Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Баяндама / Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)

Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)

Тұрғын үйдің жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретіндегі жеткіліктілігі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Ракель Рольниктің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2011 жылғы 19 қаңтар

Қосымша

Қазақстанға миссия* **

Түйіндеме

      Тұрғын үйдің жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретіндегі жеткіліктілігі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы 2010 жылғы 6–13 қыркүйек аралығында Қазақстанға ресми сапармен келді. Бұл миссияның мақсаты Қазақстанда жеткілікті тұрғын үйге құқықтың және онымен байланысты басқа да адам құқықтарының іске асырылу барысы туралы бастапқы деректерді жинау болды. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы жаһандық экономикалық және қаржылық дағдарыстардың жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруға тигізген теріс салдарына, сондай-ақ Астана және Алматы қалаларында немесе оларға іргелес аудандарда тұратын адамдар мен қауымдастықтардың жаппай мәжбүрлі түрде тұрғын үйден шығарылуына немесе қоныс аударуына назар аударды. Астана және Алматы қалаларына сапары барысында Арнайы баяндамашы мемлекеттік және мемлекеттік емес субъектілердің кең ауқымды өкілдерімен кездесті және жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының бұзылғаны туралы мәлімделген бірнеше адамның куәліктерін тыңдады.

      Арнайы баяндамашы Үкіметтің ұлттық деңгейде жеткілікті тұрғын үйге құқықты іске асыруда қол жеткізген елеулі прогресін құптайды. Қабылданған шаралардың қатарына, атап айтқанда, Конституцияға жеткілікті тұрғын үйге қатысты нақты ережелерді енгізу, бірқатар заңнамалық және саяси шараларды қабылдау, атап айтқанда, 1997 жылғы «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң, 2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасы, сондай-ақ тұрғын үйді несиелендіру жүйесі, тұрғын үйді жалдау ақысын субсидиялау және халықтың аз қамтылған әрі әлеуметтік жағынан осал санаттарына жататын жекелеген адамдар мен отбасыларға жер учаскелерін бөлу сияқты ынталандыру шараларын әзірлеу жатады.

      Қол жеткізілген прогреске қарамастан, бірқатар негізгі проблемалар әлі де сақталуда. Тұрғын үй саласындағы нормативтік-құқықтық база, атап айтқанда, мәжбүрлеп көшіруге қатысты ұлттық заңнама Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің жалпы тәртіптегі ескертпелері және даму мақсатында көшіру мен қоныс аударуға қатысты негізгі қағидаттар сияқты қолданыстағы халықаралық құқық қорғау стандарттарына толық сәйкес келмейді. Ұлттық соттар халықаралық шарттардың нормаларын іс жүзінде қолданбайды және халықаралық құқық қорғау стандарттарына сілтеме жасамайды. Көбінесе бейресми қоныстар бұзылады және алдын ала хабарламай, қандай да бір сот бақылауынсыз немесе қадағалауынсыз, сондай-ақ тиісті өтемақы немесе басқа тұрғын үй берілместен мәжбүрлеп көшіру жағдайлары орын алады. Көптеген азаматтар мен отбасылар қаржылық және ипотекалық дағдарыстың салдарынан елеулі зардап шекті. Үлестік құрылысқа қатысушылардың көпшілігін жеке құрылыс компаниялары алдап, олардың жинаған қаражаттарын алып, тұрғын үйлердің құрылысын аяқтамай елден кетіп қалған, ал басқа адамдар кредиттер мен ипотекалық қарыздарды өтеуге қабілетсіз болғандықтан тұрғын үйден шығарылды немесе шығарылу қаупіне ұшырады. Мемлекет қаржылық дағдарыстың теріс салдарын жеңілдету үшін шұғыл шаралар қабылдағанына қарамастан, 42 000 үлескер әлі күнге дейін өз пәтерлерін күтуде.

      Қорытындылай келе, Арнайы баяндамашы Үкіметке жеткілікті тұрғын үйге құқықтың тиімді іске асырылуын қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігеріне жәрдемдесуге бағытталған бірқатар ұсынымдар ұсынады.

\* Осы құжаттың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Түйіндемеге қосымша ретінде берілген құжаттың өзі тек ұсынылған тілде және орыс тілінде таратылады.

** Кешіктіріліп ұсынылды.

      Қосымша

Тұрғын үйдің жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретіндегі жеткіліктілігі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашының Қазақстанға жасаған миссиясы туралы баяндамасы (2010 жылғы 6–13 қыркүйек)

      Мазмұны

                                                               Тармақтар

      I. Кіріспе.................................................1–4

      II. Тұрғын үй жағдайы....................................5–19

      III. Заңнамалық және институционалдық негіз...........20–50

      А. Халықаралық міндеттемелер............................20–23

      В. Заңнамалық және стратегиялық негіз................24–37

      С. Институционалдық негіз...............................38–50

      IV. Оң өзгерістер...............................51–57

      V. Жеткілікті тұрғын үйге құқыққа байланысты проблемалар.....58–92

      А. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты..........58–61

      В. Институционалдық негіз...............................62–63

      С. Мәжбүрлеп көшіру...............................64–74

      D. Қаржылық және ипотекалық дағдарыс..........................75–77

      Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар.........78–80

      F. Әлеуметтік тұрғын үй.......................................81–83

      G. Осал жағдайдағы топтар................84–92

      VI. Қорытындылар мен ұсынымдар................................93–113

      А. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты..........93–95

      В. Институционалдық негіз...............................96–98

      С. Мәжбүрлеп көшіру..............................99–103

      D. Ипотекалық дағдарыс.....................................104–107

      Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар...........108

      F. Әлеуметтік тұрғын үй.....................................109–111

      G. Осал жағдайдағы топтар..............112–113

I. Кіріспе

      1. Тұрғын үйдің жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретіндегі жеткіліктілігі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы 2010 жылғы 6–13 қыркүйек аралығында Қазақстанға ресми сапармен келді.

      2. Бұл сапардың мақсаты Қазақстанда жеткілікті тұрғын үйге құқықтың және онымен байланысты басқа да адам құқықтарының іске асырылу барысы туралы бастапқы деректерді жинау болды. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы назарын мынадай мәселелерге аударуды ұйғарды:

      a) Астана және Алматы қалаларында немесе оларға іргелес аудандарда тұратын адамдар мен қауымдастықтарды тиісті қорғау мен өтемақы берместен жаппай мәжбүрлеп көшіру немесе қоныс аударту, сондай-ақ қалаларды қайта құру бағдарламаларына байланысты даму мақсатында көшіруден зардап шеккен адамдар мен қауымдастықтарды қорғауды қамтамасыз ету үшін мемлекет қабылдаған шаралар;

      b) жаһандық экономикалық және қаржылық дағдарыстардың жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруға тигізетін әсері және дағдарыстардың теріс салдарынан ең осал адамдарды, отбасыларды және қауымдастықтарды қорғау мақсатында мемлекеттің өз юрисдикциясы шеңберінде қабылдаған шаралары.

      3. Сапар барысында Арнайы баяндамашы Сыртқы істер министрлігінің, Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері агенттігінің, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің, Астана және Алматы қалаларының жергілікті атқарушы органдарының (әкімдіктердің), Астана және Алматы қалалары ішкі істер департаменттерінің, Жоғарғы Соттың, Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің (Омбудсменнің), Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның және Президент жанындағы Отбасы және гендерлік саясат жөніндегі ұлттық комиссияның бірқатар жоғары лауазымды өкілдерімен кездесті. Сондай-ақ ол жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының бұзылғаны туралы мәлімделген бірнеше адамның куәліктерін тыңдады және Астана мен Алматы қалаларында, сондай-ақ оларға іргелес аудандарда азаматтық қоғамның, оның ішінде қоғамдық қозғалыстар мен үкіметтік емес ұйымдардың көптеген өкілдерімен кездесті.

      4. Арнайы баяндамашы Қазақстан Республикасының Үкіметіне шақырғаны және бүкіл сапар барысында көрсеткен қолдауы үшін алғыс білдіргісі келеді. 2009 жылғы шілдеде арнайы рәсімдердің барлық мандат иелеріне тұрақты шақыру жіберілуі, сондай-ақ Үкіметтің миссияға дейінгі кезеңде және оны өткізу барысында танытқан ашықтығы оның жеткілікті тұрғын үйге құқықты көтермелеу мен қорғауға бейілділігін және осы салада ел алдында тұрған шешілмеген проблемаларды шешуде халықаралық қоғамдастықпен ынтымақтасуға дайын екенін көрсетеді. Арнайы баяндамашы сондай-ақ Бішкектегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының (АЖЖКБ) Өңірлік бөлімшесінің және Қазақстан Республикасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының қызметкерлеріне осы миссия бағдарламасын ұйымдастырудағы құнды ынтымақтастығы мен көмегі үшін алғыс білдіргісі келеді.

II. Тұрғын үй жағдайы

      5. Соңғы жылдары Қазақстан мұнай мен табиғи газдың елеулі қорларының арқасында Орталық Азияның қуатты экономикалық державасына айналды. Экономикалық өсу нәтижесінде басқа салалардың, атап айтқанда, құрылыс және банк секторларының дамуы да қамтамасыз етілді.

      6. 1995 жылы Үкімет жаңа тәуелсіз мемлекеттің астанасын Алматыдан Астанаға көшіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім заманауи, әлемдік деңгейдегі астананы құруға мемлекеттік бюджеттен қомақты қаражат бөлумен қатар жүрді. Өз кезегінде қаланы қайта құру мен абаттандырудың ауқымды бағдарламалары құрылыс секторында жұмыс іздеу және өмір сүру деңгейін арттыру мақсатында елдің басқа өңірлерінен жаңа астанаға көшіп келген көптеген ішкі мигранттарды тартты. 2009 жылы жүргізілген халық санағына сәйкес, 1999 жылдан 2009 жылға дейінгі кезеңде Астана халқының саны 328 341 адамнан 613 006 адамға дейін өсті. Алматы 2010 жылы шамамен 1 365 632 халқы бар Қазақстанның ең ірі қаласы болып қала берді. Астана сияқты Алматы да Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі экономикалық дағдарыстан соң елдің басты экономикалық орталығына көшіп келген еңбек мигранттарының едәуір санын тартты. Ресми бағалаулар бойынша, ауылдық жерлерден қалалық аудандарға ішкі көші-қон қарқыны жылына 300 000 адамнан асады.

      7. Жоғары экономикалық көрсеткіштерінің нәтижесінде Қазақстан Орталық Азияның басқа елдерінен және Қытайдан келетін еңбек мигранттарының да көп санын қабылдай бастады. Ресми бағалаулар бойынша, Қазақстанда жарты миллионнан бір миллионға дейін шетелдік жұмысшы бар, алайда басқа дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, мигранттардың саны екі-үш миллионға жуық. Бұл мигранттардың көпшілігі құрылыс саласында жұмыс істейді.

      8. Осындай жаппай көші-қонның нәтижесінде елдің екі негізгі экономикалық орталығында тұрғын үй мен қалалық жер учаскелерінің ұсынысы айтарлықтай қысқарып, бұл екі қаланың шетінде бірқатар бейресми қоныстардың пайда болуына алып келді. Олардың бейресми сипатына байланысты мұндай қоныстарда тұратын адамдардың саны туралы нақты статистикалық деректер жоқ. Кейбір жағдайларда мұндай тұрғын үйлер табиғатты қорғау аймақтарында немесе су тасқыны мен жер сілкінісі қаупі бар аудандарда салынған.

      9. Көптеген жағдайларда жоғарыда аталған бейресми құрылыстарда ас үй, дәретхана, электр энергиясы және су құбыры сияқты қарапайым тұрмыстық жағдайлар жоқ, ал онда тұратын адамдар мемлекеттік органдар тарапынан мәжбүрлеп көшіру қаупіне үнемі ұшырайды. Заңды мекенжайдың болмауы бейресми қоныстардың тұрғындарына тұрғылықты жері бойынша тіркелуге іс жүзінде мүмкіндік бермейді, ал бұл мемлекет ұсынатын бірқатар әлеуметтік қызметтерді, соның ішінде әлеуметтік тұрғын үйді алу үшін маңызды заңды талап болып табылады.

      10. Тәуелсіздік алған сәттен бастап Қазақстан Республикасының Үкіметі тұрғын үй саласындағы саясатын түбегейлі өзгертіп, толығымен мемлекетке сүйенетін тұрғын үй саясатынан мемлекет шетелдік инвестицияларды, сондай-ақ банктер мен қаржы мекемелерін тарту үшін қолайлы қаржылық жағдайлар жасау арқылы тұрғын үйді жеке меншікке сатып алуды жеңілдетуге ұмтылатын жаңа тәсілге көшті. Тұрғын үй құрылысын ынталандыру мақсатында мемлекет жеке кәсіпкерлерге қолайлы қалалық жерлерді бөлу және ипотекалық несиелендіруге қолжетімділікті кеңейту үшін жоспарлау саласында елеулі күш-жігер жұмсады. Бұл азаматтарға жеке үйлері мен пәтерлерін салуға немесе жеке инвесторлардың қаражаты есебінен салынған тұрғын үй кешендерінен жылжымайтын мүлік сатып алуға мүмкіндік береді.

      11. Тұрғын үй қорының жалпы көлемі 2004 жылғы 252,7 млн. м²-ден 2008 жылы 267,8 млн. м²-ге дейін өсті. 2008 жылы қалалық тұрғын үй қоры 153,4 млн. м² құрады (жалпы көлемнің 57%-ы). Жаңа құрылыстың басым бөлігі жеке құрылыс салушылардың есебінен жүзеге асырылады. Мемлекеттік тұрғын үй қоры 2004 жылғы 7,8 млн. м²-ден 2008 жылы 6,4 млн. м²-ге дейін қысқарды. Ауылдық жерлерде ауылдық тұрғын үй қорының тек 1%-ы (2008 жылы 1,2 млн. м²) мемлекетке тиесілі¹. Елдегі тұрғын үй қорының құрылымы туралы қолда бар деректер өздігінен тұрғын үй тапшылығының мөлшері, яғни тұрғын үйі жоқ немесе санитариялық және қауіпсіздік тұрғысынан ең төменгі талаптарға сәйкес келмейтін тұрғын үйде тұратын азаматтар мен отбасылардың саны туралы түсінік бермейді.

      12. Халықтың жан басына шаққандағы жалпы тұрғын үй алаңының орташа көрсеткіші соңғы онжылдықта тұрақты түрде өсіп, 2002 жылғы бір адамға шаққанда 16,6 м²-ден 2008 жылы 18,1 м²-ге дейін жетті. Дегенмен ауылдық жерлердегі бұл көрсеткіш қалалық жерлерге қарағанда 16%-ға төмен (тиісінше бір адамға 16,4 м² және 19,7 м²).

      13. Су құбырына қосылған үй шаруашылықтарының үлесі 2002 жылғы 52,4%-дан 2008 жылы 58,9%-ға дейін өсті. Сол кезеңде орталықтандырылған кәріз жүйесіне және тазарту құрылыстарына қол жеткізе алатын үй шаруашылықтарының үлесі 41,3%-дан 47,4%-ға дейін артты. Сонымен бірге бөлшектелген статистикалық деректер қалалық және ауылдық аудандар арасында елеулі теңсіздік бар екенін көрсетеді; соңғыларында өмір сүру деңгейі қалалық жерлерге қарағанда айтарлықтай төмен.

      14. 2010 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша табысы төмен азаматтар мен халықтың әлеуметтік қорғалатын топтарына жататын 10 958 адам жергілікті атқарушы органдар салған немесе 2005–2007 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасына сәйкес жеке құрылыс салушылардан сатып алынған әлеуметтік тұрғын үйде тұрды. Сол кезеңде бірінші кезектегі санатқа жататын 36 656 отбасы мемлекеттік тұрғын үйді несиелендіру жүйесінің қолдауымен салынған тұрғын үйге ие болды.

      15. 2005–2010 жылдар кезеңінде мемлекет әлеуметтік тұрғын үй салуға 49,7 млрд. теңге (шамамен 331,3 млн. АҚШ доллары) бөлді. Сол кезеңде халықтың басым санаттарына арналған ипотекалық тұрғын үй құрылысы мақсаттарына мемлекеттік бюджеттен 150,1 млрд. теңге (шамамен 1 млрд. АҚШ доллары) бөлінді.

      16. Көптеген басқа елдер сияқты Қазақстан да халықаралық қаржылық дағдарыстан елеулі зардап шекті. Тұрақты табысы жоқ отбасыларға ипотекалық кредиттер алуға мүмкіндік берген мемлекеттің түбегейлі реттеуді алып тастау саясатының нәтижесінде қаржылық дағдарыс бүкіл банк жүйесінің күйреуіне алып келді. Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша, 2000–2007 жылдар кезеңінде шамамен 10%-ды құраған Қазақстан экономикасының жыл сайынғы өсу қарқыны 2008 жылы 3,3%-ға, ал 2009 жылы 1,2%-ға дейін төмендеді.

      17. Құрылыс секторы жаһандық экономикалық құлдыраудың теріс салдарын алғашқылардың бірі болып сезінді. Көптеген құрылыс компаниялары жабылуға мәжбүр болып, құрылысы аяқталмаған 450 нысанды қалдырды. Үкіметтің мәліметтері бойынша, қаржылық дағдарыс салдарынан 62 000-нан астам үлескер зардап шекті. Шамамен 16 000 үлескерді жеке құрылыс компаниялары алдап, олардың жинаған қаражатын алып, құрылысты аяқтамай елден кетіп қалды, ал басқа адамдар кредиттер мен ипотекалық қарыздарды өтей алмағандықтан тұрғын үйден шығарылды немесе шығарылу қаупіне ұшырады. Көптеген кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы нәтижесінде жылжымайтын мүлік дағдарысы бүкіл экономикаға әсер етті.

      18. Мемлекет қаржылық дағдарыстан зардап шеккен адамдарға көмек көрсету және тұрғын үй нысандарының құрылысын аяқтауға жәрдемдесу мақсатында барлығы 433 441 млрд. теңге (шамамен 2,8 млрд. АҚШ доллары) инвестициялады. Атап айтқанда, ол қаржылық дағдарыс салдарынан іске асырылуы баяулаған немесе тоқтап қалған жобаларды аяқтау үшін құрылыс компанияларын қаражатпен қамтамасыз ету мақсатында «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қорын құрды. Осы ұлттық қордан барлығы 1,1 млрд. АҚШ доллары, оның ішінде Астанада 937 млн. АҚШ доллары және Алматыда 500 млн. АҚШ доллары бөлінді.

      19. 2010 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша осы мақсаттарға мемлекет бөлген қаражаттың арқасында тұрғын үй құрылысының 37 нысаны аяқталып, 8 265 үлескер өз пәтерлері мен үйлерін ала алды. Сонымен бірге 2010 жылғы қарашадағы жағдай бойынша 87 ғимараттың, оның ішінде Астанадағы 42 тұрғын үй нысанының, Алматыдағы 26 нысанның және басқа өңірлердегі тағы 17 нысанның құрылысы әлі аяқталмаған болатын. Соның нәтижесінде 20 000-ға жуық үлескер әлі күнге дейін өз пәтерлерін күтуде. Үкімет 2010 жылдың соңына дейін 51 тұрғын үй кешенінің құрылысын (9 932 үлескер үшін), оның ішінде Астанадағы 35 және Алматыдағы 7 нысанды аяқтауды жоспарлап отыр.

¹ Мемлекеттік статистика агенттігі, «Қазақстан 2008 жылы», Астана, 2009 жыл.

III. Заңнамалық және институционалдық негіз

A. Халықаралық міндеттемелер

      20. Қазақстан адам құқықтары саласындағы жеті негізгі халықаралық шарттың, оның ішінде Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің қатысушысы болып табылады. Осы шарттарға сәйкес мемлекет қолда бар ресурстар шеңберінде жеткілікті тұрғын үйге құқықты толық іске асыруға біртіндеп қол жеткізу үшін тиісті заңнамалық, әкімшілік, сот және өзге де шараларды қабылдау міндеттемесін өзіне алды. Мұндай қадамдарға тиісті кепілдіктер, барабар өтемақы немесе балама тұрғын үй берілместен мемлекеттік органдар немесе жеке тұлғалар жүзеге асыратын мәжбүрлеп көшірудің алдын алу жөніндегі заңнамалық және өзге де шараларды қабылдау, сондай-ақ қажет болған жағдайда мұндай әрекеттер үшін жаза қолдану кіреді.

      21. Қазақстан Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияға қол қойғанымен, оны әлі ратификациялаған жоқ. Бұл Конвенцияда мүгедектігі бар адамдар мен олардың отбасыларының жеткілікті тұрғын үйді қамтитын жеткілікті өмір сүру деңгейіне құқығы, сондай-ақ қолжетімділікке кедергі келтіретін тосқауылдар мен бөгеттерді, соның ішінде тұрғын үйге қатысты анықтау және жою жөніндегі ережелер қамтылған.

      22. Қазақстан Барлық еңбекші-мигранттар мен олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау туралы халықаралық конвенцияның қатысушысы болып табылмайды. Аталған Конвенцияда, атап айтқанда, еңбекші-мигранттардың жалдамалы еңбек ететін мемлекет азаматтарымен тең дәрежеде әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламалары бойынша берілетін тұрғын үйді қоса алғанда, тұрғын үймен қамтамасыз етілу құқығы танылады. Қазақстан бұл Конвенцияны іске асыру нәтижесінде туындайтын ауқымды қаржылық салдарға байланысты жақын болашақта оны ратификациялау ниеті жоқ екенін растады².

      23. Конституцияның 4-бабының 3-тармағына сәйкес, Қазақстан ратификациялаған халықаралық шарттар ұлттық заңнамадан басым болады және ұлттық құқықтық жүйеде тікелей қолданылуы мүмкін, бұған оларды қолдану үшін заң қабылдау қажет болатын жағдайлар кірмейді. 2008 жылғы 10 шілдеде Жоғарғы Сот ұлттық соттар мен трибуналдардың халықаралық шарттарды тікелей қолдануы туралы нормативтік қаулы қабылдап, судьяларды Қазақстан қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың нормаларын басшылыққа алуға міндеттеді³.

² A/HRC/14/10/Add.1, 1.3-тармақ.

³ A/HRC/WG.67/KAZ/1, 22-тармақ.

Төменде құжаттың қазақша аудармасы түпнұсқаның құрылымы мен мазмұны сақтала отырып берілді. Бөлімдердің атаулары, тармақтардың нөмірленуі, әріптік тізімдер, заңдарға сілтемелер (гиперсілтемелер) және ескертпелер сақталды. Мәтін қысқартусыз аударылды.

B. Заңнамалық және стратегиялық негіз

1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Конституция Республиканың бүкіл аумағында ең жоғары заңды күшке ие және тікелей қолданылады. Конституцияның 25 және 26-баптарында тұрғын үйге қатысты ережелер қамтылған. Осы ережелерге сәйкес, тұрғын үйге қол сұғылмайды және азаматтар сот шешімі негізінде ғана өз үйлерінен айырылуы мүмкін. Азаматтардың тұрғын үйге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында Конституцияда тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға заңда белгіленген нормаларға сәйкес мемлекеттік тұрғын үй қорларынан қолжетімді ақыға тұрғын үй берілетіні көзделген.

Адам құқықтары саласындағы 2009–2012 жылдарға арналған Ұлттық іс-қимыл жоспары адам құқықтарын көтермелеу мен қорғаудың ұлттық жүйесін нығайтуға, сондай-ақ кең жұртшылыққа адам құқықтары және оларды қорғау тетіктері туралы білім беруге бағытталған. Бұл жоспарда ұлттық заңнама мен практикадағы олқылықтарды жою және адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін мемлекеттік мекемелер мен үкіметтік емес ұйымдардың қызметін үйлестіруді жақсарту жөніндегі нақты шаралар кешені айқындалған.

Қазақстан тұрғын үй мәселелері бойынша бірқатар заңнамалық және нормативтік актілер қабылдады. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң (1997 жылғы 16 сәуірдегі № 94 Заң) тұрғын үй саласындағы негізгі нормативтік құжат болып табылады. Өзге де тиісті заңдарға мыналар жатады:

a) тұрғын үй құрылысындағы үлестік қатысу саласында жеке құрылыс салушылардың жауапкершілігін арттыру арқылы үлескерлердің құқықтарын қорғауды мақсат ететін «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» Заң (2006 жылғы 7 шілдедегі № 180 Заң);

b) жеке құрылыс салушыларға жер учаскелерін беру арқылы тұрғын үйлер салуды ынталандыруға және тұрғын үй құрылысы аудандарының инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымын жетілдіруге бағытталған «Жеке тұрғын үй құрылысы туралы» Заң (1994 жылғы 3 қарашадағы № 213 Заң);

c) жеке тұлғалар мен азаматтардың басым санаттарына жататын үй шаруашылықтары (мысалы, балалары бар жас отбасылар) үшін тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыру мақсатында жеңілдікті шарттармен ипотекалық тұрғын үймен қамтамасыз ету жүйесін белгілейтін «Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй құрылысы жинақ ақшасы туралы» Заң (2000 жылғы 7 желтоқсандағы № 110 Заң).

Тұрғын үйді сатып алу немесе әлеуметтік тұрғын үй алу не тұрғын үй субсидияларын алу құқығына тек азаматтар ғана ие. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңның 67-бабына сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорынан берілетін тұрғын үй немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үй тұрғын үйге мұқтаж мынадай санаттағы адамдар мен отбасыларға беріледі:

a) Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен ардагерлері;

b) табысы төмен халық санаттарына және әлеуметтік қорғалатын халық топтарына жататын адамдар, мысалы, жасы бойынша зейнеткерлер, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, сондай-ақ көпбалалы және толық емес отбасылар;

c) мемлекеттік қызметшілердің кейбір санаттары, мысалы, бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері мен әскери қызметшілер.

Жоғарыда аталған санаттарға жататын адамдар мемлекеттік тұрғын үй алу құқығына мынадай жағдайларда ие болады:

a) олардың Республика аумағында меншік құқығында тұрғын үйі болмаған жағдайда;

b) олардың Мемлекеттік тұрғын үй қорынан әлі тұрғын үй алмаған жағдайда;

c) олардың нормативтік санитариялық және техникалық талаптарға сәйкес келмейтін, тозығы жеткен тұрғын үйде тұруы жағдайында;

d) аралас, оқшауланбаған тұрғын үй-жайларда екі немесе одан да көп отбасының тұруы жағдайында;

e) отбасы құрамында белгілі бір созылмалы аурулармен ауыратын науқастар болған жағдайда.

Мемлекеттік заңнамаға сәйкес, табысы төмен отбасыларға отбасының әрбір мүшесіне шаққандағы жиынтық айлық табысы отбасының бір мүшесіне белгіленген ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен отбасылар жатады. Бұл деңгей бір адамға шаққанда 14 952 теңге (шамамен 99 АҚШ доллары) мөлшерінде белгіленген.

Тұрғын үйге мұқтаж деп танылған адамдар әлеуметтік тұрғын үй беру туралы өтінішті тек тұрғылықты жері бойынша ғана бере алады. Жергілікті атқарушы органдар тұрғын үй беруге мұқтаж деп танылған мынадай санаттағы адамдар мен отбасылардың бөлек есебін жүргізеді: мүгедектер мен соғыс ардагерлері; аз қамтылған және әлеуметтік қорғалатын отбасылар; бюджеттік ұйымдар қызметкерлерінің кейбір санаттары; сондай-ақ тозығы жеткен тұрғын үйде тұратын адамдар. Әлеуметтік тұрғын үй өтініш берілген кезден бастап белгіленген кезектілік тізімдеріне сәйкес беріледі; алайда мүгедектер мен соғыс ардагерлері тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасылардың басқа санаттарына қарағанда басым құқыққа ие. Әлеуметтік тұрғын үй бір адамға кемінде 15 м² және 18 м²-ден аспайтын есеппен, бірақ кемінде бір бөлмелі пәтер мөлшерінде беріледі.

Тұрғын үйге байланысты шығыстар отбасының жалпы табысының 10–15%-ынан асқан жағдайларда жергілікті атқарушы органдар табысы төмен отбасыларға жалдау ақысын немесе тұрғын үйді күтіп-ұстауға жұмсалатын шығындарды өтеуге және коммуналдық қызметтерді төлеуге көмектесу мақсатында жергілікті бюджеттен тұрғын үй жәрдемақыларын да төлейді.

2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасы қолайлы жағдайлар жасау, оның ішінде салықтық ынталандыру шараларын қолдану арқылы жеке инвестицияларды тұрғын үй құрылысына тарту және мемлекеттік-жекешелік әріптестікті ынталандыру жолымен халықтың аз қамтылған және әлеуметтік қорғалатын санаттары үшін мемлекеттік тұрғын үй қорын кеңейтуге жәрдемдесуге бағытталған. Бағдарламаға сәйкес, әрбір өңірде, оның ішінде Астана және Алматы қалаларында жыл сайын аз қамтылған және әлеуметтік қорғалатын санаттардың өкілдеріне кемінде 100 пәтер бөлінуі тиіс⁴. Содан кейін мұндай пәтерлер тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасылар арасында «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңға сәйкес бөлінеді.

Жоғарыда аталған бағдарлама сондай-ақ жергілікті атқарушы органдарға ұлттық бюджеттен қаржыландырылатын әлеуметтік тұрғын үй құрылысын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тұрғын үй кредиттеу жүйесін құру арқылы «Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй құрылысы жинақ ақшасы туралы» Заңның іске асырылуына жәрдемдесуге бағытталған. Тұрғын үй кредиттеу жүйесі нарықтық бағамен тұрғын үй сатып алуға мүмкіндігі бар орташа табысы бар адамдардың лайықты тұрғын үйге қол жеткізуін жеңілдетуге бағытталған. Осы жүйе шеңберінде тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасылар ұзақ мерзімге, 4%-дан аспайтын мөлшерлемемен берілетін тұрғын үй кредитін ала алады. Рәсімдердің ашықтығын және тұрғын үйді әділ бөлуді бақылауды қамтамасыз ету үшін заңда кредит алуға өтініш білдіретін адамдарды іріктеу өлшемшарттары белгіленіп, табыстың шекті деңгейлері айқындалған.

Бағдарламада халықтың мынадай басым санаттары айқындалған:

a) ерлі-зайыптылардың екеуі де 29 жасқа толмаған, балалары бар жас отбасылар;

b) ажырасқан немесе жесір қалған, 29 жасқа дейінгі ата-аналар балаларын тәрбиелеп отырған толық емес отбасылар;

c) мемлекеттік қызметшілер;

d) мемлекеттік қызметшілер болып табылмайтын мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің белгілі бір санаттары (мысалы, мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері).

Бұдан басқа, Қазақстан табысы төмен отбасыларға қолжетімді бағамен тұрғын үйді жалға беру жөнінде шаралар қабылдады. 2006 жылғы 7 шілдедегі «Тұрғын үйді жалдау секторын дамыту мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңның негізінде жергілікті атқарушы органдар тұрғын үйге мұқтаж табысы төмен отбасыларға кейіннен беру үшін жеке тұрғын үй қорынан тұрғын үй-жайларды жалдауға құқылы. Заңда сондай-ақ осындай жалдау шарттарының құнын төмендету мақсатында құрылыс салушылар мен жалға берілетін ғимараттардың иелері үшін нақты салықтық ынталандыру шаралары көзделген.

Қазақстан жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыру үшін пайдаланатын өзге де ынталандыру шараларына тұрғын үйлер салуға арналған жер учаскелерін бөлу және тұрғын үй сатып алуға ипотекалық кредиттер алуды жеңілдету үшін тұрғын үй құрылысы жинақ ақшасы жүйесін құру жатады. Әкімдіктер сондай-ақ бейресми елді мекендердің тұрғындарын көшіру немесе меншік құқығын растайтын құжаттар беру және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз ету арқылы осындай елді мекендерді қалыпты елді мекендерге айналдыру бағдарламаларын жүзеге асырады.

1995 жылы Президент Назарбаев оралмандарды (Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын қазақ ұлтының шетел азаматтарын немесе азаматтығы жоқ адамдарды) тарихи отанына оралуға ынталандыру бағдарламасының басталғанын жариялады. 1997 жылғы «Халықтың көші-қоны туралы» Заңда белгіленген квоталарды көздейтін осы саясаттың құқықтық негіздері айқындалған. Репатрианттар жер учаскелерімен қамтамасыз ету, жұмыс іздеуге жәрдемдесу, білім алу, зейнетақымен қамсыздандыру, әлеуметтік сақтандыру және әлеуметтік жәрдемақылар алу құқығын қоса алғанда, бірқатар жеңілдіктерді пайдаланады, алайда квоталар жүйесінен тыс оралған адамдардың мұндай көмек алу мүмкіндіктері біршама шектелген.

 

⁴ Президенттің 2007 жылғы 20 тамыздағы № 383 Жарлығы.

C. Институционалдық негіз

Қазақстан — президенттік басқару нысанындағы унитарлық мемлекет. Әкімшілік тұрғыдан ол 14 облыстан және республикалық маңызы бар екі қаладан (астана Астана және Алматы) тұрады.

Президент — мемлекет басшысы. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды және Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда таныстырады. Ол халық бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады.

Парламент — заң шығару функцияларын жүзеге асыратын Республиканың жоғары өкілді органы. Ол екі палатадан: Сенаттан (жоғарғы палата) және Мәжілістен (төменгі палата) тұрады.

Үкімет атқарушы билікті жүзеге асырады, атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық жасайды. Үкімет алқалы орган болып табылады және Республика Президентінің алдында тікелей, ал Конституцияда көзделген жағдайларда Парламенттің алдында жауапты болады.

Сот билігі жергілікті және облыстық (өңірлік) соттардан, сондай-ақ ұлттық деңгейдегі Жоғарғы Соттан тұрады. Жоғарғы Сот Қазақстандағы ең жоғары сот органы болып табылады. Жоғарғы Сот мүшелерінен басқа барлық судьяларды Президент тағайындайды.

Конституциялық Кеңес заңдар мен ережелердің Конституцияға сәйкестігін қарайды. Ол сондай-ақ Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді. Конституциялық Кеңестің екі мүшесін тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды, ал Конституциялық Кеңестің қалған екі мүшесі мен Төрағасын Президент тағайындайды.

Жергілікті жерлерде мемлекеттік саясатты іске асыруға әкімдіктер жауап береді. Олар әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары мен жергілікті бюджеттерді әзірлейді, муниципалдық меншікті басқарады және Конституцияда және заңнамада белгіленген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін жергілікті өкілді органның (мәслихаттың) келісімімен Президент тағайындайды.

Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері жөніндегі мемлекеттік агенттік сәулет, қала құрылысы және құрылыс, сондай-ақ тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласындағы заңнама мен саясатты жоспарлауға және іске асыруға жауапты орталық атқарушы орган болып табылады. Бұдан басқа, ол Республика аумағын ұйымдастырудың бас схемасы жобасын әзірлеуді қамтамасыз етеді, сондай-ақ астананың, республикалық маңызы бар қалалардың және халқы 100 000 адамнан асатын өңірлік маңызы бар қалалардың даму бас жоспарлары жобаларын әзірлеу және іске асыру мәселелері бойынша қала құрылысы сараптамасын жүргізеді.

Әкімдік қалаларды дамытудың бас жоспарларын әзірлейді және іске асырады. Осындай жоспарларды іске асыру барысында әкімдік мемлекеттік қажеттіліктер үшін бөлінетін жер учаскелерін айқындайды, сондай-ақ мүлікті иеліктен шығару актісін дайындайды. Сонымен қатар, әкімдік әлеуметтік тұрғын үй беру туралы өтініштерді қабылдайды. Ол тұрғын үйге мұқтаж аз қамтылған (табысы төмен) отбасыларға жалға беру үшін мемлекеттік тұрғын үй мен жеке үйлер салуды бақылайды, кезекте тұрғандардың тізімдерін жүргізеді және оларды тұрақты түрде қайта қарайды. Әкімдік сондай-ақ бейресми елді мекендерді заңдастыруға жәрдемдесу және жеке тұрғын үй құрылысына арналған жер учаскелерін бөлу арқылы жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді.

Адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау заң шығарушы, атқарушы және сот билігі шеңберінде жүзеге асырылады. Сот билігінің тәуелсіздігі Конституцияның 77-бабында жарияланған. Сот арқылы қорғалудан бөлек, барлық азаматтың екі ұлттық институтқа: Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілге (Омбудсменге) және Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияға шағым беру құқығы бар. Бұл институттардың ешқайсысы ұлттық мекемелердің мәртебесіне қатысты Париж қағидаттарына сәйкес құрылмаған⁵.

2002 жылы құрылған Омбудсмен институтының негізгі міндеті — мемлекеттік юрисдикция шегінде лауазымды адамдар мен мемлекеттік мекемелер жасаған адам құқықтарының болжамды бұзылуына қатысты азаматтардың шағымдарын қарау, сондай-ақ осындай бұзушылықтардың салдарын жою жөнінде тиісті шаралар қабылдау туралы ұсынымдар беру⁶. Тиісті лауазымды адамдар мен мемлекеттік мекемелер Омбудсменнің ұсынымдарын тиісінше қарауға және бір ай ішінде бұзушылықтарды жою үшін қабылданған шаралар туралы хабарлауға міндетті. 2003–2009 жылдар аралығында Омбудсменнің атына барлығы 11 879 жазбаша және ауызша шағым келіп түскен.

2009 жылы Омбудсмен жеткілікті тұрғын үйге құқықтың болжамды бұзылуына қатысты 88 хабарлама (олардың жалпы санының 5,3%-ы) алды. 2010 жылдың бірінші жартыжылдығында ол тұрғын үйге қатысты 47 хабарламаны қарады. Шағымдардың көпшілігі құрылыстағы үлестік қатысуға және мемлекеттік қажеттіліктер үшін мәжбүрлеп шығаруға байланысты бұзушылықтарға қатысты болды.

Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия — 1994 жылы мемлекет басшысына адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыруда жәрдемдесу мақсатында құрылған консультативтік орган. Осы функцияны орындау барысында Комиссия адам құқықтарының болжамды бұзылуына қатысты Президенттің атына берілген жеке өтініштерді қарай алады және осындай бұзушылықтарды жою мақсатында қабылдануға тиіс шаралар туралы мемлекеттік лауазымды адамдар мен мемлекеттік мекемелерге ұсынымдар бере алады. 2009 жылы Комиссия 1 137 шағымды қарады. Омбудсмен институтындағы жағдай сияқты, тұрғын үйге қатысты шағымдардың көпшілігі ұжымдық сипатта болды және қаржылық дағдарыс салдарынан құрылысы аяқталмаған объектілерге ипотекалық және тұрғын үй кредиттерін алған азаматтардан келіп түсті.

 

⁵ Бас Ассамблеяның 48/134 қарары, қосымша.⁶ Президенттің 2002 жылғы 19 тамыздағы № 947 Жарлығы.

IV. Оң өзгерістер

Арнайы баяндамашы Қазақстанның жеткілікті тұрғын үйге құқықты бекітетін бірқатар халықаралық адам құқықтары туралы шарттарды ратификациялағанын немесе оларға қосылғанын қанағаттанушылықпен атап өтеді. Ол сондай-ақ Конституцияға сәйкес мұндай шарттардың ұлттық заңнамамен қайшылық болған жағдайда басымдыққа ие болатынын және ұлттық соттар мен трибуналдарда тікелей қолданылуы мүмкін екенін құптайды.

Арнайы баяндамашы мемлекеттің ұлттық деңгейде жеткілікті тұрғын үйге құқықты іске асыруды нығайту мақсатында заңнама және саясат салаларында қабылдаған шараларын, оның ішінде мыналарды құптайды:

a) 2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасын қабылдау;

b) адам құқықтары саласындағы 2009–2012 жылдарға арналған Ұлттық іс-қимыл жоспарын қабылдау, онда мүгедектер мен репатрианттар сияқты осал топтарға жататын адамдардың тұрғын үй құқықтарын қорғауды жақсарту жөніндегі бірқатар ұсынымдар қамтылған;

c) Бала құқықтары жөніндегі комитеттің ұсынымына сәйкес⁷ ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың әлеуметтік тұрғын үйге қол жеткізу құқығын мойындайтын «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңға өзгерістер енгізу;

d) балалары бар орташа табысты жас отбасылар мен мемлекеттік қызметшілердің жекелеген санаттарына тұрғын үй сатып алуға мүмкіндік беру үшін тұрғын үй кредиттеу жүйесін құру;

e) тұрғын үй кредиттеу саласындағы қолданыстағы заңнамаға сәйкес халықтың басым санаттарына жатпайтын адамдардың қолжетімді тұрғын үй алуына бағытталған тұрғын үй құрылысына арналған кредиттер бағдарламасының жобасын әзірлеу;

f) тұрғын үйге мұқтаж аз қамтылған отбасыларға қолжетімді бағамен жалға берілетін тұрғын үй ұсыну жөнінде шаралар қабылдау;

g) репатрианттар үшін жер учаскелері мен лайықты тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға бағытталған шаралар қабылдау.

Арнайы баяндамашы сондай-ақ лауазымды адамдардың немесе мемлекеттік мекемелердің әрекеттері (немесе әрекетсіздігі) нәтижесінде жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының бұзылуынан зардап шеккендерін мәлімдейтін адамдарды қорғау мақсатында Омбудсмен мен Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия атқарған жұмысты құптайды. Омбудсменге қатысты Арнайы баяндамашы Үкіметтің 2011 жылғы соңғы тоқсанға арналған заң шығару жұмысының жоспарына осы институттың мәртебесін Париж қағидаттарына сәйкестендіру мақсатында заң жобасын әзірлеу енгізілгенін қанағаттанушылықпен атап өтеді.

Арнайы баяндамашы қаржылық дағдарыстың одан зардап шеккен азаматтар мен отбасылардың жеткілікті тұрғын үйге құқықтарын тиімді жүзеге асыруына тигізетін салдарын жеңілдетуге қатысты Үкіметтің көрсеткен дайындығы мен жұмсаған күш-жігерін қанағаттанушылықпен атап өтеді. Мұндай күш-жігерге ипотекалық нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз ету жөніндегі басым іс-қимыл жоспарын қабылдау, қолданыстағы ипотекалық кредиттерді қайта қаржыландыруға қаражат бөлу және құрылыс объектілерін аяқтау үшін ұлттық қор құру кіреді.

Арнайы баяндамашы Үкімет жанындағы консультативтік-кеңесші орган ретінде бірыңғай үйлестіру кеңесінің құрылғанын да қанағаттанушылықпен атап өтеді. Бұл кеңестің мандаты үлестік құрылысқа қатысты ең өзекті мәселелерді шешуді, үлестік құрылыс саласындағы заңнаманы жетілдіруді және үлескерлердің құқықтарын қорғауды, сондай-ақ адал емес құрылыс салушылар алдап кеткен үлескерлерге өтемақы алуға жәрдемдесуді көздейді.

Арнайы баяндамашы Үкіметтің араласуы нәтижесінде бірқатар отбасының өз пәтерлерін алуға қол жеткізгенін қанағаттанушылықпен атап өтеді. Ол сондай-ақ үлескерлерді қорғаудың тиімділігін арттыру және адал емес құрылыс компаниялары тарапынан болуы мүмкін теріс пайдаланушылықтарға жол бермеу мақсатында Қазақстан қабылдаған заңнамалық шараларды, оның ішінде 2010 жылғы 11 шілдедегі «Үлестік құрылыс мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңды, сондай-ақ осы заңды іске асыру жөніндегі нормативтік актілерді қанағаттанушылықпен атап өтеді.

Соңында, Арнайы баяндамашы азаматтық қоғамның, оның ішінде қоғамдық қозғалыстар мен үкіметтік емес ұйымдардың тұрғын үй саласындағы қызметіне, әсіресе барлық деңгейдегі мемлекеттік басқару органдарының есептілігін қамтамасыз ету стандарттары ретінде халықаралық адам құқықтары жөніндегі құжаттарды пайдаланғаны үшін жоғары баға бергісі келеді.

 

⁷ CRC/C/KAZ/CO/3, 56-тармақ.

V. Жеткілікті тұрғын үйге құқыққа байланысты проблемалар

A. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты

Арнайы баяндамашы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің тұрғын үйге қатысты құқықтық негіз жеткілікті тұрғын үйге құқықты халықаралық адам құқықтары стандарттарына сәйкес қорғауды қамтамасыз етпейді деген алаңдаушылығын қолдайды⁸. Атап айтқанда, оның пікірінше, Конституция мен ұлттық заңнамаға сәйкес тұрғын үйге құқық бұрынғысынша тар немесе шектеулі мағынада, яғни баспанаға ие болу құқығы ретінде түсіндіріледі, ал тұрғын үй адам құқығы емес, тауар ретінде қарастырыла береді⁹.

Арнайы баяндамашы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің 11-бабының 1-тармағында баяндалған жеткілікті тұрғын үйге құқық туралы ереженің Қазақстанда тікелей қолданылатынын және Конституцияның 4-бабының 3-тармағына сәйкес ұлттық заңнамамен қайшылық болған жағдайда басымдыққа ие болатынын біледі. Дегенмен ол ұлттық соттардың іс жүзінде халықаралық шарттардың нормаларын қолданбайтынын және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет қабылдаған жалпы сипаттағы ескертпелер сияқты халықаралық адам құқықтары стандарттарына сілтеме жасамайтынын алаңдаушылықпен атап өтеді.

Арнайы баяндамашының пікірінше, Қазақстанның жеткілікті тұрғын үйге құқықты іске асыру мақсатында қабылдаған шараларына қарамастан, мемлекет жалпы қабылданып жатқан шаралардың әрбір адам үшін бұл құқықты мүмкіндігінше қысқа мерзімде және қолда бар ресурстардың барынша көп көлемін ескере отырып іске асыруға толықтай жеткілікті екенін көрсете алмады¹⁰. Арнайы баяндамашының пікірінше, мұның дәлелі — тұрғын үйі жоқ немесе талапқа сай келмейтін жағдайларда тұратын азаматтар мен отбасылардың көп болуы, мемлекеттік тұрғын үй алаңының қысқаруы және мемлекеттік тұрғын үй қорынан қолжетімді бағамен тұрғын үй алу үшін кезекте тұрған отбасылардың ұзақ уақыт күтуі.

Арнайы баяндамашы адам құқықтары саласындағы қолданыстағы ұлттық іс-қимыл жоспарында елдегі жеткілікті тұрғын үйге құқықтың іске асырылу жағдайына егжей-тегжейлі талдау жасалмағанына және оны қосымша қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі нақты қадамдар айқындалмағанына өкініш білдіреді.

 

⁸ E/C.12/KAZ/CO/1, 29-тармақ.⁹ Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің жеткілікті тұрғын үйге құқық туралы № 4 жалпы сипаттағы ескертпесін, 7-тармағын қараңыз.¹⁰ Сол жерде, 14-тармақ.

B. Институционалдық негіз

Арнайы баяндамашы елде жеткілікті тұрғын үйге құқық және жалпы алғанда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы хабардар болу деңгейінің төмендігіне алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ Омбудсмен мен Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның иелігіндегі шектеулі адами, қаржылық және техникалық ресурстар осы институттардың мемлекеттік юрисдикция шегінде тұратын адамдардың адам құқықтарын, оның ішінде олардың жеткілікті тұрғын үйге құқықтарын қорғау және көтермелеу мақсатында жасап жатқан күш-жігеріне іс жүзінде кедергі келтіретінін атап өтеді.

Арнайы баяндамашы Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөнінде жасап жатқан күш-жігеріне қарамастан, бұл құбылыс елде, оның ішінде сот жүйесінде де, бұрынғысынша кең таралғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

C. Мәжбүрлеп шығару

Конституцияның 26-бабының 3-тармағына сәйкес, ешкімді өз мүлкінен сот шешімінсіз айыруға болмайды. Заңда көзделген айрықша жағдайларда мемлекеттік мұқтаждықтар үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару оның құны тең дәрежеде өтелген жағдайда ғана жүргізілуі мүмкін.

Мемлекеттік мұқтаждықтар үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығаруға жол берілетін айрықша жағдайлар Жер кодексінің 84-бабында тізбеленген және оларға мыналар жатады:

a) халықаралық міндеттемелер;

b) қорғаныс мұқтаждықтары, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, сауықтыру, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттар үшін жер беру, арнайы экономикалық аймақтарды құру және олардың жұмыс істеуін қамтамасыз ету;

c) пайдалы қазбалар кен орындарын игеру;

d) автомобиль жолдарын, электр беру желілерін, байланыс желілерін, магистральдық құбырларды, елді мекендердің ортақ пайдаланылатын инженерлік-коммуникациялық желілерін, сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар басқа да объектілерді салу;

e) құлау қаупі төнген тозығы жеткен тұрғын үйді бұзу;

f) осы бапта белгіленген айрықша жағдайлар тізбесіне жататын объектілерді салу бөлігінде елді мекендерді дамытудың бас жоспарларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік және өңірлік бағдарламаларда көзделген объектілер мен мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз ететін және қоғамдық маңызы бар мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған инвестициялық жобаларды салу.

84-бапта мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз ететін және қоғамдық маңызы бар мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған ұлттық және өңірлік бағдарламалар мен инвестициялық жобалардың нақты анықтамасы жоқ. Конституциялық Кеңестің 2007 жылғы 28 мамырда қабылдаған нормативтік қаулысына сәйкес, осы ережеде аталған айрықша жағдайлардың нақты сипаты іргелі конституциялық қағидаттар, ең алдымен Конституцияның 26-бабының 3-тармағында бекітілген қағидаттар тұрғысынан айқындалуға тиіс.

Арнайы баяндамашының пікірінше, мәжбүрлеп шығару туралы ұлттық заңнама Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің 1997 жылы қабылдаған мәжбүрлеп шығару туралы № 7 жалпы сипаттағы ескертпесі және жеткілікті тұрғын үй мәселесі жөніндегі бұрынғы Арнайы баяндамашы әзірлеген даму мақсатында шығару мен қоныс аударуға қатысты негізгі қағидаттар мен басшылыққа алынатын нұсқаулар сияқты қолданыстағы халықаралық адам құқықтары стандарттарына сәйкес келмейді¹¹. Ол, атап айтқанда, ұлттық заңнамада «айрықша мән-жайлар» мен «мемлекеттік мұқтаждықтар» ұғымдарының екіұшты айқындалуы осы ұғымдарды еркін және кеңінен түсіндіруге мүмкіндік беретінін, мұның көптеген заңсыз мәжбүрлеп шығару жағдайларына себеп болып отырғанын атап өтеді.

Мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы шешім қабылдау құқығы даму бас жоспарларын іске асыруға жауапты әкімдікке жүктеледі. Әкімдіктің қаулысы сатып алу арқылы орындалады (Жер кодексінің 85-бабы). Жер учаскесінің бағасы, сатып алу мерзімдері мен өзге де шарттары меншік иесі немесе жер пайдаланушы мен әкімдік арасындағы келісіммен айқындалады. Меншік иесінің немесе жер пайдаланушының нарықтық құны бойынша ақшалай өтемақы мен балама тұрғын үйдің бірін таңдау құқығы бар. Егер меншік иесі немесе жер пайдаланушы сатып алу туралы шешіммен келіспесе, жергілікті атқарушы орган құзыретті сотқа тиісті талап-арыз бере алады.

Астана мен Алматының жергілікті атқарушы органдары жүзеге асыратын заңдастыру бағдарламаларының нәтижесінде бейресми елді мекендердің бірқатар тұрғыны тұрғын үйге меншік құқығын растайтын құжаттар алуға қол жеткізді, бұл жеткілікті тұрғын үйге құқықты тиімді іске асырудың қажетті шарты болып табылады. Алайда көптеген адам өз тұрғын үйлерін заңдастыра алмады, сондықтан олар әлі де мәжбүрлеп шығарылу қаупінде қалып отыр. Кейбір жағдайларда тұрғын үй заңнамасын сақтамау себебінен үйлері бұзылған отбасылар дәл сол учаскелерде мемлекеттік билік органдары берген деп болжанатын меншік құқығын растайтын құжаттар негізінде үйлердің қайта салынғанына куә болған.

Мәжбүрлеп шығару саласындағы құқық қолдану практикасы адам құқықтары нормаларына сәйкес келмейді. Арнайы баяндамашы ұлттық заңнамада көзделген айрықша мән-жай болмаған жағдайда, даму бас жоспарларын іске асыру мәжбүрлеп шығару үшін жеткілікті заңды негіз бола алмайтынын атап көрсетеді. Ол сондай-ақ ұлттық соттар, әдетте, жеке құрылыс компаниялары жүзеге асыратын және жеке инвестициялар есебінен қаржыландырылатын инвестициялық жобаларды да қамту мақсатында «мемлекеттік мұқтаждықтар» және «инвестициялық жобалар» ұғымдарын өте кең мағынада түсіндіретінін атап өтеді.

Арнайы баяндамашы Алматы мен Астанада соңғы жылдары жүзеге асырылған мәжбүрлеп шығару жағдайларының саны, олар зардап шеккен отбасылар саны және тұрғын үйлері бұзылуы нәтижесінде баспанасыз қалған адамдардың пайыздық үлесі туралы жаңартылған статистикалық деректер ала алмағанына өкініш білдіреді.

Арнайы баяндамашыға көпшілік жағдайда меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға берілетін ақшалай өтемақы шығарылған отбасылардың сол ауданда нарықтық бағамен лайықты үй сатып алуына жеткіліксіз болатыны туралы ақпарат берілді. Бұл мемлекеттік мұқтаждықтар үшін жер учаскелерін сатып алғаннан кейін әкімдіктің ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді қалалық жерлер санатына ауыстыру арқылы аймақтарға бөлуді өзгерте алатындығымен байланысты. Мұның мақсаты — жеке құрылыс салушыларға даму бас жоспарына енгізілген инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беру. Бұдан басқа, шығарылған отбасыларға балама тұрғын үй сирек ұсынылатын сияқты.

Мемлекеттік заңнамаға сәйкес, бос учаскелердегі өз бетінше салынған құрылыстарды оларды салуға жауапты адамдар бұзуға немесе бұзу шығындарын өздері көтеруге тиіс; бейресми елді мекендердегі бұзылған құрылыстардың орнына өтемақы төлеу немесе басқа тұрғын үй беру көзделмеген. Мұндай елді мекендердің тұрғындары шығарылғаннан кейін жиі баспанасыз қалады. 2006 жылы Алматының шетіндегі «Бақай» шағын ауданында билік органдары заңсыз салынған деп мәлімдеп, жүздеген үйді бұзды. Бұзылған 350–400 үйдің тек 29-ына қатысты ғана сот қаулылары болған, бұл ретте тұрғындарға жоспарланған шығару туралы іс жүзінде ескертілмеген. 2006 жылғы шілдеде «Шаңырақ» шағын ауданында үйлерді бұзуға жасалған осындай әрекет халықтың табанды қарсылығына тап болды¹².

Арнайы баяндамашы бейресми елді мекендерді бұзу және алдын ала хабарламай, қандай да бір сот бақылауынсыз немесе сараптамасыз, сондай-ақ тиісті өтемақы немесе басқа тұрғын үй бермей мәжбүрлеп шығару жағдайларының жиі кездесетініне қатты алаңдаушылық білдіреді. Миссия барысында ол мемлекеттік органдар қызметкерлерінің күш қолдануы арқылы тұрғын үйлерді бұзуға қатысты хабарламалар алды және құжаттық дәлелдермен танысты; кейбір жағдайларда бұл жұмыстар қыс мезгілінде, ауа температурасы нөлден төмен болған кезде жүргізілген. Ол жүкті әйелдерді, балаларды және мүгедектерді қоса алғанда, осал жағдайдағы адамдардың көпшілігі осындай бұзу әрекеттерінің нәтижесінде баспанасыз қалғаны туралы мәліметтерге қатты алаңдады.

 

¹¹ A/HRC/4/18, I қосымша.¹² «Қазақстан/Қырғызстан: еңбек мигранттарын қанау, баспана іздеушілер мен босқындардың қорғалмауы», Адам құқықтарын қорғау лигаларының халықаралық федерациясы, баспасөз хабарламасы, 2009 жылғы қазан.

Аудармада түпнұсқадағы 24–74-тармақтар, a)–g) тармақшалары және ⁴–¹² ескертпелері қамтылды. Заңнамалық актілерге берілген гиперсілтемелер бастапқы URL мекенжайларымен сақталды.

Ниже приведён перевод на казахский язык с сохранением исходной структуры документа, заголовков, нумерации пунктов (75–113), сносок, ссылок и последовательности текста.

D. Қаржылық және ипотекалық дағдарыс

75. Арнайы баяндамашы үкіметтің қаржылық дағдарыстың оның ықпалын көрген азаматтар мен отбасылардың жеткілікті тұрғын үйге деген құқығын тиімді іске асыруына тигізетін әсерін жеңілдету және дағдарыс салдарынан құрылысы баяулаған немесе тоқтап қалған объектілердің құрылысын аяқтау үшін қабылдаған төтенше шараларына қарамастан, 20 000 үлескердің әлі күнге дейін өз пәтерлерін күтіп отырғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

76. Үкіметтің ең даулы шараларының бірі — сатып алынған пәтерлер санына қарамастан, үлескерлерге тиісті тұрғын үй кешенінде біреуден артық емес пәтер беру туралы шешім. Бұл шара үлестік құрылысқа қаражат салған барлық адамдардың өздері мен отбасылары үшін кемінде бір тұрғын үй алуын қамтамасыз ету мақсатында қабылданған13. Ипотекалық нарықтың тұрақтылығын және тұрғын үй құрылысына үлескерлердің құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған осы шараның заңдылығы Астана қаласының Есіл аудандық сотымен расталды (2010 жылғы 5 мамырдағы № 2-947/10 шешім). Алайда үлескерлердің көпшілігі басқа отбасы мүшелерін (қарт ата-аналарын, некеге тұратын балаларын және ауылдық жерлерден келген туыстарын) тиісті тұрғын үймен қамтамасыз ету мақсатында біреуден артық пәтерге қаражат салған. Арнайы баяндамашы осы шешімнің қабылдануынан зардап шеккен көптеген азаматтарды тыңдады.

77. Арнайы баяндамашы сондай-ақ аз қамтылған отбасылардың өз кредиттері мен ипотекалық қарыздарын өтей алмауына байланысты мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару жағдайлары туралы хабарламаларға қатты алаңдаушылық білдіреді. Банктер мен басқа да қаржы мекемелерінің олардың мүлкін соттан тыс сату нәтижесінде кейбір азаматтар мен отбасылар баспанасыз қалды немесе сапасы төмен тұрғын үйге көшуге мәжбүр болды14.

13 2010 жылғы 1 тамыздағы № 277 Үкімет қаулысы.

14 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2009 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз (Адам құқықтары жөніндегі комиссияның веб-сайтында қолжетімді: http://ombudsman.kz/en), 41–42-беттер.

Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар

78. Арнайы баяндамашы тұрғын үйдің қолжетімділігі мен сапасы тұрғысынан қалалық және ауылдық аудандар арасындағы елеулі айырмашылыққа алаңдаушылық білдіреді. Ол ауылдық жерлердегі жұмыссыздық деңгейінің жоғарылығы, білім беру мен медициналық қызмет көрсету сапасының төмендеуі, сондай-ақ қауіпсіз ауызсу және санитариялық құралдар сияқты негізгі қызметтерге қолжетімділіктің шектеулілігі көптеген азаматтар мен көптеген отбасыларды жұмысқа орналасу және өмір сүру деңгейін арттыру мүмкіндіктерін іздеп, әсіресе Астана мен Алматыға басқа жерлерге көшуге мәжбүрлеп отырғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

79. Арнайы баяндамашыға ұсынылған ақпаратқа сәйкес, ауылдық жерлердегі тұрғын үй қорының едәуір бөлігі тозған жағдайда. Ауызсумен қамтамасыз ету және жақсартылған санитариялық құралдар сияқты негізгі әлеуметтік қызметтерге қол жеткізу мәселесінде де үлкен айырмашылықтар бар. 2008 жылы қалалық отбасылардың 82,5%-ы сумен жабдықтау жүйесіне қосылған болса, ауыл халқының тек 24,2%-ы ғана су көздеріне қол жеткізе алған. Санитария саласындағы айырмашылықтар одан да елеулі: қалалық жерлерде тұратын адамдардың 73,5%-ы орталық кәріз жүйесіне қосылған, ал ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 8,9%-ды құрайды.

80. Жоғарыда аталған проблемаларды шешу ауылдық жерлерде ерекше қиындық туғызады. Үкіметтің ауылдардағы жағдайды жақсарту және ауыл шаруашылығы секторын дамыту жөніндегі бірқатар бағдарламаларды жүзеге асыруына қарамастан, ауыл халқының өмір сүру деңгейі бұрынғысынша қала халқына қарағанда әлдеқайда төмен. Мұның белгілі бір себептері бар, олардың қатарында ауылдың әлеуметтік саласын қалдық қағидаты бойынша қаржыландыру (бұл әсіресе экономикалық құлдырау кезеңінде өзекті), инфрақұрылымның, ең алдымен көлік және байланыс желілерінің дамымауы бар.

F. Әлеуметтік тұрғын үй

81. Арнайы баяндамашы «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңға сәйкес халықтың аз қамтылған санаттарына немесе әлеуметтік қорғалатын топтарға жататын адамдардың әлеуметтік тұрғын үй алуда басымдыққа ие болмайтынын алаңдаушылықпен атап өтеді. Мысалы, табиғи апаттарға ұшыраған аудандардың тұрғындары сияқты халықтың осал және әлеуметтік жағынан аз қамтылған кейбір санаттары осы Заңның 68-бабында көрсетілген кезекте тұрған отбасылар тізіміне енгізілмеген. Заң мәтінінен халықтың әлеуметтік қорғалатын санаттарының ешқайсысына жатпайтын баспанасыз адамдардың әлеуметтік тұрғын үй алуға құқығы бар-жоғы тікелей туындамайды.

82. Арнайы баяндамашы сондай-ақ «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 67-бабының 2-бөлігінде айқындалған мемлекеттік қызметшілер санаттарының халықтың аз қамтылған санаттарымен немесе әлеуметтік қорғалатын топтармен тең жағдайларда әлеуметтік тұрғын үй алуға құқығы бар екенін, бұл ретте олардың тұрғын үйді өз бетінше сатып алуға қабілетсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігін алаңдаушылықпен атап өтеді.

83. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет 2010 жылы Қазақстанға қатысты қорытынды ескертулерінде атап өткендей, елде әлеуметтік тұрғын үй алу үшін ұзақ уақыт күту проблемасы әлі де маңызды болып отыр15. 2010 жылғы шілдеде мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға 140 043 азамат кезекке қойылған, оның ішінде 1 432 мүгедек адам мен соғыс ардагері, сондай-ақ халықтың аз қамтылған санаттарына және әлеуметтік қорғалатын топтарға жататын 79 536 адам болған. 2010 жылғы шілдеде мемлекеттік тұрғын үй алуға кезекте Астана қаласында 17 461 азамат және Алматы қаласында 8 439 азамат тіркелген. Алынған ақпаратқа сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорынан пәтер алу үшін кезекте тұрған отбасылар 10 жылға дейін күтуге мәжбүр. Мемлекеттік органдардың деректері бойынша, орташа күту мерзімі алты-сегіз жылды құрайды.

G. Осал жағдайдағы топтар

1. Еңбекші-мигранттар

84. Қазіргі уақытта қолданылып отырған, мемлекетке ел ішіндегі ішкі мигранттар мен иммигранттардың қозғалысын бақылауға және қадағалауға мүмкіндік беруге арналған тіркеу жүйесі мигранттардың келген күнінен бастап бес күн ішінде тұрғылықты жері бойынша міндетті тіркелуін көздейді. Тұрғылықты жері бойынша тіркелу үшін жарамды мекенжайдың болуы қажет. Осыған байланысты қандай да бір заңды мекенжайы жоқ бейресми елді мекендерде тұратын немесе қолданыстағы санитариялық және қауіпсіздік нормаларына сәйкес келмейтін тұрғын үй-жайларды иеленетін адамдардың әлеуметтік тұрғын үйді қоса алғанда, әлеуметтік қызметтердің белгілі бір түрлерін алу үшін қажетті тіркеуден өтуге іс жүзінде мүмкіндігі жоқ.

15 E/C.12/KAZ/CO/1, 30-тармақ.

2. Репатрианттар

85. 1991–2009 жылдар аралығында Қазақстанға 188 000-нан астам репатрианттар отбасы оралды, бұл шамамен 740 000 адамды құрайды. Қазақстанға жыл сайын 10 000–15 000 этникалық қазақ отбасы келеді. Репатрианттардың басым бөлігі Өзбекстаннан (олардың жалпы санының шамамен 60%-ы), Моңғолиядан және Қытайдан келеді. Репатрианттардың көпшілігі квота жүйесіне жатады.

86. Жер кодексіне сәйкес репатрианттарға өздері тұратын ауылдарда жеке тұрғын үй құрылысы үшін жер учаскелері бөлінеді; олар Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаннан кейін бұл жер учаскелері мен құрылыстар олардың меншігіне өтеді. 2009–2011 жылдарға арналған «Нұрлы көш» бағдарламасы жеңілдікпен кредит беру тетігі шеңберінде жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға бағытталған16. Квота жүйесіне негізделген бұл бағдарлама елдің әртүрлі өңірлерінің демографиялық және әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесуге арналған. 2009 жылы осы бағдарлама шеңберінде 674 отбасы тұрғын үй алды.

87. Арнайы баяндамашы көшіру бағдарламасы шеңберінде әкімдік репатрианттарға бөліп берген қараусыз қалған үйлердің кейіннен тәркіленгені туралы бірнеше хабарлама алды. Бұл жағдай 1990-жылдардың басындағы құлдырау салдарынан үйлерін тастап кеткен бұрынғы меншік иелері қайтып оралып, сот арқылы өздерінің меншік құқықтарын қалпына келтіруді талап еткеннен кейін орын алған.

16 A/HRC/WG.6/7/KAZ/1, 131-тармақ.

3. Мигранттар және баспана іздеушілер

88. 2010 жылғы шілдедегі жағдай бойынша Қазақстанда 597 адам босқын мәртебесін алған. Босқындардың басым көпшілігі (588 адам) Ауғанстаннан келген. Мемлекет Өзбекстаннан, Ресейден (шешендер) және Қытайдан (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданынан келген ұйғырлар) келген баспана іздеушілерге босқын мәртебесін беруден үнемі бас тартады. Үкімет Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД) мүше елдердің азаматтарына анықтамасы бойынша босқын мәртебесі қажет емес деп мәлімдейді, өйткені олар визасыз режим шеңберінде ТМД аумағында еркін жүріп-тұру құқығын пайдаланады. Осыған байланысты олар елдегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар істері жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының (БҰҰ БЖКБ) өкілдігіне жүгінуге және өтініші оң қаралған жағдайда оларды қабылдауға дайын үшінші елге қоныс аударуды күтуге тиіс. Мұндай жағдайдың нәтижесінде олар құқықтық белгісіздік жағдайында қалып, полиция тарапынан қысым көрсетуге және мәжбүрлеп қайтаруға қатысты осал жағдайда болады. Бұдан басқа, олар нашар тұрмыс жағдайларына және экономикалық қиындықтарға тап болып, жұмыс табуда қиындық көреді.

89. Босқындар мен баспана іздеушілердің тұрғын үй жағдайы туралы статистикалық деректер жоқ. БҰҰ БЖКБ ұсынған ақпаратқа сәйкес, олардың көпшілігі жалға алынған үйлерде немесе пәтерлерде тұрады және негізгі коммуналдық қызметтерге (су, электр энергиясы және газ) қол жеткізе алады, алайда әртүрлі отбасылардың тұрғын үй сапасы айтарлықтай ерекшеленеді. Жалпы алғанда, Қазақстан Республикасында ұзақ уақыт тұрып келе жатқан және мүшелері босқын мәртебесін алған отбасылардың жағдайы жаңадан келген адамдарға қарағанда жақсы. Экономикалық жағдайы анағұрлым қолайсыз ортада өмір сүруге мәжбүр адамдар өздерімен бірдей ұлттық немесе этникалық топ өкілдерімен бірге тұрғын үйді бөлісіп тұрады. Босқындар мен баспана іздеушілер мемлекеттік пәтерлерде тұрмайтын сияқты.

4. Баспанасыз адамдар

90. Арнайы баяндамашы Қазақстандағы баспанасыз адамдардың саны туралы сенімді ақпарат ала алмады. Баспанасыз адамдарға көмек көрсету мен қолдау көрсетуге жауапты мемлекеттік орган болып табылатын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде қандай да бір себептермен мемлекет аумағында заңды мекенжайы жоқ адамдардың саны туралы статистикалық деректер жоқ. Азаматтық қоғам ұйымдарының мәліметтері бойынша, тиісті ақпараттың болмауы Қазақстан заңнамасында баспанасыз адам ұғымының анықтамасы жоқтығымен байланысты.

91. Елде белгілі бір тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған 21 әлеуметтік орталық құрылған. Әкімдік бюджеті есебінен қаржыландырылатын бұл орталықтар баспанасыз адамдарға көмек пен қолдау көрсетеді. Нақты жағдайға байланысты орталықтар оларды уақытша тұрғын үймен қамтамасыз етеді, медициналық көмек пен психологиялық қолдау көрсетеді, жұмысқа орналасуға немесе әлеуметтік жәрдемақы алуға жәрдемдеседі. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша, 2010 жылдың бірінші жартыжылдығында бұл орталықтар шамамен 4 000 адамды қабылдаған. Орта есеппен мұндай орталықтарда болу мерзімі алты айдан аз уақытты құрайды, содан кейін онда орналасқан адамдар өз отбасыларына оралады немесе басқа мекемелерге (мысалы, қарттар үйлеріне немесе мүгедектігі бар адамдарға арналған орталықтарға) жіберіледі.

92. Баспанасыз адамдар іс жүзінде мемлекет ұсынатын, алу үшін тұрғылықты жері бойынша тіркелу қажет болатын бірқатар әлеуметтік қызметтерге қол жеткізе алмайды.

VI. Қорытындылар мен ұсынымдар

A. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты

93. Арнайы баяндамашы Қазақстанға өзінің тұрғын үй саласындағы заңнамасы мен саясатын олардың халықаралық құқық қорғау нормаларына және жеткілікті тұрғын үйге қатысты нормаларға сәйкестігін қамтамасыз ету мақсатында қайта қарауды және ретке келтіруді ұсынады. Қазақстан сондай-ақ тұрғын үйге меншік құқығының тек нарықтық және ипотекалық нысандарына ғана бағдарланған тәсілін (бұл жылжымайтын мүлік дағдарысының себептерінің бірі болды) қайта қарауға және кешенді ұлттық тұрғын үй саясатын әзірлеуге тиіс. Мұндай саясат қоғамның әртүрлі топтарының қажеттіліктерін, оның ішінде халықтың неғұрлым осал жағдайдағы топтарының қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жалға беру жоспарларын пайдалану және бейресми елді мекендерді жаңғырту сияқты әртүрлі шараларды көздеуге тиіс. Оларға аз қамтылған отбасылар, көп балалы отбасылар, кішкентай балалары бар жалғызбасты аналар, мүгедектігі бар адамдар, қарт адамдар, ел тұрғындары қатарындағы еңбекші-мигранттар, репатрианттар (оралмандар), босқындар және баспана іздеушілер жатады.

94. Барлық мүдделі тараптар өз мүдделеріне әсер ететін заңнаманы, саясатты және стратегияларды әзірлеуге және іске асыруға белсенді қатысуы тиіс; осы мақсатта үкімет азаматтық қоғаммен және құқық қорғау топтарымен сындарлы рухта өзара іс-қимыл жасауы қажет. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы үкіметті ипотекалық дағдарыстан зардап шеккен жеке тұлғалар мен отбасылардың дағдарысқа қарсы күресуге арналған шешімдерді әзірлеуге белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға шақырады.

95. Қазақстан ұлттық соттардың халықаралық шарттарды, атап айтқанда Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіні тиімді қолдануын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға тиіс.

B. Институционалдық негіз

96. Адам құқықтары саласындағы, атап айтқанда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты білім беруді жақсарту қажет. Арнайы баяндамашы Қазақстанға БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының (БЖКБ) Бішкектегі Өңірлік бөлімшесінің жәрдемімен судьяларға, адвокаттарға және мемлекеттік лауазымды тұлғаларға арналған экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтармен таныстыру мақсатында оқыту және ақпараттық-ағартушылық іс-шаралар ұйымдастыруды ұсынады. Адам құқықтары саласындағы осындай бағдарламаларды әзірлеу және іске асыру барысында жеткілікті тұрғын үйге деген құқықтың мазмұны мен көрініс нысандарына, сондай-ақ Арнайы баяндамашы мен Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің тұрғын үйге қатысты қызметіне тиісті назар аударылуы тиіс.

97. Арнайы баяндамашы үкіметті Адам құқықтары жөніндегі комиссияның тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған заң жобасын қабылдауды аяқтауға және оның мәртебесін Париж қағидаттарына сәйкестендіруге шақырады. Комиссияға өз функцияларын орындай алуы үшін жеткілікті адами, қаржылық және техникалық ресурстар бөлінуі тиіс.

98. Арнайы баяндамашы Қазақстанды сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі күш-жігерін жандандыруға табанды түрде шақырған Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің ұсынымын қайталайды17. Осыған байланысты ол мемлекетті тиісті мамандандырылған мекемелер мен бағдарламалардың жәрдемімен және донорлар қоғамдастығының қолдауына сүйене отырып, мемлекеттік қызметшілерге, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, прокурорлар мен судьяларға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңнаманы қолдану саласындағы ақпараттық-ағартушылық бағдарламалар мен әлеуетті нығайту бағдарламаларын ұйымдастыруға шақырады.

17 E/C.12/KAZ/CO/1, 11-тармақ.

C. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару

99. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару, тұрғын үйді иелену кепілдіктері, бейресми елді мекендерді заңдастыру және лашық аудандарды абаттандыру сияқты мәселелерді шешу үшін кешенді тәсілді қабылдау қажет. Сондай-ақ қалаларды салу және жаңарту жобаларын іске асыру басталғанға дейін мұндай жобалар әсер ететін тұрғындармен және қауымдастықтармен ашық, кең ауқымды қатысуға негізделген және мазмұнды консультациялар өткізуді қамтамасыз ету қажет. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы Қазақстанды Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің № 7 жалпы тәртіптегі ескертуі және даму мақсатында тұрғын үйден шығару мәселелеріне қатысты басшылық нұсқаулар сияқты қолданыстағы құқық қорғау стандарттарына сәйкес әзірленуге тиіс мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы арнайы заң қабылдауға және оны адам құқықтары саласындағы халықаралық құқық нормаларында көзделген тиісті қағидаттар мен рәсімдерге сәйкес іске асыруға табанды түрде шақырады.

100. Жаңа заң мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару тек ұлттық заңнамада көзделген ерекше жағдайларда және тек жалпыға ортақ әл-ауқатқа жәрдемдесу мақсатында ғана жүргізілуін қамтамасыз етуге тиіс. Тұрғын үйден шығаруды негіздеуге болатын жағдайлар ұлттық соттармен айқындалып, олармен шектеулі түрде түсіндірілуі тиіс. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығарудан қорғау ішкі заңнамаға сәйкес үйге және/немесе мүлікке меншік құқығының бар-жоғына қарамастан, осал жағдайдағы барлық адамдар мен топтарға қолданылуға тиіс. Қалаларды дамытудың бас жоспарларын іске асыру ешбір жағдайда мәжбүрлеп тұрғын үйден шығаруды негіздеу үшін пайдаланылмауы керек. Жаңа заң әзірленгенге дейін мәжбүрлеп тұрғын үйден шығаруға толық мораторий енгізу қажет.

101. Өздері тұрып жатқан тұрғын үйден шығарылған барлық адамдарға тиісті өтемақы төленуге және/немесе оларға балама тұрғын үй ұсынылуға тиіс. Бұл процестен зардап шеккен адамдарға тиісті жағдайларда сол ауданда балама тұрғын үй таңдау мүмкіндігі де берілуі керек. Қоныс аудару кезінде тиісті жерлерде ауызсуға, энергиямен жабдықтауға, санитария және гигиена жүйелеріне қолжетімділікті қоса алғанда, негізгі қызметтер көрсетілуге, сондай-ақ мектептер, медициналық орталықтар және көлік сияқты қажетті инфрақұрылым объектілері болуы тиіс.

102. Тұрғын үйден шығару туралы шешімдер олар әсер ететін отбасыларға жазбаша нысанда жіберілуге және мемлекет мұқтажы үшін жерді мәжбүрлеп иеліктен шығаруға негіз болатын ерекше жағдайлардың егжей-тегжейлі түсіндірмесін қамтуға тиіс. Бұдан басқа, жергілікті атқарушы органдардың шешімінде осы процестен зардап шеккен адамдардың жеке деректері, сондай-ақ мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы шешім қолданылатын жер учаскелері нақты көрсетілуі керек.

103. Астана және Алматы қалаларының шетінде пайда болған бейресми елді мекендер мәселесі өте күрделі және, атап айтқанда, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік жәрдемақылар төлеу және жұмысқа орналастыру мәселелерін қамтитын кешенді тәсілді қолдануды талап етеді. Осыған байланысты Арнайы баяндамашы мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару тек аса ерекше жағдайлар болған кезде ғана ақталуы мүмкін екенін және міндетті түрде адам құқықтары саласындағы халықаралық құқық нормаларында көзделген тиісті қағидаттар мен рәсімдерге сәйкес келуге тиіс екенін тағы да растағысы келеді. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы мемлекет тұрғын үйден шығарудың заңдылығына қарамастан, оның нәтижесінде азаматтардың баспанасыз қалмауы немесе басқа адам құқықтарының бұзылуы тұрғысынан осал жағдайға түспеуі үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға міндетті екенін атап өтуді қалайды.

D. Ипотекалық дағдарыс

104. Арнайы баяндамашы үкіметтің қаржылық дағдарыстың жеткілікті тұрғын үйге деген құқықты тиімді іске асыруға тигізетін теріс салдарын жеңілдету жөніндегі күш-жігері барысында алған сабақтары оның тұрғын үй стратегияларын, саясатын және бағдарламаларын жалпы қайта қарау үшін негізге алынуы тиіс деп есептейді. Қаржылық дағдарыс шетелдік инвестицияларды тарту және қаржылық қызметті қолдау үшін қолайлы жағдайлар жасаудың өзі барлығына лайықты әрі қолжетімді тұрғын үйдің болуын қамтамасыз ете алмайтынын және мемлекеттің жеке сектордың, оның ішінде қаржы және құрылыс компанияларының қызметін тиімді реттеп, оны мұқият бақылауы қажет екенін көрсетті.

105. Мемлекет аз қамтылған отбасылар үшін ипотекалық кредиттеу нысандарына қол жеткізуге қатысты өз заңнамасы мен саясатын қайта қарауға және коммерциялық банктер мен қаржы мекемелерінің осындай отбасылардың төлем қабілеттілігінің шектеулі екенін ескеруіне қол жеткізуге тиіс. Халықтың аз қамтылған санаттарына арналған қаржылық қызметтер олардың өкілдерімен консультациялар өткізу арқылы әзірленуі керек, өйткені олар өздерінің төлем қабілеттілігін барынша дұрыс бағалай алады және олардың нақты қажеттіліктеріне жауап беретін жүйелердің құрылуын қамтамасыз ете алады.

106. Арнайы баяндамашы қатысушы мемлекетті кепілге қойылған жылжымайтын мүліктің кепіл ұстаушының меншігіне өтуінің салдарын жеңілдетуге және осы дағдарыс салдарынан құрылысы тоқтап қалған тұрғын үй объектілерінің құрылысын аяқтауға жәрдемдесуге бағытталған күш-жігерін жалғастыруға шақырады.

107. Арнайы баяндамашы мемлекетке борышкердің жалғыз тұрғын үйін соттан тыс сатуды заңсыз деп тану мақсатында заңнамаға өзгерістер енгізуді табанды түрде ұсынады.

Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар

108. Арнайы баяндамашы қатысушы мемлекетке тұрғын үйдің болуы мен сапасы тұрғысынан қалалық және ауылдық аудандар, сондай-ақ өңірлер арасындағы айырмашылықтарды жою жөніндегі күш-жігерін жандандыруды ұсынады. Ол сондай-ақ үкіметті ауылдық жерлерден қалаларға көші-қонды қысқарту және Астана мен Алматы қалаларындағы тұрғын үй проблемаларын жеңілдету мақсатында ауылдық жерлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларды жақсартуға бағытталған кешенді бағдарламалар мен стратегияларды мүдделі жергілікті қауымдастықтармен тығыз ынтымақтастықта әзірлеуге және іске асыруға шақырады. Бірінші кезектегі шаралар жаңа жұмыс орындарын құруды және білім алуға, медициналық қызмет көрсетуге, қауіпсіз ауызсу мен санитариялық құралдардың болуын қамтамасыз ететін негізгі қызметтерге қолжетімділікті кеңейтуді қамтуға тиіс.

F. Әлеуметтік тұрғын үй

109. Арнайы баяндамашы мемлекетті «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңға халықтың осал және әлеуметтік жағынан аз қамтылған топтарына жататын адамдарға әлеуметтік тұрғын үйді кезектен тыс беруді көздейтін өзгерістер енгізу мәселесін қарастыруға табанды түрде шақырады. Ол сондай-ақ тұрғын үймен қамтамасыз етілу тұрғысынан осал және әлеуметтік жағынан аз қамтылған халықтың барлық топтарын енгізу мақсатында 68-бапта қамтылған тізімді қайта қарауды ұсынады.

110. Арнайы баяндамашы мемлекетке Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет өзінің № 4 жалпы тәртіптегі ескертуінде жүргізілетін саясат пен қабылданатын заңнама басқа әлеуметтік топтардың есебінен онсыз да қолайлы жағдайда тұрған әлеуметтік топтарға артықшылық бермеуге тиіс екенін мәлімдегенін еске салады (11-тармақ). Осыған сәйкес, ол Қазақстанға әлеуметтік тұрғын үй мәселелері жөніндегі заңнаманы әлеуметтік тұрғын үй тек өзінің тұрғын үйге деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға қабілетсіз азаматтар мен отбасыларға ғана берілетіндей етіп өзгерту мәселесін қарастыруды ұсынады.

111. Арнайы баяндамашы мемлекетке аз қамтылған және әлеуметтік осал топтарға жататын азаматтар мен отбасыларды лайықты әрі қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз етуді жақсарту мақсатында тұрғын үй құрылысын салу саласындағы стратегиясы мен саясатын қайта қарауды ұсынады. Ол мемлекетке жаңа әлеуметтік тұрғын үй құрылысына бөлінетін бюджеттік қаражатты ұлғайтуды, сондай-ақ осал жағдайдағы азаматтар мен халық топтарының мүддесі үшін жеткілікті тұрғын үйге деген құқықты іске асыру мақсатында мемлекеттік және жеке секторлар шеңберінде шаралар кешенін әзірлеп, бір мезгілде жүзеге асыруды ұсынады.

G. Осал жағдайдағы топтар

112. Арнайы баяндамашы мемлекетке оның аумағында заңды негізде жүрген, бірақ тіркеу үшін қажетті заңды мекенжайының болмауына байланысты тіркеу рәсімінен өте алмайтын адамдарды тіркеуге жәрдемдесу мақсатында қолданыстағы тіркеу жүйесін қайта қарау мүмкіндігін қарастыруды ұсынады.

113. Арнайы баяндамашы сондай-ақ қатысушы мемлекетке азаматтығы жоқ адамдар, ішкі мигранттар, босқындар және баспана іздеушілер сияқты осал жағдайдағы топтарға жататын адамдардың жеткілікті тұрғын үйге қол жеткізуінде азаматтармен тең құқықтарды пайдалануын қамтамасыз ету үшін барлық тиісті шараларды қабылдауды ұсынады.

 

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар