Азаматтың аты-жөні
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Азаматтың аты-жөні — азаматтық айналымдағы жеке тұлғаның негізгі айқындаушысы. Ол:
· мәмілелерге қатысу үшін;· құқықтарды қорғау үшін;· ресми құжаттарда тұлғаны сәйкестендіру үшін;· құқықтық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қажет.
Аты-жөні құрамына мыналар кіреді:✅ тегі,✅ аты,✅ қалауы бойынша — әкесінің аты (Қазақстан құқықтық тәртібі үшін ерекше маңызды).
🔹 II. АТ-ЖӨНІНЕ ҚҰҚЫҚ (1-т.)
«Азамат құқықтар мен міндеттерді өз атымен алады және жүзеге асырады…»
🔸 Ат-жөні — жеке мүліктік емес құқықтардың элементі, ол ажыратылмайды және заңмен қорғалады (ҚР АК 143, 145-баптарын қараңыз).
📌 Мысал: Сатып алу-сату шартын жасасу кезінде азамат өзінің нақты аты-жөнін көрсетуге міндетті; өзге біреудің атымен құжаттарға қол қоюға жол берілмейді.
🔹 III. АНОНИМДІЛІК ЖӘНЕ БҮРКЕНШІК АТ (2-т.)
«Заң құқықтарды анонимді түрде алуды немесе бүркеншік атты пайдалануды көздеуі мүмкін»
🔸 Анонимділік немесе бүркеншік атты қолдану мына жағдайларда жол беріледі, егер ол:
· заңмен рұқсат етілсе (мысалы, журналистік қызмет, жарияланымдар, әдеби шығармашылық);· жеке тұлғаны алмастыруға немесе үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзуға әкеп соқпаса.
📌 Мысал: Жазушы романын бүркеншік атпен жариялайды — бұл заңды. Ал басқа адамның атын пайдалану — тыйым салынған (7-т. қараңыз).
🔹 IV. АТ-ЖӨНІН ТІРКЕУ ЖӘНЕ ӨЗГЕРТУ (3–4-т.)
🔸 Ат-жөні АХАТ органдары арқылы тіркеледі («Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» ҚР Заңына сәйкес).
🔸 Азаматтың ат-жөнін өзгертуге құқығы бар:
· 16 жасқа толғаннан кейін (ата-анасының келісімімен);· кәмелетке толған соң кез келген уақытта;· ХҚКО-ға өтініш беру арқылы.
Ат-жөнін өзгерту бұрын пайда болған құқықтар мен міндеттерді тоқтатпайды (құқықтық сабақтастық қағидаты).
📌 Мысал: Тұрмысқа шыққаннан кейін тегін өзгерткен азаматша бұрын алған барлық мүліктік және міндеттемелік құқықтарын сақтайды.
🔹 V. ХАБАРЛАУ МІНДЕТІ (5-т.)
🔸 Ат-жөнін өзгерткен тұлға өз бетінше мына тұлғаларды хабардар етуге міндетті:
· кредиторларды;· борышкерлерді;· контрагенттерді.
🔸 Хабарламаған жағдайда — құқықтық салдардың тәуекелін өзі көтереді (мысалы, тарапты сәйкестендіру мүмкін болмағандықтан міндеттемені орындаудың қиындауы).
📌 Мысал: Азамат несиені бұрынғы атымен рәсімдеп, банкке хабарламаған — бұл төлемді қиындатып, мерзімін өткізіп алуға әкелуі мүмкін.
🔹 VI. ҚҰЖАТТАРҒА ӨЗГЕРІСТЕР ЕНГІЗУ ҚҰҚЫҒЫ (6-т.)
🔸 Ат-жөнін өзгерткен азамат мыналарды талап етуге құқылы:
· төлқұжаттарды, жеке куәліктерді қайта рәсімдеуді;· құқық белгілейтін құжаттарға өзгерістер енгізуді;· банктік, еңбек және өзге де жазбаларды түзетуді.
📌 Бұл құқық әкімшілік тәртіппен жүзеге асырылады («Жеке басты куәландыратын құжаттар туралы» заң, азаматтық хал актілерін тіркеу қағидалары).
🔹 VII. БАСҚА АДАМНЫҢ АТЫН ИЕМДЕНУГЕ ТЫЙЫМ САЛУ (7-т.)
«Басқа адамның атымен құқықтар мен міндеттерді алу жол берілмейді»
🔸 Бұл талапты бұзу:
· өз бетінше билік ету немесе алаяқтық ретінде (ҚР ҚК 190-б.);· азаматтық құқық бұзушылық ретінде, мәмілені жарамсыз деп тануға әкеп соқтыруы мүмкін (ҚР АК 159-б.).
📌 Мысал: Басқа адамның төлқұжатын пайдаланып жалдау шартын рәсімдеу — жарамсыз мәміле.
🔹 VIII. АТ-ЖӨНІН ҚОРҒАУ (8–9-т.)
🔸 Ат-жөнін келісімсіз пайдаланудан қорғау:
· Жол беріледі:o ресми құжаттарда;o ғылыми, әдеби және оқу мақсаттарында (заңды сақтай отырып);
· Жол берілмейді:o келісімсіз жарнамада;o ар-намысқа нұқсан келтіретін контексте.
📌 Мысал: Танымал спортшының атын келісімсіз жарнамада пайдалану — құқық бұзушылық.
🔸 Зиянды өтеу (9-т.):
· моральдық және мүліктік жауапкершілік көзделген (ҚР АК 145 және 951-баптар);· ат-жөнін бұрмалау іскерлік беделге, ар-намысқа немесе қадір-қасиетке нұқсан келтірсе — ҚР АК 143-бабы қолданылады.
📌 Мысал: БАҚ азаматты аты-жөні бірдей басқа адаммен шатастырып, жанжалға қатысушы ретінде көрсетсе — өтемақы талап ету құқығы туындайды.
🔷 IX. САБАҚТАС НОРМАЛАР МЕН ЗАҢДАР
| Заң / Кодекс | Бап | Түсіндірме |
|---|---|---|
| ҚР АК | 13–14, 143–145 | Құқық қабілеттілік, жеке құқықтар, ат-жөнін қорғау |
| «Неке және отбасы туралы» заң | 186–188 | Ат-жөнін тіркеу және өзгерту тәртібі |
| ҚР Конституциясы | 12, 14 | Ат-жөніне құқық, құқық субъектілігі |
| ҚР ҚК | 190, 385 | Алаяқтық, құжаттарды қолдан жасау |
| Адам құқықтары жөніндегі халықаралық пакт (БҰҰ) | 16 | Құқық субъектілігін тану |
| Баланың құқықтары туралы конвенция | 7, 8 | Баланың туғаннан бастап ат-жөніне құқығы |
🔷 X. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 15-бабы:
· ат-жөніне құқықты тұлғаның құқықтық мәртебесінің элементі ретінде ашады;· заңсыз иемденуден, бұрмалаудан және теріс пайдаланудан қорғайды;· құқықтық кеңістікте жеке тұлғаның бірегейлігінің негізі болып табылады.
Бұл — азаматтың тұрақты құқықтық сәйкестігін және азаматтық айналымға толыққанды қатысу мүмкіндігін қамтамасыз ететін жеке мүліктік емес құқықтар туралы аса маңызды нормалардың бірі.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
