маңызын негіздейді. Реттеудің негіз қалаушы нормалары заңнамада белгіленген белгілерге ие кәсіпорындардың, өндірістік бөлімшелердің және осы кәсіпорындардың басқа да объектілерінің қызметін қамтитын қауіпті өндірістік объектілерде жүзеге асырылатын қызметке қолданылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ағымдағы жағдайды ұлттық, салалық немесе өңірлік деңгейлерде талданатын сандық параметрлер арқылы сипаттауға болады. Негізгі көрсеткіштердің бірі қадағалаудағы субъектілердің және олардың құрамындағы қауіпті өндірістік объектілердің жалпы саны болып табылады.

Мәселен, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында 10 963 қадағалаудағы субъект тіркелген. Экономиканы үздіксіз дамытуға, өндірістерді жаңғыртуға, өнеркәсіптік индустрияландыруға деген табиғи қажеттілікке байланысты соңғы 5 жылда қадағалаудағы субъектілер санының өсуі +20 %-ды құрады, соңғы үш жылдағы орташа өсу қарқыны +4,6 % болды, олардың жалпы саны 2023 жылы 10 478 бірлікті, 2024 жылы 10 680 бірлікті құрады. Қазіргі уақытта қадағалаудағы субъектілер арасында жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын 2 692 кәсіпорын; мұнай-химия және мұнай өңдеу саласының 1 279 кәсіпорны; газ шаруашылығының 1 013 кәсіпорны; тау-кен саласының 1 262 кәсіпорны; қазандық шаруашылығының 531 кәсіпорны; өсімдік шикізатын сақтау және қайта өңдеу жөніндегі 399 кәсіпорын; өнеркәсіптің химия саласының 283 кәсіпорны; мұнай-газ өндіру саласының 220 кәсіпорны; атом энергиясын пайдалану жөніндегі 143 кәсіпорын; металлургия саласының 86 кәсіпорны; көмірсутек шикізатын магистральдық құбыржолдар арқылы тасымалдау саласындағы 55 кәсіпорын; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын 3 000 заңды тұлға бар.

Қадағалаудағы субъектілердің 99 %-дан астамы жеке секторға жатады, олардың жартысынан көбі жоғары тәуекел дәрежесіне ие, оның ішінде 14 %-ы – ірі кәсіпорындар, 24 %-ы – орта бизнес және 62 %-ы – шағын кәсіпорындар. Мемлекеттік қадағалаудағы субъектілер үшін жоғары тәуекел дәрежесіне 62 % жататынын атап өтеміз, олардың ішінде ірі кәсіпорындар 92 %-ды, орта кәсіпорындар 2 %-ды және шағын кәсіпорындар 6 %-ды құрайды. Осылайша, мемлекеттің қатысуымен байланысты айырмашылықтар бар.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің орналасуын аумақтық бөліністе талдау олардың басым бөлігі Астана қаласына (9 %), Ақмола (8 %) және Алматы (7,3 %) облыстарына тиесілі екенін көрсетті, Ұлытау облысында (1 %), Шымкент қаласында (2 %), Қостанай (3 %), Қызылорда (3 %) облыстарында қадағалаудағы субъектілер ең аз орналасқан. Сонымен бірге өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жоғары тәуекел дәрежесі бар қадағалаудағы субъектілердің орналасуы бойынша Алматы (10 %), Ақмола (8 %), Ақтөбе (8 %), Павлодар (7 %) облыстары көш бастап тұр, ең аз саны Ұлытау облысында (2 %), Шымкент қаласында (2 %), Түркістан (2 %), Шығыс Қазақстан (2 %) облыстарында байқалады. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің орналасуын олардың мөлшерін ескере отырып талдау шағын субъектілердің Алматы (16 %), Ақмола (10 %) және Павлодар (7 %) облыстарында көбірек шоғырланғанын көрсетті.

Сонымен бірге 2025 жылдың қорытындысы бойынша қадағалаудағы субъектілердің құрамында 229 301 қауіпті өндірістік объект бар. Мұнда да өсу үрдістері байқалады, соңғы 5 жылда өсім қарқыны +2,5 %, соңғы үш жылда +1 % болды, олардың жалпы саны 2023 жылы – 209 875 бірлікті, 2024 жылы – 219 628 бірлікті құрады. Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру белгілері бойынша құрылымдық талдау Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында белгіленген белгілері бар өндірістік объектілердің ең жоғары үлесін (60 %) көрсетті:

мынадай қауіпті заттардың кем дегенде біреуін өндіруге, пайдалануға, қайта өңдеуге, түзуге, сақтауға, тасымалдауға (құбыржол арқылы) және жоюға байланысты объектілер: иондаушы сәулелену көзінің сипатына ие, тұтанғыш, жарылғыш, жанғыш, тотықтырғыш және уытты заттар;

қара, түсті, бағалы металдар мен осы металдар негізіндегі қорытпалардың балқымаларын өндіруге байланысты объектілер;

жалпы таралған пайдалы қазбаларды геологиялық барлауды және оларды бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізбей өндіру жөніндегі тау-кен жұмыстарын қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жару жұмыстарын жүргізуге, пайдалы қазбаларды өндіруге және минералдық шикізатты қайта өңдеуге, жерасты жағдайларындағы жұмыстарға байланысты объектілер.

Көрсетілген қауіпті өндірістік объектілерден басқа, қадағалаудағы субъектілер құрылымында 25 %-ды қысымы 0,07 мегапаскальдан жоғары немесе су температурасы 115 градустан жоғары болған кезде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар және 15 %-ды жүк көтергіш механизмдер құрайды.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қауіпті өндірістік объектілердің орналасуын аумақтық бөліністе талдау олардың басым бөлігі Маңғыстау (19 %), Ақтөбе (15 %), Қарағанды (15 %), Қызылорда (12 %) және Атырау (9 %) облыстарына тиесілі екенін көрсетті. Жетісу облысында (0,2 %), Алматы қаласында (1 %), Алматы облысында (0,3 %) қауіпті өндірістік объектілер ең аз орналасқан.

Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру белгілері бойынша орналастырудың құрылымдық талдауы Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында белгіленген жоғарыда көрсетілген белгілері бар объектілердің басым бөлігі Маңғыстау (19 %), Ақтөбе (15 %), Қарағанды (13 %), Қызылорда (12 %) облыстарында орналасқанын көрсетеді. Қысымы 0,07 мегапаскальдан жоғары немесе су температурасы 115 градустан жоғары болған кезде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар (жылу желілерін қоспағанда) Шымкент қаласында (15 %) және Павлодар облысында (12 %) көбірек шоғырланған. Жүк көтергіш механизмдер көбінесе Шығыс Қазақстан облысында (15 %) және Астана қаласында (14 %) пайдаланылады. Қазақстан Республикасы өңірлері бөлінісінде қауіпті өндірістік объектілердің қалған түрлерінің орналасуына қатысты эскалаторлар (99 %), аспалы жолдар (100 %), фуникулерлер (100 %), шахталық көтергіш қондырғылар мен көтергіш машиналар (42 %), жарылғыш заттар мен бұйымдарды дайындауға арналған жылжымалы және стационарлық қондырғылар (27 %) Қарағанды облысында, лифтілер (55 %) Астана қаласында, бұрғылау тереңдігі екі жүз метрден асатын ұңғымаларды бұрғылауға және жөндеуге арналған қондырғылар (46 %) Маңғыстау облысында, жарылғыш заттар мен бұйымдардың жылжымалы қоймалары (46 %) Алматы облысында, жарылғыш заттарды араластыру-зарядтау және жеткізу-зарядтау машиналары (40 %) Шығыс Қазақстан облысында орналасқанын атап өтеміз.

Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштерін өңірлер бөлінісінде талдау олардың арасында күшті байланыс бар екенін анықтауға мүмкіндік берді. Мысалы, қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар саны (0,97), жоғары тәуекел дәрежесі бар қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар саны (0,97), қауіпті өндірістік объектілер саны мен инциденттер саны (0,97), авариялар саны мен инциденттер саны (0,85), бұзушылықтар саны мен авариялар саны (0,96) арасында жоғары корреляция коэффициенттері алынды (1-сурет).

1-сурет. Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің негізгі көрсеткіштерінің корреляциялық талдауы (стандартталған іріктеме негізінде)

Ұсынылған деректерден қадағалаудағы субъектілер мен қауіпті өндірістік объектілердің қызметіне қатысты реттеуші саясат өндірістегі авариялар мен инциденттердің алдын алудың негізгі іргетасына айналуы тиіс екені көрінеді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қадағалаудағы субъектілердің салалық тиесілігін талдау олардың басым бөлігі мұнай-химия және мұнай өңдеу (16,4 %), газ шаруашылығы (11,5 %), тау-кен саласына (10,1 %) жататынын көрсетті. Жоғары тәуекел дәрежесі бар қадағалаудағы субъектілер арасында да осындай жағдай газ шаруашылығында (11,6 %), мұнай-химия және мұнай өңдеу саласында (10,3 %), тау-кен саласында (8 %) байқалады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қауіпті өндірістік объектілерді салалық бөліністе талдау олардың басым бөлігі мұнай-газ өндіру (33,2 %), тау-кен өнеркәсібі (9 %), қазандық шаруашылығына (8 %) тиесілі екенін көрсетті. Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру белгілері бойынша құрылымдық талдау олардың пайдаланылу салалық қағидатқа айқын жататынын көрсетеді. Мысалы, мұнай-газ өндіру (46,2 %), тау-кен өнеркәсібінде (12,4 %) Қазақстан Республикасының «Азаматтық қорғау туралы» Заңының 70-бабында белгіленген белгілері бар қауіпті өндірістік объектілер пайдаланылады, қазандық (30,9 %) және газ шаруашылығында (23,7 %) қысымы 0,07 мегапаскальдан жоғары немесе су температурасы 115 градустан жоғары болған кезде жұмыс істейтін қауіпті техникалық құрылғылар (жылу желілерін қоспағанда) пайдаланылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу оның көрсеткіштерінің серпініне негізделген авариялық жағдайлардың ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Бұл маңызды индикаторлар саладағы өнеркәсіптік қауіпсіздік жағдайы туралы ақпарат береді.

Талдау қауіпті өндірістік объектілерде жыл сайын шамамен 20 авария болатынын көрсетеді, олардың негізгі бөлігі жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын объектілерге, сондай-ақ тау-кен және мұнай салаларына тиесілі. Соңғы бес жылда (2021 жылдан 2025 жылға дейін) 112 авария тіркелді, оның ішінде 20 авария тау-кен саласының объектілерінде (17,9 %), 26 авария жүк көтергіш механизмдерді пайдаланатын объектілерде (23 %), 25 авария мұнай саласында (22 %), 20 авария газ саласында (17,9 %), 8 авария химия және мұнай-химия саласында (7 %), 5 авария металлургия саласында (4,5 %), 4 авария қазандық шаруашылығы объектілерінде (3,6 %), 3 авария өсімдік шикізатын сақтау объектілерінде (2,7 %), 1 авария магистральдық газ құбырларын пайдаланатын объектілерде (0,9 %) орын алған.

Соңғы үш жылдағы авариялардың серпіні сандармен көрсетілгенде: 2023 жылы – 21, 2024 жылы – 21, 2025 жылы – 22. Соңғы 5 жылдағы деректермен салыстырғанда олардың диапазоны жылына 20–28 авария аралығында өзгереді, алайда бұл ретте авариялардың ауырлығы жыл сайын артып келеді. Мысалы, егер 2021 және 2022 жылдары зардап шеккендер саны авариялар санына орта есеппен тең болса, 2023 жылы әрбір авариядағы зардап шеккендер саны бес адамға дейін өсті.

Авариялық жағдайлардың салалық тәуекелінің серпіні бойынша кейбір салаларда өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі ұйымдастырушылық-техникалық шаралар мен өндірістік бақылаудың тиімсіздігі туралы қорытынды жасауға болады, ал осы көрсеткіштерді республикалық мәндермен салыстыру қауіпсіздікті негіздеу, өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясын жасау және авариялардың жол берілетін тәуекел деңгейлерін белгілеу жөніндегі заңнамалық рәсімдер шеңберінде өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының тиісті деңгейде орындалмайтынын көрсетеді.

Мысалы, 2025 жылдың қорытындысы бойынша:

тау-кен саласында 1 262 қадағалаудағы субъект және 40 456 қауіпті өндірістік объект тіркелген, 5 авария орын алып, оның салдарынан 14 адам зардап шеккен, олардың 8-і қаза тапқан;

газ шаруашылығында 2 авария орын алып, нәтижесінде 2 адам зардап шеккен және қаза тапқан, бұл ретте осы салада 1 013 қадағалаудағы субъект және 14 743 қауіпті өндірістік объект жұмыс істейді;

мұнай-газ өндіру саласында 220 қадағалаудағы субъект және 73 777 қауіпті өндірістік объект тіркелген, 4 авария орын алып, нәтижесінде 1 адам зардап шеккен;

ел бойынша 7 813 қадағалаудағы субъект және 221 445 қауіпті өндірістік объект тіркелген, 22 авария орын алып, нәтижесінде 30 адам зардап шеккен, олардың 18-і қаза тапқан.

Осылайша, сандық көрсеткіштерді салыстыру нәтижесінде мыналар анықталды:

ел бойынша 1 аварияға шаққандағы зардап шеккендер санының арақатынасы 1-ді, тау-кен саласында – 3-ті, газ шаруашылығында – 1-ді, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

зардап шеккендер арасындағы қаза тапқандар санының арақатынасы ел бойынша 0,6-ны, тау-кен саласында – 0,6-ны, газ шаруашылығында – 1-ді, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

қадағалаудағы субъектілер саны мен авариялар санының арақатынасы ел бойынша 355-ті, тау-кен саласында – 252-ні, газ шаруашылығында – 506,5-ті, мұнай-газ өндіру саласында – 55-ті құрайды;

қауіпті өндірістік объектілер саны мен зардап шеккендер санының арақатынасы ел бойынша 7 381,5-ті, тау-кен саласында – 2 889,7-ні, газ шаруашылығында – 7 371,5-ті, мұнай-газ өндіру саласында – 0-ді құрайды;

қауіпті өндірістік объектілер саны мен қадағалаудағы субъектілер санының арақатынасы ел бойынша 28-ді, тау-кен саласында – 32-ні, газ шаруашылығында – 14,6-ны, мұнай-газ өндіру саласында – 335,4-ті құрайды.

Зардап шеккендердің 60 %-ы өліммен аяқталған, 30 %-ы ауыр жарақат алған, 10 %-ы жеңіл дәрежедегі жарақат алған. Көбінесе авариялар жалпы таралған пайдалы қазбаларды геологиялық барлауды және оларды бұрғылау-жару жұмыстарын жүргізбей өндіру жөніндегі тау-кен жұмыстарын қоспағанда, тау-кен, геологиялық барлау, бұрғылау, жару жұмыстарын жүргізуге, пайдалы қазбаларды өндіруге, минералдық шикізатты қайта өңдеуге, жерасты жағдайларындағы жұмыстарға байланысты жұмыстарды жүргізу кезінде (22,7 %), газ және мұнай кен орындарын барлау, іздестіру жұмыстарын жүргізу, ұңғымаларды бұрғылау, мұнай мен газ өндіру, өндірілген ресурстарды құбыржолдар салу арқылы тасымалдауды ұйымдастыру кезінде (18 %), қауіпті техникалық құрылғыларды пайдалану кезінде (13,6 %) орын алады.

Орын алған жері бойынша: авариялар көбінесе тау-кен саласының (22,7 %), мұнай-газ саласының (18 %), құрылыс (13,6 %), химия саласының (13,6 %) қауіпті өндірістік объектілерінде болады.

Жыл сайын орын алатын авариялардың арасында мыналарды атап өтуге болады. Мысалы, «АрселорМиттал Теміртау» акционерлік қоғамының көмір шахталарындағы ірі авариялар (2021 жылғы қараша – «Абайская» шахтасында 6 адам қаза тапты; 2022 жылғы қараша – «Ленин атындағы» шахтада 5 адам қаза тапты; 2023 жылғы тамыз – «Қазақстанская» шахтасында 5 адам қаза тапты; 2023 жылғы қазанда «Костенко атындағы» шахтада 46 адам қаза тапты, 2025 жылғы ақпанда «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС-нің Жомарт кенішінде 7 адам қаза тапты). Мұндай фактілер мемлекеттік орган тарапынан ерекше бақылауға алынуы тиіс.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік органның көптеген функцияларын қызметтер нарығына беру және оларды жеке секторға тапсыру жоғары жауапкершілік пен адал бәсекелестік деңгейімен қамтамасыз етілуі тиіс. Мысалы, қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында қауіпті өндірістік объектілерде тау-кен құтқару, газдан құтқару, ашық мұнай бұрқағын болдырмау жұмыстарын жүзеге асыратын 70 кәсіби авариялық-құтқару қызметі (бұдан әрі – КАҚҚ) жұмыс істейді.

Тиімді шаралардың бірі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында шешім қабылдаудың бірыңғай орталығын құру және тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу болады. Ол реттеуші саясаттың мынадай параметрлерін көздейді:

заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қызметін тәуекелдің белгілі бір санатына жатқызу;

мемлекеттік бақылау мен қадағалау объектілерінің тізбелерін (тізілімін) берілген тәуекел (қауіптілік) санаттарына қарай қалыптастыру;

қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар тәуекелдерін бағалаудың және осындай объектілерді санаттарға бөлудің бірыңғай өлшемшарттарын әзірлеу және енгізу;

инспекторлардың біліктілігін арттыру жүйесін жетілдіру, оның ішінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында қызмет көрсететін кәсіптер бойынша мамандардың біліктілігін растау институтын енгізу.

Қалыптасқан жағдайда қауіпті өндірістік объектілерде авариялардың туындау тәуекелін дәйекті түрде төмендету мақсатында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты жетілдіру қажет.

Мемлекеттік саясатты дамытудың қазіргі заманғы жағдайлары өзара іс-қимылдың виртуалды форматының қалыпты болуымен сипатталады: электрондық үкімет, электрондық цифрлық қолтаңба, цифрлық карталар, электрондық әмияндар және т.б. Цифрлық технологиялар мемлекеттік қызметтер көрсету қолжетімділігі мен ашықтығының негізгі факторына айналуда.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрландыру құралдары әлсіз қолданылады, уәкілетті мемлекеттік органның алдына қойылған мақсаттары мен міндеттерін іске асыру қолмен орындалады, ақпарат жинау автоматтандырылмаған.

Қазіргі уақытта республикалық деңгейде цифрлық шешімдерді енгізу және платформалық шешімдерді енгізу арқылы өнеркәсіптік қауіпсіздікті одан әрі дамыту мәселесі өткір тұр:

Қазақстан Республикасының «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заңына енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес, сұйытылған мұнай газын сақтау үшін пайдаланылатын қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың иелері болып табылатын газ толтыру станцияларының, газ толтыру пункттерінің, автогаз құю станцияларының және өнеркәсіптік тұтынушылардың иелері тізілімін жүргізу бойынша, бұл өзгерістер өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органға тиісті құзырет беруді көздейді (тізілімді жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрінің 2023 жылғы 13 қарашадағы № 607 «Сұйытылған мұнай газын сақтау үшін пайдаланылатын қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың иелері болып табылатын газ толтыру станцияларының, газ толтыру пункттерінің, автогаз құю станцияларының және өнеркәсіптік тұтынушылардың иелері тізілімін жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен бекітілген, оған сәйкес өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы аумақтық бөлімшелер иелердің тізбесін қалыптастырады, тізілімге енгізу үшін қажетті мәліметтерді жинауды және өңдеуді жүзеге асырады, осы процесті автоматтандыру енгізілгенге дейін тізілімді жүргізу «қол режимінде» жүзеге асырылатын болады);

өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметінің цифрлық жүйесін құру бойынша, ол мынадай мемлекеттік міндеттер кешенін шешуге арналған: қадағалаудағы субъектілер тізбесін жүргізу; қадағалаудағы субъектілерді тәуекел санаттары бойынша бөлу; қадағалаудағы субъектілердің қауіпті объектілерінің тізбесін жүргізу; есепке қойылған және есептен шығарылған қауіпті техникалық құрылғылар тізілімін жүргізу; тіркелген өнеркәсіптік қауіпсіздік декларацияларының тізілімін жүргізу; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстар жүргізу құқығына аттестатталған ұйымдардың тізілімін жүргізу; қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын технологияларды, қауіпті техникалық құрылғыларды қолдануға берілген рұқсаттар тізілімін жүргізу; қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттерді есепке алу; тексеру нәтижелерін, анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқамаларды, қызметке (қызметтің жекелеген түрлеріне) тыйым салу немесе тоқтата тұру туралы актілерді; қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттерді тергеп-тексеру актілерін есепке алу; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның аумақтық бөлімшелерінің қадағалау қызметінің қорытындылары бойынша автоматтандырылған талдау жүргізу.

Бұл жүйені енгізу Төтенше жағдайлар министрлігі архитектурасын дамыту бағыттарының бірі болып табылады (оны «Зерде» ұлттық инфокоммуникациялық холдингі» акционерлік қоғамы әзірлеген және Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі 2022 жылғы сәуірде келіскен), оның іс-шаралары Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің цифрлық трансформациясының жол картасына енгізілген.

Сондай-ақ халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған мемлекеттің бастамаларының бірін іске асыру шеңберінде уәкілетті органға өнеркәсіптік қауіпсіздікті декларациялайтын заңды тұлғаларды тестілеу рәсімін онлайн режимге көшіру қажет екенін атап өтеміз. Бұл тестілеу рәсімін толық автоматтандыруға, тестілеу процесінің объективті ашықтығына қол жеткізуге, сондай-ақ қызмет алушылармен тікелей байланыстарды болдырмай, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жоюға мүмкіндік береді.

Осыған байланысты өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрлық жүйені енгізу ведомствоның алдына қойылған барлық міндеттерді тиісті деңгейде іске асыруға мүмкіндік береді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі және ресурстарды (материалдық-техникалық, кадрлық, ғылыми және т.б.) пайдаланудың тиімсіздігі.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік көбінесе ресурстық құрамдас бөлікке және қамтамасыз етілуге, әрбір ресурстың теңгерімділік дәрежесі мен пайдалану тиімділігіне, оларды мақсатты қолдану кезінде жеткіліктілігіне байланысты болады.

Ресурстармен қамтамасыз етудің маңызды факторы басқа мемлекеттік реттеуші жүйелерден айырмашылығы, 100 жыл бойы қалыптасу және даму тарихы бар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ұлттық басқару жүйесі болып табылады. Мемлекетіміз тәуелсіздік алған кезеңнің өзінде өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесі тұрақты трансформацияға ұшырады:

1996 жылға дейін – өнеркәсіпте жұмыстарды қауіпсіз жүргізуді қадағалау және тау-кен қадағалау жөніндегі Қазақстан Республикасының жеке мемлекеттік органы – Өнеркәсіпте жұмыстарды қауіпсіз жүргізуді қадағалау және тау-кен қадағалау комитеті;

1997 жылы Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитеті құрамында, кейін 1997 жылы Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігіне, 2004 жылы Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігіне қайта ұйымдастырылып, онда өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету функциялары 2014 жылға дейін шоғырландырылды;

2020 жылға дейін Қазақстан Республикасының Инвестициялар және даму министрлігі құрамында;

Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті құрамында.

Тұрақты реформалар теріс салдарға алып келді, өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесі әртүрлі ведомстволық құрылымдардың бір ортақ міндет – қауіпті өндірістік объектілердегі авариялар мен инциденттер кезінде туындайтын қауіпті өндірістік факторлардың зиянды әсерін болдырмау міндеті бойынша өзара іс-қимыл жасауының үйлесімді тетігінен айырылды.

Бұрын мемлекеттік қадағалауды жүзеге асыратын 1 648 инспектордан тұратын құрылым, қауіпті өндірістік объектілерде профилактикалық және авариялық-құтқару жұмыстарын орындайтын 3 мыңнан астам құтқарушысы бар кәсіби әскерилендірілген авариялық-құтқару қызметтерінің Орталық штабы, сондай-ақ құрамына ғылыми қызметті, нормативтік-техникалық құжаттарды әзірлеуді, қайта өңдеуді және инспекторлар құрамын даярлауды жүзеге асыратын 4 салалық институт кірген өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ұлттық ғылыми-техникалық орталығы болды. Өкінішке қарай, 2017 жылы өнеркәсіптік қауіпсіздіктің 4 салалық институты бар ұлттық ғылыми-техникалық орталығы таратылды (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 24 мамырдағы № 286 «Ұлттық ғылыми-техникалық орталық «Өнеркәсіптік қауіпсіздік» акционерлік қоғамын тарату туралы» қаулысы), өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы 3 мыңнан астам құтқарушысы бар кәсіби әскерилендірілген авариялық-құтқару қызметтерінің орталық штабы екі кезеңді рәсімдер арқылы сатылды. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ведомстволарды тұрақты қайта ұйымдастыру инспекторлардың кетуіне ықпал етті, мысалы, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кейбір функциялардың бір бөлігін жергілікті атқарушы органдардың қарауына беру авариялар туындаған жағдайда жедел тікелей әрекет ету мүмкіндігінен айырылуға алып келді. Ведомствоның ғылыми әлеуеті толығымен жойылды, инспекторлар құрамының біліктілігін арттыру орталықтары, сондай-ақ авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізудің материалдық-техникалық негізі жойылды. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің штат саны бірнеше рет қысқартылды. Қазіргі уақытта өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында мемлекеттік қадағалауды тек 381 инспектор жүзеге асырады. Авариялық-құтқару жұмыстары, ғылыми қызмет, оқыту және біліктілікті арттыру және т.б. жөніндегі құзыреттер нарықтық жағдайларда аутсорсинг форматына берілді, жеткізушілер ретінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын заңды тұлғалар, мамандандырылған нарық субъектілері әрекет етеді.

1991 жылмен салыстырғанда мемлекеттік инспекторлардың саны 4 есе азайды, бұл ретте қадағалау объектілерінің жалпы саны 15 %-ға өсті (1991 жылы – 186 мың, 2023 жылы – 214 мың қауіпті өндірістік объект). Осылайша, 1991 жылы 1 инспекторға 113 объектіден келсе, инспекторлардың жыл сайынғы қамтуы 120 мыңнан астам объектіні құрады, ал 2025 жылы 1 инспекторға 623 объектіден келеді, инспекторлардың жыл сайынғы қамтуы 37 мыңнан астам объектіні құрайды. Инспекторларға жүктелген жұмыс көлемі олардың санына сәйкес келмейді. Осыған байланысты еңбекті нормалауды ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы инспекторлардың штат бірліктерінің тапшылығын жою мәселесін пысықтау қажет.

Қалыптасқан жағдайды ескере отырып, өнеркәсіптік кәсіпорындарда авариялардың туындауына ықпал ететін жағдайларды болдырмау үшін жүктелген функциялар мен өкілеттіктерді жүзеге асыру іс жүзінде белгілі бір проблемалар туғызады. Бұдан басқа, қазіргі уақытта «инспектор» мәртебесі қарапайым әкімшілік мемлекеттік қызметші алдында ешқандай артықшылық бермейді, осының салдарынан әлеуметтік қолдаудың қосымша шаралары (медициналық қызметке, қоғамдық көлікке, тұрғын үйге және т.б. жеңілдіктер) жоқ.

Авариялардың себептері кейбір жағдайларда жабдықтың пайдалану мерзімінен асып кетуі, оған сапасыз немесе уақтылы техникалық қызмет көрсетілмеуі және жөнделмеуі, ойластырылмаған жобалық және техникалық шешімдер, технологиялық және еңбек тәртібінің өте төмен болуы болып табылады. Бұл қауіпсіз жұмыс жүргізу қағидалары мен тәсілдерін, технологиялық регламенттер мен өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзудан айқын көрінеді.

Қауіпті өндірістік объектілерге арналған мамандар мен персоналды даярлау және қайта даярлау жүйесі тиісті деңгейде емес. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жағдайын арттыру мен қолдаудың тәсілдерін әзірлеуде ғылымның рөлі жеткіліксіз.

3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу

Халықаралық тәжірибе жұмыс орындарын тұрақты құру, еңбек өнімділігін арттыру және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету көбінесе қайталанатын себеп-салдарлық тізбектер нәтижесінде туындайтынын көрсетеді: сұраныстың кеңеюі, құрылымдық трансформация және фирмалардың серпінді дамуы, дағдылардың жинақталуы, өндірістегі еңбекті қорғауды жетілдіру, сондай-ақ экономикаға жұмыспен қамту сапасын жоғалтпай бейімделуге мүмкіндік беретін институттар. Бұл жұмыспен қамтуды, еңбек өнімділігін және инклюзивті институттарды өзара байланысты мақсаттар ретінде қарастыратын ЭЫДҰ, ХЕҰ және Дүниежүзілік банктің тұжырымдамалық негіздеріне сәйкес келеді.

Дүниежүзілік даму туралы баяндама сапалы жұмыс орындарын қалыптастыруға арналған жағдайлар жиынтығы тек өндіріс көлемін ұлғайтумен шектелмей, оң сыртқы әсерлерді құруға (мысалы, экономиканың сыртқы нарықтармен тиімді байланысы және функционалдық қалаларды құру) негізделетінін көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (бұдан әрі – БҰҰ) Сауда және даму жөніндегі баяндамасына және дүниежүзілік даму туралы баяндамаға (2020) сәйкес, экономиканы жаһандық құн тізбектеріне интеграциялау өсу мен жұмыспен қамтуды жеделдете алады, алайда бұл салдарлар сапалы ішкі институттармен және сыртқы жағдайлармен (нарықтарға қолжетімділік, логистика, бәсекелестік, күрделі құзыреттер) қамтамасыз етілуі тиіс. Сыртқы құрылымдық факторлардың жиынтығы – география, логистика құны, ірі нарықтарға қолжетімділік, демография және технологиялар кейбір жағдайларда ішкі факторлар мен жұмыспен қамту саласындағы нысаналы мемлекеттік саясаттан кем емес рөл атқарады.

ЭЫДҰ елдерінің еңбекті қорғау жөніндегі ұлттық стратегияларының негізі ХЕҰ-ның 2024 – 2030 жылдарға арналған Еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы жөніндегі жаһандық стратегиясында бекітілген ережелер және осы Стратегияға интеграцияланған Occupational Safety and Health – Global Action for Prevention (OSH GAP) бағдарламалары, сондай-ақ Еуропалық комиссияның 2021 – 2027 жылдарға арналған еңбекті қорғау жөніндегі Стратегиялық негіздемелік бағдарламасының ережелері болып табылады.

Еңбекті қорғау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласын қоса алғанда, экономикалық қызметтің барлық түрлерін қамтиды, ол аса маңызды бағыттардың бірі болып табылады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері әлемнің барлық елдерінде мемлекеттік саясатты қалыптастыру кезінде басымдыққа ие және олар мерзімді түрде өзектендіріліп, тұрақты түрде қолдау тауып отырады.

ХЕҰ-ның еңбекті қорғау саласындағы стратегиялық құжаттарының негізгі міндеті – жұмысқа байланысты өлім, жарақаттану және аурулар санын нақты қысқарту мақсатында жаһандық ауқымда профилактика мәдениетін қалыптастыруға жәрдемдесу.

Мысалы, 2015 – 2030 жылдарға арналған Апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай шеңберлік бағдарламасы БҰҰ-ға мүше мемлекеттер тарапынан 2005 – 2015 жылдарға арналған Хиого іс-қимыл шеңберлік бағдарламасының орнына қабылданды. Қазіргі уақытта ол техногендік қауіптерді, оның ішінде химия өнеркәсібінің қауіптерін, сондай-ақ радиологиялық, ядролық, биологиялық және басқа да қауіптерді қамтитын табиғи апаттар тәуекелін азайту жөніндегі ең ауқымды халықаралық келісім болып табылады. Бағдарламада Үкіметтің апаттар тәуекелін азайту жөніндегі жауапкершілігін жергілікті билік органдары, жеке сектор және басқа да мемлекеттік емес субъектілер сияқты мүдделі тараптармен бөлісу көзделгені маңызды.

Апаттар қаупін азайту жөніндегі Сендай шеңберлік бағдарламасы табиғи апаттар қаупін едәуір азайту үшін 4 нақты іс-қимыл басымдығы мен 7 жаһандық мақсатты белгілейді: табиғи апаттар қаупін түсіну; табиғи апаттар тәуекелдерін басқару үшін оларды басқаруды нығайту; орнықтылықты арттыру мақсатында табиғи апаттар тәуекелін азайтуға инвестиция салу; апаттарға тиімді ден қою үшін дайындықты арттыру және қалпына келтіру, оңалту және қайта құру процесінде «Бұрынғыдан да жақсы қалпына келтіру» қағидатын қолдану.

Қырғызстан мен Тәжікстанда 2022 – 2023 жылдар кезеңінде Өнеркәсіптік авариялар туралы конвенция шеңберінде БҰҰ Еуропалық экономикалық комиссиясы (UNECE) мен БҰҰ-ның Апаттар тәуекелін азайту жөніндегі басқармасы (UNDRR) бірлесіп «Техногендік/өнеркәсіптік авариялар тәуекелдерін апаттар тәуекелін азайту жөніндегі ұлттық стратегиялар мен жоспарларда есепке алу» жобасын іске асырғанын атап өткен жөн. Осы жобаның нәтижесінде бұл елдер үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелерін қозғайтын стратегиялық ұлттық бағдарламалар дайындалды.

Сонымен бірге әлемдік тәжірибені шолу барысында экономика мен жұмыспен қамтуды дамыту саясатын табысты іске асырған бірқатар елдердің әмбебап тәсілдері зерделенді. Мұндай елдердің қатарына Азияның Вьетнам, Оңтүстік Корея, Малайзия елдері, АҚШ, Канада, Чили, Сауд Арабиясы, Польша кірді. Бұл елдер индустрияландыру мен экспортқа бағдарланған өндіріске басымдық берді. Табысқа жетудің басты факторы индустрияландыру саясатын жоғары өнімді агроөнеркәсіптік кешенді дамытумен және шағын және орта бизнесті (бұдан әрі – ШОБ) қолдаумен дұрыс теңгерімде ұстау болды.

3.1 Еңбек нарығын дамыту үшін бизнесті ынталандыру

Оңтүстік Кореяның тәжірибесі

1960 – 1970 жылдары Оңтүстік Корея экономикасының қалыптасу кезеңінде ел Үкіметі халықтың аграрлық өңірлерден қалаларға, тиісінше аграрлық сектордан өнеркәсіптік секторға жаппай көшу мәселесін шешті. Бұған елді индустрияландыру, ірі және орта өнеркәсіптік кәсіпорындар құру ықпал етті. Өндірістің негізгі бағыты экспортқа бағдарланды.

1980 жылдардан бастап өнеркәсіп зерттеулер мен ғылыми-техникалық әзірлемелерге бағдарлана бастады, бұл 2000 жылдардың басында өз нәтижесін берді.

Одан әрі инновациялық және креативті индустрияға басымдық берілді. Табысқа салықтық және қаржылық преференциялар беру, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар мен білім беруге ауқымды инвестициялар салу арқылы қол жеткізілді.

Малайзияның тәжірибесі

Басқа «Азия жолбарыстары» сияқты Малайзия да экспорттық салаларды дамытуға басымдық берді. Бұл ретте өндірісті біртіндеп күрделендіру және өнім сапасына қойылатын талаптарды арттыру міндеті қойылды.

Өзінің ірі өнеркәсіптік конгломераттары болмағандықтан, Малайзия өзінің капиталы мен өндіріс технологиялары бар трансұлттық компанияларды тарту жолын таңдады.

Қолайлы географиялық орналасуына ие бола отырып, ел Үкіметі индустриялық парктер, арнайы экономикалық аймақтар, ғылыми-технологиялық парктер, өңірлік экономикалық дәліздер сияқты өнеркәсіптік агломерацияларды дамытуға басымдық берді. Мемлекеттік деңгейде ШОБ-ты кешенді қолдауға назар аударылды.

Польшаның тәжірибесі

Еуроаймаққа кірер алдында және кіргеннен кейін Польша Үкіметі халықты еңбек саласында елеулі әлеуметтік қолдауды жүзеге асыра отырып, жеке табыс салығын біртіндеп төмендету саясатын жүргізді. Отандық өнеркәсіп салаларын дамытуға, агробизнесті қолдауға және ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуге үлкен басымдық берілді.

Еуропалық одақ құрамында Польша инфрақұрылымды дамыту, өнеркәсіпті қолдау және ауыл шаруашылығын субсидиялау үшін еурофондтардың қаражатын тиімді пайдалана алды. Дәстүрлі түрде ШОБ-қа қолдаудың толық спектрі көрсетілді.

Вьетнамның тәжірибесі

ҚХР-дан кейін, 1980 жылдардың соңынан бастап Вьетнам орталықтандырылған экономикадан нарықтық экономикаға біртіндеп көше бастады, кейін бұл саясат «Doi Moi» деп аталды.

Бірінші кезеңде ауыл шаруашылығы ұжымдары таратылып, ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасына бақылау алынып тасталды. Содан кейін Үкімет ішкі нарықты ырықтандыру жүргізіп, жеке бизнесті ынталандыру шараларын қабылдады.

Ел өз капиталы, өндіріс технологиялары және шетелдік инвестициялары бар трансұлттық корпорацияларға қолжетімділік ашты. Бәсекеге қабілетті еңбек нарығының, төмен жалақының, еңбек өнімділігінің біртіндеп артуының, тұрақты макроэкономикалық саясаттың және қолайлы географиялық орналасудың арқасында 2010 жылдардан бастап Вьетнам сапалы жұмыс орындарын, жоғары технологиялық және экспортқа бағдарланған өндірістерді құра бастады.

3.2 Адами капиталды дамыту

Оңтүстік Кореяның тәжірибесі

Оңтүстік Корея соңғы бірнеше онжылдықта адами капиталды дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жетті. Елдің білім беру жүйесі жоғары бағаланады, ал оның жұмыс күші жоғары еңбек этикасымен, тәртіптілігімен және техникалық дағдыларымен танымал.

Оңтүстік Кореяда адами капиталды дамытудың негізгі факторларының бірі Үкіметтің білім беруге назар аударуы болды. Елде академиялық жетістіктерге басымдық беретін жоғары орталықтандырылған білім беру жүйесі бар. Оқушылар 12 жыл бойы мектепке баруға міндетті, ал оқу бағдарламасы оларды университетке түсу емтихандарына дайындауға арналған.

Оңтүстік Кореяда сондай-ақ оқушыларға елдің өнеркәсіптік және технологиялық салаларында жоғары сұранысқа ие техникалық дағдыларды беретін кәсіби білім берудің мықты жүйесі бар. Үкімет кәсіби білім беруге қомақты қаражат салды және көптеген студенттер университетке түсудің орнына осы жолды таңдайды.

Малайзияның тәжірибесі

Малайзия да адами капиталды дамытуда айтарлықтай жетістіктерге жетті, дегенмен ел бірқатар ерекше проблемаларға тап болып отыр.

Малайзияда адами капиталды дамытудың негізгі факторларының бірі Үкіметтің білім беруге назар аударуы болды. Алайда, әсіресе ауылдық жерлерде білім беру сапасына қатысты алаңдаушылық бар. Үкімет бұл мәселені шешу үшін ауылдық жерлердегі мектептерге қосымша ресурстар бөлу және кәсіби білім алуға қолжетімділікті кеңейту сияқты түрлі бастамаларды іске асырды.

Жалпы алғанда, Малайзияның білім беру мен денсаулық сақтауға назар аударуы экономикалық өсу үшін жақсы мүмкіндіктері бар білікті жұмыс күшін қалыптастыруға көмектесті. Алайда, әсіресе білім беру сапасын арттыру, теңдік пен инклюзивтілікті ынталандыру тұрғысынан шешуді қажет ететін проблемалар әлі де бар.

Польшаның тәжірибесі

Ел 1990 жылдары нарықтық экономикаға көшкеннен кейін айтарлықтай ілгерілеуге қол жеткізді. Елде ғылым мен технологияларға басымдық беретін жақсы дамыған білім беру жүйесі бар. Польшада адами капиталды дамытудың маңызды аспектісі елдегі табыс теңсіздігінің салыстырмалы түрде төмен деңгейі болып табылады. Аз қамтылған отбасылардан шыққан адамдардың жоғары білім алу мүмкіндігі көбірек. Дегенмен эмиграция саласында әлі де проблемалар бар. Көптеген жоғары білікті мамандар шетелде жақсы жұмыс іздеп Польшадан кетіп қалды, бұл елдің экономикалық өсу әлеуетін шектеуі мүмкін.

Сауд Арабиясының тәжірибесі

Соңғы жылдары Сауд Арабиясының білім беру жүйесі, әсіресе жаратылыстану ғылымдары, технологиялар, инженерия және математика салаларында айтарлықтай жақсарды. Ел экономиканы әртараптандыруды қолдау үшін білікті жұмыс күшін дамытуға ерекше назар аудара отырып, білім беруге қомақты қаражат салды.

Үкімет білім алуға қолжетімділікті кеңейту, әсіресе әйелдер үшін қолжетімділікті арттыру жөніндегі түрлі бастамаларды іске асырды. Сауд Арабиясы бірнеше мамандандырылған университеттер мен ғылыми-зерттеу институттарын, оның ішінде Король Абдалла атындағы ғылым және технологиялар университетін (KAUST) және Король Абдулазиз атындағы ғылым және технологиялар қаласын (KACST) құрды. Бұл мекемелер елде мықты зерттеу мәдениетін дамытуға көмектесті және жаңартылатын энергия көздері, нанотехнологиялар және биотехнологиялар сияқты салаларға елеулі үлес қосты.

3.3 Институционалдық шаралар

      Талдау барысында институционалдық қолдаудың өзіндік тетіктерін пайдаланатындықтан, мына елдердің тәжірибесіне баса назар аударылды: Канада, АҚШ және Оңтүстік Корея.

      Оңтүстік Корея орта мерзімді экономикалық жоспарлау шеңберінде еңбек нарығын басқарудың тікелей құралдарын пайдаланады.

      Канада орта мерзімді перспективалар мен үрдістерді түсінуге және талдауға басымдық береді, статистика мен форсайтқа ерекше назар аудара отырып, бизнес пен қоғамды жаңа сын-қатерлерге дайындайды.

      АҚШ қолда бар фискалдық және монетарлық құралдарға сүйенеді, нарықтың «көрінбейтін қолын» пайдалану мүмкіндігіне ие және бастамашылықты ірі және орта бизнеске көбірек ұсынады.

      Канада тәжірибесі

      Канада Үкіметі жұмысының айрықша ерекшеліктерінің бірі – еңбек нарығы бойынша жедел әрі толық статистиканың болуы. Өңірлік және жергілікті деңгейлерде жұмысқа орналасу перспективаларын бағалау үшін кәсіптік бағдар беру жүйесіне үлкен көңіл бөлінеді.

      25-65 жас аралығындағы жұмыс істейтін адамдарды қайта даярлауды қолдау бағдарламалары бар.

      Барлық деңгейлерде жұмыс орындарының инклюзивтілігін ынталандыру бағдарламалары, әлеуметтік гранттар және әлеуметтік инновациялар бағдарламалары жұмыс істейді. Сапалы форсайттарды, үрдістер мен болжамдарды дайындау бизнеске еңбек нарығын жоспарлау кезінде дұрыс бағдар алуға көмектеседі.

      Оңтүстік Корея тәжірибесі

      Оңтүстік Корея тәсілінің ерекшелігі жұмыспен қамтуды орталық және өңірлік деңгейлерде орта мерзімді және ұзақ мерзімді жоспарлауға негізделеді. Жұмыс істейтін әйелдер мен егде жастағы адамдардың санын арттыруға бағдарланған жұмыспен қамтуды тұрақтандыру бағдарламалары қабылданады.

      Шетелдік жұмыс күшінің келуін реттеу жеке бағдарламалармен жүзеге асырылады. Корей кәсіподақтарының елдің саяси өміріндегі ерекше мәртебесін ескере отырып, қызметкерлердің құқықтарын кеңейтілген түрде қорғауды көздейтін ұзақ мерзімді жалдау жүйесі тиімді жұмыс істейді. Ірі қалаларда мемлекеттік және жеке (салалық) еңбек биржалары жұмыс істейді.

      АҚШ тәжірибесі

      Федералдық деңгейде қосымша қолдауды қажет ететін экономика салаларында жаңа жұмыс орындарын құруды ынталандыратын жұмыс орындарын құру кезіндегі салықтық кредит бағдарламасы қабылданған. Техникалық, инженерлік және IT білімі бар дарынды мигранттарды тарту бағдарламалары қабылданады.

      Өңірлік деңгейде әрбір штат салықтық және басқа да преференциялар есебінен жаңа өндірістік кәсіпорындарды тарту шараларын қабылдайды.

      Ірі және орта өндірістік кәсіпорындарды қолдау үшін «АҚШ-та жасалған» бағдарламасы жүзеге асырылады.

      Жалпы алғанда, халықаралық тәжірибе басқа елдерде табысты іске асырылған қандай институционалдық шараларды қолдануға болатынын бағалауға мүмкіндік береді.

      Сұранысты ынталандыру үшін:

      экономиканы өнеркәсіпке бағдарлау сапалы жұмыс орындарын құруды және табыстың өсуін қамтамасыз етеді;

      қызметкерлердің табысын арттыру негізінен экспортқа бағдарланған өндірісі бар жеке компаниялар арқылы қамтамасыз етіледі;

      кәсіпкерлікті қолдау және ШОБ-ты дамыту жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал етеді.

      Ұсынысты ынталандыру үшін:

      орта мерзімді және ұзақ мерзімді жоспарлау еңбек нарығында болжамдылықты қамтамасыз етеді;

      бизнесті тарта отырып, экожүйені қалыптастыру еңбек нарығындағы сұраныс туралы шынайы ақпаратқа тұрақты қол жеткізуді қамтамасыз етеді, бұл негізделген жүйелі шешімдер қабылдауға және жедел шараларды іске асыруға мүмкіндік береді;

      қауіпсіз және салауатты жұмыс ортасы еңбек саласындағы негізгі қағидаттар мен құқықтардың біріне айналады.

3.4 Еңбекті қорғау саласындағы реформалар

      ЭЫДҰ және Еуразиялық экономикалық одақ (бұдан әрі – ЕАЭО) елдерінің көпшілігінде жүргізіліп жатқан еңбекті қорғау саласындағы реформалар мыналарды көздейді:

      1. Еңбекті қорғау саласындағы қауіптер мен тәуекелдердің алдын алу, еңбекті қорғауды басқаруда тәуекелге бағдарланған тәсілді қолдану.

      Әрбір жұмыс орнының еңбек жағдайларын және кәсіптік тәуекелдерді бағалау рәсімдері барлық жұмыс берушілер үшін міндетті болып табылады және жүйелі сипатқа ие. Еуропалық одақ елдерінде кәсіптік тәуекелдерді бағалау (КТБ) барлық салалар мен көлемдегі кәсіпорындар үшін міндетті рәсім болып табылады және тиісті профилактикалық шараларды әзірлеуді, олардың тиімділігін бақылауды және тәуекелдерді бағалау рәсімін құжаттауды қамтиды. Бағалау әдісі ғана ерекшеленеді. Бағалау нәтижелері қауіпсіз еңбек жағдайларын қамтамасыз ету бойынша басқарушылық шешімдерді талдау және қабылдау үшін негіз болып табылады. Мысалы, Еуропалық еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау агенттігінің (ESENER 2024) онлайн-платформасының ресми деректеріне сәйкес, 2024 жылдың соңындағы жағдай бойынша Еуропалық одақ елдеріндегі кәсіпорындардың 76 %-ы КТБ-ны тұрақты негізде жүргізеді.

      Мемлекеттік органдар нормалар мен стандарттарға сәйкестігіне сараптама жүргізеді. Оңтүстік Кореяда сараптаманы Кореяның еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы агенттігі жүзеге асырады. Кәсіпорынның оң қорытынды алуы оны еңбек қауіпсіздігі мен денсаулығын қорғау бойынша тексерулерден босатады, сондай-ақ түрлі жеңілдіктерге (сақтандыру кезінде 20 %-ға дейінгі жеңілдіктер, өндірістік жарақаттанудың алдын алу құралдарын жақсартуға арналған субсидиялар, гранттар мен қарыздар және т.б.) ие болуына мүмкіндік береді.

      ЕАЭО елдерінің арасында Ресей Федерациясында 2022 жылдан бастап КТБ барлық жұмыс берушілер үшін міндетті рәсімге айналды, ал КТБ жүргізбегені үшін айыппұл түріндегі әкімшілік жауапкершілік көзделген.

      Еңбек қатынастарының барлық қатысушылары үшін міндетті болып табылатын медициналық кәсіптік қарап-тексерулер және оңалту шараларын орындау жөніндегі ұсынымдар белгіленген. Ұжымдық және жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету – Еуропа елдерінде, АҚШ пен Канадада жұмысшылардың ажырамас құқығы және жұмыс берушінің міндеті болып табылады. Тиісінше, ЖҚҚ және ұжымдық қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету тәртібі әрбір жұмыс орны бойынша кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелеріне негізделеді.

      ЖҚҚ таңдаудағы ұқсас бағыт ЕАЭО елдерінде реттеуші нормаларды реформалау кезінде де белгіленген.

      Халықаралық нормаларды ұлттық саясат шараларымен үйлестіре отырып, қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуге бағыттау еңбекті қорғауды басқарудың барынша дамыған жүйелеріне тән ең жоғары нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, ХЕҰ-ның №176 «Шахталардағы қауіпсіздік және еңбек гигиенасы туралы» конвенциясын (1995 жыл) көмір өндіру және өңдеу саласындағы жетекші болып табылатын 35 ел, оның ішінде АҚШ, Германия, Польша және Ресей ратификациялаған. ХЕҰ-ның №155 «Еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы туралы» және №187 «Еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасына жәрдемдесудің негіздемелік негізі туралы» іргелі конвенцияларының маңызы ерекше. Олар мемлекеттердің орнықты ұлттық еңбекті қорғауды басқару жүйесін (ЕҚБЖ) қалыптастыру міндетін бекітеді.

      2. Жұмыс берушілерді еңбек жағдайларын жақсарту жөніндегі шараларды қабылдауға экономикалық ынталандыру:

      көп факторлы талдау (жарақаттану статистикасы, жұмыс ортасының жағдайлары және әрбір кәсіпорынның кәсібі мен қызмет саласы бойынша кәсіптік тәуекел деңгейі) негізінде икемді сақтандыру тарифтерін белгілеу (мысалы, Беларусь Республикасында бюджеттік ұйымдар мен өзге де сақтанушылар үшін сараланған сақтандыру тарифі белгіленген, сақтандыру тарифіне жеңілдіктер мен үстемеақылар жүйесі қолданылады, мүгедектігі бар адамдар мен зейнеткерлердің қоғамдық бірлестіктеріне, сондай-ақ қызметкерлерінің кемінде 50 %-ын мүгедектігі бар адамдар мен зейнеткерлер құрайтын ұйымдарға сақтандыру жарнасын сақтандыру тарифінің 50 % мөлшерінде төлеу бойынша жеңілдік көзделген. Ресей Федерациясында сақтандыру тарифтеріне жеңілдіктер мен үстемеақыларды есептеу әдістемесі қолданылады (сақтанушының алдыңғы үш жылдағы қызметінің қорытындысы бойынша белгіленген сақтандыру тарифінің 40 %-ынан аспайды). Ол еңбекті қорғау жағдайына, еңбек жағдайларын арнайы бағалау нәтижелері туралы мәліметтерге және медициналық қарап-тексеру нәтижелері туралы мәліметтерге негізделеді. Еңбек жағдайларын арнайы бағалау жүргізілген кезде (2-8 %) және жүргізілмеген жағдайда (6-9 %) тарифтер бойынша қосымша жарналар белгіленген);

      өндірістік жарақаттанудың алдын алу шараларын сақтандыру жарналары есебінен қаржыландыру. ЭЫДҰ елдерінде осы мақсаттарға сақтандыру қорының 2-17 %-ы профилактикалық шараларға, оның ішінде қызметкерлерді оқытуға, КТБ жүргізуге, ЕҚБЖ енгізуге, ұжымдық қорғаныс құралдары мен ЖҚҚ сатып алуға, құжаттаманы әзірлеуге және т.б. бағытталады. Мысалы, АҚШ-та федералдық деңгейде сақтандыру қаражаты есебінен жүзеге асырылатын оңалту бағдарламалары қажет болған жағдайда дене оңалтуын қамтамасыз етуді, қайта даярлауды, білім беру курстарын, жарақат алған кезде жұмыс орнын ауыстыруды, қолайлы жұмыс іздеуді көздейді. Германияда жазатайым оқиғалардан сақтандыру және кәсіптік аурулар жүйесі (ОСНС) сақтандыру жағдайы басталғанға дейін және одан кейін профилактиканы; оңалтуды (медициналық, кәсіптік және әлеуметтік); келтірілген зиянды өтеуді (ақшалай төлемдер), еңбекке жарамсыздық бойынша жәрдемақыны немесе біржолғы жәрдемақыны қамтамасыз етеді. Ресей Федерациясында Әлеуметтік қор қаражаты есебінен алдын алу шаралары ішінара қаржыландырылуы мүмкін. Бұл шаралардың тізбесі жыл сайын бекітіледі және ұйымның алдыңғы жыл үшін аударған сақтандыру жарналарының 20 %-ынан аспайтын мөлшерді құрайды;

      зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыс үшін берілетін кепілдіктерді еңбек жағдайларына қарай саралау және байланыстыру. Мысалы, Францияда тәуекел санатына байланысты зиянды еңбек жағдайлары үшін 0,5-тен 2 %-ға дейінгі арттыру коэффициенттері қолданылады.

      АҚШ-та қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істегені үшін 16 фактордан тұратын тізбенің негізінде айлықақыға қосымша төлем көзделген, оның мөлшері ставкадан 8-ден 25 %-ға дейін өзгереді. Германияда жалақыға қосымша төлемдердің мөлшері ұжымдық шарттармен немесе жұмыс берушілер мен кәсіподақтар арасындағы келісімдермен реттеледі және 5-тен 15 %-ға дейін өзгереді. Ресей Федерациясында және Беларусь Республикасында арнайы бағалау мен аттестаттау нәтижелері еңбекақыны арттыруды, сүт және емдік-профилактикалық тамақтануды беруді, сондай-ақ еңбек жағдайларының сыныптарына қарай қысқартылған жұмыс уақыты және қосымша демалыс түріндегі кепілдіктерді саралап беруді белгілеуге негіз болады. Жапонияда су астындағы және денсаулыққа қауіп төндіретін басқа да жұмыстарда істейтін адамдар үшін қысқартылған жұмыс уақыты белгіленеді.

      3. Еңбекті қорғау саласындағы ғылым мен білімді дамыту, стратегиялық әріптестікті нығайту, білім базасын кеңейту, еңбекті қорғау саласында жұмыс істейтін мамандарға, мекемелерге және басқа да құрылымдарға барлық деңгейде әдіснамалық қолдау көрсету.

      Халықаралық практика еңбекті қорғау саласындағы мамандарды үздіксіз оқыту қағидаттарына; теория мен практиканың өзара байланысына (дуальды оқыту); оқытудың бейімделгіштігіне; ұлттық ЕҚБЖ шеңберінде мемлекеттің белсенді қатысуына негізделеді. Бұл ғылымды дамытуды, әдіснамалық қолдауды, оқытылатын адамдарды санаттарға бөлуді және сертификаттауды (дәріскерлердің, сарапшылардың, еңбекті қорғау саласындағы мамандардың тізімдерін/тізілімдерін/тізбелерін жүргізу), сапаны бақылауды; еңбекті қорғау саласына мүдделі қатысушылардың өзара жауапкершілігін қамтиды.

      ЭЫДҰ елдерінің көпшілігінде еңбекті қорғау саласындағы оқыту мемлекет тарапынан қатаң реттеледі, мамандандырылған институттар мен ғылыми орталықтар арқылы іске асырылады және сақтандыру жарналары есебінен қаржыландырылады.

      АҚШ-та оқытуды ұйымдастыру және өткізу құқығы шектеулі. Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ұлттық институты (NIOSH) білім беру және зерттеу орталықтарының тізілімін жүргізеді, еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы саласындағы мамандарға арналған білім беру бағдарламаларын қаржыландырады, университеттерде оқытуға гранттар бөледі, мамандар шығарудың 50 %-дан астамын үйлестіреді.

      Германияда курстар өткізетін оқу орындары міндетті лицензиялаудан өтеді.

      Оңтүстік Кореяда мемлекеттік деңгейде Кореяның еңбек қауіпсіздігі және гигиенасы агенттігі (KOSHA) арқылы тәуекелдерді бағалау бойынша тегін оқыту көзделген.

      Сингапурда еңбекті қорғау мәселелері бойынша мастер-кластар немесе қашықтан оқыту түріндегі оқыту Еңбек министрлігі жанындағы оқу орталықтарында жүргізіледі.

      Канадада Қауіпсіздік жөніндегі кеңес тәуекелдерді басқарумен және тәуекелді төмендету стратегиясын іске асырумен байланысты жұмыс істейтін қызметкерлер үшін тәуекелдерді басқару бағдарламалары бойынша онлайн оқыту жүргізеді. Финляндияда еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік деңгейдегі оқытуды Финляндияның өндірістік денсаулық институты қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді оқу бағдарламалары негізінде жүзеге асырады.

      Финляндия заңнамасына сәйкес еңбек қауіпсіздігі картасын алу үшін тиісті еңбек қауіпсіздігі бойынша оқудан өтіп, Финляндияның еңбек қауіпсіздігі орталығында тіркелу қажет. Ұлыбританияда қауіпсіздік және өнеркәсіптік гигиена саласындағы консультанттардың тізілімі енгізілген. Францияда жұмыс берушілердің кәсіптік оқытуды қаржыландыруға қосатын үлесі ай сайынғы еңбекақы қорының 0,55-тен 0,8 %-ға дейінгі мөлшерін құрайтын біржолғы міндетті жарна түрінде белгіленген.

      4. Еңбекті қорғау саласында мониторинг пен бақылау жүргізу үшін цифрлық құралдарды қолдану. Мысалы, Еуропалық одақ елдерінде еңбекті қорғау жағдайы туралы ақпаратты онлайн режимінде өзектендіруге және визуализациялауға арналған портал болып табылатын цифрлық және интерактивті платформалар пайдаланылады. Мұндай құралдың мысалы – статистикаға, сауалнамаларға және жалпыға қолжетімді деректерге негізделген «Еңбекті қорғау барометрі» (OSH Barometer).

      Беларусь Республикасында еңбекті қорғау саласында мемлекеттік бақылау мен мониторинг жүргізетін 12 органнан тұратын тармақталған желі жұмыс істейді. Беларуссиядағы ірі және орта кәсіпорындардағы еңбек қауіпсіздігінің жай-күйі жаппай бақылау әдісімен анықталады. Бұл әдіс зерттелетін жиынтықтың барлық бірліктері туралы ақпаратты жинауды және алуды білдіреді. Шағын кәсіпорындар үшін зерттелетін жиынтық бірліктерін кездейсоқ іріктеу қағидатына негізделген еңбек қауіпсіздігінің жай-күйін іріктемелі бақылау көзделген.

      Ресей Федерациясында жұмыс беруші, бұдан басқа, зардап шеккен адамның уақытша еңбекке жарамсыздық кезеңі аяқталғаннан кейін өндірістегі жазатайым оқиғаның салдары және жазатайым оқиғалардың алдын алу мақсатында қабылданған шаралар туралы ақпарат ұсынады. Осылайша, мемлекеттік инспекция жазатайым оқиғаның салдары және оның қайталануына жол бермеу үшін қабылданған шаралар туралы ақпаратқа ие болады.

      АҚШ-та Еңбек статистикасы бюросы (BLS) кәсіптік жарақаттар мен аурулар туралы жыл сайынғы шолуды (SOII) жариялайды. Финляндияда жүргізілген жазатайым оқиғалар мен ауруларды тергеу нәтижелері туралы есептерді жариялау енгізілген. Олар өндірістегі жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулардың статистикасын жүргізетін, жұмыс берушілердің сақтандыру міндеттемесін сақтауын бақылайтын Финляндияның Жұмысшыларға өтемақы төлеу орталығының (TVK) ресми сайтында орналастырылады.

      Жалпы алғанда, озық шетелдік тәжірибелердің халықаралық тәжірибесі еңбекті қорғау бойынша жақсы жоспарланған және жүйелі түрде орындалатын шаралардың экономикалық қайтарымы ақшалай инвестициялардан 3-10 есе жоғары болатынын көрсетеді. Еңбекті қорғауға тұрақты түрде қаржы салатын елдерде еңбек өнімділігі ең жоғары және бәсекеге қабілетті экономика қалыптасқан.

      Еуропалық одақ елдерінде қолданылатын OiRA веб-платформасы арқылы тәуекелдерді интерактивті онлайн бағалау үлгісі бойынша КТБ-ға толық ауқымды көшу Қазақстан Республикасында еңбек жағдайлары бойынша барлық жұмыс орындарын жеке кәсіптік тәуекел деңгейіне қарай саралап, визуализациялауды қамтамасыз ететін кәсіпорындардың цифрлық картасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

      ЖҚҚ бойынша нормативтер мен стандарттардың бірыңғай тізілімін құру кезінде Швейцарияның («Sapros» мемлекеттік сайты) тәжірибесін пайдалануға болады. Жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесін (ОСНС) реформалау кезінде кәсіпорынның кәсіптік тәуекел дәрежесіне қарай сараланған икемді сақтандыру тарифтерін қолдану бойынша Оңтүстік Кореяның, Ресей Федерациясының және Беларусь Республикасының тәжірибесін пайдалануға болады. Сақтандыру қоры есебінен профилактикалық және оңалту шараларын қаржыландыру тетігін енгізу арқылы өндірістік жарақаттанудың алдын алу, сондай-ақ әлеуметтік кепілдіктерді айқындау үшін АҚШ пен Еуропалық одақ елдерінің, оның ішінде Германия мен Финляндияның тәжірибесін пайдалану пайдалы болады.

      Қазақстан Республикасының өндірістегі жазатайым оқиғалардан сақтандыру схемаларының Финляндиямен ұқсастығын ескере отырып, еңбекті қорғау саласында оқытуды немесе КТБ бойынша жұмыстарды жүзеге асыратын тұлғалар мен ұйымдарға қойылатын талаптарды айқындау үшін соңғысының тәжірибесін қолдану орынды болады.

      Еңбекті қорғау саласында цифрлық технологияларды қолдану және бірыңғай цифрлық платформаларды құру Еуропалық одақ елдерінде іске асырылғандай, елдегі және нақты кәсіпорындағы еңбекті қорғау жағдайы туралы мәліметтерді визуализациялауға мүмкіндік береді.

3.5 Реттеуші саясат және басқарудағы сараланған тәсіл

      Халықаралық тәжірибені талдау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеуші саясаттың қажеттілігі техногендік, экологиялық және әлеуметтік сипаттағы туындайтын сын-қатерлер мен қауіптерге байланысты екенін көрсетеді. Еуропалық одақ (ЕО) елдерінде «ақылды реттеу» қағидатына негізделген реттеуші саясат іске асырылады. Бұл қағидат шешім қабылдаудың, оны іске асырудың және мониторинг жүргізудің әрбір кезеңінде әсерді кешенді бағалау, мүдделі мемлекеттік органдардың нақты үйлестіруі және ықпал ету нысаналы топтарының пікірін ескеру арқылы реттеу сапасын тұрақты және жүйелі түрде жетілдіруді білдіреді. Реттеуші саясат реттеу құралдары мен ережелерін қамтиды, олар қағидаларды, параметрлер мен тәртіпті белгілейді. Оның негізгі құралдары – рұқсаттар, бақылау және қадағалау, ақпараттық құралдар.

      Сонымен қатар, Қазақстан Республикасында мемлекеттік араласуды реттеуден босату саясаты ілгерілетіліп жатқан жағдайда, дамыған елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік реттеу өзгеріссіз қалып отыр.

      Әлемде өнеркәсіптік қауіпсіздікті мемлекеттік басқаруда сараланған тәсіл қолданылады. Атап айтқанда, реттеу салаларын шектеу, мысалы, тау-кен өндіру саласындағы өнеркәсіптік қауіпсіздікті заңнамалық реттеу (АҚШ, Канада, Австралия, Англия, Жапония, Ресей Федерациясы) және өндірістік тәуекелдері төмен салаларда қадағалауды жүзеге асырмау. Көптеген елдерде объектілерді қауіптілік деңгейі бойынша санаттарға бөлу және тәуекелдерді бағалау жүйесін енгізу үрдісі байқалады. Бұл жүйе мемлекеттік бақылау мен қадағалау деңгейіне тікелей әсер етеді.

      Авариялық-құтқару қызметін ұйымдастырудың әлемдік тәжірибесінде де өзіндік ерекшеліктер бар. Көбінесе құтқару қызметтері өндірістік тәуекелдердің әртүрлі болуына байланысты салалық мақсатта құрылады. Мысалы, тау-кен саласында жабық кеңістіктегі жұмыс, көрінудің шектелуі, шаңдану, шахта атмосферасында адам денсаулығына зиянды газдардың болуы және т.б. ескеріледі. Дамыған елдерде авариялық-құтқару жұмыстарын тиімді ұйымдастыру аварияларды жою және құтқару жұмыстарын жүргізу бойынша кәсіби даярланған мамандардың болуын, заманауи озық арнайы жабдықтардың болуын және қолданылуын талап етеді.

      Әдетте, құтқару қызметтері бірнеше жедел жасақтары мен өз оқу орталықтары бар ірі ұйымдар болып табылады. Мысалы, Англияның көмір өнеркәсібіндегі тау-кен құтқару қызметі алты жасақтан тұрады: 4-еуі – жедел жасақтар; 2-еуі – оқу орталықтары. Англияда заңнамалық деңгейде құтқару қызметін ұстауға арналған аударымдар өндірілген көмірдің 1 тоннасына 0,16 фунт стерлинг есебінен жүзеге асырылады. Авариялық-құтқару қызметі тәулігіне 24 сағат бойы көрсетіледі.

      Тау-кен құтқару қызметімен авариялық-құтқару қызметін көрсету туралы шарт жасаспай көмір өндіру және байыту жұмыстарын жүргізуге тыйым салынады. Австралияның тау-кен құтқару қызметі 4 құтқару станциясынан, газ-талдау қызметінен, жабдықтарды реттеу және тексеру қызметінен, телеметрия мен басқарудың заманауи жүйесі бар оқу шахтасынан, теориялық дайындыққа арналған оқу сыныптарынан, виртуалды көмір шахтасы жағдайында шахтерлердің авария туындаған кездегі іс-қимылдарын, аварияларды жою кезіндегі бөлімшелердің әрекеттерін пысықтауға мүмкіндік беретін «Виртуалды шындық» кешенінен тұрады.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің қажетті элементі өндірістік объектілерде оны қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды белгілеу болып табылады. Бұл ретте кәсіпорындардың өздері белгіленген талаптардан тыс барлық талаптарды орындауға бағдарланады, жоғары технологиялық жабдықтарды, өндірісті телеметриялау мен басқарудың автоматтандырылған жүйелерін, авариялық хабарлау жүйелерін, персоналды позициялау арқылы мониторинг жүргізу жүйелерін және т.б. қолданады.

3.6 Өнеркәсіптік қауіпсіздікте цифрлық өнімдерді қолдану

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында, жоғарыда атап өтілгендей, Еуропалық одақ елдерінде қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология мәселелері бойынша кешенді түрде ақпараттық онлайн платформалар қолданылады. Мысалы, статистикаға, сауалнамаларға және жалпыға қолжетімді деректерге негізделген OSH Barometer және тәуекелдерді интерактивті онлайн бағалауға арналған OiRA платформалары. Қазақстан Республикасында қолданылатын цифрлық құралдарға ұқсас түрде өңірлер мен салалар, қауіпті өндірістік объектілердің түрлері бөлінісінде қауіптілік деңгейін онлайн режимде бағалауды, авариялар мен инциденттерді болжауды қамтамасыз ететін цифрлық қауіпсіздік картасын енгізу қажет. Дамыған елдердің барлығына дерлік өндірістегі аварияларды, инциденттерді және жазатайым оқиғаларды тіркеу үшін кәсіпорынның тиісті есептерін жедел қалыптастыруға мүмкіндік беретін цифрлық өнімдерді пайдалану тән. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында цифрлық өнімдерді қолданудың тағы бір сипатты ерекшелігі – қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қажетті ақпараттың жүйелендірілген базасының болуы. Мысалы, АҚШ-та OSHA QuickCard электрондық карталары (оның ішінде көтергіштер, көміртек тотығы, құрылыс кезіндегі қауіптер, электр қауіпсіздігі, күкіртсутек, рұқсат талап етілетін жабық үй-жайлар) және OSHA ақпараттық бюллетеньдері ұсынылған мемлекеттік сайт жұмыс істейді (https://www.osha.gov/winter-weather/osha-resources).

      Сондай-ақ табиғи апаттар кезінде көмек көрсету және федералдық, жергілікті және жеке серіктестер арасында деректер алмасу үшін ақпараттық сайттың тәулік бойы жұмыс істеуі мемлекеттік деңгейде қолдау табады (DAIP) (https://www.disasterassistance.gov/about-us/overview).

      Авариялардың бірыңғай электрондық банкін құру кезінде Ирландияның тәжірибесін (https://webapps.hsa.ie) пайдалануға болады. Онда Қауіпсіздік жөніндегі басқарма электрондық құралдарды, оның ішінде BeSMART.ie, HSLearning.ie және WorkPositive.ie платформаларын қолданады (https://www.hsa.ie/eng/business_services_portal/e-tools). Айта кетерлігі, https://hsalearning.ie онлайн платформасы ұсынатын қауіпсіздік бойынша курстар тегін және аптасына жеті күн, тәулігіне 24 сағат қолжетімді. Курстар салалық ерекшеліктер мен қызметтің әртүрлі бағыттарын ескере отырып әзірленген (шамамен 30 курс), сондай-ақ бір жұмыс берушіден бірнеше адамнан тұратын топты оқыту мүмкіндігі бар. BeSmart қосымшасы қадағалауға жататын субъектілерге (бөлшек сауда, қонақүй бизнесі, өндіріс, қызмет көрсету, құрылыс және агробизнес сияқты әртүрлі секторлардағы бизнестің жүзден астам түрін қамти отырып) қауіпсіздік туралы өтінішті тегін дайындауға және тәуекелдерді бағалауға мүмкіндік беретін онлайн құрал болып табылады. Қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қажетті барлық ақпараттың бір цифрлық ресурста шоғырлануы оның елеулі артықшылығы болып табылады.

      Қазақстан Республикасында енгізу үшін жарқын мысал ретінде тұтынушылар мен кәсіпорындарға өнімдер, материалдар, олардың өндірілетін жағдайлары және тұрақты даму көрсеткіштері туралы ақпарат бере алатын өнімдердің цифрлық паспорттарын (DPP) атауға болады (https://unece.org/info/publications /pub/387846).

      Сондай-ақ Гонконгта өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында әртүрлі цифрлық өнімдер кеңінен қолданылады (https://www.oshc.org.hk/eng/main/osh_info/osh_assess_tools/). Мысалы, әрбір салаға жеке әзірленген бақылау тізімін пайдалана отырып, тексеру процесін жүргізуге мүмкіндік беретін веб-қосымша.

      Сондай-ақ қауіпсіз мінез-құлық талаптарына қызметкердің сәйкестігін бағалауға арналған онлайн құралдарды қолдану тәжірибесі қызығушылық тудырады. Бұл құралдар қауіпсіздік шешуші маңызға ие лауазымдарда, әсіресе қауіпсіз жұмыс орнын қамтамасыз ету үшін қауіпсіздік рәсімдерін сақтау қажет болатын алдыңғы қатардағы лауазымдарда қолданылады (https://www.rrp.com.au /wellbeing/online-safety-workplace-safety-assessment/).

      Сонымен қатар, коммерциялық цифрлық өнімдерді ілгерілетудің көптеген нұсқаларын атап өтуге болады. Мысалы, авариялар туралы есептердің онлайн-кітабы (https://accidentreportbook.com), авариялар туралы есептерді жасау, қауіптілікті сәйкестендіру, жұмыс орнындағы қауіптерді басқару бағдарламалық қамтамасыз етуді және т.б. қоса алғанда, қауіпсіздік мәселелерінің кең ауқымын қамтитын модульдік платформа (https://www.incidentreport.net/product.php), өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы оқыту платформасы (https://www.testportal.net/en/product/skills-and-knowledge-online-assessment).

      Цифрлық технологияларды қолдану және интерактивті онлайн платформаларды енгізу деректерді жинауға, талдауға және олардың негізінде Еуропалық одақ елдерінде іске асырылғандай, елдегі және нақты кәсіпорындағы өнеркәсіптік қауіпсіздік жағдайын болжауға мүмкіндік береді.

3.7 Ресурстар, бақылау және мониторинг

      Әлемде басқару кезінде көбінесе өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология (еnvironment, health and safety (EHS) немесе HSE) мәселелерін кешенді басқару қолданылады. Ол ұйымдардың қызметі ешкімге зиян келтірмеуі үшін қажетті талаптар мен шаралар кешенін айқындауға бағытталған. Қазақстан Республикасында бұл мәселелерді әртүрлі мемлекеттік органдар реттейді. Сондай-ақ кейбір елдерде салалық ерекшеліктерді ескере отырып, жарақаттану деңгейі жоғары қызмет түрлері жеке ведомствоға бөлінеді. Мысалы, АҚШ-та бір мезгілде екі басқарма жұмыс істейді, олардың бірі – Тау-кен ісіндегі қауіпсіздік және денсаулық сақтау басқармасы (MSHA), ол АҚШ-тың бүкіл аумағында тау-кен өнеркәсібіндегі қауіпсіздік мәселелерін үйлестіреді, екіншісі – Еңбекті қорғау басқармасы (OSHA), ол басқа салалардағы қауіпсіздікті үйлестіреді (басқа федералдық органдардың юрисдикциясына жататын, сондай-ақ 1954 жылғы Атом энергиясы туралы заңмен реттелетін салаларды қоспағанда). OSHA қызметі 26 штаттағы аумақтық органдарға таралады, қалған штаттарда жергілікті билік өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы жұмысты өз күшімен жүргізеді. Айта кетейік, олардың реттеуші саясаты да әртүрлі заңнамалық актілерде көрсетілген: MSHA үшін – 1977 жылғы Тау-кен ісіндегі қауіпсіздік және денсаулықты қорғау туралы заң, OSHA үшін – 1970 жылғы Еңбекті қорғау туралы заң. MSHA өз қатысушыларының өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша өзара іс-қимылын нормативтік-құқықтық реттеу, қауіпсіз жұмыстарды жүргізу стандарттарын енгізу және қолдану, оның ішінде олардың орындалуын бақылау (тексерулер жүргізу, айыппұлдар салу және т.б.), бейінді оқыту, жұмыс берушілерге консультация беру арқылы үйлестіреді. MSHA қадағалауында шамамен 8,7 млн өндірістік объект және жеке сектордағы 106 млн-нан астам жалдамалы жұмысшы бар. MSHA аумақтық органдары 10 өңірлік бөлімшеге бағынатын 80 жергілікті өкілдіктен тұрады. Инспекторлар жыл сайын өнеркәсіптік өндіріс объектілерінде шамамен 30 мың тексеру жүргізеді. MSHA өнеркәсіптік қауіпсіздіктің міндетті бағдарламалары бойынша іс-шаралармен қатар, ерікті негізде мынадай алгоритм бойынша іс-шаралар жүргізеді:

      субъектілердің (әлеуетті қатысушылардың) бағдарламаға қатысу және талаптарға сәйкестігін көрсету үшін техникалық тапсырма алу мақсатында MSHA-ның аумақтық органына өтінім беруі;

      тапсырма негізінде ұсыныстар әзірлеу және оларды өңірлік органға ұсыну, оларды қарау және бекіту нәтижесінде кәсіпорындарға кешенді тексеру жүргізіліп, аттестаттау жүзеге асырылады;

      кешенді тексеруден сәтті өткен кәсіпорындар өнеркәсіптік қауіпсіздік бағдарламаларының біріне енгізіледі;

      бағдарламаларға қатысушылардың кейіннен жыл сайын өнеркәсіптік қауіпсіздік бағдарламаларына ішкі аудит жүргізуі;

      жоспарлы көшпелі тексеруден MSHA тарапынан 3-5 жылда 1 рет өтуі (қайта аттестаттау) немесе өндірісте жазатайым оқиға болған немесе қызметкерлерден шағым түскен жағдайларда жоспардан тыс тексеруден өтуі.

      Өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбекті қорғау және экология (еnvironment, health and safety (EHS) немесе HSE) мәселелерін кешенді басқару қағидаты бойынша бақылаудың орталықтандырылған моделі Ресей Федерациясында қолданылады. Бұл функциялар Экологиялық, технологиялық және атомдық қадағалау жөніндегі федералдық қызметке (Ростехнадзор) жүктелген. Ол белгіленген қызмет саласында мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске асыру, нормативтік-құқықтық реттеу, сондай-ақ технологиялық және атомдық қадағалау функцияларын жүзеге асыратын федералдық атқарушы орган болып табылады. Бақылау-қадағалау қызметі тікелей аумақтық органдар арқылы басқа федералдық мемлекеттік билік органдарымен, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдарымен, жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен, қоғамдық бірлестіктермен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимыл жасау арқылы жүзеге асырылады.

      Әртүрлі елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметі шеңберінде тексерулер жүргізу кезеңділігінің өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, Канадада қауіпті өндірістік объектілерде жоспарлы тексерулер жылына 4-6 рет жүргізіледі, бұдан басқа жоспардан тыс тексерулер де өткізіледі. Тексерілетін субъектілерге алдын ала хабарлама жіберілмейді. Өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзғаны үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік көзделген.

      Ресей Федерациясында заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер пайдаланатын қауіпті өндірістік объектілерге қатысты жоспарлы тексерулердің кезеңділігі олардың әлеуетті қауіптілік деңгейіне қарай қауіптілік сыныбы ескеріле отырып белгіленеді. I немесе II сыныптағы қауіпті өндірістік объектілер жылына бір реттен жиі емес, III сыныптағы объектілер үш жылда бір реттен жиі емес тексеріледі, IV сыныптағы объектілерге тексерулер жүргізілмейді.

      Кез келген қызмет саласы үшін, әсіресе білім аса маңызды фактор болып табылатын өнеркәсіптік қауіпсіздік саласы үшін негізгі ресурс – қажетті құзыреттер жиынтығына ие болуға тиіс еңбек (кадрлық) ресурстары. Дамыған елдерде өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту және біліктілікті арттыру мәселелері Қазақстан Республикасындағыдай заңнамалық деңгейде реттеледі, алайда айтарлықтай ерекшеліктері бар. Мысалы, АҚШ-та Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ұлттық институты (NIOSH) оқытуды ұйымдастыру және өткізу құқығы шектеулі әрі NIOSH есебінен қаржыландырылатын білім беру және зерттеу орталықтарының тізілімін жүргізеді. Германияда да курстар өткізетін оқу орындары міндетті лицензиялаудан өтеді және сақтандыру қоры есебінен қаржыландырылады. Оңтүстік Кореяда мемлекеттік деңгейде Қауіпсіздік жөніндегі корей агенттігінің (KOSHA) базасында тегін оқыту көзделген. Финляндияда мемлекеттік деңгейдегі оқытуды Финляндияның өндірістік денсаулық институты қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді оқу бағдарламалары негізінде жүргізеді, емтихан тапсырғаннан кейін Финляндияның еңбек қауіпсіздігі орталығында міндетті тіркелу талап етіледі. Ұлыбританияда қауіпсіздік саласындағы консультанттардың тізілімі енгізілген.

4-бөлім. Қауіпсіз еңбек нарығы мен өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту пайымы

      Қауіпсіз еңбек нарығының негізгі міндеті – маңызды басымдығы жаңа сапалы жұмыс орындарын құру болып табылатын қауіпсіз, бәсекеге қабілетті, болжамды және бейімделгіш нарықты қалыптастыру.

      Еңбек нарығын сапалы жұмыспен қамтуға бағдарлау, өнеркәсіптік кәсіпорындарды автоматтандыру және цифрландыру шараларын қолдау, ШОБ-ты әділ қолдау, жұмыс орындарындағы кәсіптік тәуекел деңгейін төмендету, еңбекті қорғау саласындағы құзыреттерді арттыру және білім беру жүйесінің парадигмасын қайта қарау еңбек өнімділігінің артуын, азаматтардың әлеуметтік қорғалуын, сондай-ақ теңгерімді аумақтық дамуды қамтамасыз етеді.

      Бұдан басқа, Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбек нарығы мен өнеркәсіптік қауіпсіздікті одан әрі дамыту үшін мыналарды қамтамасыз ету қажет:

      салалар мен макроөңірлер бөлінісінде сапалы жұмыс орындарына сұранысты жүйелі түрде ынталандыру;

      адами капиталды дамыту, еңбек ресурстарының сапасын арттыру;

      еңбек нарығының инфрақұрылымын дамыту, сондай-ақ оның инклюзивтілігін арттыру;

      ұлттық ЕҚБЖ құрамдас бөлігі ретінде кәсіптік тәуекелдерді бақылау және талдау жүргізу үшін еңбекті қорғау саласында мониторинг жүйесін құру;

      қауіпті өндірістік объектілер туралы цифрлық жүйелерден алынатын жедел ақпарат негізінде бірыңғай шешім қабылдау орталығы бар «SMART SAFETY» басқарудың циклдік сервистік моделі шеңберінде қауіпті қызметтің барлық салаларына өнеркәсіптік қауіпсіздікті кіріктіру арқылы бұзушылықтарды, аварияларды, инциденттерді және өндірістегі жазатайым оқиғаларды азайту.

4.1 «Сапалы жұмыс орны» ұғымын мынадай сипаттамалар бойынша айқындау қажет:

      тұрақты жұмыспен қамту, яғни қызметкер еңбек қызметін 6 айдан және одан да көп уақыт жүзеге асыруы тиіс;

      еңбекақы деңгейі өңірдегі медианалық жалақыға тең немесе одан жоғары болуы тиіс (экономикада туындаған күйзелістерді сіңіру үшін өңірлердегі медианалық жалақы әрбір 6 ай сайын қайта қаралуға тиіс);

      әлеуметтік қорғау пакетімен қамтамасыз ету – ай сайынғы міндетті зейнетақы жарналарының, Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына және Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдардың болуы, ақылы еңбек демалысының болуы;

      қауіпсіз жұмыс ортасы (жұмыс ортасының қауіпсіздігін бағалау үшін кәсіпорында өндірістік жарақаттар мен өлім-жітім санының осы саладағы жұмыс орындарының санына қатысты көрсеткіштерін салыстыру әдістемесі пайдаланылады).

4.2 Ұлттық ЕҚБЖ құрамдас бөлігі ретінде кәсіптік тәуекелдерді бақылау және талдау жүргізу үшін еңбекті қорғау саласында мониторинг жүйесін құру

      Интегралдық КТБ моделін енгізуді, кәсіпорындардың цифрлық картасын құруды және еңбек қауіпсіздігі саласындағы халықаралық стандарттарды енгізуді ескере отырып, ұлттық ЕҚБЖ жетілдірілетін болады.

      ЖҚҚ-мен қамтамасыз етудің жаңа тетігі жұмыс берушінің шығындарын оңтайландыруға және ЖҚҚ-ның өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулар деңгейіне әсер ету тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

      Жұмыс берушілерді экономикалық ынталандыру мақсатында жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру (ОСНС) шарты шеңберіндегі сақтандыру тарифі кәсіпорынның кәсіптік тәуекелін ескере отырып белгіленетін болады. Қосымша жұмыс берушінің шығындарын сақтандыру сыйлықақысы есебінен профилактикалық және оңалту шараларына қаржыландыру тетігі енгізілетін болады.

      Еңбекті қорғау саласындағы кадрлық ресурстарды, материалдық-техникалық жарақтандыруды және ғылыми-білім беру әлеуетін дамыту үшін білім беру, ақпараттық, әдістемелік және консультациялық сипаттағы қызметтерді сапалы көрсетуге жағдайлар жасалатын болады.

      Мониторинг жүйесі әртүрлі деңгейлерде бақылау шараларын жүргізу үшін пайдаланылатын болады, бұл өңірлік және салалық бөліністе ЕҚБЖ нәтижелілігінің көрсеткіштерін біртіндеп жақсартуға, өндірістік жарақаттану тәуекелінің төмен және жоғары деңгейлері арасындағы қалыптасқан айырмашылықтың қысқаруын көрсетуге мүмкіндік береді.

4.3 «SMART SAFETY» басқарудың циклдік сервистік моделі

      Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамытудың жаңа циклдік сервистік моделі мемлекеттік органдардың, өндірістік бақылау субъектілерінің, нарықтың мамандандырылған субъектілерінің өзара тиімді іс-қимылын, олардың құзыреттерін нақты ажыратуды, жауапкершілігін бекітуді және цифрлық технологияларды дамыту мен заңнаманы өзектендіру есебінен өндірістегі авариялар мен инциденттердің алдын алу мүмкіндіктерін пайдалануды мемлекеттік мүдделердің орталығына қоюы тиіс. Кәсіпорындардың қызметін реттеуге қатысуын кезең-кезеңімен азайту шараларын жүргізе отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздіктің басымдығын сезіне отырып, мемлекет қауіпті өндірістік объектілерде 100 % қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, жедел ақпарат негізінде бірыңғай шешім қабылдау орталығы бар мемлекеттік басқару вертикалін қалыптастыруға, нарықтың мамандандырылған субъектілерінің қызметін реттеудегі ашықтыққа және өнеркәсіптік қауіпсіздіктің институционалдық инфрақұрылымын дамытуға шоғырланады.

5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері

      Сапалы жұмыспен қамтудың өсу драйвері экономиканың негізгі секторларын индустрияландыру, сондай-ақ еңбек өнімділігін арттыруды және жұмыспен қамтудың жаңа түрлерін құруды қамтамасыз ететін жаңа технологияларды жаппай енгізу және ілгерілету болуы тиіс.

      Бұл бағыттар кәсіпорындар санын, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың көлемі мен ауқымын ұлғайтуды, бизнесті көлеңкелі сектордан ресми секторға көшіруді көздейді.

      Экономика тарапынан сұранысты тиімді ынталандыру үшін мынадай факторларды ескеретін бірыңғай жүйелі тәсіл қажет:

      салалардың қазіргі даму деңгейі және жаңа өндірістер құру жоспарлары (Индустрияландырудың бірыңғай картасы мысалында);

      өндірістік қуаттардың технологиялық күрделілік деңгейін арттыру жөніндегі стратегиялық міндеттер;

      адами капиталдың демографиялық көрсеткіштермен байланысты даму болжамы;

      ТжКБ-ның даму деңгейі;

      макроөңірдің салалық және инфрақұрылымдық ерекшелігі.

      Жалпы алғанда, еңбек өнімділігін арттыру және халықтың өмір сүру сапасын жақсарту міндетін шешу үшін экономикада 1,5 млн жаңа сапалы жұмыс орнын құру қажет.

      Қазақстан Республикасының еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы саясаты мынадай негізгі қағидаттарды сақтауға негізделеді:

      1) еңбекті қорғауды басқаруда тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбек жағдайларын жүйелі және тұрақты түрде жақсарту;

      2) еңбекті қорғау саласындағы халықаралық нормаларды бейімдеу негізінде алдын алу және теңгерімділік;

      3) еңбек қатынастарының барлық қатысушылары арасындағы әлеуметтік әріптестік негізінде жауапкершілік және тартылу;

      4) еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы толық қамтуды қамтамасыз ететін шынайы ақпарат негізінде объективтілік және хабардарлық;

      5) жұмыс орындарындағы еңбек жағдайлары мен кәсіптік тәуекелдер туралы бастапқы деректердің шынайылығы.

      Ағымдағы жағдайды және әлемдік үрдістерді факторлық талдау негізінде қалыптастырылған барлық көрсетілген қағидаттар еңбекті қорғау саласын дамытудың мынадай бағыттары мен Тұжырымдаманы іске асырудың негізгі тәсілдерін қалыптастыру кезінде негізге алынады:

      1) тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде ұлттық ЕҚБЖ-ны жаңғырту;

      2) кәсіптік тәуекелді төмендету жөніндегі шараларды экономикалық ынталандыру;

      3) еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту;

      4) еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторинг тиімділігін арттыру.

      Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты дамыту мынадай негізгі қағидаттарды сақтау арқылы қамтамасыз етілетін болады:

      тәуекелдерді бағалауға негізделген басқарудың жүйелілігі, циклділігі және тұйықтығы (қауіпсіздікті тиімді басқару тәуекелдерді анықтауды және оларды басқаруды, саясаттар мен рәсімдерді әзірлеуді, оқытуды қамтамасыз етуді, қауіпсіздіктің берік мәдениетін қалыптастыруды, сондай-ақ қорғаныс құралдарын пайдалануды, тұрақты тексерулер жүргізуді, төтенше жағдайларға дайындықты және оқиғалар туралы хабарлау жүйелерін қамтиды);

      халықаралық нормаларды үйлестіру, ғылыми әзірлемелер мен инновациялық шешімдерді енгізу, өндіріс пен технологияларды жаңғырту кезінде ілгерілеу және теңгерімділік;

      өзара іс-қимыл және жауапкершілік – ұзақ мерзімді және өзара тиімді ынтымақтастық пен тұрақты диалог арқылы қадағалауға жататын субъектілерде қауіпсіздікті қамтамасыз етуге нарықтың мамандандырылған субъектілерін белсенді тарту;

      ашықтық, жариялылық, жеделдік және ақпараттың шынайылығы – мемлекеттік саясатты іске асырудың барлық кезеңдерінде толық көлемде ұсынылатын және ашық қолжетімді болатын ақпаратты қамтамасыз ету, қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысатын барлық жауапты тұлғалардың хабардар болуы және ақпараттандырылуы;

      саралау және қауіпті өндірістік объектіні қорғаудың ерекшелігі, оның ішінде қауіпті өндірістік объектілердегі қызметке мемлекеттік қадағалау дәрежесін олардың қауіптілік деңгейіне қарай белгілеу;

      ESG қағидаттары және «қауіпсіз өндіріс» кәсіпкерлік қызметтің өндірістік, әлеуметтік және қоршаған ортаға оң әсер етуі арқылы әсерді барынша азайтуға және орнықты дамуға жәрдемдесуге бағдарлануды білдіреді. Қауіпсіз әдістер мен технологияларды енгізу теріс әсерді барынша азайтуға, компанияның беделін арттыруға және ұзақ мерзімді шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

1-бағыт. Адами капиталды дамыту

      Жұмыс күшінің біліктілік деңгейін арттыру және дағдыларын үздіксіз дамыту жөніндегі стратегиялық міндет еңбек нарығына әлі шықпаған жастарды да, жұмыс істеп жүрген еңбек күшін де қамтуы тиіс.

      Жұмыс процестерін автоматтандыруға байланысты жаңа дағдыларға деген қажеттілік тұрақты түрде өздігінен білім алуға және біліктілікті арттыруға жағдай жасау, оның ішінде жұмыс берушілердің қолдауы арқылы өтелетін болады.

      Дағдылар Қазақстан Республикасының болашақ еңбек нарығы үшін шешуші маңызға ие. Қазақстан Республикасының қызметкерлеріне жұмыс орындары қажет. Бұл ретте олардың саны ғана емес, сапасы мен қолжетімділігі де маңызды.

1.1. Техникалық және кәсіптік білім беру сапасын арттыру жөніндегі шаралар

      Алға қойылған міндеттерді негізге ала отырып, ТжКБ-ға сұранысты ынталандыру жаңа экономика үшін кадрларды даярлау мен қайта даярлаудың орталық буынына айналуы тиіс. ТжКБ сапасын арттырудың негізгі факторлары бизнеспен тығыз үйлестіру және экономиканы дамытудың стратегиялық бағыттарымен байланыстыру болып табылады. Осы мақсатта ТжКБ ұйымдарын салалар мен өңірлер бөлінісінде кластерлеу, сондай-ақ оларды басым бағыттар бойынша сенімгерлік басқаруға беру ұсынылады.

      Білім беру жүйесінің құрылымын өзгерту міндеті тұр. Егер қазіргі уақытта ТжКБ түлектерінің жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының түлектеріне арақатынасы тиісінше 46-ға 54 болса, міндет – бұл арақатынасты тиісінше 70-ке 30-ға дейін жеткізу.

      ТжКБ сапасын арттыру мынадай іс-шаралар есебінен көзделеді:

      кластер құрамына кіретін ТжКБ ұйымдарында басқарудың заманауи нысандарын енгізу;

      мектептер мен ТжКБ ұйымдарының бірлескен жұмысы арқылы ТжКБ қабырғасында практикалық дағдыларды меңгеру;

      ТжКБ ұйымдарын офтейк-келісімшарттар шеңберінде ірі кәсіпорындардың сенімгерлік басқаруына беру;

      білім беру бағдарламаларының тиімділігін арттыру үшін ТжКБ ұйымдарын кластерлеу, «тірек» ұйымдарды айқындау, басқарудың заманауи нысандарын енгізу;

      ТжКБ ұйымдарын экономиканың салалық кластерлерінің дамуына сәйкес бейіндеу және оқытудың желілік нысанын енгізу;

      мектеп оқушыларына ерте кәсіптік диагностика жүргізу және сұранысқа ие кәсіптерге бағдарлау бағдарламасын енгізу;

      білімін жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында жалғастыру үшін ТжКБ нәтижелерін тану.

      ТжКБ-ға экономикалық әлеуеті артып келе жатқан өңірлерге еңбек ресурстарының кеңістіктік ауысуы міндетінде ерекше рөл беріледі. «Ауыл – қала» көші-қонын ескере отырып, ауылдық жерлерде орналасқан ТжКБ ұйымдарының жүйесі өнеркәсіптік өндірісте және қалалық экономикада қолданылатын дағдылары мен құзыреттері бар адами капиталды даярлауға бейімделуі тиіс.

      Осы бағытты іске асыру үшін нысаналы өңірлердегі жұмыс берушілердің, ТжКБ ұйымдарының және жергілікті атқарушы органдардың үйлесімді жұмысы, сондай-ақ студенттер мен колледж түлектері, олардың біліктілігі туралы деректерді қамтитын бірыңғай цифрлық жүйе қажет.

      Бұдан басқа, өзекті дағдыларды меңгеру процесін (білім беру бағдарламаларынан бастап практикадан өтуге дейін) және одан кейінгі мансаптық жолды шоғырландыру жүйесін әзірлеу қажет. Іс жүзінде ТжКБ мекемелері студенттердің оқу нәтижелеріне қол жеткізуін қадағалай алады, кәсіби қалыптасу және одан әрі өсу процесін автоматты түрде басқара алады, нақты кәсіпорынның талаптарына сәйкес білікті кадрларды даярлауды стандарттай алады. Бұл үшін жұмыс орындарында тікелей қажетті дағдылар бойынша сұраныс қалыптастырылады. Жүйе колледж студенттері мен түлектері туралы деректерді қамтиды, сақтайды және кейіннен пайдаланады.

      Оқуды аяқтаған кезде жүйе студенттің түйіндемесін электрондық еңбек биржасына автоматты түрде орналастырады және жұмысқа орналасу үшін бос жұмыс орындарының тізбесін іріктейді, ал кейіннен еңбек шарттарының жасалу мерзімдерін қадағалайды.

      Жүйені толық көлемде пайдалану болашақта колледж студенттерінің таңдаған даярлау бағыты бойынша тікелей жұмысқа орналасуы негізінде білім беру ұйымдарының рейтингін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

1.2. Ұлттық біліктілік жүйесін дамыту жөніндегі шаралар

      Әлемдік тәжірибеге сәйкес біліктіліктер теңгерімсіздігі проблемасын шешудің негізгі жолдарының бірі – еңбек функцияларының үздіксіз технологиялық өзгеруі аясында дағдыларға деген қажеттіліктің өзгерістерін уақтылы көрсететін тиімді ұлттық біліктілік жүйесі.

      Еңбек нарығы мен кадрлар даярлау жүйесінің өзара байланысын қалыптастырудың негізі еңбек нарығын диагностикалаудың негізгі құралы ретінде кәсіптер ұлттық сыныптауышын тұрақты түрде жаңарту арқылы қаланатын болады. Сыныптауыш сондай-ақ жұмыс күшіне қойылатын сапалы талаптарды қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

      Бизнестің тікелей қатысуымен жаңа кәсіптік стандарттарды әзірлеу және қолданыстағы стандарттарды өзектендіру жұмысы жалғастырылады. Олар қызметкерлерге қойылатын біліктілік талаптарын және жұмыс түрлерінің күрделілігін айқындау жөніндегі базалық құжатқа айналады. Белгілі бір бағыттағы еңбек нарығы талаптарының эталоны бола отырып, кәсіптік стандарттар бизнес тарапынан мамандар даярлауға берілетін өзіндік техникалық тапсырма болады. Барлық кәсіптер мен қызмет түрлері бойынша білімнің, дағдылар мен құзыреттердің толық жиынтығын айқындай отырып, кәсіптік стандарттар қолданыстағы заңнаманы үйлестірудің негізі болады.

      Бұдан басқа, кәсіптік стандарттар «Дағдылар банкі» анықтамалығын дамыту үшін де негіз болуы тиіс. Бұл нақты кәсіптер тобы бойынша кәсіби дағдылардың бірыңғай тізбесін қалыптастыруға, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын, онлайн курстарды әзірлеу мен жаңартуға және жұмыс берушінің, еңбек нарығының және жаңа экономиканың талаптарына сәйкестігі тұрғысынан біліктіліктер мен дағдыларды тану бойынша сертификаттауды енгізуге мүмкіндік береді. Сұранысқа ие дағдылар туралы деректер кодталып, тиісті түрде жүйелендіріліп, бүкіл халыққа қолжетімді болуы тиіс.

      Осыған байланысты бизнес, қызметкерлер қауымдастықтары және мемлекет адами капиталды дамыту бағыттарын айқындап, оның болашағы үшін жауапкершілікті бөлісетін болады.

1.3. Кәсіпорындарды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға және ішкі ұтқырлықты дамытуға ынталандыру жөніндегі шаралар

      Мемлекеттік саясаттың маңызды бағыты – бизнесті өз салаларының қажеттіліктері үшін білікті кәсіби кадрларды даярлау мен қайта даярлауға тартуға ынталандыру жағдайларын жасау. Білім беру ұйымдарының бизнес қажеттіліктерімен үйлестірілуінде елеулі проблемалардың бар екенін ескере отырып, өз салаларында жетекші орын алатын кәсіпорындарға ТжКБ мекемелерін меншікке немесе сенімгерлік басқаруға беру білікті кадрлармен қамтамасыз етуді арттыруға ғана емес, салалық білім мен инновациялардың ауысу әсерін де қамтамасыз етеді.

      Жұмыс күшінің ұтқырлығын арттыру мақсатында мынадай шаралар ұсынылатын болады:

      жұмыстан босатылатын жұмыс күшінің салааралық ауысуы және кәсіпкерлік қызметке тартылуы үшін көлденең ұтқырлық;

      агломерациялардан (Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан) тыс экономикалық өсу полюстерін құру үшін жаппай жұмыс орындарын құруды, тұрғын үй және көлік инфрақұрылымын дамытуды көздейтін инвестициялық жобалар шеңберінде ішкі ұтқырлықты ынталандыру;

      еңбек ресурстары тапшы өңірлерге кадрлардың қоныс аударуын ынталандыру және экономиканың басым салаларында жаңа сапалы жұмыс орындарын құру.

      Сондай-ақ кәсіпорындарды кадрларды оқытуға және қайта даярлауға инвестиция салуға ынталандыру үшін мемлекет тарапынан ішінара немесе толық субсидиялау шаралары көзделетін болады. Бұл жұмыс күшінің сапасын арттырумен қатар, болашақта кәсіпорындардың оны ұстап қалуға және одан әрі дамытуға деген қызығушылығын арттыруға ықпал етеді.

      Мемлекет жеке секторды өз қызметкерлерінің құзыреттерін арттыруға ынталандыру үшін мынадай қолдау шараларын көрсететін болады:

      кәсіпорындарға гранттар мен субсидиялар беру;

      қызметкерлердің қажетті білімдері мен дағдыларының деңгейін айқындау үшін сертификаттау жүйесін әзірлеу және енгізу;

      қызметкерлерді оқыту үшін білім беру мекемелеріне мемлекеттік гранттар немесе субсидиялар түрінде қолдау көрсету;

      кәсіби дағдылар мен құзыреттерді арттыру қажеттілігі туралы ақпараттық науқандар өткізу.

      Бұл шаралар кәсіпорындарды өз қызметкерлерін оқыту мен дамытуға инвестиция салуға ынталандырады, нәтижесінде олардың біліктілігі мен кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігі артып, еңбек өнімділігі мен жалпы елдің экономикалық өсуі қамтамасыз етіледі.

      Жастар санының өсуіне байланысты оларды еңбек қызметіне дайындау қажет, бұл ретте негізгі назар дағдылар деңгейін арттыруға, кәсіпкерлікке тартуға және жұмыс берушілермен әріптестік шеңберінде жұмысқа орналасуға жәрдемдесуге аударылады.

      Жастар практикасы, аға буынның тәжірибесін беру арқылы жұмыспен қамтуға жәрдемдесу жобалары, алғаш рет жұмыс іздеп жүрген түлектерді жұмысқа орналастыру мүмкіндігі, креативті индустриядағы жас кәсіпкерлерді қолдау жастарды жұмыспен қамтуды қолдаудың негізгі бағыттары болады.

      Жұмыс берушілермен әріптестіктегі маңызды шара – NEET2 жастарына жұмыс орнында оқыту арқылы жұмысқа орналасу жолындағы кедергілерді еңсеру үшін атаулы қолдау көрсету.

      «Өмір бойы оқу» тұжырымдамасы әрбір азаматтың тұлғалық, білім беру және кәсіби дамуының негізіне айналуы тиіс. Мектеп қабырғасынан бастап зейнетке шыққанға дейін әрбір адамның өмір жолы тұрақты оқумен қатар жүруі тиіс. Осыған байланысты кәсіптік бағдар берудің, әсіресе ерте жаста мансаптық жолды таңдауға қолдау көрсетудің маңызы артады. Бұл бағытта қазіргі уақытта «Мамандықтар бойынша жолсілтеме» цифрлық ақпараттық платформасын енгізу және дамыту жұмыстары жүргізілуде.

      Қазіргі индустриялық және цифрлық трансформацияның жылдам қарқыны, сондай-ақ цифрлық дағдылар құндылығының артуы жағдайында «мамандық бойынша дипломнан» мамандардың нақты дағдыларына басымдық беру үрдісі орын алуда. Білім беру дағдыларды дамытудың орталық элементі болып табылады, алайда білім дағдыларға тең емес. Осыған байланысты классикалық білім беру жүйесімен қатар онлайн оқытудың рөлі де маңызды бола түсуде.

      Онлайн оқытудың ауқымды нәтижелері мыналар болады:

      еңбек нарығында нақты сұранысқа ие біліктілікті арттыру немесе дағдыларды меңгеру;

      кәсіби білім, іскерлік және дағдылардың жылдам өзгеруіне байланысты жедел қайта оқытуды қамтамасыз ету;

      цифрлық сауатсыздықты жою және азаматтардың цифрлық мәдениетін қалыптастыру.

      ____________________

      2 жұмыс істемейтін, білім алумен немесе кәсіптік даярлықпен, қайта даярлықпен айналыспайтын және жұмыспен қамту саласынан тыс қалған жастар

2-бағыт. Сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

2.1. Тау-кен өндіру өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру

      Тау-кен өндіру өнеркәсібі экономиканың негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып табылады. Бұл салада жаңа сапалы жұмыс орындарын құру қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және кеңейту арқылы жүзеге асырылады:

      геологиялық ақпараттың сапасын, ашықтығын және қолжетімділігін арттыру, атап айтқанда, жер қойнауын пайдаланудың цифрлық жүйесін өнеркәсіптік пайдалануға енгізу арқылы. Бұл жүйе бизнес-процестердің ашықтығын қамтамасыз етеді және геологиялық ақпарат алу, өтінімдерді ресімдеу және инвестицияларды мониторингтеу кезінде транзакциялық шығындарды төмендетеді (бұл өз кезегінде барлық геологиялық есептерге ашық қолжетімділікті, кейіннен құпия және конфиденциалды ақпаратты қоспағанда, бастапқы цифрландырылған геологиялық материалдарға қол жеткізуді қамтамасыз етеді);

      өндіруші және металлургиялық секторлардағы кәсіпорындарды технологиялық жаңғырту және/немесе қызмет көлемінің қысқаруы нәтижесінде жұмыстан босатылатын қызметкерлерді қолдау бойынша барлық тараптар үшін тиімді және оңтайлы шараларды қабылдау. Жергілікті атқарушы органдар мен стратегиялық маңызы бар ірі өндіруші және металлургиялық компаниялар салалық және функционалдық орталық мемлекеттік органдардың қолдауымен технологиялық жаңғырту және/немесе кәсіпорындар қызметінің көлемін қысқарту нәтижесінде жұмыстан босатылатын қызметкерлерді қолдау бойынша келісілген саясат әзірлеуі тиіс.

      2025 жылы тау-кен өндіру өнеркәсібінде 165,9 мың сапалы жұмыс орны болды, бұл ретте сарапшылардың бағалауы бойынша 2030 жылға қарай сапалы жұмыс орындарының саны 270 мың бірлікке дейін жетеді.

2.2. Өңдеу өнеркәсібінде сапалы жұмыс орындарын құру

      Өңдеу өнеркәсібі де экономикадағы сапалы жұмыс орындарын құрудың негізгі генераторларының бірі болып табылады. Тау-кен өндіру саласындағы сияқты, сапалы жұмыс орындарының санын арттыру үшін қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және кеңейту, сондай-ақ өткізу арналары мен инфрақұрылымды тиісті деңгейде дамыту қажет. Бұл мынадай шаралар арқылы жүзеге асырылады:

      тауар өндірісін дамыту үшін сыртқы және ішкі нарықтарда проактивті сауда саясатын жүргізу. Нарықтардың дамығандығы мен қолжетімділігі инвестициялар тартудың негізгі факторлары болып табылады. Тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібіндегі сауда саясатында елеулі айырмашылық бар. Шикізат нарығы, әдетте, сатушы нарығы болып табылады және ондағы табыс көбінесе компанияның пайдалы заттарды барынша көп мөлшерде және ең төменгі бағамен өндіруге мүмкіндік беретін өнімдерді ұсына алу қабілетіне байланысты. Бәсекелестік негізінен баға бойынша жүреді.

      дамушы елдердің көпшілігінің үлгісі бойынша экспорттық әлеуетті іске асыруға да, ішкі нарықтың негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз етуге де бағытталған өңдеу өнеркәсібі мен сауданы жиынтық жүйелі дамытуға бірыңғай тәсілді іске асыру. Өңдеу өнеркәсібінде бизнес-модельдер мен бәсекелестік стратегиялардың саны әлдеқайда көп әрі күрделі. Сондықтан әртүрлі клиенттер тобына арналған өнеркәсіптік тауарлардың әртүрлі түрлерін ілгерілету бойынша құзыретті салалық командалар болуы тиіс: негізгі металдар, химикаттар мен тыңайтқыштар түріндегі стандартты өнеркәсіптік жартылай фабрикаттардан бастап, сұранысы бағаға байланысты болатын өнімдерден бастап, сұранысы брендке байланысты болатын түпкілікті тұтыну тауарларына дейін.

      сыртқы сауда саясатының күш-жігері ЕАЭО, ҚХР және Орталық Азия елдері арасындағы тарифтік емес сауда кедергілерін жоюға шоғырландырылуы тиіс. Бұл сыртқы саудадағы нақты қажеттіліктер мен кедергілерді анықтау үшін өңдеу өнеркәсібінің қазіргі экспорттаушыларымен тұрақты диалог жүргізуді талап етеді.

      өнеркәсіптік кооперация жүйелерін қалыптастыру және өңірлік кластерлерді құру, шекара маңындағы өңірлерде Еуразиялық құн тізбектеріне (өңірдің бәсекелестік артықшылықтарын ескере отырып) кіріктіруді қамтамасыз ететін тауар өндірістерін құру және кеңейту. Қазақстан Республикасы Орталық және Оңтүстік Азия нарықтарына неғұрлым белсенді шығуы, сондай-ақ осы елдердің өндірушілеріне ЕАЭО нарықтары үшін өндірістер құру жағдайларын ұсынуы тиіс.

      азаматтық офсет тетігі арқылы технологиялар трансфертін және оқшаулауды ынталандыру, бұл Қазақстан Республикасы үшін жаңа жоғары технологиялық өнім түрлеріне қол жеткізуге және оларды оқшаулауға мүмкіндік береді. Реттелетін сатып алулар туралы заңнамада импорттық жоғары технологиялық және қымбат өнімді жеткізуге арналған негізгі шартпен қатар офсеттік келісімдер жасасу мүмкіндігі көзделуі тиіс. Ішкі өндірісті дамытудың маңызды шарты техникалық реттеу мен ұлттық стандарттарды пайдалану арқылы ішкі нарықты экономикалық контрабандадан және сапасыз тауарларды жеткізуден қорғау болып табылады. Бұл бизнесі осыған негізделген күшті лоббистік топтардың саботажы мен қауіптерін еңсеруді талап етеді.

      энергетикалық, су, көлік-логистикалық, инженерлік және цифрлық инфрақұрылымды озық ұсыну арқылы кеңістіктік және өнеркәсіптік дамуды ынталандыру. Шығындарды азайту және инвестицияланған ресурстардың қайтарымын арттыру арқылы өңдеу өнеркәсібінің тартымдылығын арттыру қажет. Бұған өнеркәсіптік және кеңістіктік дамуды өндіріс факторларын құру, кеңейту және қамтамасыз ету үшін ұштастыруға бағытталған жүйелі жұмыс арқылы ғана қол жеткізуге болады. Күш-жігер жоғары сапалы өнеркәсіптік және цифрлық инфрақұрылымды, адами капиталды, құзыреттер орталықтарын, тестілеу және сертификаттау инфрақұрылымын дамытуға шоғырландырылуы тиіс. Мамандандырылған өндіріс факторлары бар кеңістіктік «өсу нүктелерін» құру инвесторларды тартуға және саланың өсуін ынталандыруға көмектеседі.

      ішкі және сыртқы нарықтарда тиімді бәсекелесе алатын кәсіпорындарды айқындау және қолдау маңызды болып табылатын өңдеу өнеркәсібінің тиімділігін арттыру. Мұндай қолдау қор нарығын қаржыландыруға қолжетімділік кедергілерін төмендету, даму институттары арқылы ұзақ мерзімді кредиттеу, технологиялық жаңғыртуға арналған өнеркәсіптік гранттар беру, теріс тиімді мөлшерлеме бойынша өнеркәсіптік ипотека ұсыну, реттеуді жеңілдету және кәсіпорындардың бәсекелестік позицияларын нығайтуға ықпал ететін басқа да ынталандыру шаралары түрінде болуы мүмкін.

      Сонымен қатар, қолдау фаворитизмсіз немесе кемсітусіз ашық және әділ негізде көрсетілуі қажет. Бизнес-қоғамдастықпен тығыз ынтымақтастықта осы тиімді кәсіпорындарды айқындау және оларға қажетті қолдау көрсету маңызды.

      Өнеркәсіптік өндірісте технологиялар трансфертін сәтті жүзеге асыру және кәсіпкерлік таланттарды тарту үшін көші-қон саясаты білікті шетелдік адами ресурстарды тарту бойынша транзакциялық шығындарды төмендетуді қамтамасыз етеді. Отандық кадрларды озық даярлау және тапшы кәсіптер бойынша жетекші әлемдік компаниялармен ынтымақтастықта ұлттық (халықаралық/өңірлік) құзыреттер орталықтарын құру үшін шетелдік мамандар тартылатын болады. Шақырылатын мамандар үшін еңбек қызметінің қолайлы режимі, барлық рұқсат беру рәсімдерін алудың жеңілдетілген тәртібі, сұранысқа ие кәсіптер бойынша виза беру және тұруға ықтиярхат алу көзделеді.

      2025 жылы өңдеу өнеркәсібінде 317,1 мың сапалы жұмыс орны болды, сарапшылардың бағалауы бойынша сапалы жұмыс орындарының нысаналы саны 2030 жылға қарай 524 мың бірлікке жетеді.

2.3. Құрылыс және көлік салаларында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

      Құрылыс саласындағы еңбек нарығын дамыту саясаты олардың сапасы мен қолжетімділігін қамтамасыз ету шартымен негізінен жеке секторда жаңа сапалы жұмыс орындарын құруды ынталандыруға бағытталған.

      Құрылыс саласындағы шаралар осы саладағы экономикалық белсенділіктің экономиканың басқа секторларындағы, ең алдымен өнеркәсіп пен оның инфрақұрылымындағы экономикалық белсенділікке тікелей тәуелді болуына байланысты. Құрылыста сапалы жұмыспен қамтуды ынталандыру шаралары өнеркәсіптік немесе инфрақұрылымдық саясаттағы келісілген өзгерістермен шоғырландырылуы тиіс екенін ескеру қажет.

      Негізгі шаралар құрылыс жұмыстары бойынша мемлекеттік сатып алу рәсімдерін біліктілік талаптары (медианалық жалақы, еңбек қауіпсіздігі және басқалар, тұрақты жұмыскерлер саны) бөлігінде қайта қарау және тұрғын үй құрылысы нарығындағы бәсекелестікті ынталандыру мақсатында көппәтерлі тұрғын үйлер салуға арналған жер учаскелерін беру тәсілдерін өзгерту болады. Жергілікті атқарушы органдар көппәтерлі тұрғын үйлер салуға арналған осындай жер учаскелерін беру жөніндегі конкурстар өткізген кезде негізгі критерий ретінде құнның орнына құрылыс салушының жер учаскелері үшін ақы ретінде әкімдіктерге беретін тұрғын үй алаңының көлемі айқындалатын болады. Осылайша алынған тұрғын үйді әкімдіктер тек мемлекеттік тұрғын үй алу кезегінде тұрған халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ғана пайдаланатын болады.

      2025 жылы құрылыс саласында 152,2 мың сапалы жұмыс орны болды, сарапшылардың бағалауы бойынша сұранысты ынталандыру шараларын іске асыру қорытындысы бойынша 2030 жылға қарай сапалы жұмыс орындарының нысаналы саны 191 мың бірлікті құрайды.

      Көлік саласының экономика үшін маңызы зор, өйткені ол өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, сондай-ақ сауданың, өнеркәсіптің және ауыл шаруашылығының дамуына ықпал етеді. Көлік саласы көптеген жұмыс орындарын құрады және тасымалдардың тиімділігі мен қауіпсіздігін арттыратын инновациялар мен технологияларға инвестиция салады.

      Көлік саласында сапалы жұмыс орындарын құру мақсатында барлық қосалқы салалардың (автомобиль көлігі, теміржол және әуе көлігі) инвестициялық тартымдылығын арттыру, сондай-ақ еңбек өнімділігін арттыру мақсатында саланы одан әрі цифрландыруды ынталандыру бойынша шаралар кешені қажет.

      2025 жылдың қорытындысы бойынша көлік саласындағы сапалы жұмыс орындарының саны 232,2 мыңды құрайды, сарапшылардың бағалауы бойынша бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай 298 мың жұмыс орнын құрайды.

2.4. Ауыл шаруашылығында, саудада және қызмет көрсету саласында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

      Ауыл шаруашылығы саласы Қазақстан Республикасының экономикасы үшін маңызды мәнге ие, өйткені ол халықтың едәуір бөлігі үшін азық-түлік, шикізат, табыс және жұмыспен қамту көзі болып табылады. Ауыл шаруашылығы тамақ, жеңіл, химия және машина жасау өнеркәсібі сияқты басқа салалардың дамуына да әсер етеді.

      Ауыл шаруашылығында сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру үшін ауыл шаруашылығын еңбекпен қамту саласы ретінде еңбек өнімділігі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға бағытталған кешенді шараларды жүргізу қажет. Олардың ішінде қарсы міндеттемелер тетігін пайдалана отырып, ауыл шаруашылығын, кәсіпорындарды кластерлеу, мемлекеттік қолдаудың басым бағыттары бойынша (фермалар құру, тірек кооперация, сервистік бизнесті қаржыландыру), аграрлық ғылым саласындағы қолданбалы технологияларды әзірлеу және жаппай тарату, кадрларды оқыту үшін ТжКБ базасында агроқұзыреттер орталықтарының желісін құру көзделеді.

      Сондай-ақ ауыл шаруашылығын технологияландыруға бағдарлау қажет. Атап айтқанда, жерлердің өнімділігін (өнімділік) және жануарлар мен құстардың өнімділігін (сауын, салмақ қосу, жүн қырқу, жұмыртқалау және т.б.) арттыруды мемлекеттік ынталандыру, жаңа технологияларды, жаңа сорттар мен тұқымдарды енгізуді ынталандыру бойынша шаралар қабылдау қажет.

Бұл үшін ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау жүйесін, ең алдымен, субсидиялау жүйесін реформалау қажет.

Өндіріс факторларын (техника, тұқым, тыңайтқыштар, пестицидтер, мал басы және т.б.) субсидиялаудан түпкілікті өнімді тікелей субсидиялауға көшу жеткізу тізбегіне қатысушыларды сапасы жоғары ауыл шаруашылығы өнімдерін көбірек өндіруге ынталандырады.

Ауыл шаруашылығындағы сапалы жұмыс орындарының саны 64,1 мыңды құрайды. Сарапшылардың бағалауы бойынша, бұл көрсеткіш 2030 жылға қарай шамамен 101 мың бірлікке жетеді.

Қазақстан Республикасындағы қызмет көрсету секторы ел экономикасына елеулі үлес қосады, оның үлесі елдің ЖІӨ-нің 52,5 %-ын құрайды (2022 жыл). Сектор сауда, телекоммуникациялар, қаржы, жылжымайтын мүлік және мемлекеттік басқару сияқты қызмет түрлерінің кең ауқымын қамтиды. Капиталды көп қажет ететін салалардан айырмашылығы, қызмет көрсету секторының дамуы басқа экономикалық секторлардан босатылатын еңбек ресурстарын қоса алғанда, еңбек ресурстарын тартумен тікелей байланысты.

Қызмет көрсету секторының бәсекеге қабілетті даму әлеуеті мен салалық құрылымын ескере отырып, еңбек нарығын дамыту үшін көлік-логистикалық инфрақұрылым құрылысына (көтерме-тарату және логистикалық орталықтар, қоймалар, фулфилмент орталықтары, ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтайтын қоймалар), сондай-ақ сертификаттау жүйесін дамытуға жеке инвестицияларды ынталандыру қажет.

Білім экономикасына байланысты қызмет көрсету секторында (креативті экономика, ғылыми және техникалық қызмет) инфрақұрылыммен қамтамасыз ету және бәсекелестікті шектеу түріндегі институционалдық кедергілерді жою аса маңызды болып табылады.

Электрондық сауданы қоса алғанда, сауданы дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау мақсатында мемлекеттік саясат шаралары бірнеше негізгі міндетті шешуге шоғырландырылады:

заманауи сауда форматтарын дамыту және қазіргі заманғы форматтағы сауда алаңдарының тапшылығын қысқарту үшін жергілікті атқарушы органдарға халықтың, ең алдымен, қала халқының заманауи форматтағы сауда алаңдарымен қамтамасыз етілуінің индикативтік нормаларын енгізу;

көтерме-тарату және логистикалық орталықтарды, қоймаларды, тарату орталықтарын (фулфилмент орталықтары), ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтайтын қоймаларды және т.б. қоса алғанда, сауда-логистикалық инфрақұрылымды дамыту;

кедендік ресімдеу мерзімдерін едәуір қысқарту және оның өткізу қабілетін арттыру үшін инфрақұрылымдағы осал тұстарды жою арқылы сыртқы сауда операцияларының көлемін ұлғайтуды ынталандыру;

сертификаттарды алу мерзімдерін қысқарту және Қазақстан Республикасы өнімдерінің сыртқы нарықтарға қолжетімділігін арттыру үшін өнімді сертификаттау жүйесін дамыту.

2025 жылы сауда секторында 310,0 мың сапалы жұмыс орны болды, бұл 2030 жылға қарай 285 мың жұмыс орнын құрайды деп болжаған сарапшылардың күткен көрсеткішінен асып түсті.

2.5. Макроөңірлерді ескере отырып, сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

Сұранысты жүйелі ынталандыру макроөңірлердің теңгерімді дамуына бағытталуы тиіс. Ол үшін экономиканы әртараптандыру саясатын жүргізіп, инвестициялық және еңбек ресурстарының өндіруші өнеркәсіп пен өнімділігі төмен ауыл шаруашылығы секторларынан өңдеу өнеркәсібі мен экономиканың өнімділігі жоғары сервистік секторларына ауысуын қамтамасыз ету қажет. Бұл ел халқының жан басына шаққандағы орташа табысын арттырады.

Сапалы жұмыс орындарының артынан еңбек көші-қонына жағдай жасау еңбек ресурстары ағындарын өңірлер мен салалар бөлінісінде тиімді бөлуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар жұмыс орындарының саны мен сапасын арттыру өңірлік және салалық мамандануды өзгертуге бағытталған қайта даярлау мен оқытуды талап етеді. Бұл әділ көшу үшін шешуші мәнге ие, сондай-ақ бизнес субъектілеріне мемлекеттік қолдау көрсету кезінде сапалы жұмыс орындарын кеңейту және құру критерийін енгізуді қажет етеді.

Оңтүстік макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – бастапқы индустрияландыру және кадрлардың ұтқырлығы.

2030 жылға дейінгі оңтүстік макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы жыл сайын 200 мың адамға дейін өсетінін көрсетеді, бұл өсім негізінен жастар есебінен қамтамасыз етіледі. Бұл ретте 2030 жылға қарай макроөңірде жұмыс күшінің жоғары шоғырлануы байқалады (Қазақстан Республикасындағы барлық жұмыс күшінің 35 %-дан астамы).

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы Қазақстан Республикасы бойынша ең төмен болып табылады (178,5 мың теңге). Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың ауыл шаруашылығында жоғары деңгейде жұмыспен қамтылуымен (ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің 50 %-ы елдің оңтүстігінде жұмыс істейді) және өнеркәсіп секторындағы жұмыскерлер үлесінің төмендігімен (15 % – макроөңірлер арасындағы ең төмен көрсеткіш) сипатталады.

Ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылған халықтың үлесі жоғары елдің оңтүстік өңірлерінде табысты арттыру міндетін шешу осы өңірлердің экономика құрылымын өзгертуді талап етеді. Ол үшін осы өңірлерде қолданыстағы арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың әлеуетін барынша пайдалана отырып, бастапқы индустрияландыру үшін тартымды жағдайлар жасалуы тиіс.

Оңтүстік өңірлерде «индустрияландыру нүктелерін» қалыптастыру жеңіл және тамақ өнеркәсібінде, сондай-ақ құрылыс материалдары саласында өндірістерді оқшаулау және салалық кластерлерді одан әрі дамыту сияқты шараларды іске асыру арқылы ұсынылады. Өңдеу өнеркәсібін дамыту оңтүстікті бастапқы индустрияландыру жобалары үшін инфрақұрылым құруды, сондай-ақ кадрларды даярлау мен қайта даярлауды талап етеді (негізінен, жеңіл өнеркәсіп).

Басқа макроөңірлердің демографиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, орталық және шығыс Қазақстанға кадрларды нысаналы даярлау және олардың ауысуын қамтамасыз ету қажет. Еңбек нарығындағы қолданыстағы үрдістер Қазақстан Республикасының еңбек ресурстары артық өңірлерінен сапалы еңбек көші-қонын қамтамасыз етуді де талап етеді.

Бастапқы индустрияландыру шеңберінде кадрларды сапалы даярлау үшін ТжКБ жүйесін қайта ұйымдастыру, бейінді колледждердің үлесін арттыру және салалық кәсіпорындармен өзара іс-қимыл деңгейін көтеру қажет.

Орталық-шығыс макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – экономиканы реиндустрияландыру.

2030 жылға дейінгі орталық-шығыс макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы өңірдегі жұмыс күшінің жалпы санының 7 жыл ішінде 10 %-ға төмендейтінін, сондай-ақ жұмыс күші құрылымындағы жастар үлесінің өсетінін, жыл сайын еңбек нарығына 30 мыңнан астам адамның шығатынын көрсетеді.

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы 203,2 мың теңгені құрайды. Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың өнеркәсіпте жоғары деңгейде жұмыспен қамтылуымен сипатталады.

Орталық-шығыс макроөңірде жаңа жұмыс орындарын құру мен халықтың табысын арттырудың басым бағыты өңір экономикасын реиндустрияландыру, яғни алдымен өнеркәсіпті қалпына келтіру, содан кейін оны дамыту процесі болуы тиіс.

Бұл міндетті іске асыру үшін өнеркәсіптік инфрақұрылымды дамыту және жаңғырту, сондай-ақ технологияларды әзірлеу, қолданыстағы өндірістердің технологиялық күрделілігін арттыру, ірі технологиялық компанияларды тарту мақсатында заманауи зерттеу орталықтарын құру жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Макроөңірдің экономикалық және демографиялық ерекшеліктерін негізге ала отырып, өндіруші өнеркәсіптен өңдеу өнеркәсібіне салааралық ауысуды, сондай-ақ басқа өңірлерден білікті кадрлар ағынын тиісті нысаналы даярлау және ТжКБ базасында кадрларды қайта даярлау арқылы қамтамасыз ету қажет.

Солтүстік макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – агробизнесті кластерлендіру.

Солтүстік макроөңір жұмыс күшінің даму болжамы негізінен теріс болуымен сипатталады – өңірдегі жұмыс күшінің жалпы саны 7 жыл ішінде 12 %-ға төмендеді, сондай-ақ еңбек нарығына жыл сайын 30 мыңнан аз адам шығады (ел бойынша ең төмен көрсеткіш). Қосымша фактор ретінде мегаполистер мен шекаралас өңірлер тарапынан жоғары көші-қон қысымы болып табылады.

Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы оңтүстік өңірден кейін Қазақстан Республикасы бойынша екінші ең төмен көрсеткіш болып табылады (186,7 мың теңге). Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі де халықтың ауыл шаруашылығында жоғары деңгейде жұмыспен қамтылуымен (ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің 25 %-ы) және өнеркәсіп секторындағы жұмыскерлер үлесінің төмендігімен (18 %) сипатталады.

Елдің солтүстік өңірлерінде сапалы жұмыс орындарының үлесін арттыруға астық өндіруге мамандануды ескере отырып, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын кластерлендіру арқылы қол жеткізуге болады. Ол үшін мынадай шараларды кешенді түрде іске асыру қажет:

ауыл шаруашылығы өнімдерін, оның ішінде шығыс материалдарын өндіру мен өңдеудің бүкіл циклін қамту үшін өндірістік және өңдеуші компаниялар кластерлерін дамыту;

жаңа технологияларды енгізу арқылы еңбек өнімділігін арттыру;

бір кластер шеңберінде ауыл шаруашылығы өнімдерін бірыңғай дайындау, сақтау жүйесі мен өткізу тізбектеріне арналған инфрақұрылым құру.

Кадрлардың кетуін қысқарту үшін кадрлар даярлау жүйесін өңірлік индустрияландыру жобаларымен байланыстыру, сондай-ақ ауыл шаруашылығын автоматтандыру мен цифрландыруға баса назар аудара отырып, кадрлар даярлау да негізгі міндеттерге айналады.

Батыс макроөңірде сұранысты жүйелі ынталандыру – жер қойнауын пайдаланушылардың ел ішіндегі құндылық бағдарламаларын дамыту.

2030 жылға дейінгі батыс макроөңірдегі жұмыс күшінің болжамы негізінен оң үрдістермен сипатталады – өңірдегі жұмыс күшінің жалпы санының өсуі және еңбек нарығына шығатын жастар санының 1,5 есе (40 мың адамға дейін) артуы.

Жұмыспен қамту құрылымының ерекшелігі халықтың өнеркәсіпте жоғары деңгейде және ауыл шаруашылығында өте төмен (6 %) деңгейде жұмыспен қамтылуымен сипатталады. Батыс макроөңірдің ЖӨӨ-нің 90 %-дан астамын өндіруші өнеркәсіп қамтамасыз етеді – бұл жұмыс орындарының шектеулі санын құратын жоғары өнімді сектор. Макроөңірдегі жалдамалы жұмыскерлердің медианалық жалақысы 227,7 мың теңгені құрайды.

Батыс макроөңірде сапалы жұмыс орындарын құру мен халықтың табысын арттырудың басым бағыты да өңір экономикасын индустрияландыру, яғни бизнесті ашу мен дамытуға қолдау көрсету мақсатында жер қойнауын пайдаланушылармен ұзақ мерзімді әріптестік пен консорциумдар құру жобаларын іске қосу болуы тиіс.

Жаңа өнеркәсіптік өндірістерді құру офтейк-келісімшарттар тетігін өндірістерді оқшаулау және жаңа өндірістер құру үшін, сондай-ақ технологиялар трансферті мен инвестициялар тарту үшін офсеттік келісімшарттар тетігін қолдану арқылы жүзеге асырылуы қажет.

Батыс макроөңірде индустрияландыру бағдарламаларын тиімді кадрлық қамтамасыз ету үшін мектепке дейінгі және орта білім беру мен ТжКБ сапасын арттыру мақсатында үздік кадрларды тарту бағдарламасы қажет.

Бағыт 3. Сұраныс пен ұсынысты ұштастыру үшін экономика мен адами капиталды дамыту жүйесінің тиімді байланысына жағдай жасау

Орталық және жергілікті атқарушы органдардың негізгі міндеттерінің бірі жаңа жұмыс орындарын құру болып табылады.

Қазіргі уақытта жұмыс орындарын құру негізінен Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттары, инвестициялық жобалар, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуды ынталандыру бағдарламалары шеңберінде іске асырылатын жобалар есебінен қамтамасыз етіледі.

Осыған байланысты жұмыс орындарын құру жөніндегі жоспарлы көрсеткіштер өңірлік жұмыспен қамту карталарында көзделетін болады.

Жұмыс орындарын құруға, сондай-ақ халықты жұмыспен қамтуға мониторинг жүргізу Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің цифрлық жүйелері (автоматтандырылған «Еңбек нарығы» цифрлық жүйесі, «Жұмыс орындарын құрудың интеграциялық картасы» цифрлық жүйесі, электрондық еңбек биржасы) арқылы жүзеге асырылатын болады.

3.1. Еңбек мобильділігі орталықтарының жұмысын қайта форматтау және еңбек нарығының цифрлық экожүйесін одан әрі жетілдіру

Еңбек мобильділігі орталықтары қызметкерлерін оқытудың бірыңғай бағдарламалар мен әдістемелерге сәйкес келетін, еңбек нарығының және жұмыспен қамту қызметі көрсететін қызметтердің қазіргі заманғы даму үрдістеріне сай үздіксіз кәсіби дамуын қамтитын кешенді жүйелері құрылатын болады. Сондай-ақ қызметкерлердің алған білімдерін бағалау, аттестаттау нәтижелері негізінде біліктілік санаттарын беру, еңбекақы төлеу жүйесін жетілдіру жүзеге асырылатын болады.

Еңбек мобильділігі орталығының міндеті жұмыссыздармен жұмыс істеуде жеке тәсілді қамтамасыз ету және олар үшін қызметтердің дұрыс әрі жеткілікті жиынтығын әзірлеу, яғни жұмыссыздармен жұмыста кейс-менеджмент қағидаттарына көшу болады.

Еңбек мобильділігі орталықтары жұмысының жаңа тәсілдері азаматтар мен жұмыс берушілердің қажеттіліктері мен мүдделері негізінде жүзеге асырылатын болады. Сондай-ақ мемлекеттік қолдаудың барлық құралдарын толық цифрландыру жүргізіліп, цифрлық жұмыспен қамту қызметтері енгізілетін болады.

«Цифрлық жұмыспен қамту қызметі» жобасын іске асыру шеңберінде еңбек мобильділігі орталықтарының кеңселеріне бару арқылы офлайн форматта көрсетілетін қызметтердің үлесін қысқарту және жұмыс іздеушілер мен жұмыс берушілердің жұмыспен қамту органдарымен өзара іс-қимылының цифрлық арналарына басымдық беру жөніндегі жұмыс жалғасады.

Жұмыспен қамту органдарының цифрлық трансформациясы қызметтер көрсетуді толық цифрлық форматқа көшіруді көздейді. Қашықтан кәсіптік бағдар беру бойынша консультация беру тетіктері, бейне-түйіндеме және жұмыс берушілермен бейне-сұхбат құралдары әзірленеді, сондай-ақ жұмыс іздеу кезінде бос жұмыс орындары мен түйіндемелерді сәйкестендіру үшін жасанды интеллект пайдаланылатын болады.

Цифрлық жұмыспен қамту органдары жұмысының стратегиясы барлық мүдделі тараптардың қызметтерге тең қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағдарланатын болады.

Жұмыспен қамту саласындағы қызметтерді цифрландыру көрсетілетін қызметтердің сапасы мен ашықтығын, азаматтар мен жұмыс берушілер үшін мемлекеттік қолдау шараларын алудың жылдамдығы мен қолайлылығын арттыруға, бюрократиялық кедергілерді азайтуға ықпал етеді.

Электрондық еңбек биржасын одан әрі дамыту шеңберінде дағдыларға сәйкес бос жұмыс орындарын жасанды интеллект негізінде жеке іріктеу сервистері әзірленетін болады. Олар мыналарды қамтиды:

мансаптық жол конструкторы және кәсіби бағдарлаушы;

өңірлік және халықаралық еңбек көші-қоны мүмкіндігі;

онлайн-оқытудың қолжетімділігін кеңейту және жаппай қолжетімділігін қамтамасыз ету;

дағдыларды тәуелсіз бағалау және сертификаттау;

электрондық еңбек шарттарын жасасу;

«Платформалық жұмыспен қамту» электрондық сервисі.

Бұл азаматтарға қарапайым жұмыс іздеуден проактивті жұмысқа орналасуға көшуге мүмкіндік береді, сондай-ақ дағдыларды дамыту, еңбек ұтқырлығы, еңбек қатынастарын ресімдеуді жеңілдету арқылы табысты арттыруға жағдай жасайды.

3.2. Платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау

2023 жылы платформалық жұмыспен қамтуды формализациялау бойынша пилоттық жоба іске асырылды. Ол табыстың 1 %-ы мөлшерінде бірыңғай ай сайынғы салық төлемін көздейді. 2023 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексі қолданысқа енгізілді, онда платформалық жұмыспен қамтуды реттеу жөніндегі нормалар, атап айтқанда, тиісті бап пен ұғымдық аппарат енгізіліп, платформалық жұмыспен қамту тараптарының өзара іс-қимыл тәртібі, олардың құқықтары мен міндеттері айқындалды.

Платформалық жұмыспен қамтуды түпкілікті формализациялау үшін интернет-платформалар арқылы жұмыспен қамтылған адамдарға арналған жаңа салық режимін енгізу, оның ішінде Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексіне (Салық кодексіне), Қазақстан Республикасының Әлеуметтік кодексіне және «Міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер енгізу қажет.

3.3. Еңбек нарығының инклюзивтілігін арттыру

Зейнеталды (егде) жастағы адамдар үшін мүмкіндіктер жасау

Зейнеткерлік жастың шекті деңгейі жоғарылауына қарай зейнеталды жастағы адамдардың экономикалық белсенділігін арттыру мақсатында олардың жұмыспен қамтылуын қолдау қажеттілігі артады.

Осы бағытты іске асыру үшін аға буын өкілдеріне мүмкіндік берудің үш негізгі тетігін дамыту ұсынылады:

жұмыс берушілерді зейнеталды жастағы адамдарды жұмысқа қабылдауға жалақыны субсидиялау арқылы ынталандыру. Бұл аға буын өкілдеріне ресми зейнеткерлік жасқа жеткенге дейін жұмыс істеуге және сол арқылы лайықты қарттықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді;

аға буын жұмыс күшін дағдыларды игеру арқылы біліктілікті үздіксіз арттыру мақсатында «өмір бойы білім алу» мәдениетіне тарту. Мемлекеттік тегін платформада онлайн-оқыту арқылы оқыту барысында игерілетін дағдылардың кең қолжетімділігі мен өзектілігі қамтамасыз етіледі. Кәсіби тәжірибе мен жаңа дағдыларды игерудің үйлесуі аға буын өкілдеріне жас жұмыс күшінен қалыспай, еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін сақтауға мүмкіндік береді.

Мүгедектігі бар адамдар үшін мүмкіндіктер жасау

Мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа орналастыру үшін мүмкіндіктер жасау және оларды экономикалық белсенділікке тарту инклюзия саясатының маңызды бағыты болып табылады. Еңбекке қабілетті ерекше қажеттіліктері бар азаматтар шетте қалмауы, керісінше, барлығымен тең дәрежеде өнімді жұмыспен қамтылуы тиіс. Ол үшін әлеуметтік қорғау және еңбек қызметін цифрландыру құралдары белсенді пайдаланылатын болады.

Мүгедектігі бар адамдардың жұмыспен қамтылуына жәрдемдесу мақсатында мынадай құралдар қолданылатын болады:

мүгедектігі бар адамдарды жұмысқа қабылдауды жалақыны субсидиялау, сондай-ақ жұмыс орындарында бейімдеу мен оқыту шығындарын өтеу арқылы ынталандыру;

мүгедектігі бар адамдарға арналған жұмыс орындарын квоталау, сондай-ақ квоталарды жаңа жұмыскерлерді жұмысқа қабылдау үшін пайдалануды, бұрыннан бар жұмыс орындарын сақтап қалу үшін пайдаланбауды ынталандыру;

мүгедектігі бар адамның еңбекке қабілеттілік дәрежесіне, ұмтылыстарына және әлеуметтік сипаттамаларына қарай жұмыспен қамтылуын қолдау және ынталандыру жүйесін дамыту, бұл ретте медициналық қорытындыны формальды бағалаумен шектелмеу.

Сондай-ақ мүгедектігі бар адамдар арасында кәсіпкерлікті кешенді нысаналы кәсіпкерлікті қолдау бағдарламаларын дамыту арқылы ынталандыру қажет.

Бағыт 4. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету

4.1. Тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін жаңғырту

Еңбекті қорғауды басқарудың ұлттық жүйесін жаңғырту міндетін орындау тәуекелге бағдарланған тәсіл негізінде жүзеге асырылатын болады. Еңбек жағдайларын жіктеу және бағалау мәселелері бойынша әдіснамалық аппаратты дамыту жөніндегі нормативтік-әдістемелік қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені іске асырылатын болады.

Еңбек заңнамасы талаптарының орындалуы, жеке кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелері, өндірістік жарақаттану және кәсіптік аурулар көрсеткіштері туралы деректерді қамтитын ОПР-дың жаңа интегралдық моделі енгізілетін болады.

Кәсіпорынның көлеміне қарай еңбекті қорғау талаптары төмендетілмейді, алайда олардың өзіндік ерекшеліктері болады. Осыған байланысты белгілі бір «тәуекелі төмен» салалардағы (клинингтік қызметтер, мәдени және бос уақыт іс-шараларын ұйымдастыру, ұсақ бөлшек сауда және басқалар) шағын және микрокәсіпорындарда ЕҚБЖ-ға қойылатын оңайлатылған талаптар әзірленіп, кәсіптік тәуекелді жедел бағалау (оның ішінде онлайн форматта) мүмкіндігі енгізіледі.

Еңбек жағдайлары ерекше жағдайларда (жерасты жұмыстары, ашық ауада, биіктікте жұмыс істеу және сол сияқты) өндірістік факторларды сәйкестендіру, өлшеу тәсілдері, сондай-ақ өндірістік факторлардың кешенді әсерін бағалау және жұмыс орнын кәсіптік тәуекел дәрежесі бойынша саралау тәсілдері әзірленетін болады.

Тәуекелге бағдарланған тәсілді енгізу АПО рәсімін алып тастауды көздейді. Кәсіпорындарды интегралдық бағалау және тәуекел дәрежесі бойынша бөлу үшін «Кәсіпорындардың цифрлық картасы» құрылатын болады. Бұл еңбек жағдайлары мен кәсіптік тәуекелдерді мониторингтеудің, экологиялық мониторинг пен өндірістік бақылаудың мемлекеттік цифрлық жүйелерін интеграциялауды талап етеді.

Кәсіптік тәуекелді бағалауды уақтылы және сапалы жүргізу бірінші кезекке шығады. Осыған байланысты мамандандырылған ұйымдарға кадр құрамының сапасы бойынша талаптар күшейтіліп, сондай-ақ жұмыс нәтижелері үшін жауапкершілік белгіленеді.

Нақты зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторға негізделген және кәсіптік тәуекел дәрежесі бойынша сараланған ЖҚҚ бөлудің матрицалық әдісін қолдану жұмыс берушіге ЖҚҚ таңдауды жеңілдетеді. Әлеуметтік кепілдіктерді ұсыну да осыған ұқсас әдістеме бойынша жүзеге асырылатын болады.

Кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелеріне қарай превентивті медициналық мониторингті енгізу бойынша зерттеулер жүргізіледі. Ол тәуекел топтарын ерте анықтау әдістерін күшейтуге, сондай-ақ зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларындағы жұмыстарға жіберу жөніндегі медициналық регламенттерді жетілдіруге бағытталады. Медициналық қарап-тексеру нәтижесінде жұмыс берушіге сауықтыру және емдеу іс-шараларын жүргізу, оның ішінде созылмалы аурулардың асқынуының алдын алу, емдік тамақтану, емдік дене шынықтыру, медициналық массаж, еңбекке қабілеттілікті сақтау мақсатында оңалту іс-шараларын жүргізу, санаторийлік-курорттық емдеу бойынша ұсынымдар беріледі.

«Азаматтық қорғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 70-бабына сәйкес қауіпті өндірістік объектілерге ерекше назар аударылатын болады. Халықаралық стандарттарды ескере отырып, авариялық жағдайлардың, өндірістегі жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулардың туындау тәуекелін төмендетуге бағытталған іс-шараларды іске асыру көзделеді.

Қауіпсіз еңбекті қамтамасыз етуде барынша тиімділікке қол жеткізу және халықаралық нормаларды ұлттық саясат шараларымен ұштастыру үшін ХЕҰ-ның № 176 «Шахталардағы еңбек қауіпсіздігі мен гигиенасы туралы» конвенциясын ратификациялау, сондай-ақ қолданыстағы еңбек заңнамасына ілеспе өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігі мәселелері қаралатын болады.

4.2. Кәсіптік тәуекелді төмендету шараларын экономикалық ынталандыру

Зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істеген кезде кепілдіктер берудің мемлекеттік тетігін трансформациялау жөніндегі шаралар шеңберінде ОПР нәтижелері негізінде оларды айқындаудың, оның ішінде проактивті форматта тағайындаудың жаңа тәртібі (тетігі) белгіленетін болады.

Жұмыс берушінің еңбек жағдайларын жақсартуға қосатын үлесін арттыруға ықпал ететін жаңа қаржылық-экономикалық шараларды енгізу қажет. Осыған байланысты еңбекті қорғауға жұмсалатын шығындарды экономикалық жоспарлау, сондай-ақ оның тиімділігін бағалау бойынша әдістемелік тәсілдер әзірленіп, еңбекті қорғауға жұмсалатын шығындар бюджетін (шығындар түрлері бойынша) жасауға арналған онлайн-қосымша енгізіледі.

Халықаралық оң тәжірибе қолданылып, ОСНС қаражаты есебінен еңбекті қорғау жөніндегі превентивті шараларды, оның ішінде ОПР жүргізу мен персоналды еңбекті қорғау негіздеріне оқытуды қаржыландыру қамтамасыз етіледі. Екі компонентті модель бойынша сараланған тариф белгіленеді, яғни экономикалық қызмет түрімен айқындалатын кәсіптік тәуекел сыныбына және оны бағалау нәтижесі болып табылатын кәсіптік тәуекел дәрежесіне байланысты болады. Сақтандыру тарифін өзектендіру кезінде тиісті актуарлық есептеулер жүргізіледі. ОСНС-тің превентивті бағыты кеңейтіледі, бұл сақтандырудың негізгі мақсаттарына: тарифтің негізділігіне, сақтандыру сомасының дұрыстығына немесе сәйкестігіне, тәуекелді белгілеу үшін деректердің толықтығына қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Мүгедектігі бар адамдар арасындағы өлім-жітімді төмендету мақсатында еңбекке қабілеттілігін жоғалтқаннан кейінгі ерте кезеңде медициналық көмек көрсету, оңалту бағдарламаларын іске асыру, қосымша емдеу қажет болған жағдайда шаралар қабылдау, оның ішінде ОСНС есебінен қаржыландыру мәселесі зерделенеді.

4.3. Еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту

Еңбекті қорғау саласындағы кадрлық даму оқытудың жаңа түрлері мен тәсілдерін (өзекті бағдарламалар, қашықтан оқыту, тренажерлар мен имитациялық модельдер) енгізу есебінен қамтамасыз етіледі.

Еңбекті қорғау саласындағы кәсіби құзыреттер мен ғылыми әлеуетті дамыту міндетін тиімді іске асыру үшін ғылыми-білім беру мақсатында даму, материалдық-техникалық жарақтандыру, еңбекті қорғау саласында білім беру, ақпараттық, әдістемелік және консультациялық сипаттағы қызметтерді сапалы көрсету үшін жағдайлар жасалады.

Еңбекті қорғау жөніндегі мамандарды, еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторларды, өндірістік кеңестердің төрағаларын және еңбекті қорғау жөніндегі сарапшыларды міндетті даярлау, қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру көзделеді.

Сондай-ақ еңбекті қорғау саласында кәсіби даярлау, қайта даярлау және біліктілікті арттыру қызметін жүзеге асыратын ұйымдарға қойылатын талаптар күшейтіледі. Ол үшін оқыту ұйымдарын онлайн тіркеу жүйесі енгізіледі. Тіркеу кезінде материалдық-техникалық базаның, сертификатталған лекторлар мен еңбекті қорғау саласындағы оқу бағдарламаларының болуы ескеріледі.

Еңбекті қорғау бойынша оқыту және білімді тексеру рәсімдері ажыратылып, бірыңғай оқу-әдістемелік орталық (бұдан әрі – БОӘО) құрылады. Оның функцияларының бірі арнайы құрылған онлайн-платформада білімді тексеру және үлгілік оқу бағдарламаларын, білімді тексеруге арналған бақылау сұрақтарын әзірлеу (қайта қарау) болады. БОӘО функцияларына мемлекеттік еңбек инспекторлары мен мамандандырылған ұйымдарға арналған сарапшыларды даярлау, оқыту ұйымдары үшін лекторларды даярлау, тіркеу және олардың тізбесін жүргізу де кіреді.

Бұдан басқа, салалық біліктілік шеңбері мен «Еңбекті қорғау» кәсіптік стандарты қайта қаралады. Сондай-ақ кәсіпорындағы еңбекті қорғауға жауапты адамдардың құзыреті мен біліктілігіне қойылатын талаптар өзектендіріледі.

Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарымен ынтымақтастық орнатуға және өзара іс-қимылды кеңейтуге РНИИОТ үйлестіруімен еңбекті нормалау және қорғау саласындағы салалық біліктілік шеңберін, кәсіптік стандарттарды, біліктілік анықтамалықтарын, сондай-ақ басқа да талаптарды сапалы өзектендіруді қамтамасыз ететін жаңа өзін-өзі реттейтін ұйымның (коммерциялық емес ұйым түрінде, қауымдастық немесе одақ нысанында) құрылуы ықпал етеді. Бұл республика кәсіпорындары үшін болашақ мамандарды даярлау деңгейін арттыруға және тиісінше ЕҚБЖ-ны дамытудың жаңа деңгейіне көшуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ еңбекті қорғау саласындағы мамандықтардың беделін және талапкерлердің осы мамандықтарға қызығушылығын арттыруға бағытталған бірқатар іс-шара, оның ішінде кәсіптік бағдар беру жұмысы шеңберінде іске асырылады.

Жекелеген экономика салалары үшін өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулардың алдын алудың ғылыми негізделген шараларын әзірлеу бойынша еңбекті қорғау саласындағы ғылыми зерттеулерді қысқа мерзімді (іске асыру кезеңі – 12 ай) гранттық қаржыландыру мүмкіндіктері кеңейтіледі. Осы ғылыми зерттеулерді қаржыландыруға түпкілікті мүдделі тараптар (бизнес-құрылымдар, өнеркәсіптік кәсіпорындар, қоғамдық ұйымдар және басқалар) да тартылатын болады. Ғылыми әзірлемелердің нәтижелері еліміздің нақты кәсіпорындарында өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулар көрсеткіштерін жақсартуға мүмкіндік береді.

Еңбекті қорғау саласындағы ғылымды дамытуға РНИИОТ-ты ғылыми-әдістемелік жалпы басшылықты қамтамасыз ету, ғылыми іс-шаралар өткізу, ғылыми әзірлемелерді мемлекеттік органдардың, білім беру ұйымдарының, республика кәсіпорындарының қызметіне енгізу жөніндегі база ретінде бекіту ықпал етеді. Осылайша, РНИИОТ базасында магистранттар мен PhD докторларының кәсіптік практикадан өтуі ұйымдастырылып, теория мен практиканың өзара байланысы күшейтіледі. Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының қызметіндегі синергия еңбекті қорғау саласындағы ғылыми кадрларды кәсіби даярлау деңгейін арттыруды, сондай-ақ ғылыми зерттеулер нәтижелерін білім беру процесіне интеграциялауды қамтамасыз етеді.

Жыл сайын KIOSH конференциясы мен көрмесі шеңберінде еңбекті қорғау бойынша ғылыми форум өткізіледі. Ол ғылыми әзірлемелерді талқылауға, кәсіпорындар қызметінде инновациялық тәсілдерді қолдануға арналған диалог алаңына айналады.

Өндірісті автоматтандыру нәтижесінде персонал санын оңтайландыруға әкелетін бәсекелестіктің өсуі жағдайында экономикалық қызметтің әртүрлі түрлері үшін еңбекті нормалаудың жаңа прогрессивті әдістерін енгізу мәселесін пысықтау өзекті болып табылады. Осыған байланысты қауіпсіз еңбекті қамтамасыз ету үшін Концепцияны іске асыруда негізгі болып табылатын, қолайсыз еңбек жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлердің саны, сондай-ақ шалғай орналасқан объектілердің болуы, мердігерлік (қосалқы мердігерлік) ұйымдардың болуы ескерілетін еңбекті қорғау мамандары мен мемлекеттік еңбек инспекторларының салааралық персонал саны нормативтері енгізіледі.

4.4. Еңбекті қорғау саласындағы бақылау мен мониторингтің тиімділігін арттыру

Кәсіптік тәуекелді объективті түрде төмендету жүйенің жай-күйі туралы шынайы әрі объективті ақпарат алу арқылы мүмкін болады.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылау мен мониторингтің тиімділігін арттыру міндетін іске асыру автоматтандырылған цифрлық жүйелер мен жетілдірілген цифрлық платформалар арқылы жүзеге асырылады. Осыған байланысты еңбекті қорғау саласындағы қолданыстағы автоматтандырылған цифрлық жүйе базасында еңбекті қорғау көрсеткіштерін талдау құралы ретінде қосымша «Кәсіпорындардың цифрлық картасы» элементі құрылатын болады.

Мониторингтің негізгі бағыттары кәсіпорындардағы ОПР нәтижелері, өндірістік жарақаттану мен кәсіптік аурулар туралы деректер, іс-шараларды қаржыландыру, кепілдіктер беру, жұмыскерлердің сертификатталған ЖҚҚ-мен, санитариялық-тұрмыстық үй-жайлармен, емдік-профилактикалық тамақтанумен, медициналық қызметтермен, ОСНС сақтандыруымен қамтамасыз етілуі және кәсіптік тәуекелдердің салалық карталары болады.

Еңбек жағдайларының жай-күйін барабар көрсететін көрсеткіштер енгізіліп, деректерді жинау жүйесі оңайлатылып және кейіннен еңбекті қорғау бойынша ұлттық шолу дайындала отырып, еңбекті қорғау жөніндегі ведомстволық статистика нысандары өзектендіріледі.

Жазатайым оқиғалардың түпкі себептерін анықтау және кәсіптік тәуекелдерді басқару тиімділігін бағалау үшін жазатайым оқиға орын алған кезде ОПР жүргізу сапасына мемлекеттік сараптама жасау рәсімі енгізіледі.

Бақылау субъектісіне бармай-ақ, бақылау объектілерінің қызметі туралы әртүрлі ақпарат көздерінен алынған мәліметтерді салыстыру арқылы еңбек заңнамасының сақталуына превентивті мемлекеттік бақылау тетігі енгізіледі.

Еңбекті қорғау және кәсіптік тәуекелдер мәселелері бойынша жұмыс берушілердің, жұмыскерлердің және жалпы жұртшылықтың хабардар болуы ақпарат таратудың әртүрлі тәсілдерін пайдалану арқылы арттырылады.

ЕҚБЖ-ны ақпараттық-анықтамалық сүйемелдеуге арналған, еңбек заңнамасының сақталуын өзіндік бақылау мүмкіндігі бар, өзекті нормативтік және әдістемелік базаны, сарапшылардың консультацияларын қамтитын онлайн-платформа құрылады.

Жаңа жағдайларда еңбекті қорғау саласындағы талаптардың сақталуына мемлекеттік бақылауды ұйымдастыру кезінде халықаралық нормаларды іске асыруды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар кешені, оның ішінде басқарудың тік құрылымына және мемлекеттік еңбек инспекторларының біліктілігін арттыруға қатысты шаралар жүргізіледі.

Еңбекті қорғау және қауіпсіздік мәселелері бойынша өндірістік кеңес пен техникалық инспекторлар туралы үлгілік ережелерді әзірлеу, оларды мамандандырылған оқытуды және біліктілігін арттыруды ұйымдастыру арқылы қоғамдық бақылаудың рөлін арттыруға ықпал ететін шаралар іске асырылады.

Мердігер ұйымдардың қызметтерін пайдаланатын кәсіпорындарда еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды ішкі бақылаудың тиімділігін арттыруға бағытталған іс-шаралар іске асырылады. Бұл құрылыс алаңдарында мердігерлердің қауіпсіздік және еңбекті қорғау талаптарын сақтау жөніндегі жұмыстарын бас мердігердің жалпы үйлестіру тәжірибесін тарату арқылы жүзеге асырылады.

Сонымен қатар еңбек қатынастары субъектілерінің еңбекті қорғау саласындағы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілігін, жұмыс берушілер мен өзге де органдар мен ұйымдардың лауазымды адамдарының жұмыскерлердің жұмыс уақытында жарақаттануы және (немесе) жазатайым оқиғалар туралы уақтылы хабарламағаны немесе оларды жасырғаны үшін жауапкершілігін күшейту мақсатында заңнамаға тиісті өзгерістер енгізу көзделеді.

Концепцияны іске асыру Қазақстан Республикасында қауіпсіз еңбекті қамтамасыз ету саласында оң өзгерістерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Бағыт 5. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты қамтамасыз ету

Өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамытудың мемлекеттік саясатының жаңа тұжырымдамалық бағыты үш бағытқа негізделеді – құқықтық және техникалық реттеу, шешімдер қабылдауға арналған цифрлық құралдар, авариялардың, инциденттердің, өндірістегі жазатайым оқиғалардың алдын алудың базалық әдістемелік аппараты. Сондықтан нысаналы бағдар ретінде реттеу саясаты нақтыланып, цифрлық өнімдер барынша пайдаланылып, өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі әдістемелік аппарат кеңейтілетін болады. Бұл өнеркәсіптік кәсіпорындарда техникалық қуаттарға қайта инвестициялауға ынталандырушы жағдайлар жасай отырып, жабдықтың техникалық жай-күйін бағалау мен болжауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Жүргізілетін шаралар түптеп келгенде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы тексерулер кезінде сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігін жоюға мүмкіндік береді.

5.1. Жүйелі тәсіл негізінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы реттеу саясатын дамыту

Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру, өндірістік объектінің жалпы қауіптілік деңгейін айқындау, қауіпті өндірістік объектілерді декларацияланатын объектілерге жатқызу, аттестаттау және рұқсат беру шарттары және т.б. мәселелерді қозғайтын заңнамалық нормалар күшейтіледі.

  1. Қауіпті өндірістік объектілерге өзіндік сәйкестендіру және тиесілілігін айқындау бойынша нормативтік-әдістемелік құралдарды дамыту ерекше назарда болады.

Қауіпті өндірістік объектілерге жатқызудың негіздері қауіпті өндірістік фактордың түрін, оның ішінде қауіпті заттарды, бұйымдарды, материалдарды, техникалық құрылғыларды және т.б. ескере отырып, әдістемелік аппаратты кеңейту және сараланған тәсілді енгізу болады.

Қауіпсіздік талаптарын бұзушылықтардың санаттылығы жүйесі әзірленіп, енгізіледі, жедел ден қою шараларының жіктеуіштері айқындалады, тәуекелдерді бағалау критерийлері қайта қаралады.

Қауіпті өндірістік объектінің және барлық ілеспе процестердің, бақылау-қадағалау рәсімдерінің, оқытудың және т.б. қауіптілігін сапалы бағалау үшін цифрлық өнімдер мен функционалдық құралдарды енгізу әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз етіледі.

Нормашығармашылық қызметтің объектісі мынадай мәселелер бойынша реттеуші нормаларды қайта қарау болады:

нақты қауіпті өндірістік объектінің немесе қандай да бір белгісі бойынша біріктірілген олардың түрінің (мысалы, салалық тиесілілігі бойынша) қауіптілік деңгейін бағалау;

қауіпті өндірістік объектіні (түрлерін) әрқайсысы үшін мемлекеттік бақылауды жүзеге асырудың оңтайлы режимі белгіленетін объектілер топтарының біріне жатқызу критерийлерін айқындау;

қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын жабдықтың қалдық ресурсын айқындау тәртібі мен кезеңділігін, оны қауіпсіз пайдалану мерзімін ұзарту тәртібін және т.б. айқындау.

Қадағалаудағы субъектіде қауіпті өндірістік объектілердің шоғырлануы авариялардың туындау әлеуетін айқындайды. Егер ол жоғары деп бағаланса, онда осы субъектіде қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиісті жүйелерін кешенді түрде құру және оларға қызмет көрсету талап етіледі.

Тәуекелге бағдарланған тәсілде авариялық жағдайлардың көріністері тек авариялардың туындау жиілігімен ғана емес, сонымен қатар салдарының ауырлығымен, яғни ауқымымен сипатталады. Кез келген авария бірегей болып табылады және оның залалы көптеген факторларға байланысты болады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздікті басқарудың қолданыстағы жүйесі «постфактум» деректеріне (авариялар мен инциденттердің саны, жазатайым оқиғалардың саны және олардың ауырлығы және т.б.) негізделеді және тек осы жүйедегі іркілістерді көрсете отырып, тек әрекет етуге ғана қабілетті. Жаңа модель жүйенің аварияларды, инциденттерді, жазатайым оқиғаларды күтпей-ақ, қолда бар қауіпті анықтау (сәйкестендіру), осы қауіптердің туындау тәуекелдерін бағалау, есептеу, тәуекелдерді саралау және алдын алу шараларын жүргізу бірінші кезекте болатын проактивті жұмыс форматына қайта бағдарлануын көздейді. Тәуекелдерді төмендету және жою жөніндегі іс-шараларды егжей-тегжейлі жоспарлау, осы іс-шараларды міндетті және толық орындау еңбек қауіпсіздігін басқаруға, авариялар мен инциденттердің алдын алуға, өндірістегі өндірістік жарақаттану деңгейін едәуір төмендетуге мүмкіндік береді.

Қауіпсіздікті басқарудың жаңа циклдік «сервистік» моделінің форматы жеті негізгі компоненттен тұрады: қауіпті анықтау (сәйкестендіру); тәуекелдерді талдау, есептеу және саралау (шамасы бойынша бағалау); қауіпсіз еңбекке бейілділікті декларациялау; ресурстармен қамтамасыз ету; тәуекелдерді басқару; көрсеткіштерді бақылау және мониторингтеу, өлшеу; алдын алу және түзету шаралары.

Нысаналы қызметтің бағыты басқарудың мынадай қағидатына негізделеді: «тек анықтай алған нәрсені ғана басқаруға болады».

  1. Қауіпті өндірістік объектілердің өнеркәсіптік қауіпсіздігінің нормативтік-құқықтық режимі қауіпті өндірістік объектілердегі авариялардың тәуекелдерін болжаудың, анықтаудың, талдаудың және бағалаудың тиімді жүйесін, өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз етудің сенімді жүйесін құруға, ықтимал авариялардың салдарын жоюға бағытталған қызмет қағидаттарының, іс-қимыл алгоритмінің немесе мінез-құлық нұсқаулықтарының жиынтығынан тұрады. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті нормативтік-техникалық және құқықтық реттеудің айрықша ерекшеліктері оның субъектілері мен қауіпті өндірістік объектілерінің көптігі мен әртүрлілігі болып табылады. Осыған байланысты реактивті сипаттағы біріздендірілген нормалар нақты қауіпті өндірістік объектінің ерекшеліктерін ескере отырып, реттелген жүйеге құрылуы тиіс.

Қауіпті өндірістік объектілерді қауіпсіз пайдаланудың шарттары мен ерекшеліктерін белгілейтін, оларда авариялардың алдын алуға мүмкіндік беретін және олар туындаған жағдайда теріс салдарын оқшаулау мен жоюды қамтамасыз ететін нормативтік құқықтық актілер мен нормативтік-техникалық құжаттар жүйесі дамыған елдердің нормаларымен үйлестіру негізінде толық жүйелендіріліп, өзектендіріледі.

Қауіпті өндірістік объектіні жобалауға, салуға, пайдалануға, кеңейтуге, реконструкциялауға, техникалық қайта жарақтандыруға, консервациялауға және таратуға, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерде қолданылатын техникалық құрылғыларды дайындауға, монтаждауға, баптауға, қызмет көрсетуге және жөндеуге қойылатын өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары отандық ерекшеліктерді ескере отырып, барынша үйлестірілетін болады.

Нормативтік реттеу өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы қызмет түрлерін лицензиялаудың ұлттық рәсімдерін, талаптары мен шарттарын, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерде техникалық құрылғыларды қолдану тәртібі мен шарттарын, сондай-ақ қауіпті өндірістік объектілерді пайдаланатын ұйымдардың жұмыскерлерін (мамандары мен персоналын) даярлау және аттестаттау жөніндегі ұлттық рәсімдер мен талаптарды жақындастыруға бағытталады.

  1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша өзін-өзі реттеу және аккредиттеу институттарын дамыту жұмысы тәуекелге бағдарланған сараланған тәсіл тұрғысынан жалғасатын болады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы «қауіпсіздікті басқарудың сервистік моделіне» көшу бойынша реттеуші нормалар мамандандырылған нарық субъектілерінің жауапкершілігін күшейту есебінен қайта қаралады.

Концепцияда өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын заңды тұлғалардың, оның ішінде ПАСС-тың мамандандырылған нарық субъектілерінің қызметіндегі реттеу саясатын өзектендіру көзделген.

Мысалы, ПАСС өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациясына енгізіледі, оларды аттестаттау рәсімі қатаңдатылады, меншікті жабдық пен жарақтандырудың болуы туралы нормалар енгізіледі, ПАСС күштері мен құралдарының топтастырылуын есепке алу, олардың тендерлік құжаттама талаптарына сәйкестігі мониторингі енгізіледі. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын басқа да заңды тұлғаларды реттеу осыған ұқсас реформаларға ұшырайды. Бұдан басқа, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында көрсетілетін қызметтер мен жұмыстардың сапасын және қызметтерді жеткізушілердің жауапкершілігін қамтамасыз ету үшін рұқсат беру құжаттарын кері қайтарып алу және қызметті жүзеге асыру құқығын тоқтата тұру енгізіледі.

5.2. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесін цифрлық трансформациялау

Жаңа заңнамалық бастамалар іске асырылатын болады. Жаңа ведомстволық цифрлық өнімдерді барлық негізгі мемлекеттік дерекқорлармен толық интеграциялау көзделеді. Ең алдымен, цифрландыру қолданыстағы тетіктерді оңайлатуға, барлық процестерді оңтайландыруға және ашық етуге, қызмет түріне, көлеміне, өндірістік объектілерінің санына қарамастан барлық субъектілер үшін тең қолжетімділікті қамтамасыз ете отырып, рұқсат беру процестерінің ашықтығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл құрал әрбір қауіпті өндірістік объектінің қауіптілік деңгейіне сәйкес көлемде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша жауапты тұлғалардың өзара міндеттемелерін сараланған тәсілмен қамтамасыз ететін байланыстырушы буынға айналады.

  1. Авариялар тәуекелінің дәрежесі мен олардың салдарының ауқымы бойынша қауіпті өндірістік объектілер тізбесін, қауіпсіздіктің қажетті деңгейіне сәйкес келуге мүмкіндік беретін шараларды жүйелеу цифрландыру және реттеуді саралау арқылы барлық қатысушылармен өзара іс-қимыл жасаудың жаңа әдістерінің негізі болады.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ашықтық пен ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ететін жаңа транспарентті цифрлық басқару моделінің нысаналы мақсаты негізгі өндірістік қорларды жаңғыртуға, инновациялық технологияларды енгізуге, заманауи жабдықтар мен қауіпсіз материалдарды қолдануға, кадр құрамының біліктілік сапасын арттыруға жәрдемдесу болады. IT-құралдар мен онлайн-жүйелерді қолданудың үздік тәжірибесін бейімдеуді ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы барлық реттеуші өріс цифрлық форматқа көшіріледі.

Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің барлық қажетті компоненттерінің негізіне айналатын «Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделін іске асыру көзделген.

  1. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрлық дамытудың басымдығы мемлекеттік мониторинг жүйесі болып табылады. Ол бақылау-өлшеу әдістерін, өнеркәсіптік қауіпсіздіктің цифрлық картасын және қауіпті өндірістік объектілердің интерактивті картасын, технологиялық аудитті және басқарудың ішкі, қоғамдық және мемлекеттік деңгейлеріндегі бақылауды енгізу арқылы қауіпті өндірістік объектілерді 100 % қамтуды қамтамасыз етуі тиіс. Бұл бағыттағы басты жаңалықтардың бірі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторингті проактивті цифрлық форматқа көшіру болады. Ол үшін қауіпті өндірістік объектілерде оқиғалардың туындау себептерін талдаудың жаңа әдіснамасы іске асырылады. Әдіснаманы іске асыру цифрлық бақылау және қадағалау әдістерін енгізуді және дамытуды талап етеді, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау-қадағалау қызметінің барлық базалық элементтерін цифрландыруға мүмкіндік береді, қашықтан бақылау әдістерін сынақтан өткізуге негіз болады. Мысалы, жерасты тәсілімен тау-кен жұмыстарын жүргізу кезінде персоналды бақылау, авариялар туралы хабарлау, позициялау және іздеу жүйесін міндетті түрде енгізу көзделеді. Бұл кәсіпорындардың технологиялық процестерінің жай-күйіне үздіксіз бақылау жүргізуге және кәсіпорындар қызметіндегі ауытқуларға жедел ден қоюға мүмкіндік береді.

Негізгі функционалы қауіпті өндірістік объектілердің тізілімін автоматты режимде қалыптастыру болатын бірыңғай мемлекеттік цифрлық жүйе әзірленеді деп көзделеді. Ол сондай-ақ оларды өнеркәсіптік қауіпсіздік нормалары мен талаптарына сәйкестігі бойынша автоматты режимде верификациялау мен валидациялауды жүзеге асыра алады. Сонымен қатар жабдықтың техникалық жай-күйін бағалау және болжау әдісі енгізіледі. Бірыңғай автоматтандырылған есепке алу, хабарлау, ақпарат жинау және төтенше жағдайлар туралы нақты уақыт режимінде талдау қалыптастыру жүйелерін енгізу, сондай-ақ ұйымдық-құқықтық нысанына қарамастан қатысатын авариялық-құтқару қызметтерінің қолда бар күштері мен құралдарының құрамында командалық-штабтық жаттығуларды мерзімді өткізу арқылы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органның өнеркәсіптік қауіпсіздіктің нақты жай-күйі және авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізу туралы хабардар болу деңгейін арттыру қажет. Сондай-ақ мониторингпен қауіпті өндірістік объектілерге техникалық сүйемелдеу субъектілері көрсететін қызметтердің сапасы туралы мәліметтер қамтылады.

Өнеркәсіптік объектілердегі оқиғалар туралы толық және уақтылы ақпараттың болмауы проблемасын шешу үшін авариялар мен инциденттердің электрондық банкі құрылады. Онда аварияның немесе инциденттің орны, туындау себептері, қатысқан жұмыскерлер, салдары, іс-қимылдар жөніндегі ұсынымдар және т.б. туралы ақпарат жүйелендіріліп сақталады және қажет болған жағдайда пайдаланылады.

  1. Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің бірыңғай цифрлық жүйесінің міндетті компоненті жасанды интеллект мүмкіндіктерін және типтік модельдік жағдайларды ашық цифрлық жүйелерде ілгерілетуді пайдаланатын, тәулік бойы (24/7) консультациялар беруге арналған онлайн-платформа болуы тиіс. Оның ішінде қауіпті өндірістік объектілерде авариялар мен инциденттер туындаған кезде қолдау көрсету көзделеді.

Жаңа цифрлық жүйенің барлық әрекеттері автоматтандырылатыны маңызды, бұл тексерулер жүргізу және объектілер мен жабдықтарды пайдалануға беру кезінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін барынша азайтуға және сыбайлас жемқорлық құрамдас бөлігін төмендетуге мүмкіндік береді.

5.3. Ішкі және сыртқы қажеттіліктердің теңгерімділігін ескере отырып, өнеркәсіптік қауіпсіздікті ресурстармен қамтамасыз ету және оларды тиімді пайдалану жүйесін құру

Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ресурстармен қамтамасыз етілуі – негізгі параметрлері үш критерий негізінде сипатталатын көп факторлы ұғым:

ұзақ мерзімді перспективада жүйелі, үздіксіз және тиімді жұмыс істеуге қажетті ресурстық әлеует пен ресурстармен жарақтандырылу (техника мен технологиялар, кәсіби-білікті кадрлар, ғылыми әзірлемелер және т.б.);

ресурстық тетік және ресурстардың теңгерімділігі (өндірістік объектінің қауіптілігін бағалау сапасын арттыру; пайдалану мерзімі өтіп кеткен технологиялық жабдықтың үлесін азайту және т.б.);

ресурстарды пайдаланудан алынатын нәтиже (қауіпті өндірістік объектілердің қауіптілік деңгейін, авариялар мен инциденттердің санын төмендету, өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын бұзушылықтар санын қысқарту және т.б.).

  1. Қауіпсіздік мәдениеті мен өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің тиімділігін арттыру ғылыми әлеуетті дамыту және кәсіби кадрлық өзін-өзі қамтамасыз ету арқылы қол жеткізіледі. Осы бағыт шеңберінде қызметтің бүкіл спектрі бойынша шешімдер қабылдау мен жедел ден қоюдың бірыңғай орталығы арқылы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ұлттық басқару жүйесін қалыптастыруға бағытталған шаралар қабылданады.

Хабардарлықты арттыру, ақпаратты меңгеру және алынған білімді қолдана білу өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында басқарудың барлық деңгейлерінде (ұлттық, салалық, өңірлік) және кәсіпорын деңгейінде бірінші кезектегі әрі жетекші фактор болып табылады. Осыған байланысты ұлттық біліктілік жүйесі шеңберінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби қызметтер жөніндегі салалық біліктілік шеңбері өзектендіріледі. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы білімдердің пәнаралық сипаты мен оның салаларда кеңінен қолданылатынын атап өткен жөн. Мысалы, қауіпті өндірістік объектілерде құтқарушыларды даярлау мұнай-газ саласында, көмір саласында, кен өндіру саласында және жерасты құрылысында газдан құтқару және тау-кен құтқару жұмыстарын, мұнай-газ атқылауларына қарсы жұмыстарды жүргізу бойынша білімді талап етеді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік қажеттіліктері үшін қазіргі өндірістегі жаңа сын-қатерлер мен қауіптерге дайындықты қамтамасыз ететін өзекті және қолданбалы құзыреттер мен дағдыларды дамыту қажет.

Жүргізіліп жатқан жұмыс өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын мамандар мен сарапшыларды аттестаттау және қайта аттестаттау нормативтерін, мысалы, құтқарушылардың дене дайындығы нормативтерін қайта қарауға серпін береді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік өндірістік тәуекелдердің кең ауқымының алдын алуға бағытталған және өндірістік жарақаттанудың нөлдік деңгейін қамтамасыз етуге бағдарланған. Қауіпті өндірістік факторларды, әсіресе қауіпті табиғи құбылыстардан туындайтын факторларды толықтай жою мүмкін еместігін мойындай отырып, осы тәуекелдердің сипатын түсіну, олардың ықтимал теріс әсерінің ауқымын ұғыну және тиімді қорғаныс шараларын қабылдау қажет. Осыған байланысты қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған инновациялық әдістерді, материалдарды, технологияларды әзірлей отырып, озық тәжірибені игере отырып, ғылыми зерттеулерді тұрақты негізде жүргізу, ғылыми кадрларды даярлау және материалдық-техникалық зерттеу базасын күшейту қажет.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік шараларының тиімділігі халықаралық және ұлттық деңгейлерде келісілген іс-қимылдарға байланысты. Сондықтан ғылыми, оқу, коммерциялық ұйымдардың өкілдері, азаматтық қоғам және мемлекеттік органдар атынан өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби сарапшылар қоғамдастығы арасында халықаралық байланыстар орнатып, оларды аса маңызды ақпаратпен алмасу үшін қолдау қажет.

Ғылыми негіздеу және зерттеулер жүргізу үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі ғылыми-техникалық орталық құру мәселесі пысықталатын болады. Ол өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы халықаралық ұйымдармен және бірлестіктермен ынтымақтастық мәселелерімен айналысады. Қауіпті өндірістік объектілердің салалық ерекшелігі мен аумақтық орналасуын ескере отырып, басым тақырыптар бойынша ғылыми зерттеулер ұйымдастыру мәселелері, атап айтқанда, қауіпсіз және ресурс үнемдейтін технологияларды енгізу, қауіпті өндірістік объектілердегі қауіптілікті талдау мен авариялар тәуекелін бағалаудың тиімді әдістерін әзірлеу, қауіпті өндірістік факторлардың әсерін төмендетуге бағытталған инновациялық шешімдер әзірлеу мәселелері пысықталады.

  1. Өнеркәсіптік қауіпсіздік жүйесінің жұмыс істеуі барлық қажетті ресурстармен, оның ішінде өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы бақылау мен қадағалауды жүзеге асыруға арналған мемлекеттік инспекторлар саны нормативтеріне сәйкес кадрлық ресурстармен қамтамасыз етілуі тиіс. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік инспекторлар қызметінің ерекшелігін ескере отырып, өздерінің қызметтік міндеттерін орындау барысында қауіпті өндірістік факторлардың теріс әсеріне ұшырайтынын, шахталарға түсетінін, зиянды өндірістерді тексеретінін және т.б. атап өткен жөн. Осыған байланысты мемлекеттік инспектордың мәртебесін және оның әлеуметтік қорғалуын, оның ішінде еңбекақысы мен әлеуметтік кепілдіктерін арттыру жөнінде шаралар қабылдау қажет.

Әлеуметтік инфрақұрылымның қарауындағы қауіпті өндірістік объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жергілікті атқарушы органдардың әлсіз тартылуына байланысты, олардың көпшілігі қауіпті техникалық құрылғыларды (жүк көтергіш механизмдерді немесе қысыммен жұмыс істейтін жабдықтарды) пайдаланатындықтан, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылаудың ұйымдастырушылық-құқықтық деңгейін күшейту және мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар арасындағы өкілеттіктерді қайта қарау жөніндегі шаралар көзделген.

Жедел ден қою, реттеу және аварияларды жоюды бақылау үшін өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган жанынан ПАСС қызметін үйлестіру жөніндегі бөлімше құрылады. Ол халықаралық ауқымдағы аварияларды, сондай-ақ иесіз қауіпті өндірістік объектілердегі аварияларды, пайдаланылған мұнай және газ ұңғымаларының саңылаусыздығы бұзылған кезде туындайтын аварияларды жоюға ПАСС тарту мәселелерін үйлестіреді, ПАСС-ты дамыту, оларды қаржыландыру (жеңілдікті кредиттеу) және әлеуметтік қамтамасыз ету (кепілдіктер, жеңілдіктер, төлемдер, өтемақылар) мәселелерін пысықтау жөнінде шаралар қабылдайды.

Кәсіпорын деңгейінде қауіпті өндірістік объектілердің өндірістік бақылау қызметтерін құру арқылы іс-шаралар қабылдаудың жеделдігі мен өндірістік авариялар мен инциденттердің алдын алу қамтамасыз етіледі. Бұл қызметтер кәсіпорындардың бірінші басшыларына тікелей бағынады.

Сонымен қатар тәуекел деңгейі төмен және орташа қауіпті өндірістік объектілерге өндірістік бақылау мамандандырылған нарық субъектілеріне бекітіледі, ал тәуекел деңгейі жоғары қауіпті өндірістік объектілерге бақылауды мемлекеттік инспекторлар жүзеге асырады.

  1. Қауіпті өндірістік объектілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, оның ішінде негізгі қорларды жаңартуды, қауіпті объектілерді жаңғырту мен техникалық қайта жарақтандыруды, ресурсы таусылған және жарамдылық қоры шектеулі қауіпті объектілердің жабдықтарын пайдаланудан шығаруды ынталандырудың экономикалық тетіктерін қайта қарау қажет.

Өнеркәсіптік кәсіпорындарда қайта инвестициялауды ынталандыратын тетіктер енгізілетін болады. Сонымен қатар кәсіпорын басшыларының әртүрлі себептермен техникалық қайта жарақтандыру жоспарын орындамау мәселесі пысықталады. Ол үшін елдегі экономикалық жағдайларды ескере отырып, мониторинг тетігін енгізу, бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі қағидатын практикалық іске асыруға қоғамдық институттардың қатысуын ынталандыру және т.б. қажет.

Осы бағыттағы маңызды инновациялар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы превентивті сақтандыру бағдарламаларын пысықтау мен енгізу және қауіптілік деңгейін ескере отырып, сараланған сақтандыру тарифін қолдану болады. Өндірістік жағдайлар мен экономикалық қатынастардың белсенді өзгеруі тәуекелдерді бағалау және авариялардың алдын алу жүйесіндегі институционалдық өзгерістерге сәйкес келетін сақтандыру құралдары мен әдістерін іздеуді талап етеді. Осыған байланысты аварияларды оқшаулауға және олардың салдарын жоюға байланысты шығындарды өтеу тетіктерін енгізу қажет.

Сондай-ақ өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарын орындамауға және қауіпті өндірістік объектілер иелерінің жол берілген бұзушылықтар үшін жауапкершілігін күшейтуге байланысты мәселелер кешенді түрде пысықталады. Оның ішінде әкімшілік іс жүргізуді қайта қарау, жедел ден қою шараларын қолдану, айыппұлдар мен қызметті тоқтата тұру мерзімін ұлғайту, қылмыстық жауапкершілік енгізу көзделеді.

6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер

Мақсаттарға қол жеткізу осы Концепцияға арналған кестеде көрсетілген нысаналы индикаторлармен өлшенетін болады.

Кесте. Нысаналы индикаторлар

Нөмірлеу мен құрылымды біріздендіріңізСандық деректердегі қайшылықтарды түзетіңіз

Төменде мәтіннің қазақ тіліне толық аудармасы берілген. Бастапқы құрылымы, кестелердің нөмірленуі, тармақтары, көрсеткіштері, жылдары, ескертпелері мен қысқартулардың түсіндірмелері сақталды.

Нысаналы индикаторлар

№ р/сНысаналы индикаторларӨлшем бірлігі2024 жыл2025 жыл2026 жыл2027 жыл2028 жыл2029 жыл2030 жыл
1Сұранысқа ие кәсіптердің кәсіби стандарттармен қамтылу үлесін жеткізу%50556065758590
2Сапалы жұмыс орындарының санын ұлғайтумың адам2 4522 8473 0853 3243 5623 8014039
2.1Ауыл, орман және балық шаруашылығымың адам6571788592101108
2.2Кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазумың адам156178201224247270293
2.3Өңдеу өнеркәсібімың адам323361400441481524564
2.4Электр энергиясымен, газбен, бумен, ыстық сумен және кондиционерленген ауамен жабдықтаумың адам647076828995102
2.5Сумен жабдықтау, қалдықтарды жинау, өңдеу және жою, ластануды жою жөніндегі қызметмың адам16192021222425
2.6Құрылысмың адам152159166174182191199
2.7Көтерме және бөлшек сауда, автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеумың адам211226240255270285300
2.8Көлік және қоймалаумың адам211228244261280298317
2.9Тұру және тамақтану бойынша қызметтер көрсетумың адам22242526283032
2.10Ақпарат және байланысмың адам7990101112124136148
2.11Қаржылық және сақтандыру қызметімың адам57585859596060
2.12Жылжымайтын мүлікпен операциялармың адам21222323242526
2.13Кәсіби, ғылыми және техникалық қызметмың адам66687072747678
2.14Әкімшілік және қосалқы қызмет көрсету саласындағы қызметмың адам62667072768084
2.15Мемлекеттік басқару және қорғаныс, міндетті әлеуметтік қамсыздандырумың адам260268276285293301309
2.16Білім берумың адам372394420439456466483
2.17Денсаулық сақтау және халыққа әлеуметтік қызмет көрсетумың адам256276297318339358379
2.18Өнер, ойын-сауық және демалысмың адам30333538404446
2.19Қызметтердің өзге де түрлерін көрсетумың адам29313235363940
2.20Платформалық жұмыспен қамтумың адам-205253302350398446
2.21Абай облысымың адам60697174768082
2.22Ақмола облысымың адам99116126136148158170
2.23Ақтөбе облысымың адам127148161174187200213
2.24Алматы облысымың адам98113125136148160172
2.25Атырау облысымың адам111129141153164175186
2.26Батыс Қазақстан облысымың адам89103113122131141150
2.27Жамбыл облысымың адам100115124134143152161
2.28Жетісу облысымың адам73838895101107113
2.29Қарағанды облысымың адам150169180189199209219
2.30Қостанай облысымың адам108123130136144151159
2.31Қызылорда облысымың адам7993100108115123130
2.32Маңғыстау облысымың адам98116130142154166178
2.33Павлодар облысымың адам99111116121125131135
2.34Солтүстік Қазақстан облысымың адам67757881858892
2.35Түркістан облысымың адам147174191207224241258
2.36Ұлытау облысымың адам30333537394042
2.37Шығыс Қазақстан облысымың адам96108112118122127131
2.38Астана қаласымың адам252296326354384412442
2.39Алматы қаласымың адам466553610668725783840
2.40Шымкент қаласымың адам103120128139148157166
3Жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларының цифрландырылған үлесін 86 %-дан 100 %-ға дейін жеткізу%868890929498100
4Жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді алушылардың және жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларымен онлайн форматта қамтудың үлесін 44 %-дан 73 %-ға дейін ұлғайту%50545862657073
5Бизнес-процестер бойынша оқытудан өткен мансап орталықтары қызметкерлерінің үлесін 14,2 %-дан 85 %-ға дейін ұлғайту%25303550658085
6Қазақстан Республикасы бойынша жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды кәсіптік тәуекелді бағалаумен қамтуды арттыру%-304050607080
71000 жұмыскерге шаққандағы өліммен аяқталған еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардың жиілік коэффициентікоэффициент0,0350,0330,0310,0290,0270,0250,023
8Өндірістік жарақаттану мен кәсіптік ауруларды жасыру деңгейіарақатынас12:113:114:115:116:117:118:1
9Жеке меншік нысанындағы жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жұмыскерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесімен қамту%60657075808590
10Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты, еңбекті қорғау мәселелері бойынша білімін тексеруден сәтті өткен адамдардың үлесі%-405060708090
11Іске асырылатын ғылыми-техникалық бағдарламалар мен жобалардың санысаны3445566
12Кәсіпорындарда (белсенді заңды тұлғаларда) еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жағдайын мемлекеттік мониторингпен қамту%-304050607080
13Қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторинг жүйесімен қамту деңгейі%-7580859095100
14Қауіпті өндірістік объектілерде өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша реттеушілік талаптардың (қағидалар, нормалар, стандарттар және т.б.) болуының деңгейі%-3050708090100
15Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрландыру деңгейі%-3050708090100
16«Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделіне негізделген мемлекеттік мониторингтің цифрлық жүйесін пайдаланушылар санының өсу қарқыны%-05010101010
17Техногендік себептерден туындаған авариялар санының төмендеу қарқыны%--3 %-5 %-6 %-7 %-8 %-10 %
18Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында іске асырылатын ғылыми-техникалық жобалардың саны (оның ішінде жалғасып жатқандары)бірлік-002222
19Қауіпті өндірістік объектілердегі жабдықтардың техникалық жай-күйін бағалаудың (болжаудың) орташа деңгейі (тозуы)%-705040302010

Ұсынылатын шараларды іске асыру сапалы жұмыс орындарының санын ұлғайтуға, жұмыспен қамту құрылымын жақсартуға, 1000 жұмыскерге шаққандағы өндірістік жарақаттану жиілігінің коэффициентін ұзақ уақыт бойы 0,23-тен аспайтын тұрақты көрсеткішке дейін төмендетуге (2025 жылғы нақты көрсеткіш – 0,18), еңбек заңнамасының анықталған бұзушылықтарының жалпы санындағы еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау саласындағы бұзушылықтар үлесін ұзақ уақыт бойы 23 %-дан аспайтын тұрақты көрсеткішке дейін төмендетуге (2025 жылғы нақты көрсеткіш – 18,2 %), барлық қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторинг жүйесімен 100 %-ға дейін толық қамтуды қамтамасыз етуге, қолданыстағы реттеушілік рәсімдерді цифрлық өнімдермен 100 %-ға дейін қамтуды қамтамасыз етуге, техногендік себептерден туындаған авариялар санын 10 %-ға азайтуға алып келеді.

2030 жылдың соңына қарай экономикада 4,0 млн сапалы жұмыс орны болжанады, бұл жұмыспен қамтудың жалпы құрылымында 45 %-ды құрайтын болады.

Сапалы жұмыс орындарының орташа жылдық өсу қарқыны 10 %-ды құрайды.

1,7 млн адам өз табысын медианалық жалақы деңгейінен жоғары деңгейге дейін арттырады.

Жыл сайын медианалық жалақыдан асатын табысы бар адамдардың саны орта есеппен 288 мың адамға ұлғайып отырады.

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасына қосымша

Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі қауіпсіз еңбек нарығын және өнеркәсіптік қауіпсіздікті дамыту тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары

№ р/сАтауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
1234567

1-бағыт. Адами капиталды дамыту

1-нысаналы индикатор. Сұранысқа ие кәсіптердің кәсіби стандарттармен қамтылу үлесін 2030 жылға қарай 90 %-ға дейін жеткізу (2024 жыл – 50 %, 2025 жыл – 55 %, 2026 жыл – 60 %, 2027 жыл – 65 %, 2028 жыл – 75 %, 2029 жыл – 85 %, 2030 жыл – 90 %).

№Іс-шараның атауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
1Кластерге кіретін ТжКБ ұйымдарында басқарудың заманауи нысандарын енгізуОқу-ағарту министрінің бұйрығы2024 жылғы желтоқсанОМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
2ТжКБ жүйесінде оқытудың желілік нысанын енгізуОқу-ағарту министрінің бұйрығы2026 жылғы желтоқсанОМ, ЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
3Мектеп оқушыларына ерте кәсіптік диагностика жүргізу және сұранысқа ие кәсіптерге бағдарлау бағдарламасын енгізуЕрте кәсіптік диагностика бағдарламасы2024–2030 жылдарОМ, ҒЖБМ, ЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
4Мектептер мен ТжКБ ұйымдарының бірлескен жұмысы арқылы ТжКБ ұйымдарының қабырғасында практикалық дағдыларды игеруДиплом2024–2030 жылдарОМ, ЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
5«Тірек» ұйымдарын айқындай отырып, ТжКБ ұйымдарын бейіндеуОблыстар, Астана, Алматы және Шымкент қалалары әкімдерінің қаулылары2024–2030 жылдарОМ, ЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
6Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында білімін жалғастыру үшін ТжКБ оқу нәтижелерін тануТжКБ оқу нәтижелерін тану2024–2030 жылдарҒЖБМ, ОМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
7Кәсіптік біліктіліктерді тану жүргізілетін кәсіптерді айқындауКәсіптер тізілімі2024–2030 жылдарЕХӘҚМ, мүдделі мемлекеттік органдар, «Атамекен» ҰКП (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
8Кәсіптік стандарттарды әзірлеу және өзектендіруБұйрықтар2024–2030 жылдарМүдделі мемлекеттік органдарҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
9Кәсіптік стандарттар негізінде ТжКБ және жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын әзірлеу және өзектендіруБілім беру бағдарламаларын жаңарту2024–2030 жылдарОМ, ҒЖБМ, ЕХӘҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
10Кәсіби бағдарлауды тиімді жүзеге асыру үшін «Кәсіптер бойынша жолсілтегіш» цифрлық құралы арқылы ақпаратқа қолжетімділікті кеңейтуКәсіптер бойынша жолсілтегіш2024–2030 жылдарЕХӘҚМ, ҒЖБМ, ОМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
11ТжКБ ұйымдарын ірі кәсіпорындарға және офтейк-келісімшарттар шеңберінде сенімгерлік басқаруға беруОблыстар, Астана, Алматы және Шымкент қалалары әкімдерінің қаулылары2024–2030 жылдарЖАО, ОМ, ЕХӘҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
12Өңіраралық және салааралық ауысу, кәсіпкерлік қызметке тарту бойынша жұмыс күшінің көлденең мобильділігіне мониторинг жүргізуЕсеп2024 жылғы желтоқсанЕХӘҚМ, ОМ, ҒЖБМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
13Агломерациялардан (Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан) тыс экономикалық өсу полюстерін қалыптастыру үшін жаппай жұмыс орындарын құруды, тұрғын үй және көлік инфрақұрылымын дамытуды көздейтін инвестициялық жобалар шеңберінде ішкі мобильділікті ынталандыру бойынша ұсыныстар әзірлеуТалдамалық ақпарат2024 жылғы желтоқсанЕХӘҚМ, ӨҚМ, ККМ, ҰЭМ, ЭТРМ, АШМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
14Еңбек ресурстары тапшы өңірлерге кадрлардың қоныс аударуын ынталандыруТалдамалық ақпарат2024 жылғы желтоқсанЕХӘҚМ, ӨҚМ, ККМ, ҰЭМ, ЭТРМ, АШМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді

2-бағыт. Сапалы жұмыс орындарына сұранысты ынталандыру

2-нысаналы индикатор. Сапалы жұмыс орындарының санын ұлғайту, мың адам (2024 жыл – 2452, 2025 жыл – 2847, 2026 жыл – 3085, 2027 жыл – 3324, 2028 жыл – 3562, 2029 жыл – 3801, 2030 жыл – 4039).

№Іс-шараның атауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
15Геологиялық ақпараттың цифрлық деректер базасын; мемлекеттік қызметтерді алу үшін «Бірыңғай терезені»; интерактивті геологиялық карталарды (зертханалар, керн қоймалары, байыту фабрикалары, металлургиялық зауыттар, логистикалық жолдар және т.б.) қамтитын жер қойнауын пайдалану ақпараттық жүйесін өнеркәсіптік пайдалануға енгізу; әлеуетті инвесторлар мен жұмыс істеп тұрған жер қойнауын пайдаланушылардың ақпараттық жүйеге ашық қолжетімділігін қамтамасыз етуӨнеркәсіптік пайдалануға қабылдау актісі2024 жылғы маусымЦДИАӨМ, ӨҚМ, ЭМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
16Өндірісті жаңғырту кезінде қызметкерлерді босатуды жоспарлап отырған орталық мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдардың, сондай-ақ ірі тау-кен металлургия ұйымдары мен жер қойнауын пайдаланушылардың өзара іс-қимылы мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне өзгерістер енгізу туралы ұсыныстар әзірлеуҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2027 жылғы маусымЕХӘҚМ, ӨҚМ, ҰЭМ, ЭТРМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
17Реттелетін сатып алулар мен мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобалары шеңберінде өндірістерді оқшаулау арқылы ел ішіндегі құндылықты дамыту үшін азаматтық офсет тетігін енгізуЗаңнамалық түзетулер жобасы2024 жылғы желтоқсанӨҚМ, ҚМ, ҰЭМ, АШМ, ЭТРМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
18Трансшекаралық құн жасау тізбектеріне кірігуді қамтамасыз ететін шекара маңындағы өңірлерде бірлескен өндірістерді кеңейту және (немесе) құру үшін шетелдік инвесторларға ынталандыру шараларының пакетін ұсына отырып, өнеркәсіптік кооперацияны дамытуТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2025 жылғы маусымӨҚМ, ҰЭМ, ЕХӘҚМ, АШМ, ЭМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
19Құрылыс салушының салынып жатқан объектідегі тұрғын алаңының бір бөлігін беру жөніндегі міндеттемелерін ескере отырып, тұрғын үй құрылысына арналған жер учаскелерін ашық аукцион негізінде беру тетігін құру мәселелері бойынша ұсыныстар әзірлеуТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2024 жылғы желтоқсанАШМ, ӨҚМ, ҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
20Теміржол инфрақұрылымын дамыту, «Достық – Мойынты», «Дарбаза – Мақтаарал» учаскелерінің екінші жолдарын, «Бақты – Аягөз» жаңа теміржол желісін және Алматы станциясын айналып өтетін айналма теміржол желісін салу. 2029 жылдың соңына дейін 11 мың км теміржол учаскелерін жөндеуОрындалған жұмыстар актісі2029 жылғы желтоқсанККМ1. «Достық – Мойынты» – 542 863 679 теңге. 2. «Дарбаза – Мақтаарал» – 284 400 000 теңге. 3. «Бақты – Аягөз» – 572 300 000 теңге. 4. Алматы станциясын айналып өту – 154 281 723 теңге. 5. 11 мың км теміржол учаскелерін жөндеу «ҚТЖ» ҰК» АҚ қаражаты есебінен1. «Достық – Мойынты» – ҚР Ұлттық қоры. 2. «Дарбаза – Мақтаарал» – 15 % – ҚР Ұлттық қоры, 85 % – «Самұрық-Қазына» АҚ кепілдігімен ХҚҰ, АИИДБ және АДБ-ның нарықтық қарызы. 3. «Бақты – Аягөз» – ҚР Даму Банкінің, China Exim Bank, China Development Bank қарыз қаражаты. 4. Алматы станциясын айналып өту – «Самұрық-Қазына» АҚ кепілдігімен ХҚҰ, АИИДБ және АДБ. 5. 11 мың км теміржол учаскелерін жөндеу – «ҚТЖ» ҰК» АҚ қаражаты есебінен
21Қазақстан Республикасының ірі өңірлік әуежайлары базасында логистикалық орталықтарды дамытуға инвесторларды тарту үшін ынталандыру шараларының пакетін құруТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2026 жылғы желтоқсанККМ, СІМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
22Кадрларды оқыту үшін ТжКБ ұйымдары базасында агрокұзыреттілік орталықтарының желісін құру жөнінде ұсыныстар әзірлеуАгрокұзыреттілік орталықтары2024–2026 жылдарОМ, «Атамекен» ҰКП (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
23Заманауи сауда форматтарын кеңейту және салу үшін ынталандыру шараларының пакетін құруТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2028 жылғы маусымСИМ, ҚМ, ӨҚМ, «Атамекен» ҰКП (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
24Шағын және орта бизнес субъектілеріне мемлекеттік қолдау шараларын көрсету кезінде сапалы жұмыс орындарын құру критерийін енгізе отырып, бюджеттік бағдарламалар бойынша ресурстарды бөлу кезінде орта кәсіпкерлікке басымдық беруНормативтік құқықтық актілер пакетін қабылдау2024 жылғы желтоқсанҰЭМ, ҚМ, ӨҚМ, АШМ, ЭМ, ЭТРМ, «Атамекен» ҰКП (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
25Кедендік ресімдеу мерзімдерін қысқарту үшін шекаралық өткелдердің өткізу қабілетін арттыру, өткізу пункттерін тиімді цифрландыруТалдамалық ақпарат2024 жылғы маусымҚМ, ККМ, СИМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
26Оңтүстікті индустрияландыру, қолданыстағы өндірістік инфрақұрылымды дамыту және жаңасын құру, еңбек ресурстары артық оңтүстік өңірлерде өңдеу өнеркәсібінің қарапайым, ресурсты көп қажет етпейтін өндірістері үшін ынталандыру шараларының пакетін ұсынуТалдамалық ақпарат2027 жылғы желтоқсанАлматы, Жамбыл, Қызылорда, Түркістан облыстарының, Жетісу облысының, Алматы және Шымкент қалаларының әкімдіктері, ҰЭМ, ӨҚМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
27Орталық және шығыс өңірлерді реиндустрияландыру, орташа немесе жоғары технологиялық күрделілігі бар өндірістерді кеңейту және (немесе) құру үшін ынталандыру шараларының пакетін ұсынуТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2027 жылғы желтоқсанШығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарының, Абай және Ұлытау облыстарының әкімдіктері, ҰЭМ, ӨҚМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
28Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын кластерлендіру есебінен сапалы жұмыс орындарының үлесін арттыру үшін агробизнесті кластерлендіру және мамандандыру, бір кластер шеңберінде (географиялық қағидат бойынша) ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындаудың, сақтаудың және өткізудің бірыңғай жүйелері мен тізбектерін құру, ынталандыру шараларының пакетін ұсынуТалдамалық ақпарат және ұсынымдар2024 жылғы желтоқсанАШМ, ҰЭМ, ҚМ, «Атамекен» ҰКП (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді

3-бағыт. Сұраныс пен ұсынысты ұштастыру үшін экономика мен адами капиталды дамыту жүйесінің тиімді байланысына жағдай жасау

3-нысаналы индикатор. Жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларының цифрландырылған үлесін 86 %-дан 100 %-ға дейін жеткізу (2024 жыл – 86 %, 2025 жыл – 88 %, 2026 жыл – 90 %, 2027 жыл – 92 %, 2028 жыл – 94 %, 2029 жыл – 98 %, 2030 жыл – 100 %).

4-нысаналы индикатор. Жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік қызметтерді алушылардың және жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларымен онлайн форматта қамтудың үлесін 44 %-дан 73 %-ға дейін ұлғайту (2024 жыл – 50 %, 2025 жыл – 54 %, 2026 жыл – 58 %, 2027 жыл – 62 %, 2028 жыл – 65 %, 2029 жыл – 70 %, 2030 жыл – 73 %).

5-нысаналы индикатор. Бизнес-процестер бойынша оқытудан өткен мансап орталықтары қызметкерлерінің үлесін 14,2 %-дан 85 %-ға дейін ұлғайту (2024 жыл – 25 %, 2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 35 %, 2027 жыл – 50 %, 2028 жыл – 65 %, 2029 жыл – 80 %, 2030 жыл – 85 %).

№Іс-шараның атауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
29Ұлттық жобалар және (немесе) мемлекеттік бағдарламалар шеңберінде жұмыс орындарын құру көрсеткіштерін көздейтін өңірлік жұмыспен қамту карталарын бекітуӨңірлік жұмыспен қамту карталары2024–2030 жылдарЖАО, ҰЭМ, АШМ, ӨҚМ, ККМ, СИМ, МАМ, ЕХӘҚМ, ОМ, ҒЖБМ, ДСМ, ЭТРМ, СРИМ, ЭМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
30Жұмыс орындарын құруға, сондай-ақ ЕХӘҚМ-нің цифрлық жүйелері арқылы халықты жұмысқа орналастыруға мониторинг жүргізуЕсеп2024–2030 жылдарЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
31Еңбек мобильділігі орталықтарының (мансап орталықтарының) қызметкерлерін оқытудың кешенді жүйесін енгізу: жеке оқыту жоспарларын қалыптастыру, үздіксіз кәсіптік оқыту, аттестаттау және біліктілік санаттарын беру, ішкі жаттықтырушылар пулын құруЕХӘҚМ бұйрықтары2024 жылғы желтоқсанЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
32Enbek.kz платформасында жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларын онлайн форматқа көшіру: жұмыссыздарға қашықтан мансаптық кеңес беру, жұмысқа орналастыру процестерін цифрлық форматқа көшіру – бейне түйіндеме және бейне сұхбат, цифрлық еңбек практикаларын ұйымдастыру, жасанды интеллект негізінде бос жұмыс орындары мен түйіндемелерді сәйкестендіруЖұмыспен қамту саласындағы қызметтерді цифрлық форматта көрсету2024–2030 жылдарЕХӘҚМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
33Платформалық жұмыскерлерді тіркеуді және әлеуметтік қорғауды автоматтандыру, арнайы салық режимін қолдану үшін «Платформалық жұмыспен қамту» электрондық сервисін енгізу«Платформалық жұмыспен қамту» электрондық сервисі2024 жылғы желтоқсанЕХӘҚМ, ЦДИАӨМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді

4-бағыт. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету

6-нысаналы индикатор. Қазақстан Республикасы бойынша жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды кәсіптік тәуекелді бағалаумен қамтуды арттыру (2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 40 %, 2027 жыл – 50 %, 2028 жыл – 60 %, 2029 жыл – 70 %, 2030 жыл – 80 %).

7-нысаналы индикатор. 1000 жұмыскерге шаққандағы өліммен аяқталған еңбек қызметіне байланысты жазатайым оқиғалардың жиілік коэффициенті (2024 жыл – 0,035, 2025 жыл – 0,033, 2026 жыл – 0,031, 2027 жыл – 0,029, 2028 жыл – 0,027, 2029 жыл – 0,025, 2030 жыл – 0,023).

8-нысаналы индикатор. Өндірістік жарақаттану мен кәсіптік ауруларды жасыру деңгейі (2024 жыл – 12:1, 2025 жыл – 13:1, 2026 жыл – 14:1, 2027 жыл – 15:1, 2028 жыл – 16:1, 2029 жыл – 17:1, 2030 жыл – 18:1).

9-нысаналы индикатор. Жеке меншік нысанындағы жұмыс істеп тұрған белсенді заңды тұлғаларды еңбек (қызметтік) міндеттерін атқару кезінде жұмыскерлерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесімен қамту (2024 жыл – 60 %, 2025 жыл – 65 %, 2026 жыл – 70 %, 2027 жыл – 75 %, 2028 жыл – 80 %, 2029 жыл – 85 %, 2030 жыл – 90 %).

10-нысаналы индикатор. Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге жауапты, еңбекті қорғау мәселелері бойынша білімін тексеруден сәтті өткен адамдардың үлесі (2025 жыл – 40 %, 2026 жыл – 50 %, 2027 жыл – 60 %, 2028 жыл – 70 %, 2029 жыл – 80 %, 2030 жыл – 90 %).

11-нысаналы индикатор. Іске асырылатын ғылыми-техникалық бағдарламалар мен жобалардың саны (2024 жыл – 3, 2025 жыл – 4, 2026 жыл – 4, 2027 жыл – 5, 2028 жыл – 5, 2029 жыл – 6, 2030 жыл – 6).

12-нысаналы индикатор. Кәсіпорындарда (белсенді заңды тұлғаларда) еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау жағдайын мемлекеттік мониторингпен қамту (2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 40 %, 2027 жыл – 50 %, 2028 жыл – 60 %, 2029 жыл – 70 %, 2030 жыл – 80 %).

№Іс-шараның атауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
34Кәсіптік тәуекелдерді басқару қағидаларын кәсіптік тәуекелдерді бағалау тәртібін өзгерту бөлігінде қайта қарау, мыналарды енгізуді ескере отырып: 1) кәсіпорынның кәсіптік тәуекелін интегралдық бағалау (кәсіпорындарды кәсіптік тәуекел дәрежесі бойынша саралау); 2) ерекше еңбек жағдайларында (жерасты жұмыстары, ашық ауада, биіктікте жұмыс істеу және сол сияқты) кәсіптік тәуекелдерді бағалаудың жеке тәртібі; 3) шағын және микрокәсіпорындарда кәсіптік тәуекелді бағалаудың оңайлатылған тәртібіЕХӘҚМ бұйрығы2025 жылғы 2-тоқсанЕХӘҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
35Мына мәселелер бойынша түзетулер әзірлеу: 1) өндірістік объектілерді еңбек жағдайлары бойынша аттестаттау рәсімін алып тастау; 2) мамандандырылған ұйымдарға қойылатын талаптарды, оларды тіркеу тәртібін күшейту, сондай-ақ олардың бағалау нәтижелері үшін жауапкершілігін белгілеуРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ДСМ, ӨҚМ, ТЖМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
36Еңбек жөніндегі уәкілетті органның қолданыстағы автоматтандырылған ақпараттық жүйесі базасында кәсіптік тәуекелдерді бағалау нәтижелерін тіркеу және есепке алу модулін енгізуПайдалануға енгізу актісі2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ЦДИАӨМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
37Еңбек жөніндегі уәкілетті органның қолданыстағы автоматтандырылған ақпараттық жүйесі базасында кәсіпорындардың цифрлық картасын енгізу және мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерімен интеграциялауПайдалануға енгізу актісі2025 жылғы 2-тоқсанЕХӘҚМ, ЦДИАӨМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
38Кәсіптік тәуекелге байланысты жұмыскерлерді жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауЕХӘҚМ бұйрығы2026 жылғы 2-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
39Мерзімдік міндетті медициналық қарап-тексерулер тәртібін жетілдіру бойынша зерттеулер жүргізуЕсеп2025–2027 жылдарЕХӘҚМ, ДСМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
40Халықаралық еңбек ұйымының «Шахталардағы қауіпсіздік және гигиена туралы» № 176 конвенциясын ратификациялау мәселесін, сондай-ақ қолданыстағы еңбек заңнамасына ілеспе өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажеттілігін қарауХалықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттар бойынша ведомствоаралық комиссияға ұсыныс2024 жылғы 4-тоқсанЕХӘҚМ, ӨҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
41Қауіпті өндірістік объектілері бар ұйымдармен бірлесіп, оларды технологиялық қайта жарақтандыру арқылы қауіпті өндірістік объектілердегі авария деңгейін төмендету бойынша жұмыстар жүргізуЕсепЖыл сайынТЖМ, ӨҚМ, ЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
42Мынадай тәсілдерді енгізу: кәсіптік тәуекел дәрежесін ескере отырып, зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерге берілетін кепілдіктердің түрлері мен көлемдерін саралау тәртібін айқындау; еңбекті қорғауға жұмсалатын шығындарды экономикалық жоспарлауРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2028 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ҰЭМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
43Экономикалық қызмет түрлері бойынша кәсіптік тәуекелдерді жіктеу және кәсіптік тәуекелді бағалау нәтижелері негізінде жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру бойынша екі компонентті сақтандыру тарифін енгізуРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ҚНРДА (келісу бойынша), жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
44Жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру шарты шеңберінде сақтандыру ұйымдарының қаражаты есебінен кәсіптік тәуекелді төмендетуге бағытталған превентивтік іс-шараларды және зардап шеккен жұмыскерлерге арналған оңалту бағдарламаларын енгізуРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2024 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ҚНРДА (келісу бойынша), жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
45Еңбекке қабілеттілігін жоғалтқаннан кейінгі ерте кезеңде зардап шеккен жұмыскерлерге медициналық көмек көрсетуді және қосымша емдеу түрлерін қоса алғанда, оңалту бағдарламаларын іске асыру мәселесі бойынша зерттеу жүргізуЕсеп2027–2029 жылдарЕХӘҚМ, ДСМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
46Мына мәселелер бойынша түзетулер енгізу: еңбекті қорғау бойынша оқыту және білімді тексеру рәсімдерін бірыңғай оқу-әдістемелік орталық құра отырып ажырату; еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторлардың, өндірістік кеңестер төрағаларының, оқыту ұйымдарының лекторлары мен мамандандырылған ұйымдар сарапшыларының біліктілігін арттыру; еңбекті қорғау бойынша оқыту ұйымдарына қойылатын талаптарды, оның ішінде оларды тіркеу тәртібі мен көрсетілген қызметтердің сапасы үшін жауапкершілікті белгілеуРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
47Білімді тексерудің онлайн-платформасын енгізу (білімді тексеруден өткенін куәландыратын сертификаттарды орталықтандырылған түрде беру, еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқудан өткен барлық адамдарды бірыңғай есепке алу)Пайдалануға енгізу актісі2025 жылғы 2-тоқсанЕХӘҚМ, ЦДИАӨМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
48Кәсіптік тәуекел дәрежесін ескере отырып, салалар бойынша арнайы кәсіптік құзыреттерді дамыту жөніндегі үлгілік оқу бағдарламаларын енгізу (жарақат алу қаупі жоғары салалар бойынша) және тиісті құзыретті салалық қауымдастықтарға бекіту жөнінде шаралар қабылдауЕХӘҚМ бұйрығы2024 жылғы 3-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
49Салалық біліктілік шеңберін және «Еңбекті қорғау» кәсіптік стандартын қайта қарауЕХӘҚМ бұйрығы2024 жылғы 4-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
50Жоғары кәсіптік білім беру ұйымдарымен бірлесіп, 11-сынып оқушыларына арналған «Қауіпсіз еңбек: кәсіп және мансап» тақырыбында онлайн кәсіптік бағдар беру көрмесін ұйымдастыру және өткізуКәсіптік бағдар беру көрмесіЖыл сайынЕХӘҚМ, ҒЖБМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
51Еңбекті қорғау бойынша отандық ғылыми мектептерді дамыту үшін ғылыми гранттар бөлу тетігін ұйымдастыру мәселесін зерделеуЕсеп2026–2028 жылдарЕХӘҚМ, ҒЖБМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
52Бірлескен ынтымақтастық шеңберінде жоғары оқу орындары мен ғылыми ұйымдардың ғылыми және білім беру әлеуетін, оның ішінде диссертациялар дайындау, ғылыми гранттар алу мәселелері бойынша интеграциялауды қамтамасыз етуКелісімдер, меморандумдарЖыл сайынЕХӘҚМ, ҒЖБМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
53Зерттеулер жүргізетін және еңбекті қорғау саласында мамандар мен сарапшылар даярлайтын шетелдік ғылыми зертханалармен, білім беру орталықтарымен және әлемнің жетекші университеттерімен ынтымақтастықты кеңейтуКелісімдер, меморандумдарЖыл сайынЕХӘҚМ, ҒЖБМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
54Еңбек жөніндегі уәкілетті органның қолданыстағы автоматтандырылған ақпараттық жүйесі базасында тәуекелдерді басқару жүйесі негізінде қауіпсіз еңбек саласындағы цифрлық мемлекеттік бақылауды енгізуПайдалануға енгізу актісі2025 жылғы 4-тоқсанЕХӘҚМ, ЦДИАӨМ, ЖАО, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
55Мына мәселелер бойынша түзетулер әзірлеу: еңбек қатынастары субъектілерінің еңбекті қорғау саласындағы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілігін күшейту; ұйымда жазатайым оқиға орын алған кезде кәсіптік тәуекелдерді бағалау нәтижелеріне мемлекеттік сараптама енгізу; ұйымдарда өндірістік кеңестерді міндетті түрде құруРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, ДСМ, ӨҚМ, ТЖМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
56«Еңбекті қорғау және қауіпсіздік» автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің өндірістік жарақаттану және кәсіптік аурулар бойынша есепті қалыптастыру функционалын енгізуПайдалануға енгізу актісі2025 жылғы 4-тоқсанЕХӘҚМ, ДСМ, ҰСБ (келісу бойынша), жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
57«Еңбекті қорғау және қауіпсіздік» автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің жұмыс берушілердің еңбекті қорғау саласындағы еңбек заңнамасын сақтауына өзіндік бақылау жүргізу функционалын енгізуПайдалануға енгізу актісі2024 жылғы 3-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
58Еңбекті қорғау қызметтері жұмыскерлерінің салааралық үлгілік штат нормативтерін өзектендіруЕХӘҚМ бұйрығы2026 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
59Еңбек жөніндегі уәкілетті органға өндірістік кеңес және еңбекті қорғау жөніндегі техникалық инспекторлар туралы үлгілік ережелерді әзірлеу құзыретін беруЕХӘҚМ бұйрығы2025 жылғы 1-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
60Тапсырыс берушіден мердігерге дейін еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауды қамтамасыз ету бойынша кәсіпорындарда тік бақылауды енгізу мәселесін зерделеуЕсеп2026 жылғы 3-тоқсанЕХӘҚМ, жұмыс берушілердің республикалық бірлестіктері (келісу бойынша), кәсіподақтардың республикалық бірлестіктері (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді

5-бағыт. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясатты қамтамасыз ету

13-нысаналы индикатор. Қауіпті өндірістік объектілерді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік мониторинг жүйесімен қамту деңгейі (2025 жыл – 75 %, 2026 жыл – 80 %, 2027 жыл – 85 %, 2028 жыл – 90 %, 2029 жыл – 95 %, 2030 жыл – 100 %).

14-нысаналы индикатор. Қауіпті өндірістік объектілерде өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша реттеушілік талаптардың (қағидалар, нормалар, стандарттар және т.б.) болуының деңгейі (2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 50 %, 2027 жыл – 70 %, 2028 жыл – 80 %, 2029 жыл – 90 %, 2030 жыл – 100 %).

15-нысаналы индикатор. Өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрландыру деңгейі (2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 50 %, 2027 жыл – 70 %, 2028 жыл – 80 %, 2029 жыл – 90 %, 2030 жыл – 100 %).

16-нысаналы индикатор. «Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделіне негізделген мемлекеттік мониторингтің цифрлық жүйесін пайдаланушылар санының өсу қарқыны (2025 жыл – 0 %, 2026 жыл – 50 %, 2027 жыл – 10 %, 2028 жыл – 10 %, 2029 жыл – 10 %, 2030 жыл – 10 %).

17-нысаналы индикатор. Техногендік себептерден туындаған авариялар санының төмендеу қарқыны (2025 жыл – -3 %, 2026 жыл – -5 %, 2027 жыл – -6 %, 2028 жыл – -7 %, 2029 жыл – -8 %, 2030 жыл – -10 %).

18-нысаналы индикатор. Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында іске асырылатын ғылыми-техникалық жобалардың саны (оның ішінде жалғасып жатқандары) (2025 жыл – 0, 2026 жыл – 0, 2027 жыл – 2, 2028 жыл – 2, 2029 жыл – 2, 2030 жыл – 2 бірлік).

19-нысаналы индикатор. Қауіпті өндірістік объектілердегі жабдықтардың техникалық жай-күйін бағалаудың (болжаудың) орташа деңгейі (тозуы) (2025 жыл – 70, 2026 жыл – 50, 2027 жыл – 40, 2028 жыл – 30, 2029 жыл – 20, 2030 жыл – 10).

№Іс-шараның атауыАяқтау нысаныОрындау мерзіміЖауапты орындаушыларҚаржыландыру көлеміҚаржыландыру көзі
61Қауіпті өндірістік фактордың түрін, оның ішінде қауіпті заттарды, бұйымдарды, материалдарды, техникалық құрылғыларды және т.б. ескере отырып, сараланған тәсілді енгізу арқылы өзіндік сәйкестендіру және тиесілілікті айқындау бойынша нормативтік-әдістемелік құралдарды әзірлеуҚауіпті өндірістік объектіге жатқызу әдістемесі мен критерийлері2025 жылғы 2-тоқсанТЖМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
62Қауіпті өндірістік объектілердегі авариялардың тәуекелдерін болжау, анықтау, талдау және бағалау, ықтимал авариялардың салдарын жою үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті нормативтік-техникалық және құқықтық реттеу жүйесін әзірлеуҚауіпті өндірістік объектілердің әрбір түрі бойынша оның ерекшеліктерін ескере отырып, техникалық және құқықтық реттеу нормаларының тізбесі2025 жылғы 3-тоқсанТЖМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
63Қауіпті өндірістік объектілерді өзіндік сәйкестендірудің және өндірістік объектінің қауіптілік деңгейін бағалаудың, авариялар тәуекелін талдауды ескере отырып, оларды декларацияланатын объектілерге жатқызудың қолданыстағы жүйесін өзектендіру және нормативтік құқықтық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы тиісті нормаларды күшейту: Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2014 жылғы 26 желтоқсандағы № 300 «Қауіпті өндірістік объектінің жалпы қауіптілік деңгейін айқындау қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 341 «Қауіпті өндірістік объектілерді декларацияланатын объектілерге жатқызу критерийлерін айқындайтын қағидаларды және қауіпті өндірістік объектінің өнеркәсіптік қауіпсіздігі декларациясын әзірлеу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2014 жылғы 30 желтоқсандағы № 353 «Қауіпті өндірістік объектілерді сәйкестендіру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 15 желтоқсандағы № 1206 және Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 814 бірлескен бұйрығы «Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында бақылау және қадағалау субъектісіне (объектісіне) бару арқылы профилактикалық бақылау мен тексерулер жүргізу үшін қолданылатын тәуекел дәрежесін бағалау критерийлері мен тексеру парақтарын бекіту туралы»ТЖМ бұйрығы2025 жылғы 4-тоқсанТЖМ, ҰЭМ, ӨҚМ, ЭМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
64Тәуекелге бағдарланған сараланған тәсіл тұрғысынан өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша өзін-өзі реттеу және аккредиттеу институттарын дамытуға қатысты реттеушілік нормаларды, сондай-ақ мамандандырылған нарық субъектілеріне қойылатын талаптарды күшейту, оларды тіркеу тәртібі, қызметтердің сапасы үшін жауапкершілік пен кепілдік міндеттемелерін белгілеу мәселелері бойынша түзетулер әзірлеуТЖМ бұйрығы2026 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ҰЭМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
65Авариялар мен оқиғалар туралы ақпаратты жүйелендіріп сақтауды және қажет болған жағдайда пайдалануды қамтамасыз ететін, авария немесе оқиға болған жер, туындау себептері, оған қатысқан жұмыскерлер, салдарлар, іс-қимылдар жөніндегі ұсынымдар және т.б. туралы ақпаратты қамтитын электрондық авариялар мен оқиғалар банкін құру мәселесін пысықтауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2025 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
66Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің барлық қажетті компоненттерін құрудың негізіне айналатын «Smart Safety (ақылды қауіпсіздік)» моделіне негізделген мемлекеттік мониторингтің цифрлық жүйесін енгізу бойынша, сондай-ақ жаңа ведомстволық цифрлық өнімдерді барлық негізгі мемлекеттік дерекқорлармен толық интеграциялау жөніндегі кешенді шараларды іске асыру, оның ішінде: бақылау-өлшеу әдістерімен байқау; өнеркәсіптік қауіпсіздіктің цифрлық картасы және қауіпті өндірістік объектілердің интерактивті картасы; басқарудың ішкі, қоғамдық және мемлекеттік деңгейлеріндегі бақылауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2026 жылғы 3-тоқсанТЖМ, ЕХӘҚМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
67Жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдаланатын және ашық цифрлық жүйелерде типтік модельдік жағдайларды ілгерілететін, оның ішінде қауіпті өндірістік объектілерде авариялар мен оқиғалар туындаған кезде қолдау көрсететін тәулік бойы жұмыс істейтін онлайн-консультация платформасын енгізу мәселесін пысықтауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2027 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
68Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында оқытудың жаңа моделін ұйымдастыру: өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту және білімді тексеру рәсімдерін ажырату; өнеркәсіптік қауіпсіздік жөніндегі мемлекеттік инспекторлардың, мамандандырылған нарық субъектілерінің сарапшыларының, қадағаланатын субъектілердің жауапты тұлғаларының біліктілігін арттыру; өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқыту ұйымдарына, оның ішінде тартылатын лекторларға қойылатын талаптарды, оларды тіркеу тәртібі мен көрсетілген қызметтердің сапасы үшін жауапкершілікті белгілеуТЖМ бұйрығы2025 жылғы 2-тоқсанТЖМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
69Білімді тексерудің онлайн-платформасын енгізу мәселесін пысықтау (білімді тексеруден өткенін куәландыратын сертификаттарды орталықтандырылған түрде беру, өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша оқудан өткен барлық адамдарды бірыңғай есепке алу)Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2025 жылғы 2-тоқсанТЖМ, ЦДИАӨМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
70Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын мамандар мен сарапшыларды аттестаттау және қайта аттестаттау бойынша салалық біліктілік шеңберін, сондай-ақ нормативтерді қайта қарауӨнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүзеге асыратын аттестатталған мамандар мен сарапшылар тізілімі2025 жылғы 4-тоқсанТЖМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
71Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы ұлттық басқару жүйесін жетілдіру жөнінде шаралар әзірлеу: қызметтің барлық бағыттары бойынша жедел ден қою үшін шешімдер қабылдайтын бірыңғай орталық енгізу; мемлекеттік бақылау мен қадағалаудың ұйымдастырушылық-құқықтық деңгейін арттыру, мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар арасындағы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өкілеттіктерді қайта қарау; өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы кәсіби авариялық-құтқару қызметтерінің қызметін үйлестіру жөніндегі бөлімше құруӨнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік бақылау мен қадағалауды жетілдіру туралы Қазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2025 жылғы 4-тоқсанТЖМ, ҰЭМ, ЖАОҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
72Өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелерін шешу үшін ғылыми зерттеулер жүргізу мәселесін пысықтауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2027 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ҚМ, ҒЖБМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
73Өнеркәсіптік қауіпсіздіктің ғылыми-техникалық орталығын құру мәселесін пысықтауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2027 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
74Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында зерттеулер жүргізетін және мамандарды оқытуды жүзеге асыратын шетелдік ғылыми зертханалармен, білім беру орталықтарымен және әлемнің жетекші университеттерімен ынтымақтастықты кеңейтуКелісімдер, меморандумдар2027 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ҒЖБМ, ҚМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
75Қауіпті өндірістік объектілердің негізгі қорларын жаңарту, жаңғырту және техникалық қайта жарақтандыру, тозған технологиялық жабдықтарды пайдаланудан шығару жөніндегі іс-шараларды ынталандыру тетіктерін қайта қарауРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2027 жылғы 1-тоқсанТЖМ, ӨҚМ, ЭМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді
76Өнеркәсіптік қауіпсіздік декларациялануға жататын қауіпті өндірістік объектілерді сақтандырудың превентивтік бағдарламаларын қауіптілік деңгейін ескере отырып, сараланған сақтандыру тарифін, аварияларды оқшаулауға және олардың салдарын жоюға байланысты шығындарды өтеуді қолдану арқылы қайта қарауРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты2027 жылғы 2-тоқсанТЖМ, ҚМ, ӨҚМ, ЭМ, ҚНРДА (келісу бойынша)Қажет етілмейдіҚажет етілмейді
77Қауіпті өндірістік объектілердің иелерінің өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жол берілген бұзушылықтар үшін жауапкершілігін күшейту мәселесін пысықтауҚазақстан Республикасының Үкіметіне ұсыныстар2027 жылғы 3-тоқсанТЖМҚажет етілмейдіҚажет етілмейді

Ескертпе: аббревиатуралардың толық жазылуы

Қысқартылған атауыТолық атауы
АДБАзия даму банкі
АИИДБАзия инфрақұрылымдық инвестициялар банкі
АШМҚазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі
«Атамекен» ҰКПҚазақстан Республикасының «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы
ҒЖБМҚазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі
ЦДИАӨМҚазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі
ЖОМСЖұмыскерді жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру
ДСМҚазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі
ЕХӘҚМҚазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
ЖАОЖергілікті атқарушы органдар
ККМҚазақстан Республикасының Көлік министрлігі
ҚМҚазақстан Республикасының Қаржы министрлігі
ҚДБҚазақстанның Даму Банкі
ҚНРДАҚазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі
«ҚТЖ» ҰК» АҚ«Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы
МАМҚазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
ОМҚазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі
ӨҚМҚазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі
РСҚКРеттеушілік саясаттың консультативтік құжаты
СРИМҚазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі
СИМҚазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі
СІМҚазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі
ТжКБТехникалық және кәсіптік білім беру
ТЖМҚазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі
ТСМҚазақстан Республикасының Туризм және спорт министрлігі
ҚР ҰҚҚазақстан Республикасының Ұлттық қоры
ҰСБҚазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы
ҰЭМҚазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі
ХГҚ және АҚХШ жөніндегі ВАКҚазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі жанындағы халықаралық гуманитарлық құқық және адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттар бойынша ведомствоаралық комиссия
ХҚҰХалықаралық қаржы ұйымы
ЭМҚазақстан Республикасының Энергетика министрлігі
ЭТРМҚазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі

 

 

 

 

 

 

 

 

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау