Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 5 ақпандағы № 66 қаулысы.
Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
- Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.
- Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты орталық, жергілікті атқарушы органдар, Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдар (келісу бойынша) және өзге де ұйымдар (келісу бойынша):
- Тұжырымдаманы іске асыру жөнінде қажетті шаралар қабылдасын;
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қарашадағы № 790 «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жоспарлау жүйесін бекіту туралы» қаулысымен белгіленген тәртіппен және мерзімдерде Тұжырымдаманың орындалу барысы туралы ақпарат ұсынсын.
- Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігіне жүктелсін.
- Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
| Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі | А. Смайылов |
|---|
| Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 5 ақпандағы № 66 қаулысымен бекітілген |
|---|
Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы
Ескерту. Тұжырымдама – ҚР Үкіметінің 2024 жылғы 28 тамыздағы № 695 қаулысымен жаңа редакцияда жазылған.
Мазмұны
1-бөлім. Паспорт (негізгі параметрлер)
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
4-бөлім. Су саласын дамыту пайымы
5-бөлім. Су саласын дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері
6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер
7-бөлім. Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары (Тұжырымдамаға қосымша)
1-бөлім. Паспорт (негізгі параметрлер)
Жүктеу
| Атауы | Қазақстан Республикасының су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы |
|---|---|
| Әзірлеу негіздері | 1. Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 13 қыркүйектегі № 1008 «Мемлекет басшысының 2022 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» атты Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы. 2. Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 26 қарашадағы № 2 «Қазақстан Республикасы Президентінің «Әділетті Қазақстан – баршаға және әрқайсысына. Қазір және әрдайым» сайлауалды бағдарламасын іске асыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы. 3. Қазақстан Республикасы Президентінің төрағалығымен өткен 2024 жылғы 1 сәуірдегі су тасқыны жағдайы жөніндегі кеңес хаттамасы № 24-01-7.4 (2.4-тармақ). 4. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі А.А. Смайыловтың төрағалығымен өткен саланы/аяны дамыту тұжырымдамаларының жобаларын таныстыру жөніндегі кеңес хаттамасы, 2023 жылғы 20 ақпандағы № 12-03/07-1230. 5. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі А.А. Смайыловтың төрағалығымен өткен Қазақстан Республикасы Су кеңесі отырысының 2022 жылғы 18 қазандағы № 17-03/07-1183 хаттамасы. 6. Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2022 жылғы 21 қыркүйектегі № 17-07/4652//22-4596, 4619 тапсырмасы, Есеп комитетінің республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі 2022 жылғы 11 тамыздағы № 20-1-Н «Оңтүстік өңірді сумен қамтамасыз ету жөніндегі шараларды іске асырудың мемлекеттік аудитінің қорытындылары туралы» нұсқамасын орындау бойынша. |
| Әзірлеуге жауапты мемлекеттік орган | Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі |
| Іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар мен ұйымдар | Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі; Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі; Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі; Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі; Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі; Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі; Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі; Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі; Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі; Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі; Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі; Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі; Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі; Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі; Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті; Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі; Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы; облыстардың, Астана, Алматы және Шымкент қалаларының әкімдіктері; «Қазгидрогеология» ұлттық гидрогеологиялық қызметі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы; «Қазсушар» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны; «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік кәсіпорны; «Қазақстан Ғарыш Сапары» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы; «Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі; жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары |
| Іске асыру мерзімдері | 2024 – 2030 жылдар |
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
2.1. Су ресурстарының қазіргі жай-күйін бағалау
Су ресурстарын тиімді басқару су балансын сақтап, барлық су пайдаланушылар мен су тұтынушылардың суға деген қажеттілігін қанағаттандыру арқылы елдің орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуын, сондай-ақ су, азық-түлік және энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі факторы болып табылады.
Бұл ретте су ресурстарын қазіргі заманғы тұтыну және пайдалану көбінесе орнықты әрі ұтымды сипатта болмайды, бұл олардың шамадан тыс пайдаланылуына, ластануына және сарқылуына алып келеді.
Жаһандық климаттың өзгеруінің әсері жағдайды қиындата түсуде, бұл құрғақшылық пен су тасқынына, су сапасының және қауіпсіз ауызсудың қолжетімділігінің нашарлауына алып келеді.
Су ресурстарына түсетін жүктеменің күшеюі және климаттың өзгеруіне байланысты экстремалды құбылыстар қарқындылығының артуы жағдайында су ресурстарын басқару жүйесін жетілдіру инфрақұрылымдық, институционалдық, қаржылық және өзге де проблемалық мәселелерді шешу үшін аса маңызды.
2.1.1. Жерүсті суларының ресурстары
Гидрографиялық қағидат бойынша елдің аумағы 8 су шаруашылығы бассейніне бөлінген: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай және Шу-Талас.
Су ресурстарының негізгі көлемі орташа көпжылдық көлемі 106 км³ болатын жерүсті сулары есебінен қамтамасыз етіледі, оның ішінде 55,7 %-ы ел аумағында қалыптасады, қалған 44,3 %-ы Қытайдан, Өзбекстаннан, Ресейден және Қырғызстаннан келетін трансшекаралық өзендер ағыны есебінен қамтамасыз етіледі, бұл елдегі қазіргі және ықтимал су проблемаларын шешу үшін трансшекаралық ағындарды реттеудің маңызын едәуір арттырады (1-кестені қараңыз).
1-кесте. Өзен ағынының орташа көпжылдық ресурстары¹, км³
Жүктеу
| № р/с | Су шаруашылығы бассейндері | Жергілікті ресурстар | Елден тыс жерлерден келетін ағын | Жиынтық ресурстар³ | Елден тыс жерлерге ағын | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| барлығы | іргелес елдер аумағында қалыптасқан² | барлығы | қайтарымсыз | қайтарымды | ||||
| 1 | Арал-Сырдария | 3,20 | 16,9 | 16,5 | 19,7 | 0,38 | 0,38 | |
| 2 | Балқаш-Алакөл | 18,5 | 13,5 | 12,5 | 31,0 | 0,96 | 0,96 | |
| 3 | Ертіс | 26,8 | 8,32 | 6,96 | 33,8 | 25,1 | 23,7 | 1,36 |
| 4 | Есіл | 2,81 | 2,81 | 1,80 | 1,80 | |||
| 5 | Жайық-Каспий⁴ | 3,39 | 8,86 | 7,87 | 11,3 | 0,99 | 0,99 | |
| 6 | Нұра-Сарысу⁵ | 1,30 | 1,30 | |||||
| 7 | Тобыл-Торғай | 1,82 | 0,45 | 0,45 | 2,27 | 0,49 | 0,49 | |
| 8 | Шу-Талас⁶ | 1,44 | 2,77 | 2,77 | 4,21 | |||
| ҚР бойынша барлығы | 59,3 | 50,8 | 47,1 | 106 | 29,7 | 26,0 | 3,70 |
Ескертпелер:
¹ «География және су қауіпсіздігі институты» акционерлік қоғамының деректері бойынша.
² 5-бағанда іргелес елдердің аумағында қалыптасқан елден тыс жерлерден келетін ағын Қазақстан аумағында қалыптасқан қайтарымды ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
³ 6-бағанда өзен ағынының жиынтық орташа көпжылдық ресурстары жергілікті ресурстар мен іргелес елдердің аумағында қалыптасқан ағынды ескере отырып көрсетілген ([6]=[3]+[5]).
⁴ Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейніне келетін ағын Еділ өзенінің Қиғаш және Шаровка тармақтары арқылы келетін ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
⁵ Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейніндегі өзен ағынының жиынтық орташа көпжылдық ресурстары Қ.И. Сәтбаев атындағы канал арқылы Ертіс су шаруашылығы бассейнінен берілетін 0,70 км³ көлеміндегі суды есепке алмағанда көрсетілген.
⁶ Шу-Талас су шаруашылығы бассейніне келетін ағын Қырғыз Республикасының аумағынан каналдар арқылы келетін ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
2023 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша Қазақстан аумағындағы өзендердің орташа көпжылдық ағыны 1960 жылмен салыстырғанда 12,5 км³-ге азайды, оның ішінде 9,0 км³ немесе қысқарудың жалпы көлемінің 72 %-ы жергілікті өзендердің үлесіне, ал 3,5 км³ немесе 28 %-ы трансшекаралық өзендердің үлесіне тиесілі. Жергілікті өзендер ағынының қысқаруы Балқаш-Алакөл және Тобыл-Торғай бассейндерінен басқа барлық бассейндерде орын алды.
Су ресурстары ел аумағында біркелкі бөлінбеген, сондықтан республиканың жекелеген өңірлеріндегі жерүсті су ресурстарымен қамтамасыз етілу жағдайы айтарлықтай ерекшеленеді.
Жерүсті суларының меншікті ресурстарымен елдің оңтүстік-шығыс және шығыс өңірлері (Ертіс және Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейндері) неғұрлым жақсы қамтамасыз етілген. Орталық өңір (Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні) ресурстармен ең аз қамтамасыз етілген.
Су ресурстарының іргелес елдердің аумағынан келетін ағынға барынша тәуелді өңірлері елдің оңтүстік, оңтүстік-шығыс және батыс өңірлері болып табылады (Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Шу-Талас және Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейндері).
2.1.2. Жерасты суларының ресурстары
Қазақстанда жерасты суларын пайдалану проблемасы өте өткір тұр. 2023 жылғы деректер бойынша ел аумағында бекітілген пайдалану қорлары 43 120,56 мың м³/тәулік көлемінде болатын 4 416 кен орны (5 384 учаске) бар, оның ішінде санаттар бойынша:
А (игерілген) – 13 428,23 мың м³/тәулік;
В (барланған) – 13 481,26 мың м³/тәулік;
С1 (алдын ала бағаланған) – 10 675,31 мың м³/тәулік;
С2 (анықталған) – 5 535,75 мың м³/тәулік.
Болжамды қорлар шамамен 40 км³/жылды құрайды.
Нысаналы мақсаты бойынша пайдалану қорлары мыналарға бөлінеді:
- шаруашылық-ауызсумен жабдықтау (бұдан әрі – ШАЖ) үшін – 13 882,66 мың м³/тәулік (3 692 кен орны, 4 288 учаске);
- өндірістік-техникалық сумен жабдықтау (бұдан әрі – ӨТСЖ) үшін, мұнда дренаждық сулар да есепке алынған – 1 932,6 мың м³/тәулік (377 кен орны, 407 учаске);
- жерлерді суару (бұдан әрі – ЖС) үшін – 17 384,91 мың м³/тәулік (155 кен орны, 287 учаске);
- ШАЖ және ӨТСЖ үшін – 3 047,23 мың м³/тәулік (164 кен орны, 314 учаске);
- ШАЖ және ЖС үшін – 4 951,94 мың м³/тәулік (18 кен орны, 78 учаске);
- ШАЖ, ӨТСЖ, ЖС үшін – 725,0 мың м³/тәулік (1 кен орны);
- ШАЖ, ЖС, бұлақ ағынына келтірілген зиянды өтеуге арналған қорлар – 1 109,7 мың м³/тәулік (1 кен орны, 3 учаске).
Қазақстан аумағында жерасты су ресурстарының бөлінуі өте біркелкі емес. Минералдануы 1 г/л-ге дейінгі жерасты су ресурстарының шамамен 68 %-ы оңтүстік өңірде: Алматы, Жамбыл, Түркістан және Қызылорда облыстарында шоғырланған.
Ақтөбе облысы шаруашылық-ауызсумен жабдықтауға арналған жерасты суларының қорымен сенімді қамтамасыз етілген. Батыс Қазақстан, Қостанай, Ақмола облыстары қорлармен ішінара, ал Атырау, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстары жеткіліксіз қамтамасыз етілген.
1960 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанның бүкіл аумағында 1:200 000 масштабтағы карталар әзірлене отырып, гидрогеологиялық түсірілім жүргізілді. Сонымен қатар қазіргі уақытта облыстар мен өзен бассейндері бөлінісінде жерасты суларының қорлары, су қабаттарының таралу аймақтары, олардың қалыңдығы мен кен орындарының координаттары туралы өзекті деректер жоқ.
2.1.3. Су ресурстарын пайдалану
Экономика салалары мен халықтың қажеттіліктеріне су алу көлемі 2020 жылы 24,9 км³, 2021 жылы – 24,5 км³, 2022 жылы – 25,0 км³ және 2023 жылы – 24,9 км³ құрады. Бұл үрдіс тұрақты, алайда елдің батысында мұнай-газ секторының және орталық Қазақстанда тау-кен өнеркәсібі секторының даму қарқынының жеделдеуі салдарынан су алу көлемінің ұлғаюы мүмкін.
Өнеркәсіптің үлесіне жалпы су алудың 23,5 %-ы тиесілі, оның 94,7 %-ы жерүсті көздері есебінен және 5,3 %-ы жерасты сулары есебінен қамтамасыз етіледі. Өнеркәсіп алған судың жалпы көлемінің 75 %-ы нормативтік тазартудан өтіп, су объектілеріне төгіледі.
Ауыл шаруашылығының су тұтыну үлесі жалпы су алудың 60 %-ын құрайды. 2020 жылдан 2022 жылға дейінгі орта есеппен ауыл шаруашылығы қажеттіліктеріне су алу 14,8 км³ құрады, оның 77 %-ы 1,18 млн га алаңдағы тұрақты суару қажеттіліктеріне пайдаланылды, ал қалған 3,61 км³ лиманды суару, шабындықтарды суға бастыру, ауыл шаруашылығын сумен жабдықтау және жайылымдарды суландыру арасында бөлінді. Суды алу 98,8 %-ға жерүсті көздерінен жүзеге асырылды.
Бұл ретте ауыл шаруашылығында 2020 жылдан бастап суару және суарылған жерлерге су алу көлемінің төмендеуі байқалады, ал шығындардың су алуға қатысты арақатынасы іс жүзінде өзгеріссіз қалуда.
2-кесте. Қазақстан Республикасының су шаруашылығы бассейндері бойынша тұрақты суаруға су алу динамикасы
Жүктеу
| № р/с | Су шаруашылығы бассейндері | 2020 жыл: суарылған жерлер, мың га | 2020 жыл: су алу, млн м³ | 2020 жыл: үлестік шығыс, мың м³/га | 2021 жыл: суарылған жерлер, мың га | 2021 жыл: су алу, млн м³ | 2021 жыл: үлестік шығыс, мың м³/га | 2022 жыл: суарылған жерлер, мың га | 2022 жыл: су алу, млн м³ | 2022 жыл: үлестік шығыс, мың м³/га | 2023 жыл: суарылған жерлер, мың га | 2023 жыл: су алу, млн м³ | 2023 жыл: үлестік шығыс, мың м³/га |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Арал-Сырдария | 642 | 7 456 | 11,6 | 536 | 6 920 | 12,9 | 590 | 6 781 | 11,5 | 694 | 7 126 | 10,2 |
| 2 | Балқаш-Алакөл | 456 | 3 401 | 7,5 | 453 | 3 310 | 7,3 | 312 | 3 347 | 10,7 | 291 | 3 229 | 11,1 |
| 3 | Ертіс | 49 | 165 | 3,4 | 48 | 158 | 3,3 | 52 | 174 | 3,3 | 63 | 187 | 2,96 |
| 4 | Есіл | 6 | 10 | 1,8 | 9 | 14 | 1,5 | 8 | 5 | 0,6 | 12 | 11 | 0,92 |
| 5 | Жайық-Каспий | 12 | 46 | 3,9 | 12 | 48 | 4,1 | 15 | 47 | 3,2 | 13 | 48 | 3,69 |
| 6 | Нұра-Сарысу | 24 | 74 | 3,1 | 9 | 74 | 7,9 | 20 | 74 | 3,7 | 25 | 92 | 3,68 |
| 7 | Тобыл-Торғай | 6 | 13 | 2,2 | 7 | 13 | 2,0 | 8 | 20 | 2,3 | 8 | 21 | 2,63 |
| 8 | Шу-Талас | 84 | 936 | 11,2 | 104 | 936 | 9,0 | 139 | 1 040 | 7,5 | 122 | 1 002 | 8,21 |
| Барлығы: | 1 277 | 12 101 | 9,5 | 1 177 | 12 101 | 10,3 | 1 144 | 11 489 | 10,0 | 1 228 | 11 905 | 9,69 |
Ескертпе: Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі Су шаруашылығы комитетінің су ресурстарын пайдалану мен қорғауды реттеу жөніндегі бассейндік инспекцияларының есептері бойынша.
Су ресурстарын тұтынатын ең ірі ауыл шаруашылығы саласы тұрақты суару болып табылады, онда су тұтынудың үлестік нормаларының 2011 жылғы 8,5 м³/га-дан 2022 жылы 10 м³/га-ға дейін ұлғаюының теріс үрдісі байқалады. «Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС (бұдан әрі – «ҚазСШҒЗИ» ЖШС) бағалауы бойынша, бұл ауыл шаруашылығы дақылдарының су тұтыну нормативтерінің ұлғаюына әсер ететін климаттың өзгеруімен байланысты. Осылайша, вегетациялық кезеңдегі суару саны орта есеппен 5-тен 6-ға дейін артты.
Қазіргі уақытта суарудың су үнемдеу технологияларын енгізу қарқыны жылына орта есеппен 30,0 мың га құрайды, бұл ретте ең аз қажетті деңгей жылына 150 мың га болуы тиіс (1-суретті қараңыз).
1-сурет. Қазақстан Республикасында суарудың су үнемдеу технологияларын енгізу динамикасы
Ескертпе: «ҚазСШҒЗИ» ЖШС деректері бойынша.
Өзендердің негізгі бассейндері бойынша су ресурстарына антропогендік жүктеменің теңгерімсіздігі және осыған байланысты су ресурстарының тапшылығы байқалады.
Өзендерге түсетін антропогендік жүктеме деңгейін талдау мынаны көрсетеді. Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні су ресурстарына түсетін аса жоғары жүктемемен сипатталады. Қолда бар су ресурстарының 88 %-ы өндірістік қажеттіліктерге пайдаланылатындықтан, олар шаруашылық айналымына толық тартылған, ал болашақта орталық Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы су жеткізетін Ертіс өзенінен су алатын Қаныш Сәтбаев атындағы каналдың қауіпсіз пайдаланылуына байланысты болады.
Арал-Сырдария және Шу-Талас су шаруашылығы бассейндерінде су ресурстарына түсетін өте жоғары жүктеме байқалады. Бұдан басқа, Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейніндегі өзен ағыны ресурстарының шамамен 90 %-ы Орталық Азияның іргелес елдерінен келсе, Шу-Талас су шаруашылығы бассейніндегі өзендер ағынының 75 %-ы Қырғызстан аумағында қалыптасады.
Қолда бар су ресурстары халық пен экономика салаларының қажеттіліктерін өтемейді, бұл Түркістан, Қызылорда және Жамбыл облыстарының одан әрі әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін сындарлы фактор болып табылады.
Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейнінде ауыл шаруашылығы қажеттіліктеріне су алудың үлесі 98 %-ды құрайды, өйткені осы бассейнде елдің суармалы алаңдарының 35 %-дан астамы орналасқан (Түркістан және Қызылорда облыстары). Бұл алаңдарда күріш пен мақта сияқты суды көп қажет ететін ауыл шаруашылығы дақылдары өсіріледі. Ауыл шаруашылығы дақылдарын тұрақты суару үшін су беру кезінде орта есеппен жалпы су алудың 1,7 км³ көлемінде шығындар орын алады.
Шу-Талас су шаруашылығы бассейнінде жалпы су алудың 97 %-ы суаруға пайдаланылады, мұнда суды тасымалдау кезіндегі шығындар орта есеппен жалпы су алудың 0,6 км³ құрайды.
Есіл су шаруашылығы бассейнінде жергілікті су ресурстарына жоғары жүктеме байқалады, олардың 96 %-ы шаруашылық-тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылады.
Сондай-ақ Астана қаласын сумен жабдықтау өткір проблема болып табылады, бұл халық санының тұрақты өсуіне байланысты. 2020 жылға дейін елорда тұрғындарының су тұтынуы тәулігіне 269 мың м³ құраса, 2022 жылдан бастап тәулігіне 311 мың м³ құрады. Қалада тұрғын үй орамдарының белсенді құрылысына байланысты болжам бойынша 2026 жылға қарай су тұтыну тәулігіне 340 мың м³-ге жетеді.
Бүгінде елорданы сумен жабдықтау 1969 жылы салынған және 500 мың адамға есептелген жалғыз көз – Астана су қоймасынан жүзеге асырылады. Қала халқының өсуіне (1,3 млн адам) байланысты Астана қаласы үшін ауызсудың резервтік көзін құру қажеттілігі күшейіп отыр.
Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейнінде су ресурстарына түсетін жүктеме орташа деңгейде, бұл ретте шектеуші фактор өзен ағынының 71 %-ының Ресейден келуі болып табылады. Бассейннің негізгі проблемалары – өзен ағынының реттелуі және Ресей аумағынан ластаушы заттардың төгілуі салдарынан Жайық өзенінің сарқылуы (тайыздануы) және ластануы.
Балқаш-Алакөл және Ертіс өзендерінің су шаруашылығы бассейндерінде орташа жүктеме, ал Тобыл-Торғай бассейнінде су ресурстарына төмен жүктеме байқалады, тиісінше, аталған өзен су шаруашылығы бассейндерінде іргелес елдерден су келуі сақталған жағдайда одан әрі әлеуметтік-экономикалық даму үшін жеткілікті су-ресурстық әлеует бар.
Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейнінде жалпы су алудың 83 %-ы ауыл шаруашылығында пайдаланылады, мұнда шығындар жалпы су алудың 1,0 км³ құрайды.
Ертіс су шаруашылығы бассейнінде бірінші кезектегі шара Ертіс өзеніндегі су сапасын жақсарту болып табылады, ол қазіргі кезеңде орталық Қазақстанның өнеркәсіптік және шаруашылық-ауызсу қажеттіліктерін сумен қамтамасыз етудің негізгі көзі болып табылады. Бұқтырма және Шүлбі су қоймаларының гидроэнергетикалық режимде жұмыс істеуіне байланысты көктемгі су тасқыны кезінде Ертіс өзенінің жайылмасын су басу проблемалары бар.
Тобыл-Торғай бассейнінің қолда бар өзен ағыны ресурстары 2,1 км³ құрайды, оның 29 %-ы Ресей аумағында қалыптасады. Тобыл-Торғай өзен су шаруашылығы бассейнінде сумен жабдықтау жүйелеріндегі су шығындары 20 %-ды құрайды.
Өзен су шаруашылығы бассейндері бөлінісіндегі су шаруашылығы жағдайын талдау ел аумағында өзен су ресурстарының аса біркелкі бөлінбеуіне байланысты өзен ағынының қолда бар бос ресурстарына сенім арту мүмкін еместігін көрсетеді. Бұл су шаруашылығы бассейндері мен экономика салаларын сумен жабдықтаудың тұрақсыздығына және біркелкі болмауына алып келеді.
Алдын ала болжамдар бойынша, 2030 жылға дейінгі су шаруашылығы балансы ішкі өзен ағыны ресурстарының 106 км³-ден 104 км³-ге дейін қысқаратынын көрсетеді, бұл іргелес елдердің аумағынан келетін ағынның 50,8 км³-ден 46,4 км³-ге дейін қысқаруы есебінен болады (3-кестені қараңыз), бұл ретте жергілікті қалыптасатын ресурстардың ұлғаюы күтіледі.
3-кесте. Климат пен антропогендік жүктемені ескере отырып, 2030 жылға қарай Қазақстан Республикасы өзен ағыны ресурстарының болжамды мәндері¹, км³
Жүктеу
| № р/с | Су шаруашылығы бассейндері | Жергілікті ресурстар | Елден тыс жерлерден келетін ағын | Жиынтық ресурстар³ | Елден тыс жерлерге ағын | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| барлығы | іргелес елдердің аумағында қалыптасқан² | барлығы | қайтарымсыз | қайтарымды | ||||
| 1 | Арал-Сырдария | 4,01 | 14,4 | 13,9 | 17,9 | 0,48 | 0,48 | |
| 2 | Балқаш-Алакөл | 19,2 | 12,5 | 11,5 | 30,7 | 0,99 | 0,99 | |
| 3 | Ертіс | 27,1 | 7,13 | 5,82 | 32,9 | 22,9 | 21,6 | 1,31 |
| 4 | Есіл | 2,61 | 2,61 | 1,47 | 1,47 | |||
| 5 | Жайық-Каспий⁴ | 3,33 | 8,63 | 7,66 | 11,0 | 0,97 | 0,97 | |
| 6 | Нұра-Сарысу⁵ | 1,91 | 1,91 | |||||
| 7 | Тобыл-Торғай | 2,03 | 0,59 | 0,59 | 2,62 | 0,98 | 0,98 | |
| 8 | Шу-Талас⁶ | 1,54 | 3,21 | 3,21 | 4,75 | |||
| ҚР бойынша барлығы | 61,7 | 46,4 | 42,7 | 104 | 27,8 | 24,0 | 3,75 |
Ескертпелер:
¹ «География және су қауіпсіздігі институты» акционерлік қоғамының деректері бойынша.
² 5-бағанда іргелес елдердің аумағында қалыптасқан елден тыс жерлерден келетін ағын Қазақстан аумағында қалыптасқан қайтарымды ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
³ 6-бағанда өзен ағынының жиынтық орташа көпжылдық ресурстары жергілікті ресурстарды (3-баған) және іргелес елдердің аумағында қалыптасқан ағынды (6-баған) ескере отырып көрсетілген.
⁴ Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейніне келетін ағын Еділдің Қиғаш және Шаровка тармақтары арқылы келетін ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
⁵ Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейніндегі өзен ағынының жиынтық орташа көпжылдық ресурстары Қ.И. Сәтбаев атындағы канал арқылы Ертіс су шаруашылығы бассейнінен берілетін 0,70 км³ көлеміндегі суды есепке алмағанда көрсетілген.
⁶ Шу-Талас су шаруашылығы бассейніне келетін ағын Қырғыз Республикасының аумағынан каналдар арқылы келетін ағынды есепке алмағанда көрсетілген.
Жергілікті ресурстардың ұлғаюы мұздықтардың еру қарқынының артуы есебінен орын алуда. Сонымен бірге мұздықтар ауданының қысқаруына қарай бұл ағын азаятын болады.
Болашақта елде халық санының, мал басының, аквакультура объектілерін өсіру көлемінің және өнеркәсіптік өндірістің айтарлықтай өсуі күтіледі, бұл аталған қажеттіліктерге су алу көлемінің ұлғаюына алып келеді.
Су ресурстарын тиімсіз пайдаланудың негізгі себептеріне өндірісте ескірген су сыйымды технологияларды қолдану, жер каналдары арқылы тасымалдау кезінде судың едәуір жоғалуы, су алу құрылыстарының суды есепке алу жүйелерімен жеткіліксіз жабдықталуы, сондай-ақ кәсіпорындарды озық су үнемдеу технологияларын, айналымды және қайталама сумен жабдықтау жүйелерін енгізуге және судың өнімсіз шығындарын қысқартуға ынталандыратын тиімді экономикалық тетіктердің болмауы жатады.
Бұдан басқа, жерасты суларын неғұрлым тиімді пайдалануға мынадай аспектілер кедергі келтіреді:
- жерасты суларының пайдалану қорларын игеру, сондай-ақ геотермалдық сулар әлеуетін пайдалану деңгейінің төмендігі;
- суару мақсаттарына арналған жерасты сулары қорлары туралы деректердің қайта бекітілмеуі;
- бекітілген жерасты сулары қорларының шамамен 90 %-ының пайдаланылмауы;
- жерасты суларының едәуір бөлігінің бекітілген жерасты сулары қорлары жоқ жер қойнауы учаскелерінде өндірілуі;
- оларды пайдалану режимінің бұзылуы, сондай-ақ жер қойнауының бөлінбеген қорында нормадан тыс өндіру салдарынан жерасты сулары кен орындарының сарқылуы;
- қарқынды жер қойнауын пайдалану салдарынан жерасты сулары кен орындарының ластануы. Мысалы, Түркістан облысының Созақ ауданындағы ұңғымалар уранның жерасты кен орындарына күкірт қышқылын айдау кезінде ластанып, істен шығады.
2.2. Орта мерзімді перспективада шешуді талап ететін су саласының негізгі проблемалары
2.2.1. Су ресурстарын ұтымсыз және тиімсіз пайдалану
1. Ауыл шаруашылығында су ресурстарын тиімсіз пайдалану
Өзен ағыны ресурстарының (трансшекаралық және жергілікті) азаюының болжамды мәндері аясында, әсіресе ауыл шаруашылығында, суды ысыраппен пайдалану проблемасы бар.
Ауыл шаруашылығында суды пайдалану өнімділігінің төмендігі суармалы жерлер инфрақұрылымының техникалық жай-күйінің нашарлауына байланысты байқалады. Нәтижесінде соңғы 30 жылда суды суару алқабына жеткізу кезінде оны пайдалану коэффициенті 0,8-ден 0,5-0,55-ке дейін төмендеді.
Бұл ретте су алудың негізгі үлесі (60 %) ауыл шаруашылығына тиесілі. Ауыл шаруашылығы тұтынатын су көлемінде негізгі үлес тұрақты суаруға тиесілі (2009 жылы – 10,6 км³, 2022 жылы – 11,2 км³), мұнда су алудың өсуімен бірге шығындар да артуда (2009 жылы – 2 км³, 2022 жылы – 2,2 км³). Бұдан суармалы егіншілікке арналған суды тасымалдау кезіндегі шығындар көлемі жүргізіліп жатқан су шаруашылығы инфрақұрылымын жаңғырту жұмыстары нәтижесінде 2009 жылдан бастап 15 %-ға төмендегені байқалады. Дегенмен, 2022 жылдың қорытындысы бойынша суармалы егіншіліктегі шығындардың үлесі жоғары деңгейде қалып отыр және 65 %-ды құрайды.
Бұл ретте суармалы егіншіліктің негізгі бөлігі шоғырланған елдің оңтүстік өңірлерінде су үнемдеу технологияларын енгізу деңгейі суармалы жерлердің жалпы алаңының небәрі 3 %-ын құрайды.
Суарылатын егіншілікте тазартылған тұрмыстық және өнеркәсіптік сарқынды суларды пайдалану деңгейінің төмендігі байқалады, бұл оларды қолдану әдістемесінің болмауына байланысты.
Егер экономика салалары мен халықтың су ресурстарын пайдалану жөніндегі қазіргі жағдай сақталатын болса, 2029 жылға қарай су тапшылығына байланысты әлеуметтік-экономикалық даму қарқынының төмендеу қаупі бар.
2. Су ресурстарын пайдалануды тиісінше есепке алу мен бақылаудың болмауы
Суармалы егіншілікте суды есепке алу төмен деңгейде ұйымдастырылған. Шаруашылық-пайдаланушыларға су бөлу нүктелері сенімді әрі дәл есепке алу құралдарымен жабдықталмаған.
Суды өлшеу ескірген әдістермен жүзеге асырылады және барлық аспаптар тиісті калибрлеу мен аттестаттаудан өтпейді. Бұл суды есепке алу дәлдігінің төмендеуіне және көрсетілетін қызметтер құнының негізсіз ұлғаюына алып келеді, бұл су ресурстарын жоспарлау мен пайдалануды оңтайландыруда проблемалар туындатуы мүмкін.
Сонымен қатар республикада су есепке алу аспаптарын жаппай өндіру жолға қойылмаған, бұл барлық су пайдаланушыларды олармен жедел жабдықтауға, суды есепке алу дәлдігін және суару суы үшін төлемдердің жиналуын арттыруға ықпал етуі мүмкін еді.
Бұдан басқа, өзен арналарының бойында пайдалы қазбаларды ауқымды өндіру кезінде жеткіліксіз бақылау шағын өзендер мен олардың салаларының құрғауына алып келеді. Бұл проблема әсіресе Алматы, Жамбыл, Түркістан облыстарында және Жетісу облысында өзекті. Өзен арналары мен тау бөктеріндегі аймақтарда жер қойнауын игеру шағын өзендердің жойылуына алып келеді, бұл жерасты және жерүсті суларының қалыптасуына теріс әсер етеді. Сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың республикалық маңызы бар су шаруашылығы объектілерінен құм-қиыршықтас қоспасын заңсыз әкету фактілері бар. Бұл ретте канал арналарының бойында заңсыз карьерлер пайда болып, олардың конструктивтік бөліктерінің бұзылуы салдарынан су шаруашылығы объектісіне зиян келтіріледі.
«Қазсушар» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының (бұдан әрі – «Қазсушар» ШЖҚ РМК) балансында ірі су қоймалары (Шардара, Астана, Сергеев, Кеңгір, Қаратомар және т.б.) және Көксарай контрреттегіші бар, олар демалыс үшін танымал орындарға айналды. Сонымен бірге көптеген су айдындарында жайлы әрі қауіпсіз демалыс үшін қарапайым жағдайлар жоқ. Бұл ретте Қазақстан Республикасының су заңнамасында су объектілерін сауықтыру және рекреациялық мақсаттарда арнайы рұқсатсыз пайдалануға мүмкіндік көзделген, сел қаупі бар су объектілері бұған кірмейді. Алайда жарғылық қызметтің шектеулілігі «Қазсушар» ШЖҚ РМК-ға осы объектілердегі қазіргі жағдайды жақсарту үшін қолда бар рекреациялық ресурстарды пайдалануға мүмкіндік бермейді.
2.2.2. Ескірген су шаруашылығы инфрақұрылымы
1. Су шаруашылығы инфрақұрылымының тиісті техникалық жай-күйде болмауы
Суды су пайдаланушыларға үздіксіз және қауіпсіз беру үшін объектілерге тұрақты техникалық қызмет көрсету және олардың жай-күйін бақылау, жоспарлы және авариялық жөндеу, сондай-ақ олардың тиімділігі мен сенімділігін арттыру мақсатында қолданыстағы жүйелерді жаңғырту және техникалық жетілдіру шешуші маңызға ие.
Қазақстанның су шаруашылығы кешеніне жобалық көлемі 87,8 км³ болатын 405 су қоймасы, 118 гидроторап, 8 577 канал, 461 бөгет және 3 805 өзге де құрылыс, оның ішінде 1 502 тірек құрылыс кіреді, олар тұрақты тексеруді қажет етеді.
Республика бойынша су шаруашылығы жүйелері мен құрылыстарының нақты тозуы орта есеппен 70 %-дан асады. Көптеген су шаруашылығы объектілері 30-50 жылдан астам уақыт бойы күрделі жөндеусіз және реконструкциясыз пайдаланылып келеді, бұл оларды жоғары қауіпті объектілер қатарына жатқызады.
Гидротехникалық құрылыстардың (бұдан әрі – ГТҚ) көпшілігі негізгі конструкциялардың жоғары тозуына, шаршауына және күрделі жөндеудің, реконструкция мен жаңғыртудың уақтылы жүргізілмеуіне байланысты сенімді пайдалану талаптарына сәйкес келмейді.
Жалпы алғанда, су шаруашылығы инфрақұрылымының тиісті техникалық жай-күйде болмауы салдарынан 2020 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде магистральдық каналдар арқылы суды тасымалдау кезіндегі шығындар алынған судың 20 %-ын құрады. Шаруашылықаралық және шаруашылықішілік каналдардағы, сондай-ақ алқаптардағы шығындарды ескергенде, шығындар 50 %-дан асады. Салыстыру үшін: Сингапурда суды тасымалдау кезіндегі шығындар 5 %-ды, Жапонияда – 7 %-ды, Нидерландта – 6 %-ды, Францияда – 19 %-ды құрайды.
2. Су шаруашылығы жүйелері мен құрылыстарын көпфакторлы тексерумен толық қамтымау
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі жөндеу жұмыстарының орталықтандырылған есебін тек республикалық құрылыстар бойынша жүргізеді.
Нәтижесінде коммуналдық және жеке меншік құрылыстар назардан тыс қалып отыр, алайда ең ірі авариялар дәл осы объектілерде тіркеледі – Қызылағаш (2010 жыл, Жетісу облысы) және Көкпекті (2014 жыл, Қарағанды облысы) бөгеттерінің бұзылуы салдарынан 50 адам қаза тапты.
Көрсетілген төтенше жағдайлар ГТҚ қауіпсіздігін қамтамасыз ету және жүйелі мониторинг жүргізу, сондай-ақ нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру қажеттілігін туындатады.
Алайда қазіргі уақытта су пайдаланушылар су объектілерін пайдалану кезінде олардың тиісті күтіп-ұсталуын қамтамасыз етпейді, өйткені арнайы су пайдалану туралы шарттар жасасу кезінде жалға алушыларға тек су айдынын пайдалану құқығы беріледі, ал ГТҚ-ны күтіп-ұстау жергілікті атқарушы органдардың міндетінде қалады.
Сонымен бірге Қазақстан Республикасының су заңнамасына сәйкес су пайдаланушылар су шаруашылығы құрылыстары мен техникалық құрылғыларды жарамды күйде ұстауға міндетті.
Су заңнамасының талаптарына сәйкес ГТҚ меншік иелері ГТҚ-ның аспаптық жай-күйін анықтауға және қауіпсіздік декларациясын жүргізуге мүмкіндік беретін көпфакторлы тексеру жүргізеді: 25 жылдан астам пайдаланылып келе жатқан су шаруашылығы жүйелері мен құрылыстары бойынша – жыл сайын, ал 25 жылға дейін пайдаланылып келе жатқандары бойынша – 5 жылда бір рет.
ГТҚ-ны көпфакторлы тексерудің (кешенді талдаудың) мақсаттары ГТҚ-ның, ГТҚ негізгі жабдықтарының нақты техникалық жай-күйін бағалау, олардың элементтерінің қалдық ресурсын айқындау, сондай-ақ белгіленген (немесе 25 жылдық) пайдалану мерзімінен тыс ГТҚ-ны одан әрі пайдалану мүмкіндігін бағалау үшін қауіпсіздік тапшылығын белгілеу болып табылады. ГТҚ-ны көпфакторлы тексеру нәтижелері ГТҚ-ны пайдалану мерзімін ұзартуға дайындау үшін негіз болып табылады.
Сонымен бірге өткен жылдардың тәжірибесі Қазақстанда жүргізілетін ГТҚ тексерулері ГТҚ-ның жалпы жай-күйіне қатысты мәселелердің барлық ауқымын толық қамтымайтынын және оның нақты жай-күйіне объективті баға бермейтінін көрсетеді.
2024 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша 1 502 ГТҚ-ның ішінен 118-інде (жалпы санның 8 %-ы) көпфакторлы тексеру жүргізілген, оның ішінде республикалық меншікте – 32 құрылыс, коммуналдық меншікте – 79, жеке меншікте – 7 құрылыс.
Барлық 1 502 ГТҚ-да (су қоймалары – 405, дамбалар – 247, бөгеттер – 461, гидротораптар – 118, тоғандар – 271), оның ішінде республикалық меншікте – 331, коммуналдық меншікте – 936, жеке меншікте – 229, иесіз – 6 құрылыста бассейндік инспекциялардың мамандары ТЖД, жергілікті атқарушы органдармен, сондай-ақ ГТҚ меншік иелерімен бірлесіп жыл сайынғы визуалды тексерулер жүргізді, олардың қорытындысы бойынша 537-сі жөндеуді қажет етеді (республикалық меншікте – 52, коммуналдық меншікте – 427, жеке меншікте – 49, иесіз – 9).
Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігінің деректері бойынша жөндеуді қажет ететін ГТҚ саны Қарағанды облысында – 203, Шығыс Қазақстан облысында – 54, Алматы облысында – 48, Ақтөбе облысында – 29, Абай облысында – 28, Ақмола облысында – 27, Жамбыл облысында – 18, Батыс Қазақстан облысында – 15, Ұлытау облысында – 15, Жетісу облысында – 13, Қостанай облысында – 12, Қызылорда облысында – 11, Түркістан облысында – 11, Атырау облысында – 7, Солтүстік Қазақстан облысында – 5, Павлодар облысында – 3 және Маңғыстау облысында – 1, Алматы қаласында – 9 және Шымкент қаласында – 1.
2.2.3. Су ресурстарын басқару жүйесін ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету мен мониторингтің тиісті деңгейде болмауы
Су ресурстарын пайдалану мен қорғауда су объектілеріне мемлекеттік мониторинг жүргізу негізгі рөл атқарады, ол су объектілерінің сапасы мен жай-күйіне әсер ететін теріс процестерді уақтылы анықтауға және болжауға, осы процестердің алдын алу жөніндегі шараларды әзірлеуге және іске асыруға, сондай-ақ су объектілерін қорғау жөніндегі іс-шаралардың тиімділігін бағалауға бағытталған.
Елде бұзылған жағдайда халыққа ықтимал қауіп төндіретін су қоймалары бар, оларда жергілікті хабарлау жүйесі жоқ немесе ол жарамсыз күйде. Бұл жүйе төтенше жағдайдың есептік таралу аймағына кіретін елді мекендерде тұратын азаматтарды хабардар ету үшін қажет.
1. Бақылау және гидрологиялық бекеттердің қысқаруы
Негізгі проблемалардың бірі – бақылау бекеттері мен бақылау бағдарламалары санының қысқаруы. Болжамдардың әдістемелік базасы ескірген әдістер мен технологияларға негізделген, бұл гидрологиялық болжамдардың сапасына теріс әсер етеді. Аталған факторлар гидрологиялық деректер сапасының тұрақты түрде нашарлауына себеп болды.
Гидрометеорологиялық деректермен қамту деңгейі бойынша Қазақстанның мемлекеттік желісі дамыған елдерден айтарлықтай артта қалып отыр. 80-90-жылдары Қазақстанда 1 983 гидрологиялық бекет жұмыс істесе, 2010 жылға қарай олардың саны 245-ке дейін қысқарды. 2024 жылы елде 377 гидрологиялық бекет жұмыс істейді, ал ең аз қажетті саны – 516. Бұл көрсеткішке 2050 жылға дейін қол жеткізу жоспарлануда.
2. Бақылаулар сапасының төмендігі
Жерүсті суларының ластануын режимдік бақылау желісінің жай-күйі де елеулі алаңдаушылық туғызады. Гидрохимиялық бақылау пункттері санының қысқаруы, су мен түптік шөгінділерден алынатын сынамалар санының азаюы, сондай-ақ орындалатын талдамалық жұмыстар көлемінің төмендеуі байқалады. Су режимі мен сапасын бақылаудың автоматтандырылған және қашықтан басқарылатын әдістерінің болмауы, қазіргі заманғы талдамалық зертханалық жабдықтармен жеткіліксіз жарақтандырылуымен қатар, жүргізілетін бақылаулар сапасының төмен болуына себеп болады.
3. Ақпараттың шектеулі қолжетімділігі және әртүрлі дереккөздер деректерінің сәйкес келмеуі
Тағы бір елеулі проблема – су объектілеріне мемлекеттік мониторинг жүргізу нәтижелері туралы ақпараттың шектеулі қолжетімділігі. Әртүрлі дереккөздер ұсынатын су ресурстары көрсеткіштерінде алшақтықтар бар, бұл елдің су саласының нақты жай-күйі туралы объективті әрі шынайы ақпараттың болмауына алып келеді.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі Су шаруашылығы комитетінің деректері бойынша 2010 жылы өзен ағыны 181 км³, ал 2016 жылы шамамен 160 км³ құрады. Сонымен бірге «Қазгидромет» республикалық мемлекеттік кәсіпорны (бұдан әрі – «Қазгидромет» РМК) басқа деректерді келтіреді: 2010 жылы – 143,6 км³, ал 2016 жылы – 146,0 км³-ден сәл астам. Осындай алшақтықтар өзендер мен уақытша су ағындарының саны бойынша да байқалады. Мәселен, егер Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі Су шаруашылығы комитетінің деректері бойынша 39 мың өзен мен уақытша су ағыны болса, «Қазгидромет» РМК деректері бойынша олардың жалпы саны 84 мыңнан асады.
Қазіргі жағдайда автоматтандыру мен цифрландыру басқарушылық және технологиялық процестердің тиімділігін арттырудың пәрменді құралдары болып табылады. Алайда Қазақстанның су ресурстарын басқару жүйесінде өзекті ақпаратты жедел біріктіруге, жағдайды бағалауға, төтенше жағдайлар туралы ерте хабарлауды қамтамасыз етуге және нақты әрі уақтылы шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін бірыңғай цифрлық деректер базасы бар заманауи цифрлық технологиялар енгізілмеген.
2.2.4. Климаттың өзгеруі мен антропогендік жүктемені ескере отырып, экологиялық жағдайдың нашарлауы
1. Климаттың өзгеруінің су ресурстары мен гидрологиялық циклдерге теріс әсері
Халықаралық ұйымдардың болжамына сәйкес Орталық Азия мен Қазақстанда орташа температураның жоғарылау үрдісі байқалады. 2030 жылға қарай температура +1,7–1,9°C-қа, ал 2050 жылға қарай +2–3°C-қа дейін көтерілуі мүмкін.
«Қазгидромет» РМК деректері бойынша Қазақстан аумағында жер бетіне жақын ауа температурасының жылдың барлық айларында одан әрі 0,8–1,2°С-қа жоғарылауы, сондай-ақ 2029 жылға қарай орташа көпжылдық жылдық жауын-шашын мөлшерінің 1–3 %-ға өзгеруі күтіледі.
Жаһандық климаттың өзгеруінің, температураның жоғарылауының салдары экстремалды ауа райы құбылыстарының жиілігі мен ауқымының артуынан көрінеді.
Климаттың өзгеруі – бұл ең алдымен су дағдарысы. Жаһандық және өңірлік жылынуға реакция ретінде Қазақстанның бассейндік гидрологиялық циклдеріндегі өзгерістер өзен су жиналу алаптарында ылғалдың булануының артуына және өзендерге келетін ағынның азаюына, Арал және Каспий теңіздері, Балқаш көлінің деңгейінің төмендеуіне, су ресурстарына деген шаруашылық сұраныстың өсуіне, оның ішінде ауыл шаруашылығы дақылдарын суару нормаларының ұлғаюына алып келеді.
БҰҰ деректері бойынша климаттың өзгеруіне байланысты соңғы 50 жылда Орталық Азия мұздықтары 20–30 %-ға қысқарған. Бұл ретте мұздықтар вегетациялық кезеңде өзен ағынының едәуір көлемін қамтамасыз етеді.
Өзен ағынының жылдар арасындағы және жыл ішіндегі өзгергіштігінің өзгеруі – қысқы кезеңде су ағынының ұлғаюы және көктемгі-жазғы кезеңде төмендеуі экономика салаларын сумен қамтамасыз етуде қосымша шектеулер туғызады, бұл әсіресе ауыл шаруашылығын сумен уақтылы қамтамасыз ету проблемасын ушықтырады.
Аталған үрдістердің болашақта сақталуы су қауіпсіздігі проблемаларының күрт шиеленісуіне сөзсіз алып келеді және Орталық Азия елдерінің орнықты дамуына нақты қауіп төндіреді.
Бұдан басқа, қазіргі уақытта климаттық факторға байланысты жерүсті сулары ағынының негізгі гидрологиялық сипаттамаларының өзгеруі бойынша гидрологиялық есептеулер жоқ. Сонымен бірге бұл параметрлер су ағызу құрылыстарының өткізу қабілетін қайта есептеу және су қоймаларының кепілді су беруін қамтамасыз ету үшін қажет.
2. Су тасқыны, паводок және құрғақшылық қаупі
Қалыпты климаттық жылдары су объектілері халықтың өмірі мен ел экономикасы үшін елеулі проблемалар туғызбайды. Алайда экстремалды немесе аса құрғақ жылдары су ағынының қалыптасу жағдайлары төтенше жағдайлардың туындау қаупін тудыруы, оның ішінде су ағындарының толық құрғауына алып келуі мүмкін.
Көктемгі немесе көктемгі-жазғы су тасуы салдарынан болатын су тасқындары Қазақстанның барлық өңірлерінде байқалады. Мұндай жағдайлардың туындау ықтималдығы оңтүстік Қазақстан өзендерінде ақпан-шілде айларында, оңтүстік-шығыс және шығыс Қазақстанның тау өзендерінде, сондай-ақ жазық өзендерде наурыз-шілде айларында орын алады.
Мысалы, 2024 жылғы қардың жаппай еруінен туындаған қарқынды көктемгі паводоктар Жайық-Каспий, Тобыл-Торғай, Есіл, Нұра-Сарысу және Ертіс бассейндерінің барлық су жинау алаптарында байқалды.
Аномальды паводоктар мынадай себептерге байланысты болды:
Қолайсыз климаттық жағдайлар. Күзгі кезеңде топырақ қабатының ылғалға қанығуы, одан кейін оның қатуы және мұз қабығының пайда болуы байқалды. Қысқы кезеңде қардың едәуір жиналуы тіркелді, ал көктемде температураның күрт көтерілуі мол жауын-шашынмен қатар жүрді.
Өзен арналары мен салаларының бейіндерінің табиғи өзгеруі, сондай-ақ су деңгейі төмен кезеңдерде олардың лайлануы мен өсімдіктер басуы, бұл олардың ең жоғары су өткізу қабілетінің бұзылуына және су жайылуының күшеюіне алып келді.
Өзендер мен су басуға бейім іргелес жайылма учаскелерге тікелей жақын орналасқан азаматтық объектілердің орналасуы, бұл елді мекендердің аумақтарын ықтимал су тасқыны тәуекелдерін ескермей жоспарлаудың салдары болып табылады.
Су басу қаупі бар елді мекендердің жанында орналасқан және тиісті күйде емес, іс жүзінде иесіз қалған су тасқынына қарсы құрылыстардың (лимандық жүйелер, қорғаныш дамбалары, су бұру каналдары, шағын су қоймалары, жасанды бассейндер, жағалауды нығайту құрылыстары және өзге де құрылыстар) жеткіліксіз дамуы. Құрылыстардың көпшілігі 1960–1970 жылдары салынған және 50 жылдан астам уақыт бойы күрделі жөндеу мен реконструкциясыз пайдаланылып келеді.
Коммуналдық меншіктегі ГТҚ-ны пайдаланатын жергілікті мамандандырылған ұйымдардың болмауы, сондай-ақ тиісті кәсіпорындардың техникалық және кадрлық жарақтандырылуының жеткіліксіздігі.
Мұндай жағдайларда ГТҚ-ның тиісті жұмыс істеуін қамтамасыз ету және су тасқынының ықтимал қатерлеріне барабар ден қою қиындық туғызуы мүмкін, бұл төтенше жағдайлардың туындау және халық пен инфрақұрылым үшін теріс салдарлардың орын алу қаупін арттырады.
1991 жылға дейін жоғарыда аталған су шаруашылығы бассейндерінде 1 млн га-ға дейінгі аумақты қамтыған лимандық суару жүйелері жұмыс істеді. Бұл жүйелер топырақта ылғалды ұстап тұру және мал азығы базасын (шабындықтарды) қалыптастыру міндетінен бөлек, қарды ұстауда және паводок пен еріген сулардың бақылаусыз жайылуының алдын алуда маңызды рөл атқарды. 2024 жылы су тасқыны кезеңінде Ақмола, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Павлодар облыстарындағы лимандық суару жүйелерінде шамамен 1 млрд м³ еріген су жинақтауға мүмкіндік туды.
Қазақстан Республикасының су заңнамасына сәйкес су қорғау белдеулерінің шекаралары шегінде ғимараттар мен құрылыстар салуға тыйым салынады. Осыған қарамастан, жалпы ел бойынша ықтимал қауіп аймағында шамамен 10 мың адам тұратын 2 мыңнан астам үй бар.
Бұдан басқа, су тасқыны жағдайына су тасқынын мониторингтеу мен болжаудың болмауы немесе жеткіліксіз тиімділігі, өлшеулерді автоматтандырудың, сондай-ақ су тасқыны кезінде су басу аймақтарын математикалық модельдеудің болмауы себеп болды. Бұл факторлар су режимдерінің өзгеруіне жедел ден қою және төтенше жағдайлардың алдын алу жөнінде қажетті шаралар қабылдау мүмкіндігін шектейді. Сондай-ақ елде шағын су объектілерінде гидрологиялық бекеттер желісі, сондай-ақ осы объектілердің су жинау алаптарында суды есепке алу жүйесі жоқ.
Жалпы алғанда, су тасқыны кезеңдерінде де, су аз кезеңдерінде де су ресурстарын басқару саласындағы тәуекелдерді басқару жүйесі өзінің тиімсіздігі мен тозғандығын жиі көрсетеді.
Іс жүзінде табиғи сипаттағы әрбір төтенше жағдай елеулі салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, паводоктар мен су тасқындары экономика мен экология үшін қосымша проблемалар туындатып, санитариялық-эпидемиологиялық жағдайды нашарлатуы мүмкін. Су басуға ұшырайтын аумақтар, әсіресе ұзақ уақыт су астында қалатын аумақтар табиғи-ошақтық инфекциялардың таралуына және эпидемиологиялық асқынуларға байланысты жоғары экологиялық тәуекел аймақтарына жатады. Сондықтан ауызсумен жабдықтау көздеріне бақылауды күшейту мүмкіндігін қарастыру қажет.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімінің төмендеуіне және азық-түліктің қолжетімділігінің азаюына алып келетін, елдің азық-түлік қауіпсіздігіне елеулі әсер ететін құрғақшылық проблемасы ерекше назар аударуды талап етеді.
Қазақстан Орталық Азияның басқа елдері сияқты құрғақшылыққа едәуір дәрежеде бейім.
2021 жылы құрғақшылық салдарынан Маңғыстау, Қызылорда және Түркістан облыстарында төтенше жағдай жарияланды. 2023 жылы Ертіс өзені бассейнінде көктемгі кезеңде Шүлбі су қоймасына бүйірлік ағынның азаюы және Бұқтырма мен Шүлбі су қоймаларының өлі көлем деңгейіне дейін сарқылу қаупіне байланысты Павлодар облысындағы Ертіс өзенінің жайылмасы небәрі 32,1 %-ға су астында қалды. 2023 жылы құрғақшылық салдарынан Жамбыл облысында 9,5 мың гектар егіс алқабы қурап қалды.
«Қазгидромет» РМК деректері бойынша Қазақстандағы ең ыстық 10 жылдың 9-ы 2000 жылдан кейінгі кезеңге тиесілі.
Бұл ретте Қазақстанда нормативтік-құқықтық құжаттарда құрғақшылық туралы тікелей айтылмайтынын және оның анықтамасы жоқ екенін атап өткен жөн.
Жалпы алғанда, қолайсыз климаттық және антропогендік жағдайлардың дамуы Қазақстанның бірқатар трансшекаралық өзен бассейндерінде, оның ішінде Балқаш көлі, Солтүстік Арал теңізі және Жайық өзені үшін жаңа экологиялық тұрақсыздық аймақтарының пайда болуына нақты қауіп төндіреді.
Балқаш көлінің трансшекаралық тұйық бассейні Арал теңізіндегі жағдайға ұқсас су дағдарысы болуы ықтимал аймақ болып табылады. Шартты түрде табиғи кезеңде бассейннің Қазақстан бөлігіндегі жаңартылатын өзен ағыны ресурстарының көлемі жылына 24,76 км³ құрайды, оның ішінде Қытай аумағынан келетін трансшекаралық Іле өзенінің ағыны жылына 11,45 км³ құрайды, бұл көлдің орташа көпжылдық деңгейін 341,0 м белгісінде қамтамасыз етті.
Жалпы алғанда, құрғақшылық салдарын жұмсарту тұрғысынан су ресурстарын кешенді басқарудың жоқтығы байқалады.
Төтенше жағдайлар жөніндегі қызметтер мен «Қазгидромет» РМК-ның болжамдық-талдамалық жұмыстары болжам жасау көкжиегінің шектеулі болуына байланысты жетілдіруді қажет етеді, бұл төтенше жағдайларға жедел ден қою мүмкіндіктерін шектейді. Негізінен ден қою шаралары оқиға орын алғаннан кейін қабылданады.
Төменде мәтін түпнұсқаның құрылымы, бөлімдердің нөмірленуі, кестелері, ескертпелері және форматталуы сақтала отырып, қазақ тіліне толық аударылды.
Трансшекаралық су объектілері, әсіресе су тасқыны кезеңдерінде және көршілес мемлекеттердің аумағындағы гидротехникалық құрылыстарда (ГТҚ) немесе тау көлдерінде ықтимал авариялық жағдайлар туындаған кезде, су басу мен тасқындардың елеулі қаупін төндіреді. Мысалы, 2020 жылы «Сардоба» су қоймасы бөгетінің бұзылуы Өзбекстан үшін ғана емес, Қазақстанның оңтүстігіндегі 14 елді мекен үшін де теріс салдарға әкеп соқты, нәтижесінде 30 мыңнан астам адам эвакуацияланды, олардың мүлкіне айтарлықтай залал келтірілді.
Су Орталық Азия өңірінің дамуында шешуші рөл атқарады. Орталық Азия елдерінің ортақ әрі шектеулі су ресурстары бар, олар суармалы егіншілік пен энергиямен қамтамасыз ету үшін аса маңызды. Гидроэнергетика өңірдің энергияға деген қажеттілігінің шамамен 90 %-ын қамтамасыз етеді.
БҰҰ деректері бойынша Орталық Азия өңіріндегі жер аумағының 152 млн га немесе 38,4 %-ы құрғақшылық жағдайында, оның ішінде 1,33 %-ы – қатты құрғақшылық, ал 0,23 %-ы – экстремалды құрғақшылық жағдайында. Бұл фактор егін өнімділігі деңгейінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Осыған байланысты су тасқындары, су басу және құрғақшылықпен күресу мәселелерінде көршілес мемлекеттермен ынтымақтастық пен іс-қимылдарды үйлестіру маңызды бағыттар болып табылады.
3. Су ресурстары сапасының төмендігі
Шаруашылық қызмет белсенді жүзеге асырылатын жерлерде су объектілері тұтыну және өндіріс қалдықтарымен ластанған. Нәтижесінде жерүсті суларының сапасы санитариялық-гигиеналық нормаларға сәйкес келмейді.
Елдің жерүсті су объектілері тау-кен өндіру, металлургия және химия өнеркәсібі кәсіпорындарымен, ауыл шаруашылығымен, коммуналдық қызметтермен қарқынды ластануда. Су бұру жүйелерінің қолжетімділігі бойынша артта қалуға байланысты Қазақстанда елді мекендердің ағынды суларының тек 29 %-ы ғана төгу алдында екінші реттік тазартудан өтеді (салыстыру үшін: Ұлыбританияда – 94 %, Израиль мен Сингапурда – 100 %).
Қазақстанда су объектісінің экологиялық әлеуетін бағалау үшін су объектілеріндегі су сапасының бірыңғай жіктемесі қолданылады, ол судың «ең жақсы сападағы» 1-сыныбынан «ең нашар сападағы» 5-сыныбына дейін біртіндеп ауысатын бес сыныпқа бөлінген.
Жерүсті сулары сапасының мониторингі нәтижелері туралы толық ақпарат 4-кестеде келтірілген.
4-кесте. Жерүсті суларының сапасы
| Су сапасының сыныбы¹ | Суды пайдалану түрлері бойынша судың сипаттамасы | 2023 жылдың 1-жартыжылдығындағы су объектілері және су сапасының көрсеткіштері |
|---|---|---|
| 1-сынып (ең жақсы сапа) | Су пайдаланудың барлық түріне жарамды | 11 су объектісі (9 өзен, 2 су қоймасы): өзендер: Есентай, Үлкен Алматы, Қара Ертіс, Арасан, Үржар, Елек, Усолька, Ертіс, Ақсу және су қоймалары: Бұқтырма, Өскемен |
| 2-сынып | Су балық өсіруге, рекреацияға, суаруға, өнеркәсіпке жарамды; шаруашылық-ауызсу сумен жабдықтау үшін қарапайым су дайындау әдісі қажет | 11 су объектісі (10 өзен, 1 су қоймасы): Алматы облысының Шілік (жалпы фосфор), Қорғас (жалпы фосфор), Түрген (жалпы фосфор, ХПК), Лепсі (жалпы фосфор), Ақсу (жалпы фосфор, ХПК), Қаратал (жалпы фосфор) өзендері; Шығыс Қазақстан облысының Бұқтырма (марганец), Брекса (марганец), Ертіс (марганец, қалқыма заттар) өзендері; Батыс Қазақстан облысының Жайық (қалқыма заттар) өзені; Ақмола облысының Шортанды су қоймасы (никель, ХПК) |
| 3-сынып | Су рекреацияға, суаруға, өнеркәсіпке жарамды; су тұқы тұқымдас балық түрлерін өсіруге жарамды; албырт тұқымдас балықтар үшін қолайсыз; шаруашылық-ауызсу сумен жабдықтау үшін кәдімгі және қарқынды су дайындау әдістері қажет. | 24 су объектісі (22 өзен, 2 су қоймасы): Іле (магний), Шарын (магний), Текес (магний), Баянқол (жалпы фосфор), Қаскелең (жалпы фосфор), Қарқара (магний), Талғар (жалпы фосфор), Темерлік (магний, жалпы фосфор), Беттыбұлақ (БПК5), Жабай (магний, БПК5), Секисовка (аммоний ионы), Сілеті (магний, БПК5), Тихая (аммоний ионы, кадмий), Үлбі (кадмий), Глубочанка (магний), Красноярка (магний, кадмий), Оба (қалқыма заттар), Емель (магний), Асса (магний), Деркөл (аммоний ионы), Бадам (магний, аммоний ионы), Арыс (аммоний ионы) өзендері, Қапшағай (магний), Астана су қоймалары (жалпы фосфор, магний, БПК5) |
| > 3-сынып | Су суаруға және өнеркәсіпке жарамды | 2 су объектісі (2 өзен): Шу (фенолдар) және Келес (фенолдар) өзендері |
| 4-сынып | Су суаруға және өнеркәсіпке жарамды; шаруашылық-ауызсу сумен жабдықтау үшін тереңдетілген су дайындау әдістері қажет. | 37 су объектісі (31 өзен, 3 канал, 3 су қоймасы): Елек (аммоний ионы, фенолдар², хром (6+)²), Қарғалы (аммоний ионы, фенолдар²), Ембі (аммоний ионы, магний, фенолдар²), Темір (аммоний ионы, фенолдар²), Орь (аммоний ионы, фенолдар²), Ақтасты (аммоний ионы, фенолдар²), Қосестек (аммоний ионы, магний, фенолдар²), Ойыл (аммоний ионы, фенолдар²), Үлкен Қобда (аммоний ионы, фенолдар²), Қара Қобда (аммоний ионы, фенолдар²), Ырғыз (аммоний ионы, фенолдар²), Кіші Алматы (магний), Есік (қалқыма заттар), Есіл (магний, қалқыма заттар, фенолдар²), Шағалалы (магний), Жайық (магний), Перетаска саласы (магний), Яик саласы (магний), Шаронов саласы (магний), Ақсу (магний, сульфаттар), Қарабалта (магний, сульфаттар), Тоқташ (магний, сульфаттар), Шыңғырлау (қалқыма заттар), Сарыөзен (қалқыма заттар), Қараөзен (қалқыма заттар), Әйет (магний, сульфаттар), Тоғызақ (магний), Үй (аммоний ионы, магний), Желқуар (магний, минералдану, сульфаттар), Торғай (магний), Сырдария (магний, фенолдар²) өзендері, Нұра-Есіл каналы (магний), Қошым каналы (қалқыма заттар), Қ. Сәтбаев атындағы канал (магний), Самарқан (магний), Сергеев (қалқыма заттар, фенолдар), Тасөткел су қоймалары (сульфаттар, магний) |
| 5-сынып (ең нашар сапа) | Су өнеркәсіптің кейбір түрлеріне ғана жарамды – гидроэнергетика, пайдалы қазбаларды өндіру, гидрокөлік | 2 су объектісі (2 өзен): Маховка (фосфаттар), Сарықау (сульфаттар) өзендері |
| >5-сынып | Су пайдаланудың барлық түріне жарамсыз | 20 су объектісі (15 өзен, 5 су қоймасы): Ақбұлақ (ХПК, хлоридтер), Сарыбұлақ (магний, минералдану, хлоридтер), Нұра (жалпы темір, марганец), Ақсу (ХПК, хлоридтер), Қылшықты (магний, минералдану, хлоридтер), Қиғаш (қалқыма заттар), Аягөз (қалқыма заттар), Кіші Қарақожа (жалпы темір, кадмий, марганец, мыс, мырыш), Талас (қалқыма заттар), Тобыл (магний, минералдану, хлоридтер), Обаған (кальций, магний, минералдану, сульфаттар, хлоридтер, аммоний ионы, қалқыма заттар), Қара Кеңгір (аммоний ионы, кальций, магний, марганец, минералдану, хлоридтер), Соқыр (аммоний ионы, жалпы темір, марганец), Шерубай-Нұра (аммоний ионы, жалпы темір, марганец), Катта-Бугунь (қалқыма заттар) өзендері, Аманкелді (қалқыма заттар), Қаратомар (қалқыма заттар), Жоғарғы Тобыл (қалқыма заттар), Кеңгір (марганец), Шардара су қоймалары (қалқыма заттар) |
Ескертпелер:
¹*Су объектілеріндегі су сапасын жіктеудің бірыңғай жүйесі (Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Су ресурстары комитеті төрағасының 2016 жылғы 9 қарашадағы № 151 бұйрығы);*
²*осы сынып үшін заттар нормаланбайды.*
Қалаларды сумен қамтамасыз ету жүзеге асырылатын жерасты су кен орындары қалалық аумақтардың ішінде де, оларға іргелес аумақтарда да ластану көздерінің болуына байланысты елеулі техногендік жүктемені сезінуде және ластануға ұшырауда.
Ел аумағындағы жерасты суларының негізгі ластану көздері тау-кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындары, қалалық құрылыс объектілері, мал шаруашылығы фермалары, егіншілік алқаптары, түрлі тұндырғыштар, қатты және сұйық қалдықтарды, мұнай өнімдерін сақтау орындары, автомобиль көлігі және басқалар болып табылады.
Қазақстанда жерасты суларының ауқымды ластану ошақтары Ақтөбе – Алға, Павлодар – Екібастұз, Қарағанды – Теміртау, Жамбыл – Қаратау, Шымкент, Шығыс Қазақстан, Семей аумақтық-өнеркәсіптік кешендері шегінде қалыптасқан.
Қалыптасқан антропогендік ластану деңгейі өзендердің, су қоймаларының, көл жүйелерінің деградациялануының, сондай-ақ ластаушы заттардың түптік шөгінділерде, су өсімдіктері мен жануарлар организмдерінде жиналуының негізгі себептерінің бірі болып табылады. Уытты заттарды қоса алғанда, аталған заттар ауызсу және шаруашылық-тұрмыстық сумен жабдықтау көздері ретінде пайдаланылатын су объектілеріндегі жерүсті суларының сапасын нашарлатады, сондай-ақ су биологиялық ресурстарының тіршілік ету ортасы болып табылады.
2.2.5. Трансшекаралық өзендерге тәуелділік
Географиялық ерекшеліктерге байланысты Қазақстанның 8 су шаруашылығы бассейнінің 7-еуі едәуір дәрежеде көршілес елдердің су шаруашылығы саясатына тәуелді.
Осы тұрғыдан алғанда Арал-Сырдария (91 %), Жайық-Каспий (82 %), Шу-Талас (74 %), Балқаш-Алакөл (48 %) су шаруашылығы бассейндері барынша осал болып табылады, ал Тобыл-Торғай (12 %) және Ертіс (20 %) су шаруашылығы бассейндері ең аз тәуелді.
Көршілес елдер аумағынан келетін трансшекаралық өзендер ағынына тәуелділік индексі бойынша Қазақстан Израиль және Португалия елдерімен бір қатарда тұр, бұл елдің қазіргі және ықтимал су проблемаларын шешу үшін трансшекаралық су ағындарын реттеудің маңыздылығын едәуір арттырады.
1. Орталық Азия елдерімен су қатынастарының проблемалары
Сырдария өзені бассейні мемлекеттері арасындағы су қатынастары 2 негізгі келісіммен реттеледі:
1) Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы, Тәжікстан Республикасы, Түрікменстан және Өзбекстан Республикасы арасындағы Мемлекетаралық су көздерінің су ресурстарын бірлесіп басқару, пайдалану және қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы 1992 жылғы 18 ақпандағы келісім;
2) Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Қырғыз Республикасының Үкіметі арасындағы Шу және Талас өзендеріндегі мемлекетаралық пайдаланудағы су шаруашылығы құрылыстарын пайдалану туралы 2000 жылғы 21 қаңтардағы келісім.
Орталық Азия елдерімен диалогты дамыту қажеттілігі өңірдің су балансындағы елеулі өзгерістерге байланысты.
Соңғы жылдары Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейнінде Өзбекстан тарапынан су ағынының қысқаруы 38 %-ға (10,2 км³), Шу-Талас бассейнінде Қырғызстан тарапынан 32 %-ға (1,3 км³) жетті.
2. Қытаймен су қатынастарының проблемалары
Қазіргі уақытта Қазақстан мен Қытай арасындағы су қатынастары трансшекаралық өзендерді пайдалану және қорғау саласындағы ынтымақтастық туралы 2001 жылғы 12 қыркүйектегі екіжақты Үкіметаралық келісім негізінде реттеледі.
Бұл ретте аталған келісім декларативтік сипатқа ие және су ресурстарын тең бөлу мен трансшекаралық өзендерді бірлесіп басқару жөніндегі міндеттемелерді көздемейді. Су ресурстарын бөлу жөніндегі мұндай екіжақты келісімдер тек Қорғас, Сүмбе және Қайшыбұлақ (Нарынқол) трансшекаралық өзендері бойынша ғана бар.
Сонымен қатар Ертіс өзені бойынша ағын 21,5 %-ға (2,1 км³), ал Балқаш-Алакөл бассейнінде Қытай аумағындағы антропогендік қызметке байланысты өзен ағыны 15,3 %-ға (2,3 км³) қысқарды. Бұдан бөлек, халық саны мен өндірістік қуаттардың өсуі аясында Қытай аумақтарының одан әрі белсенді дамуы Қытай тарапынан су алудың артуын болжайды.
3. Ресеймен су қатынастарының проблемалары
Қазақстан мен Ресей арасындағы су ресурстары саласындағы ынтымақтастық 2010 жылғы 7 қыркүйектегі Трансшекаралық су объектілерін бірлесіп пайдалану және қорғау туралы екіжақты келісім негізінде жүзеге асырылады. Қабылданған шешімдердің көпшілігі негізінен іске асырылуда.
Алайда соңғы жылдары Жайық-Каспий бассейні бойынша су түсімінің 15 %-ға (1,3 км³) төмендегені тіркелуде.
2.2.6. Ғылыми-әдіснамалық және кадрлық қамтамасыз етудің жетілмегендігі
1. Су ресурстарын басқару саласындағы ғылыми-зерттеу базасының әлсіздігі
Гидромелиорацияны, су шаруашылығы кешенін дамытуды қамтамасыз етуге бағытталған ғылыми-техникалық әзірлемелер су ресурстарын стратегиялық және жедел басқару, су шаруашылығы қызметін жоспарлау, құрылыстар мен технологияларды жобалау, су объектілерінің жай-күйін модельдеу және болжау мәселелерінің кең ауқымын қамтиды. Сонымен қатар қазіргі уақытта Қазақстанда су шаруашылығы саласындағы ғылымды дамытуға жеткілікті көңіл бөлінбейді.
Міндеттерді ғылыми негізделген шешуді қамтамасыз ету ғылыми-зерттеу ұйымдарының әлеуетін арттыруды және қолданыстағы ғылыми мектептерді қолдау мен дамыту мақсатында жас ғылыми кадрларды тарту үшін жағдай жасауды талап етеді.
2. Кәсіби кадрлармен жеткіліксіз қамтамасыз етілу
Қазақстанның су ресурстарын басқарудың барлық деңгейлерінде білікті кадрлар мен жас мамандар тапшылығы байқалады. Қазіргі уақытта су шаруашылығының қажеттіліктері үшін жыл сайын жоғары біліммен шығарылатын мамандар саны небәрі 200 адамды, ал кәсіптік-техникалық біліммен шығарылатын мамандар саны 100 адамды құрайды, олардың тек 22 %-ы ғана жұмысқа орналасады.
Қолданыстағы оқу бағдарламалары білімнің толық көлемін қамтамасыз етпейді, бұл бітіруші мамандардың жеткіліксіз даярлануына әкеледі. Жаңа мамандардың дайындық деңгейі өткен ғасырдың 90-жылдарына дейінгі кезеңмен салыстырғанда едәуір төмендеген.
Бассейндік инспекциялардың аумақтық бөлімдерінде мамандардың жетіспеушілігі су қорын пайдалану мен қорғауға мемлекеттік бақылауды толыққанды жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді.
ГТҚ-ны жобалау және пайдалану саласындағы мамандар тапшылығы өткір сезіледі. Кадрлардың дайындық деңгейі ғылыми және жобалау институттарының талаптарына сәйкес келмейді.
Жаңа технологияларды енгізу аясында кадрларды даярлау және қайта даярлау жүйесінің жеткіліксіз тиімділігі байқалады.
Су шаруашылығы мамандарын даярлайтын жоғары оқу орындарының саны – 9, олардың көпшілігінде тиісті профессорлық-оқытушылық құрам мен зертханалық база жоқ, бұл бітірушілерді даярлау сапасына тікелей әсер етеді.
Арнайы пәндер тиісті деңгейде оқытылатын, ал мамандарды даярлау оқу бағдарламалары практикалық қызметке барынша жақындатылып және практиктер мен ғалымдарды тарта отырып әзірленетін мамандандырылған жоғары оқу орындары жоқ.
Көп жағдайда оқыту кең бейінді болып табылатын және қазіргі заманғы жағдайларда су саласы қызметкерлеріне қойылатын біліктілік талаптарына сәйкес келмейтін бір ғана «Су ресурстары және суды пайдалану» мамандығы бойынша жүргізіледі. Сондай-ақ кадрларды даярлау су шаруашылығы ұйымдары мен кәсіпорындарымен тиісті байланыссыз жүзеге асырылады.
Осыған байланысты «Гидромелиорация», «Өзен құрылыстары мен гидроэлектр станцияларының гидротехникалық құрылысы», «Гидромелиорациялық жұмыстарды механикаландыру», «Су шаруашылығы экономикасы», «Гидрогеология және инженерлік геология», «Сумен жабдықтау және кәріз» және «Құрлық гидрологиясы» бағыттары бойынша инженер мамандарды даярлау өзекті болып табылады.
Сондай-ақ су шаруашылығы ұйымдары үшін орта буын мамандары мен жұмысшы кәсіптерінің кадрларын даярлау бойынша орта кәсіптік білім беруді дамыту, білім беру бағдарламаларын жетілдіру және су шаруашылығы инфрақұрылымының өңірлік ерекшеліктерін ескере отырып, жаңа колледждер құру қажеттілігі бар.
Бағалау болжамдары бойынша 2029 жылға қарай жоғары білікті мамандарға деген қажеттілік 1700 адамға дейін артады, бұл ретте оларды оқыту үшін профессорлық-оқытушылық құрамның 350 адамына дейін, оның ішінде ғылыми дәрежесі бар 170 адамға дейін қажет болады.
Жалақы деңгейінің төмендігіне, жұмысқа орналасудың қиындығына, шаруашылық субъектілерінің жас мамандарды жұмысқа қабылдауға құлықсыздығына байланысты су шаруашылығы ұйымдары қызметкерлерінің басым бөлігін зейнеталды жастағы адамдар құрайды. Ұрпақтар сабақтастығы қағидатының бұзылуының қауіпті үрдісі байқалады, өйткені жоғары білікті маманды даярлау және қалыптастыру үшін кемінде 10–15 жыл қажет.
2.2.7. Институционалдық ортаның және заңнамалық базаның жетілмегендігі
1. Су ресурстарын басқару жөніндегі мемлекеттік саясаттың үйлестірілмеуі
Қазіргі уақытта су ресурстарын басқару және қорғау, халықты, экологияны және экономика салаларын сумен қамтамасыз ету жөніндегі функциялар әртүрлі орталық мемлекеттік органдар арасында бөлінген.
Су ресурстары және ирригация министрлігі су қорын пайдалану және қорғау, ирригация, елді мекендерден тыс жерлерде ауызсумен жабдықтау, гидрологиялық мониторинг саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастырады және іске асырады. Заңсыз су пайдалануды бақылауды күшейту мақсатында Министрлік жанынан Су шаруашылығы комитетін қайта ұйымдастыру арқылы Су ресурстарын реттеу, қорғау және пайдалану комитеті құрылды.
Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі елді мекендер шегінде ауызсумен жабдықтау және су бұру, жер қойнауын геологиялық зерттеу мәселелеріне жауап береді.
Экология және табиғи ресурстар министрлігі қоршаған ортаны қорғау, метеорологиялық және гидрологиялық мониторинг саласындағы салааралық үйлестіруге жауап береді.
Ауыл шаруашылығы министрлігі агроөнеркәсіптік кешенге, суармалы егіншілікке, агромелиорацияға, жер ресурстарына, аквакультура бөлігінде жануарлар дүниесін қорғауға, өсімін молайтуға және пайдалануға жауап береді.
Энергетика министрлігі гидроэнергетика саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастырады және іске асырады.
Денсаулық сақтау министрлігі судың санитариялық-эпидемиологиялық мониторингіне және ауызсу сапасын бақылауға жауап береді.
Төтенше жағдайлар министрлігі судың зиянды әсеріне байланысты төтенше жағдайлардың алдын алу және олардың салдарын жою мәселелерін үйлестіреді.
Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі су ресурстарының жай-күйіне ғарыштық мониторинг жүргізуді қамтамасыз етеді.
Ғылым және жоғары білім министрлігі су саласы үшін кадрлар даярлауды және су саласындағы ғылыми зерттеулерді қаржыландыруды қамтамасыз етеді.
Сыртқы істер министрлігі Су ресурстары және ирригация министрлігінің трансшекаралық өзендер бойынша өзара іс-қимылы бөлігіндегі қызметін үйлестіреді.
Ұлттық экономика министрлігі су ресурстары үшін салық төлемдері, су саласындағы инвестициялық жобаларды іске асыру және «Қазсушар» ШЖҚ РМК-ның табиғи монополия субъектісі ретіндегі қызметі мәселелерін үйлестіреді.
Функциялардың бөлшектенуі су ресурстарын қорғау және пайдалану саласындағы ішкі және сыртқы саясатты біріктіретін тұтас ұйымдық құрылым құруға мүмкіндік бермейді, бұл жаһандық климаттық және геосаяси сын-қатерлерге тиімді талдау жүргізуге, шешімдер қабылдауға және дайын болуға кедергі келтіреді.
2. Су заңнамасының мәселелері
Су саласындағы негізгі заңнамалық құжат – Қазақстан Республикасының Су кодексі 2003 жылы қабылданды. Көптеген өзгерістер мен толықтырулар құқық қолдану тәжірибесінің бірізділігін жоғалтуға әкеліп, су шаруашылығының жай-күйін нашарлатты. Қазақстан Республикасының қолданыстағы Су кодексі су ресурстарын шаруашылық мақсатта пайдалануға бағдарланған, бұл ретте суды үнемдеу және ұтымды пайдалану мәселелері ескерілмеген. Техникалық және экономикалық проблемалар, сондай-ақ құқықтық қатынастардағы, реттеушілік бақылаудағы және стратегиялық жоспарлаудағы кемшіліктер бар.
Салааралық өзара іс-қимылдың нақты заңнамалық тетіктерінің болмауы су қатерлерін төмендету жөніндегі іс-шараларды жүйелі жоспарлау мен бақылауды қиындатады. Институционалдық құрылым мен басқару жүйесі дамытуды және тиімділікті арттыруды талап етеді. Маңызды аспект бассейндік кеңестер арқылы қоғамдық ұйымдарды интеграциялау және олардың мемлекеттік саясатты іске асыруға белсенді қатысуы болып табылады.
Су шаруашылығының тағы бір проблемасы – бөгеттердің қауіпсіздігі туралы заң қабылдау, көпфакторлы зерттеулер жүргізуді ұйымдастыру, гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздік критерийлерін айқындау және мониторингтеу бөлігіндегі су заңнамасының қайшылықтары. Нәтижесінде гидротехникалық құрылыстардың жай-күйіне, оның ішінде көпфакторлы зерттеулер жүргізу әлсіз жүзеге асырылады. Бұл елдің су шаруашылығы инфрақұрылымының жай-күйі туралы статистикалық ақпаратты дұрыс қалыптастыруға мүмкіндік бермейді. Сондай-ақ Қазақстанда су шаруашылығы инфрақұрылымының есебі толық көлемде жүргізілмейді.
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
3.1. Су ресурстарын пайдалану тиімділігін арттырудағы елдердің тәжірибесі
1. Израиль тәжірибесі
Израиль су ресурстарын ұтымды пайдалану саласындағы әлемдік көшбасшы болып табылады. Инновациялардың, технологиялардың және тиімді басқару тәжірибелерінің арқасында ел осы салада айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді.
Израиль суды едәуір үнемдеуге мүмкіндік беретін тамшылатып суару жүйесін әзірлеп, енгізді. Бұл технология суды тікелей өсімдіктердің тамырына жеткізеді, нәтижесінде булану мен дренаж салдарынан болатын шығындар азаяды. Сондай-ақ егістіктердің жай-күйін мониторингтеу және суару мен тыңайтқыш енгізуді дәл басқару үшін датчиктерді, дрондарды және спутниктерді пайдалану көзделген.
Ағынды суларды қайта пайдаланудың әлемдегі ең жоғары көрсеткіші Израильге тиесілі. Израиль ағынды суларының шамамен 90 %-ын тазартады және оларды негізінен ауыл шаруашылығында қайта пайдаланады.
Сонымен қатар Израиль Жерорта теңізінің жағалауында бірнеше ірі тұщыландыру зауытын салды, олар ауызсудың едәуір бөлігін қамтамасыз етеді. Кері осмос технологиялары теңіз суынан энергияны барынша аз жұмсай отырып, таза су өндіруге мүмкіндік береді.
Израильдегі тарифтер жүйесі суды үнемді пайдалануды ынталандырады. Тұтынушылар су үшін прогрессивті шкала бойынша төлейді, бұл суды неғұрлым ұтымды пайдалануға ықпал етеді.
Израиль сондай-ақ су ресурстарын пайдалану мен қорғаудың қатаң нормалары мен қағидаларымен танымал. Мемлекеттік органдар экономиканың әртүрлі секторларында судың пайдаланылуын мұқият бақылайды.
2. Испания тәжірибесі
Испания бірнеше су бассейніне бөлінген, олардың әрқайсысын жеке конфедерация басқарады. Бұл конфедерациялар су ресурстарын басқаруды, оның ішінде өңірлер мен әртүрлі пайдаланушылар арасында суды бөлуді үйлестіреді. Испанияда ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің, халықтың және экожүйелердің қажеттіліктерін есепке алуды, сондай-ақ су сапасын бақылау мен су ресурстарын қорғауды қамтитын су жинау бассейндерін интеграцияланған басқару тәсілі қолданылады.
Сонымен қатар Испания дәстүрлі әдістерден тамшылатып суару және жаңбырлатып суару жүйелері сияқты тиімдірек әдістерге көшу арқылы суару жүйелерін белсенді жаңғыртуда. Сонымен бірге фермерлер суды үнемдейтін технологияларды енгізгені үшін экономикалық ынталандыру алады, бұл су ресурстарының негізгі тұтынушысы болып табылатын ауыл шаруашылығында суды тұтынуды азайтуға көмектеседі.
Испания әсіресе Канар аралдары мен Жерорта теңізінің жағалауы сияқты тұщы су тапшылығы бар өңірлерде бірнеше тұщыландыру зауытын салды. Бұл зауыттар теңіз суынан ауызсу өндіру үшін кері осмос технологияларын пайдаланады.
Алайда суды тұщыландыру құны жоғары, сондықтан үкімет шығындарды азайту және осы процестердің тиімділігін арттыру жолдарын белсенді іздестіруде.
Испанияның Су кодексі – елдегі су ресурстарын пайдалану мен қорғауды реттейтін, пайдаланушылардың құқықтары мен міндеттерін, сондай-ақ су объектілерінің ластануы мен деградациялануының алдын алу жөніндегі шараларды белгілейтін құжат. Ұлттық заңнамадан басқа, жергілікті жағдайлар мен қажеттіліктердің ерекшеліктеріне бейімделген өңірлік заңдар мен нормативтер де бар.
Сонымен қатар Испания климаттың өзгеруін және оның су ресурстарына әсерін зерттеумен белсенді айналысады. Осы деректер негізінде бейімделу стратегиялары әзірленіп, су тасқыны мен құрғақшылық қаупін төмендету шаралары, мысалы, су қоймалары мен каналдар салу енгізіледі.
3. Сингапур тәжірибесі
Табиғи су ресурстары шектеулі Сингапур «Four National Taps» («Төрт ұлттық су көзі») деп аталатын инновациялық әрі тиімді су ресурстарын басқару жүйесін әзірледі. Бұл жүйеге мыналар кіреді: су қоймалары мен каналдар желісінде жаңбыр суын жинау, Малайзиядан ұзақ мерзімді келісімдер негізінде су импорттау, кері осмос технологияларын пайдалана отырып теңіз суын тұщыландыру және тазартылған суды өнеркәсіпте қайта пайдалану және су қоймаларын толықтыру үшін NEWater бағдарламасы арқылы ағынды суларды қайта өңдеу.
Сингапур су технологиялары саласындағы ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге белсенді инвестиция салады, сондай-ақ шектеулі ресурстар жағдайында да тұрақты әрі сенімді сумен жабдықтауды қамтамасыз ете отырып, мониторингтің озық технологияларын, сумен жабдықтауды басқарудың ақылды жүйелерін және халықтың хабардарлығын арттыру бағдарламаларын енгізеді.
Сингапур болашақтағы сын-қатерлерге бейімделе алатын сенімді сумен жабдықтау жүйесін құрды: қалалық аудандарды су басудың алдын алу үшін дренаж жүйелері мен сорғы станцияларын салу.
4. Нидерланд тәжірибесі
Нидерландтағы су ресурстарын басқарудың көпдеңгейлі жүйесі ұлттық деңгейдегі орталықтандырылған стратегиялық жоспарлау мен қаржыландыруды өңірлік су кеңестері (Waterschappen) және жергілікті билік органдары арқылы жүзеге асырылатын орталықсыздандырылған басқарумен ұштастырады, бұл жергілікті жағдайларға бейімделуді қамтамасыз етеді.
Жүйеге бөгеттердің, тосқауылдардың және сорғы станцияларының күрделі желісі, сондай-ақ қосымша арналар жасау және өзен арналарының тереңдігін арттыру арқылы «Room for the River» («Өзенге орын беру») сияқты бағдарламалар кіреді. Табиғи шешімдерді, мысалы, жайылмаларды қалпына келтіруді және сулы-батпақты алқаптарды құруды озық инженерлік инновациялармен біріктіру көзделген.
Қоғамның қатысуы мен консультациялар маңызды рөл атқарады, ал хабардарлықты арттыру және білім беру бағдарламалары су ресурстарын тұрақты басқаруға қоғамдық қолдауды күшейтеді.
3.2. Су шаруашылығы инфрақұрылымын жаңғыртуға және дамытуға жәрдемдесу саласындағы елдердің тәжірибесі
Ірі бөгеттер жөніндегі халықаралық комиссияның деректері бойынша әлемде жыл сайын аса жоғары су тасқындары салдарынан гидротораптарда шамамен 3 000 авария орын алады, бұл экстремалды су шығынын өткізу кезіндегі жобалық-техникалық шешімдердің кемшіліктеріне, сондай-ақ пайдалану қызметтерінің тиісті деңгейде жұмыс істемеуіне байланысты.
Өз салдары бойынша ең қауіпті жағдайлар гидротехникалық құрылыстар арқылы өткізу қабілетінен асатын есептік мәннен тыс су көлемдері өткенде және су ағызу құрылыстарының өлшемдері төмендетілгенде туындайды.
Нәтижесінде ірі су тасқындары өткен кезеңде бекітпелерді уақтылы ашу мүмкін болмайды және су бөгеттің жотасы арқылы асып төгіледі, бұл конструкциялардың бұзылуына әкеледі.
Гидротехникалық құрылыстарды жобалау, салу және пайдалану жөніндегі халықаралық тәжірибе бұл қауіптің алдын алуға немесе оны авариялық жағдайлардың алдын алу жүйесі арқылы едәуір төмендетуге болатынын көрсетеді. Бұл мәселені шешу құрылыстардың жай-күйіне мониторинг жүргізуді нақты ұйымдастыруды, авариялық жағдайларды жедел жоюды талап етеді. Ол үшін ГТҚ-ға тұрақты кешенді зерттеулер жүргізіліп, гидротехникалық құрылыстардың жай-күйі мен қауіпсіздігін бағалау жөніндегі ақпараттық жүйелер қалыптастырылады.
Ықтимал авариялардың алдын алу және қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында су шаруашылығы объектілеріне (бөгеттерге, су қоймаларына) қызмет көрсету саласындағы сапалы бағалауға, мониторингке және бақылауға ерекше назар аударылады.
1. Жапония тәжірибесі
Жапонияда ескі бөгеттерге қызмет көрсететін персонал тарапынан тұрақты тексерулер жүргізіледі. Олардан бөлек, Жапонияның Бөгеттер инженериясы орталығы негізінен 20 немесе 30 жылдан асқан көп мақсатты бөгеттердің құрылымдық қауіпсіздігін, пайдалану сенімділігін және авариялық жағдайларға дайындығын бағалау үшін кешенді тексерулер жүргізеді.
Бөгет денесінің, бекітпелердің және басқа да объектілердің қауіпсіздігі бөгетті басқарудың тиісті тәсілдерін зерделеумен қатар бағаланады:
Басқару және бақылау іс-шараларына негізделген тексеру және бағалау.
Қазіргі заманғы жобалау стандарттарына негізделген тексеру және бағалау.
Пайдалану орнындағы зерттеулерге негізделген тексеру және бағалау.
Қауіпсіздікті бағалау және болашақтағы басқару жөнінде ұсыныстар беру.
Су тасқынымен күресудің қолданыстағы жоспары мен пайдалану қағидаларын талдау қолданыстағы бөгеттерді тиімді пайдалану үшін қажетті шараларды зерделеумен қатар жүзеге асырылады:
Су тасқынын бақылау жоспарын тексеру және бағалау.
Пайдалану қағидаларын инспекциялау және бақылау.
Су тасқынымен күресудің өткен тәжірибесі негізінде тексеру.
Жапония тәжірибесі бөгеттер қауіпсіздігі саласында қазіргі заманғы нормативтік актілерді, жабдықтарды, диагностикалау әдістерін, қадағалау және білікті жұмыстарды қамтитын жоғары стандарттар мен технологияларды пайдалануды көрсетеді.
2. Германия тәжірибесі
Германияда ГТҚ барлық қажетті бақылау-өлшеу аспаптарымен жабдықталған және сенімді әрі қауіпсіз пайдалануды бағалаудың дамыған бақылау және мониторинг технологияларымен жоғары кәсіби деңгейде пайдаланылады.
Бөгеттер мен басқа да ГТҚ қауіпсіздігі саласында нормативтік-құқықтық және нормативтік-техникалық актілердің кең базасы құрылған. Осы нормативтік актілердің барлық талаптарын ГТҚ-ның өмірлік циклі кезеңдерінің барлығында (жобалау, құрылыс, пайдалану және реконструкциялау) сақтау қамтамасыз етіледі.
Пайдалануды автоматтандыру және онлайн режимінде мониторинг енгізу есебінен бөгеттер сенімді әрі қауіпсіз пайдаланылады, бұл сондай-ақ аталған құрылыстарды аздаған персоналмен, орта есеппен 5 адамнан аспайтын құраммен пайдалануға мүмкіндік береді.
Бөгеттерді жөндеу-құрылыс жұмыстары мен жаңғырту жұмыстары қажетті көлемде қаржыландырылады, бұл олардың уақтылы әрі сапалы орындалуын қамтамасыз етеді. Мұның барлығы бөгеттер мен басқа да ГТҚ-ның ұзақ мерзімді перспективада үздіксіз пайдаланылуына мүмкіндік береді.
3.3. Су ресурстарын басқару жүйесін ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету және мониторингтеу саласындағы елдердің тәжірибесі
3.3.1. Бақылау мен мониторингтің заманауи әдістері
1. Австралия тәжірибесі
Австралия 4 000-нан астам бақылау бекетінен деректер жинайтын Water Data Online жүйесін енгізді. Деректер нақты уақыт режимінде қолжетімді және су ағындары, су сапасы мен жерасты суларының деңгейі туралы ақпаратты қамтиды. Бұл су ресурстарындағы өзгерістерге уақтылы ден қоюға және негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.
2. АҚШ тәжірибесі
АҚШ-та бүкіл ел бойынша 18 000-нан астам бақылау бекетін қамтитын Ұлттық гидрологиялық ақпарат жүйесі (National Water Information System, NWIS) жұмыс істейді. Деректер жинауды автоматтандыру және сенсорлар мен спутниктік бақылау сияқты заманауи технологияларды қолдану деректердің сапасы мен көлемін едәуір жақсартып, су ресурстарын тиімді басқаруға ықпал етті.
3. Израиль тәжірибесі
Израиль су ресурстарын басқаруда датчиктер мен қашықтан зондтау жүйелерін пайдалануды қоса алғанда, заманауи технологияларды қолданады. Су ресурстарын орталықтандырылған басқару жүйесі су ресурстарын тиімді бақылауға және бөлуге, сондай-ақ туындайтын проблемаларға жедел ден қоюға мүмкіндік береді. Елде шамамен 4 000 автоматтандырылған мониторинг станциясы жұмыс істейді, бұл су объектілерінің жай-күйін нақты уақыт режимінде бақылауға және негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.
4. Жапония тәжірибесі
Жапония су ресурстарын мониторингтеу мен басқарудың автоматтандырылған жүйелерін белсенді пайдаланады. Елде су объектілерінің жай-күйін нақты уақыт режимінде бақылауға және олардың өзгерістерін болжауға мүмкіндік беретін озық ақпараттық жүйелер енгізілген. Заманауи сенсорлармен және қашықтан зондтау технологияларымен жабдықталған 5 000-нан астам бақылау бекеті су ресурстарындағы өзгерістерге жедел ден қоюға және су тасқындары мен құрғақшылыққа байланысты тәуекелдерді барынша азайтуға мүмкіндік береді.
3.3.2. Заманауи технологиялардың көмегімен бақылау сапасын жақсарту
1. Еуропалық Одақ тәжірибесі
Еуропалық Одақтың (бұдан әрі – ЕО) Су саясаты жөніндегі директивасы шеңберінде су сапасын бағалаудың заманауи технологияларын қамтитын мониторинг жүйесі әзірленді. Автоматтандырылған станцияларды енгізу және қашықтан зондтауды пайдалану бақылаулардың сапасы мен дәлдігін жақсартуға мүмкіндік береді. ЕО-да су ресурстарын егжей-тегжейлі және кешенді бақылауды қамтамасыз ететін су сапасын мониторингтеудің 100 000-нан астам нүктесі жұмыс істейді.
2. Нидерланд тәжірибесі
Нидерландта су сапасы туралы деректерді жинау үшін автоматты сенсорларды пайдаланатын интеграцияланған мониторинг жүйесі құрылған. Жүйеге нақты уақыт режимінде деректер беретін 1 200-ден астам автоматтандырылған станция кіреді. Бұл өзгерістерге жедел ден қоюға және су ресурстарын басқару бойынша негізделген шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Деректер онлайн-платформалар арқылы жұртшылыққа қолжетімді, бұл ашықтықты арттырады.
3.3.3. Қолжетімділік пен үйлесімділікті арттыруға арналған орталықтандырылған деректер жүйелері
1. Канада тәжірибесі
Канада басқарудың әртүрлі деңгейлері мен ведомстволар арасында ақпарат алмасу жүйесін енгізді, бұл су ресурстары туралы деректерді орталықтандырылған түрде сақтауға және өңдеуге мүмкіндік береді. Ұлттық су мониторингі бағдарламасы 2 000-нан астам бақылау бекетінің деректерін біріктіреді. Бұл деректердің сәйкессіздігі тәуекелдерін төмендетеді және олардың үкімет, ғылыми мекемелер мен қоғамдық ұйымдарды қоса алғанда, барлық мүдделі тараптар үшін қолжетімділігін арттырады.
2. Германия тәжірибесі
Германияда 15 000-нан астам бақылау бекетінің деректерін біріктіретін және оларды талдау мен шешім қабылдау үшін қолжетімді ететін Су ресурстары жөніндегі ұлттық деректер базасы (WaBiDa) әзірленген. Орталықтандырылған портал әртүрлі мүдделі тараптар үшін ақпаратқа қол жеткізуді және оны талдауды жеңілдетіп, деректердегі алшақтықтарды барынша азайтады және олардың сенімділігін қамтамасыз етеді.
3.4. Экологиялық жағдайды жақсарту және климаттың өзгеруіне бейімделу саласындағы елдердің тәжірибесі
3.4.1. Климаттың су ресурстарын басқаруға әсері
1. Еуропалық су реттеушілері
Бейімделу климаттың өзгеруінің қолайсыз салдарын барынша азайту мақсатында қолданыстағы жүйелер мен әдістерге түзетулер енгізуге бағытталған. Бұл су үнемдейтін технологияларды енгізуді, экстремалды ауа райы құбылыстарына төтеп беру үшін инфрақұрылымды қайта жобалауды немесе жауын-шашын сипатының өзгеруін ескере отырып, суды бөлу саясатын өзгертуді қамтуы мүмкін.
Су ресурстарын басқару контекстіндегі салдарды жұмсарту шараларына энергия тиімділігі жоғары су тазарту құрылыстарына көшу, суды аз қажет ететін тұрақты ауыл шаруашылығын қолдау немесе табиғи су жүйелерін қорғау және қалпына келтіру кіруі мүмкін. Бейімделу климаттың өзгеруінің белгілерін жоятын болса, салдарды жұмсарту шаралары оның түпкі себебіне әсер етеді және тұрақты су ресурстарын басқаруға кешенді тәсіл қалыптастыру үшін екеуі де қажет.
2. БҰҰ ұйымдары
Жаңбыр суын жинау – жауын-шашын біркелкі түспейтін өңірлерде жаңбыр суын жинау күйзелістерге төзімділікті арттыру және құрғақ кезеңдерде су қорын қамтамасыз ету үшін ерекше пайдалы. Әдістерге шағын көлемде пайдалану үшін шатырлардан су жинау және ағынды баяулату, топырақ эрозиясын азайту және сулы горизонтты толықтыруды арттыру үшін жерүсті бөгеттерін салу жатады.
Климатқа оңтайландырылған ауыл шаруашылығын енгізу – органикалық заттардың құрамын жақсарту және топырақтың ылғал сақтау қабілетін арттыру үшін топырақты қорғау әдістерін пайдалану; тамшылатып суару; егін жиналғаннан кейінгі шығындар мен азық-түлік қалдықтарын азайту; қалдықтарды қоректік заттар немесе биоотын/биогаз көзіне айналдыру.
Ағынды суларды қайта пайдалану – реттелетін тазартылған ағынды сулар сияқты дәстүрлі емес су ресурстарын суару үшін, сондай-ақ өнеркәсіптік және коммуналдық мақсаттарда пайдалануға болады. Ағынды суларды қауіпсіз басқару қолжетімді әрі тұрақты су көзі болып табылады.
Жерасты суларын пайдалану – көптеген жерлерде жерасты сулары шамадан тыс пайдаланылып, ластануда; басқа жерлерде олардың көлемі белгісіз. Жерасты суларын зерттеу, қорғау және тұрақты пайдалану климаттың өзгеруіне бейімделу және өсіп келе жатқан халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін шешуші маңызға ие.
БҰҰ ұйымдары мен агенттіктерінің қатысуымен жүргізілген әртүрлі зерттеулерде климаттың өзгеруіне бейімделуге байланысты мынадай су проблемалары атап өтіледі:
Тәуекелдер мен белгісіздік – тәуекел мен белгісіздікті климаттың өзгеруінің белгілі бір өзен бассейнінің, қоғамдастықтың, орналасқан жердің немесе экожүйенің су ресурстарына күтілетін әсерін түсінуге және сандық тұрғыдан бағалауға көмектесетін тәсілдер мен технологиялық жетістіктерді қолдану арқылы азайтуға болады.
Судың тым аз болуы – бәсекелес сұраныстың өсуі және жерасты мен жерүсті суларын шамадан тыс алу, сондай-ақ ресурстарды әртүрлі мақсаттар үшін үйлестірілмеген түрде игеру көптеген өңірлерде су тапшылығының кең таралған себептері болып табылады.
Судың тым көп болуы – температураның жоғарылауы атмосфераның ылғалды көбірек ұстап тұру қабілетін арттырады, бұл ықтимал жауын-шашын көлемінің ұлғаюына және, тиісінше, су тасқыны қаупінің артуына әкеледі. Елдер өзен тасқындарына, нөсерлік су тасқындарына, қалалық су басуларға және кәріз желілерінің толып кетуіне, сондай-ақ мұздық көлдердің жарылуы салдарынан туындайтын су басу қаупіне бейімделуге мәжбүр болады, бұл жаһандық жылыну жағдайында ерекше өзекті.
Судың ластануы – климаттың өзгеруі жалпы жаһандық гидрологиялық циклге әсер етеді, ал температураның жоғарылауы судың сапасымен тікелей байланысты болуы мүмкін. Су сапасының нашарлау факторларына су тасқындары мен құрғақшылықтың жиілігінің артуы, сондай-ақ су температурасының жоғарылауы жатады – мұның барлығы адам қызметінің әсерімен үйлескенде су сапасының нашарлауының негізгі себебі болып қала береді (мысалы, өнеркәсіптік авариялар). Ағынды суларды тиісті деңгейде тазартудың болмауы, халық санының өсуінен туындайтын қысымның артуы және тазарту жүйелерінің шектеулі мүмкіндіктері – климаттың өзгеруінің салдарын жұмсарту жөніндегі күш-жігермен қатар шешілуі қажет проблемалар. Ауыл шаруашылығы қызметі мен тұрмыстық ағынды сулар нәтижесінде пайда болатын қоректік заттармен (әсіресе фосфор мен нитраттармен) ластану су ресурстарын басқарудың қазіргі заманғы проблемасы және су сапасы мен тұщы су экожүйелерінің денсаулығына төнетін негізгі қауіптердің бірі болып табылады. Климаттың өзгеруі нәтижесінде жауын-шашынның қарқындылығының артуы қоректік заттардың шайылуының көбеюіне және соның салдарынан су айдындарының эвтрофикациясына ықпал етуі мүмкін. Эвтрофикация процесі температураның жоғарылауы кезінде де күшейеді, бұл балдырлардың көбеюіне жағдай жасап, жерүсті суларындағы оттегінің азаюына және өлі аймақтардың пайда болуына әкеледі.
Апаттарға дайындық – қазіргі уақытта гидрологиялық апаттар бүкіл әлемдегі табиғи апаттардың ең үлкен үлесін құрайды, мыңдаған адамның өмірін қиып, жыл сайын экономикалық залал келтіреді. Климаттың өзгеруі су тасқындары мен құрғақшылықтың жиілігінің артуына, сондай-ақ мұздық көлдердің жарылуына байланысты тәуекелдерге байланысты бұл шығындарды күшейтеді деп күтілуде. Бұған дейін су тасқындарының, құрғақшылықтың және табиғи апаттардың салдарын жұмсартуға бағытталған климаттың өзгеруіне бейімделу шараларының кең ауқымы аталды. Көптеген жағдайларда бұл бейімделу шаралары табиғи апаттардың ауқымын шектеп, салдарының ауырлығын жұмсартуы мүмкін, бірақ олардың толық алдын ала алмайды. Сонымен қатар адамдарды эвакуациялау және негізгі инфрақұрылымды қорғау үшін табиғи апаттарға дайындық жөнінде тиісті шаралар қабылдау қажет.
3.4.2. Су тасқындарының, паводоктардың және құрғақшылықтың алдын алу
Су тасқындарынан болатын апаттар бүкіл әлемдегі барлық табиғи апаттардың шамамен үштен бірін құрайды (саны мен экономикалық шығындары бойынша) және барлық қайғылы жағдайлардың жартысынан астамына себеп болады.
Халықаралық тәжірибені зерделеу елдердің су тасқындарының салдарынан болатын тәуекелдерді едәуір төмендетуге, материалдық және адам шығындарын шектеуге мүмкіндік беретін іс-шараларға ерекше назар аударатынын көрсетеді.
1. Су тасқындарынан тұрақты қорғану құралдарының мысалдары
Жаңбыр бақтары – қалалық кеңістіктер жаңбыр жауған кезде суды сіңіретін, кейін су буын атмосфераға қайта бөлетін жергілікті көпжылдық сулы-батпақты өсімдіктер отырғызылатын жасыл, сіңіргіш, көпфункционалды аймақтарға айналдырылады.
Жерасты резервуарлары – еріген суларды уақытша жинауға және кейіннен гидрожүйеге бақыланатын түрде бұруға арналған қоймалар. Су үлкен жерасты резервуарларында жиналған кезде өзінің қозғалысын жалғастырмайды және кейіннен бақылау мүмкін болмайтын ірі нөсер ағындарын қалыптастырмайды.
Су басуға арналған кеңістіктер – су тасқыны кезінде артық суды уақытша сақтауға арналған арнайы бөлінген учаскелер мен аумақтар немесе өзендер арнасынан асқан кезде су ағатын қосымша каналдар.
Үрлемелі бөгеттер – екі жағынан тұйықталған, каналдың немесе өзен арнасының көлденеңінен бетон негізге төселіп, оған бекітілетін жеңдер. Қыста су қатып, конструкцияны бұзбауы үшін оның қабығы ауамен толтырылады, ал көктемгі су тасқынына қарай гидротехникалық құрылыс үлкен жүктемелерге төтеп бере алуы үшін сумен толтырылады.
2. Су тасқындарынан уақытша қорғану құралдарының мысалдары
Суды сіңіретін қаптар – тоқыма емес сыртқы материалдан жасалған, ішінде суперабсорбентті өзегі бар суға реакция беретін элементтен тұрады. Пайдаланғанға дейін салмағы 0,5 кг-нан аз болады, бірақ сумен жанасқан кезде 20 литрге дейін суды сіңіре алады.
Төмен тығыздықтағы полиэтиленнен жасалған модульдік қорғаныс бөгеттері бұйымның қатты әрі икемді болуына мүмкіндік береді. Бір блоктың салмағы небәрі 40 кг. Бұл монтаждау процесін тез әрі оңай орындауға мүмкіндік береді. Блоктар орнатылғаннан кейін оларды блоктың жоғарғы бөлігінде орналасқан тесіктер арқылы сумен толтыру қажет. Сорғы бірнеше секунд ішінде қабырғаны 630 кг-ға дейін суға толтыра алады.
Құрастырмалы металл қорғаныс қоршаулары – олардың арасында резеңке төсемдері бар көлденең металл арқалықтардан тұрады. Бұл арқалықтар бетон тосқауылға болттармен бекітілген болат тіректерге орнатылады. Қуыс алюминий профильден жасалған бұл арқалықтардың өзі сумен толтырылады, бір-біріне қысым түсіреді және осылайша герметикалығын қамтамасыз етеді.
Жылжымалы су толтырылатын бөгеттер – сумен толтырылатын, композиттік берік материалдан көп қабатты етіп жасалған, бірнеше рет пайдалануға арналған конструкциялар.
3. Әлемдегі су тасқындарын болжау элементтерінің мысалдары
Ақпараттық-талдамалық қамтамасыз ету және мониторинг су ресурстарын басқарудың тиімді жүйесінің негізгі элементтері болып табылады. Осы тақырыптың негізгі аспектілері мыналар:
Деректерді жинау және мониторинг – нақты уақыт режимінде су сапасы туралы деректерді жинау үшін датчиктер мен IoT құрылғылары желілерін орналастыру (АҚШ, Канада, Қытай).
Датчиктерден келіп түсетін деректердің үлкен көлемін өңдеу үшін үлкен деректерді талдау және машиналық оқыту әдістерін пайдалану.
Азаматтық ғылым бағдарламалары мен деректермен бірлесіп алмасу платформалары арқылы азаматтарды су сапасын мониторингтеуге тарту (Ұлыбритания).
Деректерді сақтау және басқару (көптеген елдерде кең таралған тәжірибе). Су ресурстары туралы деректерді сақтау мен басқарудың интеграцияланған ақпараттық жүйелерін құру.
Веб-порталдар мен пайдаланушы интерфейстері арқылы деректерге қолжетімділікті қамтамасыз ету.
Деректерді талдау және визуализациялау – кеңістіктік-уақыттық заңдылықтарды анықтау үшін интерактивті мониторинг панельдері және геокеңістіктік карталау сияқты деректерді визуализациялау әдістерін қолдану.
Су ресурстары саласындағы саясат пен жаңа жобаларды әзірлеу үшін деректерді пайдалану.
Шешімдер қабылдауды қолдау. Дәстүрлі талдау кезінде байқалмай қалуы мүмкін үрдістерді, ауытқуларды және өзара байланыстарды анықтау үшін деректерді талдау.
Бассейндерді басқару жоспарларын әзірлеу, су пайдалануға лицензия беру туралы өтінімдерді бағалау және т.б. сияқты су ресурстарын басқару саласындағы шешімдер қабылдау процестерін ақпараттық қамтамасыз ету үшін деректерді пайдалану.
Гидрологиялық модельдеу су тасқындарының әсерін бағалау үшін пайдаланылады. Машиналық оқытуға негізделген гидрологиялық білімді интеграциялау қардың еруін модельдеу мүмкіндіктерін жақсарта алады (мысалы, Support Vector Machine, Multilayer Perceptron, Wavelet Neural Network әдістері), олар АҚШ-та, Канадада, Австралияда, Қытайда және Еуропа елдерінде белсенді қолданылады және зерттеледі. Қарлы борандардың әсерін (қардың тасымалдануы), топырақтың қатуы мен еруін, сондай-ақ қар үстіне жауатын жаңбырды егжей-тегжейлі есепке алу гидрологиялық модельдерде қардың еруінен болатын ағынды модельдеу мүмкіндіктерін кеңейтеді.
Жасанды нейрондық желілер (artificial neural network) өзен ағынын болжау арқылы су тасқындарымен күресуде перспективалы нәтижелер көрсетуде, олар АҚШ-та, Канадада, Австралияда, Қытайда және Еуропа елдерінде белсенді әзірленіп, зерттелуде.
Цифрлық егіз визуализациялауды, талдауды және шешім қабылдауды автоматтандырылған қолдауды қамтамасыз етеді, гидротехникалық құрылыстардың құрылымдық тұтастығы мен сенімділігі туралы егжей-тегжейлі есептер ұсынады және Ұлыбританияда, Португалияда, Германияда және Қытайда қолданылады.
Заттар интернеті (IoT) және виртуалды шындық (VR) – IoT ақпараттық жүйелерді басқаруды, әсіресе машинааралық өзара іс-қимыл жағдайында жақсартады. Жасанды интеллект ауа райы болжамдары мен климаттың өзгеруі туралы ғылымның мүмкіндіктерін пайдалануға көмектесе алады, ал VR деректерді визуализациялауды жақсартады, оны қолдану АҚШ-та, Израильде және Еуропа елдерінде зерттелуде.
Google Research жасанды интеллектті 80-нен астам елдегі жаңалықтарға сүйене отырып, өзен тасқындарын олардың басталуынан 7 күн бұрын, оның ішінде деректер тапшылығы бар осал өңірлерде дәл болжау үшін пайдаланады.
4. Әлемдегі су тасқындарын мониторингтеу элементтерінің мысалдары
Жерді қашықтан зондтау нақты уақыт режимінде деректерді көрсетеді.
Радарлар мен датчиктер – синтезделген апертуралы радар (Synthetic-aperture radar) объектінің екі өлшемді немесе үш өлшемді реконструкциясын жасау үшін қолданылады. Шеттерді талдау датчигі шеттерді анықтау және су деңгейінің көлденең сызығын немесе бөгеттің биіктігін детекторлар арқылы айқындау үшін қолданылады.
Ұшқышсыз ұшу аппараттары (бұдан әрі – ҰҰА) – деректерді жылдам жинау және табиғи апаттарды басқару міндеттеріне көмек көрсету мақсатында пайдаланылатын дрон. Спутниктік навигация жүйесін пайдалана отырып, фотограмметрия әдісімен алынған ҰҰА суреттері дәл әрі сапалы кеңістіктік деректер алуға мүмкіндік береді.
Батиметриялық түсірілім – арнайы техникалық құралдардың (эхолоттың) көмегімен алынған деректерді талдау үшін пайдалануға болады.
Болжау және мониторинг, сондай-ақ су тасқындарынан тұрақты және уақытша қорғану құралдары өзара байланысты кезеңдердің кешенді жүйелі процесін қамтитын және бірін-бірі толықтыратын экожүйені білдіретін су тасқынына қарсы саясаттың іс-шаралары болып табылады. Мысалы, Еуропа елдерінің су тасқынына қарсы саясаты мыналарды қамтиды:
Су тасқыны тәуекелдерінің алдын алу («адамдарды судан алыс ұстау») – су басу қаупі бар аймақтардан тыс жерлерде үйлер мен елді мекендер салуды қамтитын проактивті кеңістіктік саясат.
Су тасқындарынан қорғау («суды адамдардан алыс ұстау») – гидротехникалық құрылыстар салу және өзендерді тазалау, түбін тереңдету және жағалауларын бекіту іс-шаралары.
Су тасқындарының салдарын жұмсарту («осал аймақ ішіндегі салдарды азайту») – су тасқындарын тежеу және уақытша қорғаныс бөгеттерін салу, сондай-ақ қалалық жасыл инфрақұрылымды пайдалану (мысалы, саябақтарды бақыланатын түрде су басуға мүмкіндік беру).
Су тасқындарына дайындық – оқу-жаттығуларды жүйелі түрде өткізу, хабарлау жүйесін жолға қою, ауа райын жедел болжау, халыққа эвакуация жоспарларын жеткізу. Ескертулерді адамдарға барынша жеткізу («итермелеу») және адамдарды алдын ала қауіпсіз жерге көшіру («тартып шығару») маңызды.
Су тасқындарынан кейін қалпына келтіру – аумақты реконструкциялау және қалпына келтіру, зардап шеккендерге өтемақы төлеу және жергілікті бизнесті несиелеу жөніндегі іс-шаралар жоспары.
Халықаралық тәжірибеге сәйкес су тасқындары мен паводоктармен күресуде халықты толық әрі уақтылы ақпараттандыруға және төтенше жағдайлардың даму барысын модельдеуге басты назар аударылады.
5. Нидерланд тәжірибесі
Су тасқындарымен күресу үшін мынадай қағидаттар қолданылады:
1) ақпаратты халыққа толық әрі уақтылы жеткізу;
2) төтенше жағдайға ден қоюдың орнына оны болжау;
3) су ресурстарын тұрақты басқару және тиісті су шаруашылығы инфрақұрылымын (бөгеттер мен дамбалар салу, оларды жаңғырту) тиісті жағдайда ұстау;
4) өзен жайылмаларында құрылыс салуға тыйым салатын аумақтық жоспарлау;
5) қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін барлығы – үкімет, жергілікті билік органдары, су шаруашылығы басқармалары және азаматтардың өздері жауапты. Мысалы, төтенше табиғи құбылыстар туындаған жағдайда, сумен жабдықтау жүйесі тұрақты жұмыс істегеніне қарамастан, олармен күресу міндеттері ғимараттар мен басқа да объектілердің иелеріне де жүктеледі.
6. ЕО тәжірибесі
Еуропада су тасқындары туралы ескертудің Еуропалық жүйесі (бұдан әрі – EFAS) жұмыс істейді. EFAS бүкіл ЕО аумағында орта мерзімді перспективада, әдетте үш-төрт тәулік және одан да көп алдын ала ескерту мерзімімен су тасқындарын модельдеуді қамтамасыз ете алады.
EFAS күніне екі рет Еуропа елдерінің метеорологиялық қызметтерінен шамамен 70 түрлі цифрлық ауа райы болжамын, сондай-ақ бірнеше еуропалық ұйым жүргізетін ауа райы мен өзен ағынын нақты уақытқа жақын режимде бақылау нәтижелерін алады. Деректер 70 өзен толқынының болжамын қалыптастыратын гидрологиялық модельдеу жүйесіне (LISFLOOD) енгізіледі.
Өткен су тасқындарымен статистикалық салыстырулар EFAS-қа болжау уақыт аралығында хабарлау үшін белгіленген шекті мәндердің ықтимал асып кету мүмкіндігін анықтауға мүмкіндік береді.
Бұл жағдайда ұлттық гидрологиялық қызметтерге су тасқыны туралы ескерту және су басу ықтималдығы туралы ақпарат қамтылған электрондық хабарламалар жіберіле бастайды. Бұл қызметтер нәтижелерді жергілікті жерде тексеріп, барлық ескертулерге қорғалған веб-сервер арқылы қол жеткізе алады.
7. АҚШ тәжірибесі
АҚШ-та су тасқындарын болжау және жедел хабарлау үшін АҚШ Ұлттық метеорологиялық қызметінің және Сан-Диегодағы Гидрологиялық зерттеу орталығының қызметкерлері әзірлеген Flash Flood Guidance технологиясы (кенеттен болатын су тасқындары жөніндегі нұсқаулық) пайдаланылады. FFG технологиясы гидрологиялық бақылаулармен қамтамасыз етілмеген шағын өзен бассейндерін қоса алғанда, жылдам дамитын су тасқындары күтілетін аудандарды жедел режимде анықтауға арналған. Бұл жүйенің ерекшелігі – жерүсті жауын-шашын өлшеу желісі бойынша түзетілген радиолокаторлар (NEXRAD жүйелері) деректеріне негізделген жауын-шашын алаңдарын бағалаудың дамыған блогының болуы. Осы технологияның көмегімен алынған жауын-шашын алаңдары қар жамылғысының қалыптасуы мен еруін модельдеуге және топырақ ылғалдылығын есептеу моделіне бастапқы деректер ретінде пайдаланылады. Жүйе модельдеу және болжамдық ақпарат шығару үшін деректерді толық автоматтандырылған түрде жинау мен өңдеуді қамтамасыз етеді.
Технология нәтижесінде су тасқындарының қалыптасу мүмкіндігін көрсететін көрсеткіштер алаңдары, қауіпті су тасқындарының қалыптасу қаупінің көрсеткіші, сондай-ақ болжамның белгісіздігін бағалау қалыптастырылады. Технологияның жақсы дамыған интерфейсі бар және нәтижелік өнімді мәтіндік форматтарда, карталар мен графиктер түрінде ұсынуға мүмкіндік береді.
8. Австрия тәжірибесі
Су тасқындарын жедел болжаудың дамыған жүйесі Австрияда да құрылған. Ол 15 минуттық уақыттық ажыратымдылықпен және 48 сағатқа дейінгі алдын ала ескерту мерзімімен болжамдар шығаруды қамтамасыз етеді. Бастапқы метеорологиялық деректер ретінде ALADIN және ECMWF модельдері бойынша жауын-шашын болжамы алаңдарының орташа өлшенген мәндері пайдаланылады. Гидрологиялық модельдің параметрлері ауданы 1 км² болатын тұрақты тор элементтері бойынша бөлінген. Әрбір ұяшық үшін қар жамылғысының динамикасы, топырақ ылғалының қозғалысы және ағынның трансформациясы есептеледі. Беткейлік ағынның келу уақытын есептеу үшін сызықтық сыйымдылықтар әдісі, ал арна бойымен ағынның келу уақытын есептеу үшін жинақталған параметрлері бар модель қолданылады.
Жүйе қарқынды жауын-шашынға да, таулардағы қардың еруіне де байланысты су тасқындарын болжауға мүмкіндік береді. Осы модель бойынша ағын болжамының қателік шамасы 24 сағатқа дейінгі алдын ала ескерту мерзімінде 10–30 %-ды құрайды.
9. Жапония тәжірибесі
Жапония табиғи апаттармен күресуде халықты табиғи апаттарға және олар туындағаннан кейінгі іс-қимылдарға кешенді даярлауға басты назар аударады. Халықтың барлық дерлік топтарын қамтитын тұрақты оқу-жаттығулар жүйесі тиімді жұмыс істейді.
10. Қытай тәжірибесі
Қытай су тасқындарынан ерекше зардап шегетін елдердің қатарына жатады. Муссондық климаттың әсерінен Қытайдағы жауын-шашын біркелкі бөлінбейді, маусымнан қыркүйекке дейінгі кезеңде жауын-шашын мөлшері 70 %-дан астам болуы мүмкін және оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай азаяды. Елдің бірегей географиялық және климаттық жағдайлары елеулі құрғақшылық пен су тасқындарына әкеледі. 1949 жылдан бері 50-ден астам ауқымды су тасқыны және 17 елеулі құрғақшылық орын алған, яғни орта есеппен жыл сайын бір табиғи апат болады.
Осыған байланысты Қытай үкіметі су тасқындарымен және қатар жүретін құрғақшылықпен күресуді күшейту жөнінде тиімді шаралар қабылдауда, олар мыналарды қамтиды: ұйымдастыру жүйесі мен заңнаманы жетілдіру; жауапкершілік режимін іске асыру; алдын ала жоспарлауды тереңдету; табиғи апаттарды болжауды жақсарту; инженерлік қамтамасыз етуді және суды қайта бөлу режимін нығайту; кадрлық қамтамасыз етуді жетілдіру; табиғи апаттарға жедел реттеу шараларын күшейту.
Ұйымдастыру жүйесін жетілдіру шеңберінде мемлекеттік, су жинау бассейндері және өңірлер деңгейінде құрғақшылық пен су тасқындарымен күресу жөніндегі командалық жүйе жұмыс істейді (Қытай Мемлекеттік кеңесі жанынан 1950 жылғы 7 маусымда құрылған Су тасқындарымен күрес жөніндегі Орталық штаб 1993 жылы Қытай Мемлекеттік кеңесі жанындағы Су тасқындары және құрғақшылықпен күрес жөніндегі Мемлекеттік штаб болып қайта құрылды (бұдан әрі – штаб). Штаб бастығы болып Қытай Мемлекеттік кеңесінің вице-премьері, орынбасары болып Қытайдың Су шаруашылығы министрі, ал мүшелері болып үкіметтік ведомстволардың басшылары табылады. Сондай-ақ Қытайда су тасқындарымен күресу туралы заңдар, су тасқындары мен құрғақшылыққа қарсы күрес жөніндегі ережелер қабылданған. Барлық деңгейдегі штабтардың су тасқындарымен және құрғақшылықпен күрес жөніндегі резервтік жоспарлары бар және оларды мерзімді түрде жетілдіріп отырады.
Қытайда су объектілеріне, жауын-шашынға, тайфундардың дамуына мониторинг пен болжаудың заманауи жүйесі ерекше рөл атқарады, онда 70 мыңнан астам бақылау станциясы жұмыс істейді. Ірі және маңызды орташа су қоймаларында автоматты гидрологиялық болжау жүйесі және тасқын суларды бұру жүйесі құрылған. Су тасқындары туындаған жағдайда барлық деңгейдегі штабтар гидротехникалық құрылыстардың жұмыс нәтижелерін бағалап, тасқын суларды ұстап қалу, бөлу, сақтау және бұру арқылы реттеуге тиіс. Қатты құрғақшылық кезінде ғылыми зерттеулер негізінде су ресурстарын қайта бөлу жүзеге асырылады.
Осы жұмыстың және қоғамның кеңінен қатысуының арқасында Қытай үкіметі белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді. 1949 жылдан бері ел үшін экономикалық шығындардың 4,24 трлн юаньға азайғаны, ал 2001 жылға қарай қаза тапқандар санының 6,5 есе төмендегені есептелген. Қол жеткізілген жетістіктерге қарамастан, үкімет реттеу жүйесін жетілдіру жұмыстарын жалғастыруда.
Су тасқындары мен құрғақшылықтың алдын алудың мемлекеттік жүйесін құру, мониторинг пен болжамдардың дәлдігін арттыру, «Бірге өлшеу, бірге алдын алу» жүйесін жетілдіру жұмыстары жүргізілуде.
Жалпы алғанда, құрғақшылықтың алдын алу және оның тәуекелдерін жұмсарту әрекет ету мен жауап шараларына қарағанда әлдеқайда аз шығынды талап ететінін атап өткен жөн.
3.4.3. Су ресурстарын ластанудан қорғау
1. ЕО тәжірибесі
ЕО-ға мүше мемлекеттердің тәжірибесі су сапасын басқаруда айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Атап айтқанда, ЕО-ның Су жөніндегі негіздемелік директивасы, Ауызсу жөніндегі директивасы, Қалалық ағынды сулар жөніндегі директивасы, Шомылуға арналған су жөніндегі директивасы және олармен байланысты бірқатар басқа директивалар адам тұтынуына арналған судың кез келген ластануының халық денсаулығына қолайсыз әсерінен қорғау және ауызсу сапасының міндетті нысаналы көрсеткіштерін белгілейді. Осындай көрсеткіштер қоршаған ортаны қалалық және өнеркәсіптік ағынды суларды төгудің қолайсыз салдарынан қорғау мақсатында да белгіленген.
ЕО елдерінің ішінде су объектілерін ластанудан қорғау саласындағы ең үлкен жетістіктерге Германия қол жеткізді. Коммуналдық салада 10 000-нан астам биологиялық тазарту станциясын салудың және өнеркәсіптік кәсіпорындарда ағынды суларды қарқынды өңдеудің арқасында су объектілеріне ластаушы заттардың төгілуі айтарлықтай қысқарды.
3.5. Трансшекаралық ынтымақтастық саласындағы елдердің тәжірибесі
1. Солтүстік Америка елдерінің тәжірибесі
1990-жылдары қалалар мен өнеркәсіптің қарқынды дамуы Ұлы көлдерге іргелес аудандардағы қоршаған ортаға елеулі зиян келтіретіні байқалды. Зерттеулер көлдерге ағынды сулар мен қышқыл жаңбырлар сияқты әртүрлі көздерден көптеген улы ластаушы заттар түсетінін көрсетті. Қышқыл жаңбырлар проблемасы ерекше өткір болды, өйткені олардың едәуір бөлігі, 50 %-ға дейінгі мөлшері АҚШ аумағында қалыптасып, Канадаға таралған.
Мәселені шешу үшін 1990-жылдардың бірінші жартысында АҚШ пен Канада Ұлы көлдерді улы заттармен ластанудан қорғау стратегиясын әзірледі, ол 1997 жылдан бастап іске асырыла бастады. Стратегия өнеркәсіптік циклдерде аса улы химикаттарды уыттылығы төмен заттармен алмастыруға, адам денсаулығы мен қоршаған ортаға қауіп төндіретін заттардан кезең-кезеңімен бас тартуға байланысты іс-шараларды қамтиды.
2. Оңтүстік Америка елдерінің тәжірибесі
2020–2021 жылдардағы су дағдарысы кезінде Парана трансшекаралық өзені бассейніндегі үш ел (Аргентина, Бразилия және Парагвай) үш түрлі проблемаға тап болды: гидроэлектр энергиясын өндіру қажеттілігі, өзендерде кеме қатынасын сақтау қажеттілігі және Парана суына деген қажеттілік.
Бұл мәселені шешу үшін «Итайпу» бөгетін пайдаланатын Бразилия мен Парагвай үкіметтерінің, сондай-ақ өзеннің төменгі ағысында орналасқандықтан жеке келісімі бар Аргентинаның қатысуымен арнайы үкіметаралық кеңес құрылды. Кездесуге өзенге тәуелді басқа да негізгі мүдделі тараптар, оның ішінде бизнес өкілдері мен жергілікті қоғамдастықтар тартылды.
Қорытындысында әрбір сектордың қажеттіліктерін есептеуге және өлшеуге мүмкіндік берген техникалық есеп дайындалды. Нәтижесінде «арнайы операцияларға арналған су терезелері» деп аталатын тетік құрылды, бұл бөгеттің бекітпелерін қажеттілікті бағалау негізінде ашуды білдірді. Су дағдарысы кезінде «әділ және ақылға қонымды пайдалану» туралы БҰҰ конвенциясының ережелеріне негізделген бұл әдіс Парана өзені бассейні елдеріне өзен пайдаланушылары арасындағы ықтимал шиеленісті еңсеруге мүмкіндік берді.
3. ЕО тәжірибесі
Еуропада көптеген ортақ өзен бассейндерінің болуына байланысты трансшекаралық су ынтымақтастығы негізгі басымдықтардың бірі болып табылады.
ЕО мүше мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамытуда Су жөніндегі негіздемелік директива және Су тасқындары жөніндегі директива сияқты су сапасын жақсартуға, су тасқындарымен күресуге және трансшекаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған директивалар арқылы маңызды рөл атқарды.
19 Еуропа елі арқылы өтетін Дунай өзені трансшекаралық су ынтымақтастығының табысты үлгісі болып табылады. Дунай өзенін қорғау жөніндегі халықаралық комиссия (МКОРД) су ресурстарын басқару, ластанумен күресу және Дунай өзені бассейніндегі биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі күш-жігерді үйлестіру үшін жағалау маңындағы мемлекеттерді біріктіреді.
Тағы бір мысал – Рейн өзені, онда Германия, Франция, Швейцария және Нидерланд сияқты елдер су сапасы, су тасқындарын басқару және өзендегі тұрақты кеме қатынасы мәселелерін шешу үшін Рейнді қорғау жөніндегі халықаралық комиссияны (МКОР) құрды.
3.6. Ғылыми-әдіснамалық және кадрлық қамтамасыз етуді жетілдіру саласындағы елдердің тәжірибесі
3.6.1. Ғылыми-әдіснамалық қамтамасыз етуді жетілдіру
1. Израиль тәжірибесі
Израиль су ресурстарын басқару, әсіресе су тапшылығы жағдайында, әлемдік көшбасшы болып табылады. Мұнда суды тұщыландырудың, ағынды суларды қайта пайдаланудың, сондай-ақ судың әрбір литрін тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін тамшылатып суару жүйелерінің озық технологиялары әзірленіп, енгізілген. Израиль ғалымдары бірлескен жобаларды әзірлей отырып және өз жетістіктерімен бөлісе отырып, халықаралық әріптестерімен белсенді ынтымақтасады.
2. АҚШ тәжірибесі
АҚШ та су шаруашылығы мәселелеріне үлкен көңіл бөледі. Мұнда спутниктік деректер мен ақпараттық жүйелерді пайдалана отырып, су ресурстарын мониторингтеу және басқару технологиялары кеңінен қолданылады. Су экожүйелерін қалпына келтіру және қорғау бағдарламаларына, сондай-ақ ауызсу сапасын жақсартуға және ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпте суды тұтынуды оңтайландыруға бағытталған ғылыми зерттеулерге маңызды орын беріледі.
3. Канада тәжірибесі
Канада су ресурстарын басқару саласындағы озық зерттеулерімен, әсіресе ірі су жинау бассейндері мен көлдер контекстінде танымал. Мұнда су ресурстарын бағалау және болжау әдістері, сондай-ақ климаттың өзгеруіне бейімделу стратегиялары белсенді әзірленуде. Канадалық ғалымдар басқарудың әртүрлі деңгейлерінде шешім қабылдауға көмектесетін су жүйелерінің кешенді модельдерін құру бойынша жұмыс істеуде.
4. ЕО тәжірибесі
Еуропада су шаруашылығы саласындағы ғылыми зерттеулер мен әзірлемелер ЕО және ұлттық үкіметтер деңгейінде қолдау табады. Су ресурстарын интеграцияланған басқару жобаларына, ағынды суларды тазарту әдістерін жетілдіруге және тұрақты сумен жабдықтау жүйелерін құруға ерекше назар аударылады. Еуропа елдері инновациялық технологияларды белсенді енгізіп, өзгеріп жатқан климат жағдайында су ресурстарын басқарудың жаңа тәсілдерін әзірлеуде.
Осы елдердің тәжірибесі су шаруашылығы саласындағы міндеттерді табысты шешу ғылыми зерттеулерді, инновациялық технологияларды және тиімді басқаруды біріктіретін кешенді тәсілді талап ететінін көрсетеді. Қазақстан су ресурстарын басқару тиімділігін арттыру үшін осы халықаралық тәжірибені ескеріп, өзінің ғылыми мектептері мен инфрақұрылымын белсенді дамытуы қажет.
3.6.2. Кадрлық қамтамасыз етуді жетілдіру
1. АҚШ тәжірибесі
АҚШ-та су шаруашылығы саласындағы мамандарды даярлау мен қайта даярлаудың ауқымды жүйесі жұмыс істейді. Берклидегі Калифорния университеті және Остиндегі Техас университеті сияқты жетекші университеттер гидротехника, су ресурстарын басқару және экологиялық инженерия бойынша курстарды қамтитын мамандандырылған бағдарламаларды ұсынады. Сонымен қатар мемлекеттік және жеке ұйымдар семинарлар, біліктілікті арттыру курстары мен тағылымдамалар арқылы кәсіби дамуға белсенді қатысады. Су ресурстары саласындағы мамандарды даярлаудың ұлттық орталығы (National Water Training Center) сияқты федералдық бағдарламалар мамандарды оқыту мен қайта даярлау үшін қажетті ресурстар ұсынады.
2. Израиль тәжірибесі
Израиль білім беру мен ғылыми зерттеулерге белсенді инвестиция салады. Технион – Израиль технологиялық институты су технологиялары мен ресурстарды басқару бойынша озық бағдарламаларды ұсынады. Сонымен қатар Израильде су шаруашылығы мамандарына арналған біліктілікті арттыру мен тағылымдамалардың кең жүйесі жұмыс істейді, оған халықаралық ұйымдармен ынтымақтастық және жаһандық ғылыми жобаларға қатысу кіреді.
3. ЕО тәжірибесі
Еуропада су шаруашылығы саласындағы білім беру және кәсіби даярлау ұлттық деңгейде де, жалпыеуропалық деңгейде де үйлестіріледі. Erasmus+ және Horizon 2020 бағдарламалары халықаралық ынтымақтастық пен зерттеу жобалары арқылы білім алмасуға және мамандардың біліктілігін арттыруға ықпал етеді. Нидерландтағы Делфт техникалық университеті және Германиядағы Мюнхен техникалық университеті сияқты жетекші еуропалық университеттер су ресурстарын басқару және гидротехника бойынша мамандандырылған курстар мен бағдарламаларды ұсынады.
4. Канада тәжірибесі
Канадада су шаруашылығы үшін кадрлар даярлаудың дамыған жүйесі бар. Британдық Колумбия университеті мен Торонто университеті су ресурстарын басқаруға, гидротехникаға және экологиялық инженерияға бағытталған бағдарламаларды ұсынады. Канада сондай-ақ жаңа технологиялар мен су ресурстарын басқару әдістері саласындағы оқыту мен сертификаттауды қоса алғанда, мамандардың біліктілігін арттыруға бағытталған федералдық және провинциялық бағдарламалар арқылы кәсіби дамуды белсенді қолдайды.
5. Орталық Азия елдерінің тәжірибесі
Өзбекстанда бакалаврлар 17 мамандық бойынша, магистрлер 14 мамандық бойынша даярланады. Ташкент ирригация және ауыл шаруашылығын механикаландыру инженерлері институтында бакалавриат бағдарламалары бойынша оқудың бүкіл цикліне орта есеппен 9 500 сағат бөлінеді.
Қырғызстан мен Өзбекстанда оқу жоспарлары теңгерімділігімен және ұтымдылығымен ерекшеленеді. Гуманитарлық пәндерге жалпы оқу жүктемесінің 15–17 %-ы, ал жалпы кәсіптік пәндерге тиісінше 38,3 % және 43,7 %-ы бөлінген.
Студенттердің өндірістік практикадан өтуіне үлкен мән беріледі, Өзбекстанда осы мақсаттарға 2 160 сағат, Қырғызстанда 750 сағат бөлінеді.
Тәжікстанда су саласы бойынша курстарға жалпы сағат көлемінің 38,3 %-ы бөлінген, бұл бейіндік білім беру бағыттарын таңдауда икемділікті және оқытушылар құрамының өндіріс сұраныстарына бағдарлануын қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар халықаралық тәжірибеде әлем елдері су саласындағы білім беру бағдарламаларының тиімділігін арттыру және мамандардың кәсіби дамуы бойынша тұрақты жұмыс жүргізуде. Мысалы, білікті кадрлар тапшылығы проблемасын шешуге халықаралық білім беру және ғылыми-зерттеу ұйымдарымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейтін Су саласындағы ұлттық біліктілікті арттыру орталығын құру ықпал ете алар еді. Бұл озық технологияларды, сондай-ақ мамандарды оқыту әдістері мен жалпы су ресурстарын басқару тәсілдерін меңгеруге және оларды Қазақстан жағдайларына бейімдеуге мүмкіндік береді.
Сондай-ақ әлем елдері студенттер мен жас мамандарға жетекші әлемдік су шаруашылығы орталықтарында практикалық тәжірибе алуға мүмкіндік беретін тағылымдамалар мен алмасу жүйесін белсенді дамытуда. Су ресурстары саласындағы жетекші халықаралық университеттермен қос диплом бағдарламаларын енгізу қазақстандық мамандарды даярлау деңгейін арттырып, олардың әлемдік еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатуы мүмкін.
Су ресурстары саласындағы жетекші халықаралық университеттермен қос диплом бағдарламаларын, сондай-ақ оқытудың жаңа технологиялары мен әдістерін (мысалы, онлайн-курстар мен вебинарларды), әсіресе шалғай өңірлер үшін енгізу отандық мамандардың кәсіби даярлық деңгейін арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Извлёк текст из загруженного Markdown-файла. Ниже привожу полный перевод на английский язык с сохранением исходной структуры документа, заголовков, нумерации, абзацев, выделений и таблиц.
Названия организаций, географические наименования, числовые показатели и адреса интернет-ресурсов сохранены. Содержание не сокращается.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау