Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Баяндама / Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау БҰҰ-ның Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашысы Манфред Новактың 2009 жылғы 16 желтоқсандағы баяндамасы

Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау БҰҰ-ның Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашысы Манфред Новактың 2009 жылғы 16 желтоқсандағы баяндамасы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау

БҰҰ-ның Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашысы Манфред Новактың 2009 жылғы 16 желтоқсандағы баяндамасы

Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2009 жыл

БҰҰ Бас Ассамблеясы (A/HRC/13/39/Add.3)

Таратылуы: Жалпы2009 жылғы 16 желтоқсан

Он үшінші сессияКүн тәртібінің 3-тармағы

Қазақстанға миссия*

 

* Осы баяндаманың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Түйіндемеге қосымша берілген баяндаманың өзі тек ұсынылған тілде және орыс тілінде таратылады. Баяндамаға қосымша алынған күйінде таратылады.

Түйіндеме

Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Манфред Новак Қазақстанға 2009 жылғы 5–13 мамыр аралығында сапармен келді.

Арнайы баяндамашы ел үкіметіне шақыру жібергені үшін өз ризашылығын білдіреді және мұны елдің жағдайға объективті баға беруге шынайы мүдделі екендігінің белгісі ретінде қабылдайды. Ол Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері адам құқықтары жөніндегі көптеген халықаралық шарттарға қосылғанын атап өтеді, бұл оның нормативтік-құқықтық базасы мен саясатын реформалауға бейілділігін көрсетеді. Сонымен бірге ол өзінің инспекцияларына дейін әртүрлі қамауда ұстау орталықтары мен тұтқындарды дайындау үшін елеулі күш-жігер жұмсалғанын атап өтті, бұл тәуелсіз фактілерді анықтау және алдын ала ескертусіз бару идеясының өзіне қайшы келеді. Бұл сондай-ақ қамауда ұстау жағдайлары мен азаптаулардың қолданылуына қатысты ахуалға объективті баға беру міндетін қиындатады.

Соңғы жылдары колониялардағы физикалық жағдайлар мен тамақтандыру халықаралық ең төменгі стандарттарға сәйкестендірілген сияқты болғанымен, халықаралық адам құқықтары құқығының негізгі талаптарының бірі, атап айтқанда, пенитенциарлық жүйелердің қылмыскерлерді жазалауға емес, оларды оңалтуға және қоғамға қайта кіріктіруге бағытталуы талабы орындалмаған; заңда көзделген сыртқы әлеммен байланысқа қойылған шектеу осы қағидаға тікелей қайшы келеді. Тағы бір маңызды алаңдаушылық туғызатын мәселе – сотталғандар арасындағы қалыптасқан иерархияның кемсітушілікке, ал кейбір жағдайларда зорлық-зомбылыққа әкеп соғатын сияқты болуы.

Дәл осындай жағдайды тергеу изоляторлары мен қамауда ұстау орындары туралы да айтуға болады. Ішкі істер министрлігіне, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне және Әділет министрлігіне қарайтын тергеу изоляторларындағы жағдай физикалық ұстау жағдайлары мен тамақтандыру тұрғысынан жақсарған сияқты болғанымен, сыртқы әлеммен байланысқа іс жүзінде толық тыйым салу, көбінесе ұзақ уақыт бойы, кінәсіздік презумпциясы қағидасына анық қайшы келеді және күдіктілерге шамадан тыс психологиялық қысым жасайды.

Мемлекеттік лауазымды тұлғалармен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен өткізілген талқылаулардың, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен жүргізілген әңгімелесулердің негізінде Арнайы баяндамашы зорлық-зомбылық пен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жекелеген жағдайлармен ғана шектелмейді деген қорытындыға келеді. Ол күдіктілерді жұдырықпен, құм толтырылған пластик бөтелкелермен, полиция таяқшаларымен және аяқпен ұрып-соғу, сондай-ақ олардан мойындау айғақтарын алу мақсатында целлофан пакеттермен және противогаздармен тұншықтыру туралы көптеген шынайы хабарламалар алды. Бірқатар жағдайларда бұл хабарламалар сот-медициналық сараптама деректерімен расталды.

Құқықтық негіздер мен кепілдіктерге келетін болсақ, Арнайы баяндамашы азаптаудың қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланатынын құптайды, дегенмен оның қолданыстағы анықтамасын Азаптауға қарсы конвенцияға толық сәйкестендіру қажет. Сондай-ақ кепілдіктердің жалпы алғанда заңнамамен қамтамасыз етілгенін және формальды түрде сақталатынын атап өтеді. Алайда бұл кепілдіктердің тиімді болуы үшін қылмыстық сот төрелігін жүзеге асыру процесіне қатысушылардың барлығы өз міндеттерін толық орындап, іске асырудағы алшақтықты жойып, азаптау жағдайларын айыптауы тиіс, ал қазіргі уақытта мұндай тәжірибе қолданылмай отыр.

Жоғарыда айтылғандардың барлығын ескере отырып, Арнайы баяндамашы Қазақстан үкіметіне адам құқықтары жөніндегі халықаралық құқыққа сәйкес өз міндеттемелерін толық көлемде орындауды ұсынады. Атап айтқанда, ол үкіметті қажетті адами және өзге де ресурстармен қамтамасыз етілген тәуелсіз әрі тиімді ұлттық превентивтік тетік құруға және оны бас бостандығынан айыру орындарындағы нақты жағдайды анықтау жөніндегі бірлескен күш-жігердегі одақтас ретінде қарастыруға табанды түрде шақырады. Ол сондай-ақ пенитенциарлық жүйеге құқық бұзушыларды шынайы оңалту мен қоғамға қайта кіріктіруді көздейтін тәсілді қолдануды ұсынады. Шағымдарды беру және қарау тетіктерінің қолжетімділігі мен оларға деген сенімді қамтамасыз ету қажет; азаптау мен қатыгез қарым-қатынас туралы хабарламаларды болжамды құқық бұзушылардан тәуелсіз жедел әрі бейтарап тергеу тетігін құру керек; нақты ұстау уақыты тіркеліп, полицияда қамауда ұстау мерзімдері халықаралық нормаларға сәйкестендіріле отырып қысқартылуы тиіс; уақытша ұстау изоляторлары Ішкі істер министрлігінің қарамағынан Әділет министрлігінің қарамағына берілуі керек; сондай-ақ мойындау айғақтарының азаптау арқылы алынбағанын дәлелдеу міндеті прокурорға жүктелуі тиіс.

Қосымша

Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашының баяндамасы

Қазақстан Республикасына миссия (2009 жылғы 5–13 мамыр)

Мазмұны

I. Кіріспе

II. Құқықтық негіздер

A. Халықаралық деңгей

B. Өңірлік деңгей

C. Ұлттық деңгей

III. Жағдайды бағалау

A. Қамауда ұстау орындарындағы азаптау және қатыгез қарым-қатынас актілері

B. Қамауда ұстау орындарындағы жағдайлар

C. Әйелдер

D. Балалар

E. Мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидаты

IV. Негізгі себептер

A. Жазалауға бағытталған пенитенциарлық саясат

B. Қорғау тетіктерінің тиімсіздігі

C. Алдын алу шараларының әлсіздігі

D. Полиция қызметін бағалау және сыбайлас жемқорлық

V. Қорытындылар мен ұсынымдар

A. Қорытындылар

B. Ұсынымдар

Қосымша

Барған қамауда ұстау орындары және өткізілген сұхбаттар

I. Кіріспе

Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Манфред Новак ел үкіметінің шақыруымен 2009 жылғы 5–13 мамыр аралығында Қазақстанға сапармен келді.

Бұл сапардың мақсаты елдегі азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жағдайын, оның ішінде қамауда ұстау жағдайларын бағалау және үкіметке сот төрелігін жүзеге асыру жүйесін жетілдіру жөніндегі күш-жігеріне көмек ұсыну болды. Арнайы баяндамашы Қазақстанның кеңестік кезеңдегі жазалауға бағытталған және тұтқындарды оңалтуға емес, арзан жұмыс күшінің көзін қамтамасыз етуге бағдарланған қылмыстық сот төрелігі жүйесінен көптеген проблемаларды мұра етіп алғанын толық түсінеді. Әртүрлі жастағы адамдарды мамандандырылған мекемелерге орналастыруға деген әлі де айтарлықтай күшті ұмтылыс дәл осы факторларға байланысты болуы мүмкін; шынын айтқанда, ол соншалықты көп мемлекеттік органның қарамағында бас бостандығынан айыру орындары болып, оларда соншалықты көп тұтқын ұсталатын елге сирек барған. Осыған қарамастан, ол Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері институционалдық құрылыс және адам құқықтарын қорғау саласында жетістіктерге қол жеткізгенін атап өтеді.

Арнайы баяндамашы ел үкіметінің оны шақыру және оған толық қолжетімділік қамтамасыз ету фактісін жағдайға объективті баға беруге және қалыптасқан ахуалды жақсартуға бағытталған ұсынымдар алуға деген шынайы мүдделілігінің белгісі ретінде қарастырады. Ол сапарының басынан бастап тиісті мемлекеттік органдардың оған алдын ала ескертусіз барлық қамауда ұстау орындарына кіруге, сондай-ақ тұтқындармен оңаша әңгімелесуге рұқсат беретін құжаттарды ұсынғаны үшін ерекше ризашылығын білдіреді. Ол үкіметке пенитенциарлық жүйе және бұрын тіркелген азаптау жағдайлары туралы жан-жақты статистикалық ақпарат бергені үшін алғыс білдіргісі келеді.

Сонымен бірге, ол қамауда ұстау орындары мен тұтқындарды оның тексерулеріне дайындау үшін елеулі күш-жігер жұмсалғанын атап өтеді. Мұндай дайындық шараларының басым бөлігі ізгі ниетпен жүзеге асырылды деп болжағанымен, олар мұндай орындарға алдын ала ескертусіз бару және тәуелсіз фактілерді анықтау идеясының өзіне қайшы келеді. Соңғысы қамауда ұстау орындарындағы күнделікті оқиғаларды объективті бақылау мүмкіндігі болған жағдайда ғана жүзеге асады. Өкінішке қарай, Қазақстанда өзі барған орындардың көпшілігінде жағдай басқаша болды, өйткені қамауда ұстау орындарының басшылығы мен ондағы адамдар Арнайы баяндамашының келуін күтіп отырғаны анық байқалды. Ол барған көптеген орындар жақында ғана боялған; кейбір колонияларда Арнайы баяндамашы келер алдында тұтқындарды карантиндік камералар мен карцерлерден шығарып, көрсетілімдік концерттер ұйымдастырылған (көрермендер болмаса да) және т.б. Ол сондай-ақ кейбір тұтқындарға онымен ашық сөйлесуге қорқыту арқылы тыйым салынуы мүмкін екенін алаңдаушылықпен атап өтті.

Фактілерді анықтаудың тексерілген қағидаттарын, соның ішінде қамауда ұстау орындарына алдын ала ескертусіз баруды сақтау тек жағдайды толық бағалау үшін ғана емес, сонымен қатар Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасының жақында ратификациялануына байланысты да ерекше маңызды. Аталған хаттама үкіметтен тәуелсіз, кез келген уақытта алдын ала ескертусіз барлық қамауда ұстау орындарына баруға және бас бостандығынан айырылған барлық адамдармен құпия түрде сөйлесуге өкілеттігі бар орган – ұлттық превентивтік тетікті құруды көздейді. Бұл алға жасалған шешуші қадам бола отырып, фактілерді анықтау әдістемесі іс жүзінде толық сақталған және оның тәуелсіздігіне кепілдік берілген жағдайда ғана барынша тиімді болады.

Арнайы баяндамашы Қазақстан Президентінің сыртқы істер мәселелері жөніндегі өкілі болып табылатын Мемлекеттік хатшымен; Ішкі істер министрімен; Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрімен және Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның төрағасымен; Экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмыстарға қарсы күрес агенттігінің (қаржы полициясының) төрағасымен; Сыртқы істер министрінің орынбасарымен; Қорғаныс министрінің орынбасарымен; Әділет министрінің екі орынбасарымен; Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасарымен және Бас прокурордың орынбасарымен кездесулер өткізді. Сонымен қатар, Арнайы баяндамашы пенитенциарлық органдардың басшысымен, Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия хатшысымен, Денсаулық сақтау министрлігінің өкілдерімен және өзі барған барлық мекемелердің қызметкерлерімен кездесті. Арнайы баяндамашы Астана, Алматы, Қарағанды қалаларына және оларға іргелес аудандарға барды, сондай-ақ әртүрлі қамауда ұстау орындарын, соның ішінде колонияларды, полиция бөлімшелерін, кәмелетке толмағандарға арналған уақытша ұстау изоляторын және психиатриялық ауруханаларды тексерді (қосымшаны қараңыз). Уақыттың тапшылығына байланысты ол басқа өңірлерге бара алмады.

Арнайы баяндамашы Жоғарғы Соттың төрағасымен, Адам құқықтары жөніндегі уәкілмен, азаматтық қоғам өкілдерімен, оның ішінде үкіметтік емес ұйымдармен, қамауда ұстау орындарында отырған адамдармен және зорлық-зомбылық құрбандарымен де кездесті. Бұдан басқа, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының елдік тобымен, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) өкілдерімен, Еуропалық комиссия делегациясымен және дипломатиялық қоғамдастықтың басқа да өкілдерімен кездесулер өткізді.

Арнайы баяндамашы Резидент-үйлестіруші кеңсесіне және Біріккен Ұлттар Ұйымының бүкіл тобына миссияға дейін және оның барысында көрсеткен баға жетпес көмегі үшін, соның ішінде аудармашылар мен жүргізушілерге; сот-медициналық сарапшы доктор Дуарте Нуно Виейраға; сондай-ақ Венадағы Людвиг Больцман атындағы Адам құқықтары институтының Изабелла Тшан мен Роланд Шмидтке ризашылығын білдіреді.

Миссиясының соңында Арнайы баяндамашы үкіметті өз жұмысының алдын ала нәтижелерімен таныстырды. Осы баяндаманың алдын ала нұсқасы үкіметке 2009 жылғы 4 қарашада жіберілді, ал үкіметтің оған берген жауабы 2009 жылғы 4 желтоқсанда алынды. Арнайы баяндамашы ел билігіне жан-жақты әрі сындарлы жауабы үшін алғыс білдіргісі келеді. Ол үкіметтің Азаптауға қарсы комитеттің ұсынымдарын орындау үшін бірқатар мәселелерді, соның ішінде өз баяндамасында көтерілген мәселелерді де қамтитын «Іс-шаралар жоспары» әзірленіп жатқаны туралы мәлімдемесін құптайды.

II. Құқықтық негіздер

A. Халықаралық деңгей

Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптауға және қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салатын адам құқықтары жөніндегі негізгі шарттарына, соның ішінде Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге және Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенцияға қатысушы болып табылады. Қазақстан 1949 жылғы Женева конвенцияларына және оларға 1977 жылғы Қосымша хаттамаларға қатысушы болып табылады. Қазақстан Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутын ратификациялаған жоқ. 2008 жылғы қазанда Қазақстанның Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасын ратификациялағанын ерекше атап өткен жөн. Алайда үкімет Факультативтік хаттаманың 24-бабына сәйкес өз міндеттемелерін орындауды уақытша кейінге қалдыру туралы мәлімдеме жасауды жоспарлап отыр, өйткені ҰПМ құру туралы заң әлі де талқылау сатысында.

B. Өңірлік деңгей

Қазақстан ЕҚЫҰ-ға қатысушы мемлекет болып табылады және 2010 жылы осы ұйымға төрағалық етеді деп күтілуде. ЕҚЫҰ-ға қатысушы бола отырып, Қазақстан адам құқықтары саласындағы көптеген саяси міндеттемелерді өз мойнына алды. Ол сондай-ақ негізінен қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастыққа қатысты өңірлік келісімдердің, мысалы, Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек пен құқықтық қатынастар туралы конвенцияның және Шанхай ынтымақтастық ұйымының қатысушысы болып табылады.

C. Ұлттық деңгей

1. Қазақстан Конституциясы

Қазақстан Конституциясының II бөлімінде бірқатар адам құқықтары, соның ішінде өмір сүру құқығы, кемсітушілікке ұшырамау құқығы, дін, ар-ождан және сөз бостандығы құқығы, сондай-ақ денсаулықты сақтау құқығы көрсетілген. Азаптауға тыйым салу 17-бапта бекітілген. Бұдан басқа, 16-бапта жеке бас бостандығына құқыққа кепілдік берілген, полицияда қамауда ұстаудың ең ұзақ мерзімі 72 сағат деп белгіленген, сондай-ақ заң көмегін алу және шағымдану құқығына қатысты ережелер қамтылған.

2. Ұлттық заңнамада азаптауға тыйым салу

Азаптауға Қылмыстық кодекстің 347-1-бабында тыйым салынған. Оның анықтамасы Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабындағы анықтамадан тар, өйткені қылмыстық жауаптылық тек мемлекеттік лауазымды тұлғаларға ғана қолданылады, ал ресми мәртебеде әрекет ететін кез келген өзге адамдар немесе мемлекеттік лауазымды тұлғалардың айдап салуымен не олардың білуімен немесе үнсіз келісімімен әрекет ететін адамдар жасаған азаптау қылмыстық құқық бұзушылықтар санатына жатқызылмаған. Бұдан басқа, Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабында айтылатын «заңды санкциялардан» айырмашылығы, 347-1-бапқа берілген ескертпеде «лауазымды адамдардың заңды әрекеттері нәтижесінде келтірілген физикалық және психикалық азаптар азаптау болып танылмайды» деп көрсетілген. «Заңды әрекеттер» термині өзінің бұлыңғырлығына байланысты алаңдаушылық туғызады. Жоғарғы Сот пен прокуратура Арнайы баяндамашыны қазіргі уақытта 347-1-бапты қайта қарау мәселесі зерттеліп жатқанына сендірді. Бұл бастама жан-жақты қолдауға лайық.

Қылмыстық кодексте құқық қорғау органдары қызметкерлерін заңсыз қарым-қатынас жасағаны үшін қылмыстық қудалауға тартуға мүмкіндік беретін бірқатар басқа да ережелер бар. 307 және 308-баптарда «лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» және «билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану» қылмыстары қылмыстық құқық бұзушылық ретінде белгіленіп, әртүрлі жаза түрлері, соның ішінде тиісінше екі және бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру көзделген. Бұдан басқа, 107-бапта «[жеке тұлғалардың] жүйелі түрде ұрып-соғу немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы физикалық немесе психикалық азап келтіруі» қылмыс ретінде сараланады, ал азаптауды қолдану ауырлататын мән-жай ретінде көрсетілген. Мұндай қылмыс, атап айтқанда, «бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге немесе үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға» жазаланады. Ішкі заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 5 (2) және 7-баптарына сәйкес әмбебап юрисдикция қағидатын бекітетін қандай да бір ережелер жоқ.

Қылмыстық-атқару кодексінің 10-бабының 9-тармағында «жазасын өтеп жатқан адамдар мекеме қызметкерлері тарапынан сыпайы қарым-қатынас жасалуына құқылы. Олар қатыгез немесе ар-намысты қорлайтын қарым-қатынасқа ұшырамауға тиіс. Мәжбүрлеу шаралары тек заңды негіздер болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін» деп көрсетілген.

3. Кепілдіктер

Қылмыс жасады деп күдік келтірілген және айыпталған адамдарды қамауда ұстаудың тәртібі мен шарттары туралы заңның 4-бабында адамдарды қамауда ұстаудың мынадай негізгі қағидаттары белгіленген: заңдылық, кінәсіздік презумпциясы, азаматтардың заң алдындағы теңдігі, ізгілік, адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу және халықаралық құқық нормалары. Бұл заңда сондай-ақ қамауда ұстау күдіктілер мен қылмыс жасады деп айыпталған адамдарға физикалық немесе психикалық азап келтіру мақсатындағы әрекеттермен қатар жүрмеуге тиіс екені белгіленген.

Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 138-бабының 1-тармағында және 70-бабының 3-тармағында ұсталған адамдарға өз отбасыларына хабарлау және қорғаушының көмегіне қол жеткізу құқығына кепілдік беріледі. Кодекстің 14-бабының 2-тармағында және 68-бабының 3-тармағының 1) тармақшасында күдіктіні сот шешімінсіз 72 сағаттан артық қамауда ұстауға болмайтыны белгіленген. Кодекстің 134-бабына сәйкес хаттама жасалуға тиіс. Одан кейін ұсталған адамға осы құжат оқылып, оның құқықтары түсіндірілуі керек, содан соң ол құжатқа қол қоюға тиіс. Кодекстің 134-бабы 1-тармағында ұстау туралы хаттама жасалған сәттен бастап он екі сағат ішінде жауапты лауазымды адамның ұстау фактісі туралы прокурорға жазбаша хабарлауы талап етіледі.

4. Өлім жазасы

Конституцияның 15-бабының 2-тармағында «өлім жазасы заңмен ерекше ауыр қылмыстар үшін айрықша жаза ретінде белгіленеді, бұл ретте сотталған адамға кешірім жасау туралы өтінішхат беруге құқық беріледі» деп көрсетілген. Қылмыстық кодекстің 49-бабында тиісті қылмыстар көрсетілген. 2004 жылғы 1 қаңтарда өлім жазасын қолдануға президенттің мерзімсіз мораторийі күшіне енді. Ресми дереккөздерге сәйкес, өлім жазасы туралы үкімді соңғы рет орындау 2003 жылғы 1 желтоқсанда болған. Соңғы өлім жазасы туралы үкім 2006 жылғы 31 тамызда шығарылған. 2007 жылғы 6 желтоқсанда өлім жазасына кесілген қалған 31 үкім өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды.

III. Жағдайды бағалау

A. Қамауда ұстау орындарындағы азаптау және қатыгез қарым-қатынас актілері

1. Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты пенитенциарлық мекемелер мен тергеу изоляторлары

Арнайы баяндамашы пенитенциарлық мекемелерде қатыгез қарым-қатынас жасау және дене жазаларын қолдану жағдайлары туралы хабарламалар алды¹. Осы тұрғыда бірнеше рет аталған және тұтқындар арасында «Қазақстандық Гуантанамо» деп аталатын колониялардың бірі – Жетіқарадағы УК-161/3 мекемесі. Арнайы баяндамашы бұл жерге «проблемалық» тұтқындар жіберілетіні және оларды «сындыру» үшін ұрып-соғу мен физикалық және психикалық зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне ұшырататыны туралы хабарламалар алды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, тұтқындарға қысым көрсету тәсілі ретінде оларды камераластарымен зорлау қолданылады. Ол сапары кезінде онымен кездескеннен кейін кейбір адамдардың осы мекемеге жіберілгені туралы хабарламаларға қатты алаңдаушылық білдіреді.

Көптеген хабарламаларға сәйкес, колониялардың бірі – Степногорск түрме ауруханасында (ЕЦ-166/18) қызметкерлер, соның ішінде жоғары басшылық, жаңадан келгендерді «медициналық тексеруден» өткізуге қатысады. Арнайы баяндамашы колония қызметкерлерінің басшылықпен ынтымақтасатын сотталғандардың көмегімен жаңадан келгендерді ұрып-соғып, медициналық және гигиеналық мақсаттарда деген желеумен олардың анальді тесігіне резеңке түтікшені күшпен енгізетіні туралы бір-біріне сәйкес келетін сипаттамалар алды. Сондай-ақ зорлау жағдайлары туралы хабарланды. Мұндай қарым-қатынас осы ауруханаға келетін көптеген адамдардың науқас болуымен одан әрі қиындай түседі. Кейбір сұхбаттасушылар мұндай «жаңадан келгендерді қабылдау» олардың «әлсіз тұстарын», яғни сырқаттарын пайдалану мақсатында жасалатынын атап өтті. Бірнеше мекемедегі тұтқындар осы түрме ауруханасына қайтып оралудан қатты қорқатынын, сондықтан медициналық көмектен мүлдем бас тартуды жөн көретінін айтты.

Бұдан басқа, әйелдер мен кәмелетке толмағандарға арналған колонияларда қызметкерлердің дене жазаларын қолдануға тікелей қатысатыны байқалады. Мұндай жазалау түрлеріне қолмен, жұдырықпен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу, сондай-ақ, мысалы, тұтқындарды көрпесіз және төсек-орынсыз суық карцерге түні бойы қамап қою сияқты анағұрлым «күрделі» шаралар жатады.

 

¹ Осыған байланысты үкімет «Әділет органдары туралы» заңның 31-бабы «арнайы құралдар мен физикалық күшті» қолдануды реттейтінін және оларды қолданудың кез келген жағдайында ішкі тергеу жүргізілуі талап етілетінін атап өтті.

2. Полицияда қамауда ұстау

Полиция қызметкерлерімен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен әңгімелескеннен кейін Арнайы баяндамашы азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жекелеген жағдайлар шеңберінен анық шығатыны туралы қорытындыға келді. Оның фактілерді анықтау жұмысына тұтқындарды алдын ала дайындау және қорқыту кедергі келтіргеніне қарамастан, ол күдіктілерді қолмен, жұдырықпен, аяқпен, құм толтырылған пластик бөтелкелермен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу, сондай-ақ олардан мойындау айғақтарын алу мақсатында целлофан пакеттермен және противогаздармен тұншықтыру туралы көптеген сенімді мәлімдемелер алды. Бірнеше жағдайда бұл мәлімдемелер сот-медициналық сараптама деректерімен расталды. Азаптау мен заңсыз қарым-қатынас көбінесе денеде із қалдырмайтындай етіп қолданылады (аяқ табаны мен бүйрек тұсына иілгіш заттармен соққы жасау арқылы) және жиі күдіктінің түрмеде отыру мерзімінің ұлғаюына әкелетін қосымша айыптар тағу туралы қорқытулармен қатар жүреді. Сондай-ақ отбасы мүшелеріне қатысты қорқытулар туралы көптеген хабарламалар келіп түсті.

Бұдан басқа, қылмыс жасағанын мойындаудан бас тартқан ұсталған адамдарды «түсіру» деп аталатындармен бір камераға орналастырамыз деп қорқытатыны туралы бірнеше рет мәлімдемелер келіп түсті, мұндай камерада олар жыныстық қудалауға немесе зорлауға ұшырауы мүмкін және нәтижесінде тұтқындардың негізгі бөлігі тарапынан шеттетіледі.

3. Қарулы күштер

Қорғаныс министрлігі Арнайы баяндамашыға 2008 жылы «жарғылық емес қатынастардың» 117 жағдайы (іс жүзінде бұл «дедовщина» ұғымының синонимі) тіркелгенін хабарлады. Осы жағдайлардың салдарынан бес адам өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл жағдайлар бойынша тергеу жүргізіліп, істер трибуналға берілді: бір іс бойынша бір жыл мерзімге шартты жаза тағайындау туралы үкім шығарылды; екінші іс бойынша төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды; екі іс бойынша кінәлілер алты жылға бас бостандығынан айырылды; ал бір іс бойынша шешім әлі қабылданған жоқ. Басқа бір жағдайда өзге офицерге өлімге әкеп соққан ауыр дене жарақатын келтірген офицер төрт жылға бас бостандығынан айырылды. 2009 жылдың алғашқы үш айында «жарғылық емес қатынастардың» 27 жағдайы тіркелді, бұл 2008 жылдың осы кезеңінде тіркелген 43 жағдаймен салыстырғанда жақсаруды білдіреді. Арнайы баяндамашы әскери қызметшілердің басқа әскери қызметшілерге қысым көрсету әрекеттері Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабындағы өлшемшарттарға, әсіресе жазалау немесе қорқыту мақсатына сәйкес келген жағдайда, азаптау ретінде қарастырылуы мүмкін екенін атап көрсетеді.

B. Қамауда ұстау орындарындағы жағдайлар

1. Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты пенитенциарлық мекемелер мен тергеу изоляторлары

2009 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Әділет министрлігіне бағынысты орталықтарда ұсталған адамдардың жалпы саны 60 858 адамды құрады (уақытша ұстау изоляторлары мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу изоляторларын есептемегенде). Сонымен бірге түрмеге қамау мерзімдері бұрынғысынша ұзақ болып отыр және соңғы онжылдықта тұтқындар саны азайғанына қарамастан, әрбір 100 000 адамның 382-сі пенитенциарлық мекемелерде ұсталады, бұл Еуропадағы орташа көрсеткіштен үш еседен астам жоғары және посткеңестік басқа мемлекеттердегі тиісті көрсеткіштерден әлдеқайда көп.

Жалпы алғанда, физикалық ұстау жағдайлары мен тамақтандыру халықаралық ең төменгі стандарттарға сәйкестендірілген. Арнайы баяндамашының пікірінше, өзі барған орындардың көпшілігінде (оның сапарына дайындалған) тазалық пен тәртіп сақталған. «Колония» үлгісіндегі бас бостандығынан айыру орындарында (ұйықтайтын бөлмелері 20–100 адамға есептелген) тұтқындарға, әдетте, белгілі бір аумақта еркін жүріп-тұруға және басқа тұтқындармен араласуға рұқсат етіледі, бұл сөзсіз оң жайт болып табылады. Екінші жағынан, ортақ жатын бөлмелер жүйесі тұтқындардың жеке қауіпсіздігіне қауіп төндіруі мүмкін. Арнайы баяндамашы Аршалыдағы ерекше режимдегі колонияға (ЕЦ-166/5) да барды, онда ауысымдық жүйе қолданылады (тұтқындардың жартысы камераларында болған кезде, екінші жартысы шағын аулада серуендей алады).

Тергеу изоляторларының көпшілігі Әділет министрлігінің қарамағында болғанымен, мұндай төрт мекеме әлі де Ұлттық қауіпсіздік комитетіне бағынысты. Әдетте, олар үштен сегізге дейін төсек-орны бар камералары бар ғимараттардан тұрады және онда жүріп-тұру мүмкіндігі шектеулі (әдетте, тұтқындар тәулігіне 23 сағат бойы камераларында болады); тұтқындарға қабырғамен қоршалған және үсті тормен жабылған шағын аулада камераластарымен бірге бір сағат серуендеуге мүмкіндік беріледі. Көптеген изоляторларда су құбыры мен жаңа санитарлық жабдықтар болғанымен, тұтқындар әлі де жиі оңаша қалу мүмкіндігінен айырылған. Көптеген орындарда душты аптасына бір рет немесе он күнде бір рет қана пайдалануға болады.

Арнайы баяндамашы тұтқындар арасындағы иерархиялық қатынастар кеңестік кезеңнен қалған мұра екенін білді. Бұл иерархияға және онда қолданылатын «ұрылар заңдарына» бағынбайтын адамдар басқа тұтқындар тарапынан зорлық-зомбылық пен кемсітушілікке ұшырайды, ал түрме әкімшілігі бұған келісім береді, кейде тіпті мақұлдап, белсенді түрде арандатуы мүмкін. Нәтижесінде, тұтқындар арасында зорлық-зомбылық, соның ішінде жыныстық зорлық-зомбылық (мысалы, тұтқындар ортасындағы шеттетілгендер болып табылатын «түсіру» деп аталатындарға қатысты) кең таралғаны айтылады. Бұдан басқа, Қазақстанда түрме колонияларының екі түрі бар: «қара» және «қызыл» аймақтар. «Қызыл» аймақтарда түрме басшылығы бір тұтқындарды екіншілерін қорқыту үшін пайдалану арқылы тәртіпті қамтамасыз етеді. «Қара» аймақтарда әкімшілік тәртіпті сақтау міндетін толығымен тұтқындардың өздеріне жүктейді. Екі тәсіл де халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Арнайы баяндамашы егер мемлекет тұтқындар арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін жеткілікті шаралар қабылдамаса, мұндай зорлық-зомбылық азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас ретінде бағалануы мүмкін екенін еске салады.

Денсаулық сақтау жүйесін басқарудағы кәсіби әрі жауапты тәсіл туберкулезбен күресте ілгерілеуге мүмкіндік берді (2009 жылдың алғашқы үш айында 3 133 жағдай тіркелді, ал 2008 жылдың осы кезеңінде 3 806 жағдай тіркелген). Сонымен бірге медициналық көмек көрсетуге байланысты проблемалар сақталуда. Арнайы баяндамашы күрделі аурулардың емделмейтіні немесе оларды емдеу ұзақ уақытқа кейінге қалдырылатыны туралы шағымдар алды; сондай-ақ кейбір дәрігерлер, пенитенциарлық мекемелердің қызметкерлері және медицина қызметкерлері медициналық көмек көрсеткені үшін, кейде тіпті ауыр аурулар жағдайында да ақша талап еткені айтылды. Ресми деректерге сәйкес, 2009 жылдың алғашқы үш айында пенитенциарлық мекемелерде 99 адам қайтыс болған (2008 жылмен салыстырғанда 14 адамға аз); олардың 35-і туберкулезден, 16-сы жарақаттардан, уланудан және өз-өзіне қол жұмсаудан, ал 48-і соматикалық патологиялардан қайтыс болған. Бұдан басқа, АИТВ жұқтырған адамдардың саны 2008 жылдың алғашқы үш айындағы 1 675 адамнан 2009 жылдың осы кезеңінде 2 073 адамға дейін өсті. Осыған байланысты Арнайы баяндамашы Қазақстандағы бас бостандығынан айыру орындарында пайдаланылған шприцтерді алмастыру бағдарламалары мен есірткіге тәуелді адамдарға арналған алмастыру терапиясы бағдарламаларының жоқтығына алаңдаушылық білдіреді.

Пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің бірқатар қызметкерлері бөлісетін алаңдаушылықтың бірі – көптеген сотталғандардың жазасын үйі мен отбасынан алыс жерде өтеуі. Бір жағынан, пенитенциарлық мекемелердің елдің солтүстігінде дәстүрлі түрде орналасуы Қазақстанның оңтүстігінде тұратын көптеген адамдардың жазасын өтеу үшін солтүстікке жіберілуіне әкеледі. Екінші жағынан, пенитенциарлық орталықтардың өздерінің шалғайда орналасуы көбінесе отбасы мүшелерінің келуін қиындатады; мысалы, аса қауіпті қылмыскерлерді камералық жүйеде ұстайтын жалғыз мекеме болып табылатын Арқалық түрмесі соншалықты шалғай орналасқандықтан, Арнайы баяндамашы қолындағы шектеулі уақыт ішінде оған бара алмады.

2. Полиция бөлімшелері

Ішкі істер министрлігінің қарамағындағы көптеген нысандарда елеулі құрылымдық жақсартулар жүргізілген. Арнайы баяндамашы әңгімелескен күдіктілердің көпшілігі күніне үш рет тамақтанатынын және белгілі бір дәрежеде медициналық көмекке қол жеткізе алатынын мәлімдеді. Сонымен бірге ол көптеген жағдайларда халықаралық ең төменгі стандарттарда көзделген серуендеу мен дене жаттығуларына бөлінетін ең аз уақыт (күніне бір сағат) туралы талаптың сақталмайтыны жөнінде мәлімдемелер алды. Кейбір мекемелерде қамауда отырған адамдар күніне небәрі 20 минут серуендеуге шығарылатынын хабарлады. Бұдан басқа, көптеген жағдайларда санитарлық нысандар қажетті талаптарға сәйкес келмейді: камералардағы дәретханалар көбінесе ашық орналасқан және оңаша қалуға мүмкіндік бермейді, ал душты аптасына бір рет қана пайдалануға болады.

Салыстырмалы түрде көп адамның полицияда ұзақ уақыт, кейде бірнеше айға дейін (мысалы, құжаттарды рәсімдеуді күту немесе тергеу мен сот талқылауы кезінде) ұсталатынын ескерсек, сыртқы әлеммен байланыстың іс жүзінде толық болмауы күдіктілерге шамадан тыс психологиялық қысым көрсетеді және Арнайы баяндамашының пікірінше, кінәсіздік презумпциясы қағидасына анық қайшы келеді.

Алматы қаласындағы құжаттары жоқ адамдар (оның ішінде Өзбекстан мен Қырғызстанның көптеген азаматтары) ұсталатын қабылдау-тарату орталығында нашар желдетілетін және күндізгі жарық іс жүзінде түспейтін шағын камералар бар. Мәліметтерге сәйкес, ұсталған адамдар нашар тамақтандырылады және күніне небәрі 15 минут серуендеуге шығарылады. Мұндай жағдайлар халықаралық ең төменгі стандарттарға анық сәйкес келмейді, әсіресе адамдардың сот шешімінсіз онда 30 күнге дейін ұсталуы мүмкін екенін ескергенде; кейін олар қайтадан қамауға алынуы мүмкін болғандықтан, оларға тағы да 30 күндік қамау мерзімі қауіп төндіруі мүмкін.

3. Басқа министрліктерге бағынысты мекемелер

Арнайы баяндамашы Алматы облысының Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына бағынысты, ауыр психикалық аурулары мен мүгедектігі бар 18 бен 40 жас аралығындағы адамдар орналастырылатын Талғар психоневрологиялық орталығына барды. Бұл орталық жақсы жағдайда, таза әрі жақсы жабдықталған. Қызметкерлердің хабарлауынша, өздігінен қозғала алатын пациенттер уақытының басым бөлігін сыртта, үлкен бақта өткізе алады. Арнайы баяндамашы қатыгез қарым-қатынас туралы бірқатар мәлімдемелер алды, алайда бұл тәжірибенің қаншалықты кең таралғанын бағалау қиын. Ол пациенттер бұйрықтарды орындамаған жағдайда транквилизаторларды шамадан тыс қолдану туралы шағымдарға, сондай-ақ 2008 жылы басқа мекемелерден ауыстырылған пациенттердің көптеп қайтыс болғаны туралы хабарламаларға алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ 2008 жылы аштық жағдайлары болғаны туралы мәлімдемелер алды. Пациенттерді осы орталыққа орналастыру және мұндай шешімдерді қайта қарау рәсімі², сондай-ақ осы орталыққа қатысты қандай да бір тәуелсіз бақылаудың болмауы да алаңдаушылық туғызады.

Арнайы баяндамашы Алматы облысының Ақтас ауылындағы мамандандырылған психиатриялық ауруханаға да барды, онда сот шешімі бойынша өз әрекеттері үшін жауап бере алмайтын қылмысты қайталап жасаған адамдар орналастырылады; оларды бес білікті дәрігерден тұратын комиссияның ұсынымы негізінде судья босату туралы шешім қабылдағанға дейін белгісіз мерзімге ұстайды. Бұл аурухана таза ұсталады, алайда жөндеуді қажет етеді және көп жағынан түрме колониясына ұқсайды. Арнайы баяндамашы қатыгез қарым-қатынас немесе зорлық-зомбылық туралы ешқандай мәлімдеме алған жоқ. Оқшаулау бөлімдері жалпы блоктардың ішінде орналасқан және ондағы адамдар басқа адамдармен араласа алады. Тұтқындар тамақтанудың төмен сапасына және темекі шегуге толық тыйым салынуына бірнеше рет шағымданды, бұл тыйым мақтауға тұрарлық себептерге негізделгенімен, қатаң шектеу ретінде қабылданады.

Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 14-бабының 2-тармағына сәйкес, алдын ала қамауда ұсталмайтын адамды сот-психиатриялық сараптама жүргізу үшін медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыруға тек сот шешімімен ғана жол беріледі. Бұдан басқа, алдын ала қамауда ұсталмайтын адамды сот-медициналық сараптама жүргізу үшін медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыруға сот шешімімен немесе прокурордың санкциясымен жол беріледі. Заңда мұндай емдеудің ең ұзақ мерзімі көрсетілмеген, бұл процесс ашықтықтан ада және мұндай шешімге шағымдану мүмкіндігі жоқ сияқты. Арнайы баяндамашы кейбір жағдайларда медициналық мекемеге мұндай орналастыру күдіктілерге немесе айыпталушыларға қысым көрсету үшін пайдаланылатыны туралы мәлімдемелер алды. Ол үкіметтің қазіргі тәжірибе қайта қаралып жатқаны туралы берген сендірмелерін құптайды.

 

² Үкімет бұл мәлімдемелердің шындыққа сәйкес келмейтінін көрсетті, алайда 2008 жылы қайтыс болған адамдардың саны туралы ешқандай дерек келтірмеді.

C. Әйелдер

1. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық

Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесіне келетін болсақ, Арнайы баяндамашы бұған дейін Азаптауға қарсы конвенцияда қолданылатын «үнсіз келісім» ұғымы қорғауға байланысты міндеттемелерден бөлек, мемлекеттің жеке салада жасалатын азаптау актілерінің алдын алу міндетін де көздейді деген пікірін білдірген болатын. Сондай-ақ ол мемлекеттің өз міндеттемелерін сақтау мәселесін қарау кезінде «тиісті ұқыптылық» қағидатын қолдану қажеттігін еске салған болатын (А/HRC/7/3, 68-тармақ). Мәліметтерге сәйкес, әйелдерге қатысты, әсіресе отбасындағы зорлық-зомбылық кең таралған. Көбінесе мұндай жағдайлар жасырын қалады және шаралар тұрмыстық зорлық-зомбылық ауыр дене жарақаттарына әкеп соққан жағдайларда ғана қабылданады. Прокуратураның деректеріне сәйкес, тиісті статистикалық ақпарат іс жүзінде жиналмайды, өйткені мұны талап ететін заң жоқ. Алайда Қазақстан үкіметі бұл құбылыспен күресу үшін белгілі бір қадамдар жасады. Мысалы, 1999 жылы Ішкі істер министрлігінің құрылымында әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі бөлімшелер құрылды, қазіргі уақытта оларда 128 қызметкер жұмыс істейді. Бұл бөлімшелер елде жұмыс істейтін 24 дағдарыс орталығымен тығыз байланыста жұмыс істейді. Ішкі істер органдары қызметкерлерін оқыту жұмыстары тұрақты түрде жүргізіледі. Қылмыстық кодекс пен Қылмыстық іс жүргізу кодексінде әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық актілері, соның ішінде тұрмыстық зорлық-зомбылық бойынша қылмыстық қудалауды бастауға мүмкіндік беретін баптар болғанымен, жәбірленушілердің сот төрелігіне қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін аз жұмыс жасалған. Арнайы баяндамашы көп жылдар бойы қаралып келе жатқан тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң жобасын 2009 жылы қабылдау жоспарланғанына қанағаттанушылық білдіреді. Сонымен бірге бұл заң жобасы тұрмыстық зорлық-зомбылық актілері үшін негізінен қылмыстық қудалауды көздейтін сияқты, ал оның алдын алу және жәбірленушілерді қорғау аспектілерін елемейді (мысалы, онда тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын уақытша орналастыруға және оларға қолдау көрсетуге арналған қандай да бір инфрақұрылым қарастырылмаған). Сондай-ақ осы заң жобасына сәйкес кез келген қылмыстық қудалау жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалуға тиіс екендігі де күмән тудырады, өйткені кінәлі адам оны шағымын қайтарып алуға мәжбүрлеуге тырысқан жағдайда, оған қысым көрсетілуі мүмкін.

2. Қамауда ұстау жағдайындағы әйелдер

Арнайы баяндамашы қылмыс жасады деп айыпталған әйелдерге, атап айтқанда олардың балаларына қатысты қорқытулар туралы бірқатар мәлімдемелер алды. Ол есірткі таратуға байланысты қылмыстарға күдікті немесе айыпталған әйелдер, сондай-ақ шетелдік әйелдер құқық қорғау органдары қызметкерлері тарапынан ұрып-соғу және зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне, соның ішінде басына қап кигізу мен электр тогын қолдануға ұшырағаны туралы хабарламалар алды. Пенитенциарлық мекемелерде ол әйелдерге дене жазалары қолданылғаны туралы сенімді мәлімдемелер алды. Әйелдер колонияларының саны аз болғандықтан, онда ұсталатын адамдар, әдетте, ер адамдарға қарағанда отбасылары мен достарынан одан да алыста болады.

D. Балалар

1. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық

2002 жылғы 8 тамыздағы № 345-II «Баланың құқықтары туралы» заңның 10-бабында баланың өмір сүру, жеке бас бостандығы, қадір-қасиетінің және жеке өмірінің қол сұғылмаушылығы құқықтары жарияланған, сондай-ақ мемлекетке балаларды физикалық және/немесе психикалық зорлық-зомбылықтан, қатыгез, дөрекі немесе адам қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынастан, сексуалдық сипаттағы әрекеттерден және т.б. қорғау міндеті жүктелген. Сонымен бірге балаларға қатысты зорлық-зомбылық, әсіресе жеке саладағы зорлық-зомбылық мәселесі өте аз зерттелген және елде мұндай зорлық-зомбылықпен күресудің тиімді тетіктері жоқ сияқты³. Жоғарыда аталған тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы заң жобасы осы алаңдаушылықтардың кейбіріне жауап бола алғанымен, оның кемшіліктері де бар; мысалы, онда денсаулық сақтау жүйесі қызметкерлерінің балаларға қатысты зорлық-зомбылық жағдайлары туралы хабарлау міндеті көзделмеген.

 

³ Сондай-ақ CRC/C/KAZ/CO/3, 34 және 36-тармақтарды қараңыз.

2. Кәмелетке толмағандар юстициясы

Қылмыстық кодекстің 15-бабына сәйкес, ауыр қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық он төрт жастан басталады; өзге қылмыстар үшін – он алты жастан. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 491-бабында кәмелетке толмаған адамды қамауға алу туралы қаулы ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасалған жағдайда ғана ерекше жағдайларда шығарылуы мүмкін екені және оны ұстау мерзімі алты айдан аспауға тиіс екені көзделген. Кодекстің 71-бабының 2-тармағында және 79-бабында, сондай-ақ 52-тарауында кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық процестің әртүрлі кезеңдерінде қолданылатын кепілдіктер (жауап алу ұзақтығын шектеу, заңды өкілдің қатысуы, үнсіз қалу құқығы және т.б.) тізбеленген. Сонымен бірге Арнайы баяндамашы осы кепілдіктердің көпшілігі тек формальды түрде сақталатынын және кәмелетке толмағандарды ұстау кезінде, көбінесе ұстау фактісі ресми тіркелгенге дейін, оларды жұдырықпен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу тәжірибесі кең таралғанын білді. Осы кезеңде балаларды жиі бірнеше сағатқа, кейде түні бойы батареяға кісендеп қояды.

Арнайы баяндамашы 2008 жылғы 18 тамызда Президенттің ювеналды әділет жүйесін дамыту тұжырымдамасын бекіткенін қанағаттанушылықпен білді. Бұл тұжырымдама Бейжің қағидаларына сілтеме жасай отырып, 2009–2011 жылдар аралығында ювеналды әділет жүйесін құруды, атап айтқанда, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттарды құруды, кәмелетке толмағандар істері жөніндегі полицияны, мамандандырылған адвокатураны, қоғамнан оқшаулауға байланысты емес жазалардың орындалуын қадағалайтын арнайы инспекцияны құруды, үйлестіру тетіктерін жетілдіруді, сондай-ақ әлеуметтік-психологиялық көмек қызметтерін ювеналды әділет жүйесіне қосуды көздейді. Ол мұндай жан-жақты тәсіл кәмелетке толмағандардың сот төрелігіне нақты қол жеткізуін едәуір жақсартып, балаларға қатысты азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты жоюға ықпал етеді деп үміттенеді.

3. Бас бостандығынан айыру орындарындағы балалар

Арнайы баяндамашы Алматы қаласындағы тәрбиелеу колониясына (ЛА-155/6) барды, ондағы физикалық ұстау жағдайлары жақсы болып көрінеді (оның сапары қарсаңында қарқынды дайындық жүргізілгенін ескере отырып). Балалар мектепке барады, бос уақыттарын өткізу мүмкіндігіне ие және тамақтандыру немесе медициналық қызмет көрсету сапасына қатысты елеулі шағымдар білдірмеді. Сонымен бірге Арнайы баяндамашы осы колонияда кәмелетке толмағандарға дене жазалары қолданылатыны, атап айтқанда, күзетшілердің оларды жұдырықпен және таяқшалармен үнемі қатты ұрып-соғатыны туралы мәлімдемелер алды. Арнайы баяндамашы отбасы мүшелерінің келуіне қойылған қатаң шектеулерге де қатты алаңдайды (ережелерге сәйкес тәрбиеленушілер жылына үш рет екі күндік кездесу және үш рет қысқа мерзімді кездесу құқығына ие). Кәмелетке толмағандарға қатысты мұндай шектеу саясаты мемлекет қабылдайтын барлық шаралардың негізгі мақсаты баланың ең жақсы мүдделерін қамтамасыз ету болуға тиіс деген басты талапқа анық қайшы келеді.

Арнайы баяндамашы Қарағанды қаласындағы уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталығын да тексерді. Ішкі істер министрлігінің қарамағындағы бұл мекемелер бірқатар міндеттерді орындау үшін құрылған, соның ішінде ұсақ құқық бұзушылықтар жасады деп күдік келтірілген он алты жасқа дейінгі балаларды қамауда ұстау, сондай-ақ ата-анасынан немесе заңды қамқоршыларынан айырылған және қаңғыбас балаларды орналастыру⁴. Күдікті балаларды бұл мекемеге орналастыру полиция, білім беру департаменті, денсаулық сақтау департаменті, жергілікті өзін-өзі басқару органдары және азаматтық қоғам өкілдерінен тұратын әкімшілік орган – Кәмелетке толмағандар істері жөніндегі комиссияның өкімі бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Арнайы баяндамашы балалардың қорқытуға ұшырағанына және оның сапары кезінде не айту керектігі жөнінде нұсқау алғанына өкініш білдіреді. Ол орталықта үш жастан он сегіз жасқа дейінгі балалардың бірге ұсталатынына алаңдайды. Келгеннен кейін балалардың көпшілігінің шашы тақырлап алынады. Бұдан басқа, оларға таза ауада көп уақыт өткізуге рұқсат етілмейтін сияқты және орталықтың айналасында бақ болғанымен, оларға тек шағын аулада серуендеуге рұқсат етіледі, сондай-ақ олардың ешқандай ойыншықтары жоқ. Арнайы баяндамашы орталық қызметкерлерінің өз бұйрықтарын орындаудан бас тартқан жағдайда балаларды үнемі дене жазаларына ұшырататыны туралы сенімді хабарламаларға қатты алаңдайды. Мәліметтерге сәйкес, тәрбиешілер балаларды басынан кілт байламымен немесе орындықтың ағаш арқалығымен жиі ұрады және денесінің жоғарғы бөлігіне соққы жасайды. Бұдан басқа, прокурордың шешімі негізінде балаларды мұндай орталықтарға 30 күнге (қандай да бір ауру таралған жағдайда қосымша үш аптаға) орналастыруға болатындығы халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Бірқатар ішкі тексерулер жүргізіліп, басқа қалалардағы орталықтардың бірнеше қызметкері өз қамқорлығына берілген балаларға күш қолданғаны үшін жауапқа тартылғанына қарамастан, Арнайы баяндамашы мұндай шаралардың ашықтығы мен тәуелсіз мониторингтің жоқтығына өкініш білдіреді.

 

⁴ Бұл мекемелердің функцияларына сондай-ақ балаларды әлеуметтік қорғау және бейімдеу шараларын жүзеге асыру кіреді.

 

 E. Мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидаты

      44. Қазақстан 1951 жылғы Босқындардың мәртебесі туралы конвенцияның қатысушысы болып табылатынына және Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар істері жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасымен тығыз ынтымақтастық орнатқанына қарамастан, ұлттық заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 3-бабында көзделген мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидатын бекітетін қандай да бір ережелер жоқ. Осыған байланысты Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) баспана іздеушілері, тіпті олардың өтініштері негізді болған жағдайда да, әдетте босқындар ретінде танылмайтыны5 алаңдаушылық туғызады. Сонымен қатар, заңнамаға сәйкес мемлекеттік органның кез келген шешіміне сот тәртібімен шағым жасауға болатындығына қарамастан, іс жүзінде ұстап беру және депортациялау туралы істерді қарау кезінде сот төрелігіне қол жеткізуді қамтамасыз етудің нақты рәсімдері жоқ. Қазіргі уақытта босқындар туралы заң әзірленуде.

      ___________________________

      4 Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы және балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы заңды және уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталықтарының Жарғысын қараңыз.

      5 Бұл көбінесе 1993 жылғы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек туралы Минск конвенциясына (Минск конвенциясы) және 2000 жылғы визасыз сапарлар туралы Минск келісіміне сілтеме жасау арқылы жүзеге асырылады. ТМД мемлекеттерінің басқа ТМД мемлекеттерінің аумағында жүрген азаматтары сол мемлекеттердің азаматтарымен бірдей құқықтарға ие деген уәж айтылады. Алайда іс жүзінде Минск конвенциясы келісуші тараптардың әкімшілік органдары, атап айтқанда соттары мен құқық қорғау мекемелері арасындағы қатынастарды реттеуге арналған.

IV. Негізгі себептер

**      A. Жазалауға бағытталған пенитенциарлық саясат**

      45. Түрмеге қамаудың өзі адам құқықтарына белгілі бір шектеулер әкелетінін мойындай отырып, Арнайы баяндамашы Қазақстанда қолданылатын құқықтық қағидаттар мен пенитенциарлық саясаттың, Халықаралық азаматтық және саяси құқықтар туралы пактінің 10-бабының 3-тармағында талап етілгендей, сотталғандарды қоғамға қайта кіріктіруге емес, ең алдымен жазалауға бағытталғанын атап өтеді. Мысалы, Қылмыстық-процестік кодекстің негізінде түрмеде ұстаудың әртүрлі режимдері жазалау нысаны болып табылады деген идея жатыр және оның ережелерінде сыртқы әлеммен байланыс орнатуға қатаң шектеулер көзделген. Осыған байланысты өмір бойына бас бостандығынан айыру түріндегі жақында енгізілген жаза алаңдаушылық туғызады, өйткені ол сотталғандарға босатылуға деген үмітті іс жүзінде қалдырмайды. Әділет министрлігінің мәліметтері бойынша, сапар барысында өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын 71 адам өтеп жатқан (оның 69-ы Жетіқара колониясында). Тағы бір алаңдатарлық жайт — сотталғандардың көпшілігі белгілі бір пенитенциарлық мекемелерге жіберілуді жаза ретінде қабылдайды. Мұндай бейресми қосымша жазалау шаралары, тіпті адам бас бостандығынан айыруға сотталған жағдайда да, оның басқа адам құқықтарына барынша аз дәрежеде нұқсан келтірілуі тиіс деген халықаралық нормаларға қайшы келеді. Қазақстан Үкіметі қазіргі уақытта сотталғандармен тәрбие жұмысын жүргізу және оларды қоғамға қайта кіріктіру қағидаттары негізінде пенитенциарлық жүйені реформалау жұмыстары жүргізіліп жатқанын хабарлады.

      46. Сотқа дейін қамауда ұсталатын адамдардың сыртқы әлеммен байланыс орнату құқығы да дәл осындай қатаң түрде шектелетін сияқты (Қылмыстық құқық бұзушылықтар жасады деген күдікке ілінген және айыпталған адамдарды қамауда ұстау тәртібі мен шарттары туралы заңның 17 және 19-баптары). Сонымен қатар, Арнайы баяндамашыға мұндай рұқсатты алудан жиі бас тартылатыны туралы хабарланған. Полицияның қарауындағы қамауда бірнеше айға дейін ұзақ уақыт бойы ұсталатын адамдардың кездесуге бару мүмкіндігінен айырылуы оларға шамадан тыс азап шектіреді.

      47. Бұдан бөлек, сотталғандардың өте аз бөлігі ғана қандай да бір пайдалы қызметпен айналысу мүмкіндігіне ие сияқты. Кейбір мекемелерде мектептер мен кәсіптік-техникалық училищелердің болуы өте құптарлық жайт болғанымен, Арнайы баяндамашының әңгімелесушілерінің аз ғана бөлігі сол жерлерде білім алу мүмкіндігі болғанын хабарлады.

      48. Тәртіптік жазалардың негізгі себептерінің бірі сотталғандардың ережелерде көзделген колонияны абаттандыру жөніндегі міндетті екі сағаттық жұмыстарды орындаудан бас тартуы болып табылады. Мұндай бас тартуға жауап ретінде түрме әкімшілігі жазалау шараларын, оның ішінде жаза мерзімінің ұлғаюына әкелетін қылмыстық санкцияларды қолдануы мүмкін (Қылмыстық кодекстің 360-бабын қараңыз). Арнайы баяндамашы бір сотталғанның бастапқы түрме жазасының мерзімі 10 жылдан астам уақытқа ұзартылған жағдай туралы білді. Тәртіптік бұзушылықтар үшін қолданылатын мұндай шамадан тыс жазалау шаралары пенитенциарлық жүйенің сотталғандар тарапынан жасалатын құқық бұзушылықтармен тиісті түрде күресуге қабілетсіз екенін айқын көрсетеді.

      B. Қорғау тетіктерінің тиімсіздігі

      1. Шағым беру арналары

      49. Заңда шағым берудің бірнеше тетігі көзделген (Қылмыстық-процестік кодекстің 177, 183.1 және 184-баптары және Қылмыстық-атқару кодексінің 10.2-бабы). Қылмыстық-процестік кодекстің 183-бабында кез келген қылмыс туралы арызды тіркеу міндеті тікелей көзделген. Қылмыстық-процестік кодекстің 192-бабының 4-1-тармағында Қылмыстық кодекстің 347-1-бабына жататын істер бойынша алдын ала тергеуді қылмыстық істі қозғаған ішкі істер немесе ұлттық қауіпсіздік органы жүргізетіні көзделген. Заңда мұндай тергеуді нақты қай орган жүргізуі тиіс екені белгіленбеген; көп жағдайда полиция азаптау әрекеттерін өз қызметкерлері жасады деген болжам бойынша берілген хабарламаларды өзі тергейді; бұл Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен қаржы полициясына да қатысты6.

      50. 2002 жылы Президент Жарлығымен құрылған лауазым — Адам құқықтары жөніндегі уәкілге шағымдарды қабылдау өкілеттігі берілген. Ол кейіннен болжамды құқық бұзушыларға қатысты әкімшілік шаралар қабылдау немесе қылмыстық қудалауды бастау туралы өтінішпен шағымдарды құзыретті органдарға жолдай алады. 2008 жылы ол ұсталған адамдардың адамдық қадір-қасиетін қорлаған полиция қызметкерлеріне қатысты 38 шағым алған, олар Ішкі істер министрлігінің Өзіндік қауіпсіздік департаментіне жолданған. Осы Департамент жүргізген талдау азаматтардың өтініштерінде көрсетілген фактілердің он жағдайдың сегізінде расталмағанын көрсетті7.

      51. Арнайы баяндамашы полиция органдары мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің барлық басшы қызметкерлерінен, сондай-ақ пенитенциарлық мекемелердің басшыларынан соңғы бес жыл ішінде қатыгез қарым-қатынас туралы қандай да бір шағым алған-алмағандарын сұрады. Олардың басым көпшілігі мұндай мәлімдемелер туралы ешқашан естімегендерін айтты. Сонымен бірге ресми шағымдардың іс жүзінде мүлдем дерлік болмауы елде оларды қабылдау мен қараудың нақты тетігі жоқ деген күдік туғызады; керісінше, сотталғандардың көпшілігі жүйеге сенбегендіктен немесе жазаланудан қорыққандықтан шағым беруден жалтарады. Арнайы баяндамашының пікірінше, елде жедел тергеу жүргізуге уәкілетті тәуелсіз орган жоқ және шағымдардың басым көпшілігі дерлік автоматты түрде қабылданбайды.

      52. Төменде осыған байланысты алаңдаушылық туғызатын бірқатар мәселелер қарастырылады.

      a) Дәлелдеу ауыртпалығы және тәуелсіз медициналық куәландыру

      53. Арнайы баяндамашы осы салада анықтаған негізгі проблемалардың бірі дәлелдеу ауыртпалығына байланысты. Халықаралық стандарттарға сәйкес, сот талқылауы барысында айыпталушы тарапынан азаптау немесе қатыгез қарым-қатынастың басқа да нысандарын қолдану туралы мәлімдемелер жасалған жағдайларда, дәлелдеу ауыртпалығы айыптау тарабына жүктеледі. Ол мойындау азаптауды немесе қатыгез қарым-қатынастың осыған ұқсас түрлерін қоса алғанда, заңсыз әдістер арқылы алынбағанын сенімді түрде дәлелдеуге тиіс8. Қамауда отырған адамның тәуелсіз медициналық тексеруден өту мүмкіндігінен айырылған жағдайда дәлелдемелерді жинауға және құжатпен растауға мүмкіндігі жоқ екені анық. Ішкі істер министрлігі мен түрме әкімшілігінің медициналық персоналы тиісті адам келген кезде бастапқы тексеру жүргізгенімен, олар күн сайын жұмыста кездесетін әріптестеріне қатысты қандай да бір тәуелсіз әрекеттер жасауға қабілетсіз екені айқын9. Осылайша, мұндай персоналдың жүргізетін тексеруін тәуелсіз деп санауға болмайды; тиісінше, тексеруді сыртқы медициналық сарапшы жүргізуі тиіс. Алайда мұндай тексеруді өткізу үшін қадағалау органының — мысалы, тергеушілердің, прокурорлардың немесе түрме әкімшілігінің — рұқсаты қажет болғандықтан, бұл орган тиісті рұқсатты беруді созбалаңға салып, азаптау нәтижесінде алынған дене жарақаттары тексеру жүргізілгенге дейін жазылып кетеді деп күте алады. Сонымен қатар, Арнайы баяндамашыға тексеру қамауда ұстау орталығынан тыс жерде жүргізілген жағдайда істі жүргізетін құқық қорғау органының қызметкері әдетте ұсталған адамды ертіп жүретіні және тексерудің бүкіл кезеңінде оның жанында болатыны туралы хабарланған. Тағы бір кедергі — тиісті шығындарды ұсталған адамның өзі төлеуге тиіс. Мұндай жағдай шындықты анықтауға ықпал етпейтіні анық. Қосымша проблема сот-медициналық сарапшының дене жарақаттарының ауырлық дәрежесін анықтауы қажеттігіне байланысты. Бұл ықтимал қылмысты саралауға мүмкіндік береді, осыған байланысты сарапшы медициналық персоналды жарақаттардың ауырлық дәрежесін төмендетіп көрсетуге мәжбүрлеу үшін кең мүмкіндіктерге ие. Іс жүзінде Арнайы баяндамашы мұндай жағдайдың орын алып жатқаны туралы мәлімдемелер алды.

      b) Ресми тергеулердің болмауы

      54. Тергеу изоляторларының көпшілігі Әділет министрлігінің қарауына берілгеніне қарамастан, Арнайы баяндамашының изоляторларда жүргізген әңгімелесулерінен олардың персоналы құқық қорғау органдары тарапынан жасалған азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас жағдайларын анықтау, тіпті осыған байланысты қандай да бір шаралар қабылдау өз міндеттеріне кірмейді деп санайтыны айқын болды.

      c) Прокурорлардың, судьялардың және адвокаттардың рөлі

      55. Бірқатар реформаларға қарамастан, прокурорлардың қосарлы рөлі бұрынғысынша елеулі проблемалар туғызады: бір жағынан, олар алдын ала қылмыстық тергеуден кейін полиция дайындаған ресми айыптауды қолдайды; екінші жағынан, олар қылмыстық сот төрелігі органдары мен құқық қорғау органдары қызметкерлерінің заңдарды сақтауын қадағалауға және ел азаматтары мен тұрғындарының құқықтарын қорғауға міндетті. Бұл қылмыстық процестің кейінгі кезеңдерінде азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас туралы айыптаулар туындап, іс прокуратураға берілген кезде прокурордың тиісті тергеу жүргізуді талап етуі оның өзінің қадағалау рөлін атқара алмағанын іс жүзінде мойындауына әкелетін парадоксалды жағдай туғызады. Осыған байланысты прокурорлар полиция әрекеттеріне белгілі бір ресми бақылау жүргізу өкілеттігіне ие бола отырып, көптеген жағдайларда өрескел құқық бұзушылықтарды елемеуге бейім сияқты.

      56. Судьялардың азаптау мәселесі туралы хабардарлығын арттыру мақсатында бірқатар қадамдар жасалғанына қарамастан, судьялар көбінесе шындықты анықтауға және азаптау туралы айыптауларды нәтижелі тергеуге ұмтылудың орнына, қылмыстық процестің белгілі бір кезеңдерінде прокуратураның шешімдерін заңдастыру мақсатында ғана формалды түрде қатысатын адамдар ретінде қабылданады. Әңгімелесушілердің басым көпшілігі сотқа дейін қамауда ұстау туралы шешім қабылданатын алғашқы тыңдау кезінде де, соттың өзінде де бірде-бір судья олардан қамауда ұстаудың бастапқы кезеңінде қандай қарым-қатынасқа ұшырағандарын сұрамағанын мәлімдеді. Оның үстіне, егер жәбірленушілер азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас туралы хабарлаған болса, мұндай мәлімдемелер, әдетте, назардан тыс қалдырылған. Арнайы баяндамашы ЕҚЫҰ басшылығымен жүзеге асырылатын сот қызметіне мониторинг жүргізу жобасының неғұрлым әділ сот талқылауларын қамтамасыз ету ісінде, атап айтқанда, тергеу барысында азаптау қолданылғаны анықталғандықтан ақтау үкімі шығарылған жалғыз жағдайда (Қосымшадағы Полиенко мырзаның ісін қараңыз) өте пайдалы болғаны туралы бірнеше рет естіді.

      57. Арнайы баяндамашы қылмыстық істерді қараудағы адвокаттардың рөліне қатысты көптеген шағымдар алды. Жалпы пікір бойынша, адвокаттар жемқор, тиімсіз, «жүйенің бір бөлігі» болып табылады және өз клиенттерінің құқықтарын қорғауға ниет білдірмейді. «Мемлекеттік адвокаттарға» келетін болсақ, олардың тек сот отырыстарына ғана қатысатыны жиі хабарланады және оларға сенім жоқ. Көптеген жағдайларда әңгімелесушілер өз адвокаттарының азаптау туралы мәлімдемелерді жай ғана елемегенін көрсетті.

      d) Полицияда қамауда ұстау

      58. Заң бойынша полиция бөлімшесінде қамауда ұстау мерзімі 72 сағаттан аспауға тиіс болғанымен (ауылдық жерлерде көлік мәселелері туындаған жағдайда — 10 күн), процестің кейбір кезеңдерінде ұстау мерзімі ұзартылуы мүмкін. Мысалы, егер ұсталған адамның құжаттары болмаса немесе ол қосымша тергеу жүргізу не сот талқылауы үшін өз қаласына кері жіберілсе. Іс жүзінде көптеген адамдар уақытша ұстау изоляторлары мен тергеу изоляторлары арасында бірнеше рет ауыстырылады; айыпталушыларды алғашқы жауап алу жүргізілген жерге қайта-қайта жіберуі мүмкін. Тіпті олар қамауда ұстаудың бастапқы мерзімі аяқталғаннан кейін көп уақыт өткен соң азаптау қолданылғаны туралы шағым берсе де, олар өздерін азаптаған адамдар жұмыс істейтін жерге қайтарылуы мүмкін; мұндай перспектива ұсталған адамдардың шағым беруіне мүлдем ықпал етпейді.

      e) Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің қорқытуы мен үрейлендіруі

      59. Арнайы баяндамашы әңгімелескен көптеген ұсталған адамдар оларға шағымдарын қайтарып алуына немесе ешқандай шағымдары жоқ екені туралы, не болмаса жарақаттарды тұтқындау кезінде қарсылық көрсету нәтижесінде алғаны туралы мәлімдемеге қол қоюына мәжбүрлеу мақсатында қосымша айыптар тағу, түрме мерзімін ұзарту және кейбір жағдайларда камераластар тарапынан жыныстық зорлық-зомбылық көрсету арқылы қорқытылғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ кейбір жағдайларда ұсталғандардың отбасыларына да, мысалы, оларды да тұтқындайтыны немесе баланың достарына барлығын айтып беретіндері туралы қорқытулар жасалатынын білді. Мұндай әрекеттер халықаралық стандарттарға қайшы келіп қана қоймай, шағымдарды беру мен қараудың кез келген жүйесін мәнсіз етеді және оларға батыл қарсы күресу қажет.

      f) Азаптау арқылы алынған дәлелдемелер

      60. Конституцияның 77-бабының 9) тармақшасы және ел Қылмыстық кодексінің 116-бабының 1) тармағы сотта азаптау арқылы алынған дәлелдемелерді пайдалануға тыйым салады. Сонымен бірге, Арнайы баяндамашыда қандай да бір дәлелдемелердің азаптау арқылы алынғаны анықталғандықтан, оларды қарау кезінде қабылдамау туралы істер жөнінде мәлімет жоқ. Арнайы баяндамашыға бірнеше рет айтылған жүйенің алаңдаушылық туғызатын ерекшелігі — қылмыстарды ашу көрсеткіштерін арттыру мақсатында бұрын сотталған адамдарды жиі жаңа қылмыстар жасады деп айыптайды, ал тиісті істер жай ғана қолдан жасалады. Бұл көбінесе мойындау айғақтарын алу үшін физикалық күш қолдану арқылы жүзеге асырылады, содан кейін оларға бірнеше жалған айғақ қосылады.

      _____________________

      6 Үкіметтің хабарлауынша, «Іс-шаралар жоспарын» әзірлеу шеңберінде ведомствоаралық топ қазіргі уақытта азаптау қолданылғаны туралы мәлімдемелер бойынша тергеуді болжамды жәбірленушіге қарсы қозғалған іс бойынша тергеу жүргізетін органмен байланысты емес органның жүргізуін қалай қамтамасыз ету керектігін талқылауда.

      7 Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2008 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз; ол Қазақстан Ішкі істер министрлігінің сайтында қолжетімді (www\.mvd.kz).

      8 E/CN.4/2003/68 құжатының 26-тармағын қараңыз.

      9 Үкіметтің хабарлауынша, қазіргі уақытта «Іс-шаралар жоспарын» әзірлеу шеңберінде ішкі істер және әділет министрліктерінен тәуелсіз медициналық қызмет құру мәселесі қарастырылуда.

      2. Азаптауды қолданды деп болжанған адамдарды қылмыстық қудалау және оларға санкциялар қолдану, сондай-ақ оңалту шаралары

      61. Арнайы баяндамашыға әртүрлі құқық қорғау органдары ұсынған ақпарат 347.1-баптың соңғы жылдары бірқатар істер бойынша қолданылғанын көрсетеді (төмендегі кестені қараңыз).

Жүктеп алу

ЖылІсНәтижелер
2008Теміртаудан екі тергеушіні сот жауапкершілігіне тарту.Полицияның хабарлауынша, тергеушілердің бірі (Тұрымбаев) 10 жылға бас бостандығынан айырылған; алайда Ұлттық қауіпсіздік кеңесі айыптау негізсіз деп танылғандықтан, іс 2008 жылы жабылғанын хабарлайды.
 Қызылорда облысындағы екі полиция қызметкеріне үш адамды заңды негіздерсіз әкімшілік үй-жайларда ұстады деген айып тағылды.Қылмыстық іс тоқтатылды.
2007Шығыс Қазақстан облысындағы полиция инспекторының күдіктіден мойындау айғақтарын алу мақсатында дене жарақаттарын келтіруі.18 айға бас бостандығынан айырылды.
2006Астанадағы үш полиция қызметкерінің мойындау айғақтарын алу мақсатында күш қолдануы.Екі полиция қызметкері үш жылға, біреуі екі жылға бас бостандығынан айырылды.
 Павлодардан келген екі полиция қызметкерінің ұсталған адамдарға физикалық күш қолдануы.Болжамды қылмыскерлердің жоғалып кетуіне байланысты істі қарау аяқталмады.
 Іс қозғау.Болжамды жәбірленушілер шағымдарын қайтарып алғандықтан, іс көп ұзамай жабылды.
2005Павлодардан келген үш полиция қызметкерін ұсталған адамның өліміне әкеп соққан азаптау қолданғаны үшін кінәлі деп тану.Бір полиция қызметкері төрт жылға бас бостандығынан айырылды, екіншісі үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды.

      62. Арнайы баяндамашы кестеде сипатталған тергеулер мен сот қудалауларын тек алғашқы қадамдар ретінде ғана қарастыруға болатынын атап өтуді жөн көреді. Ресми түрде қозғалған істердің саны елдегі азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың шынайы таралу ауқымын ешбір жағдайда көрсетпейді. Сонымен қатар, қолданылатын жазалау шаралары қылмыстың ауырлығына сәйкес келмейтін сияқты.

      63. Өкінішке қарай, Қазақстанның ұлттық заңнамасында азаптау құрбандарына қаржылық өтемақы төлеу немесе оларды оңалту жөніндегі құқықтық міндеттеме көзделмеген. Қылмыстық-процестік кодекстің 40-бабында қылмыстық қудалауды жүргізетін немесе жүзеге асыратын органның заңсыз әрекеттері нәтижесінде келтірілген зиянды өтеу көзделгенімен, осы заңсыз әрекеттердің тізбесіне азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас енгізілмеген. Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттері нәтижесінде келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану практикасы жөніндегі 1999 жылғы 9 шілдедегі Жоғарғы Соттың № 7 қаулысында судьяларға арналған нұсқаулық ретінде «күш қолдану, қатыгез және адам қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас» туралы айтылып, өтемақы алуға құқығы бар адамдар ретінде «қамауға алынған, айыпталған және сотталған адамдар» көрсетілген. Сонымен бірге, Азаматтық кодекстің 923-бабы жәбірленушілерге өтемақы алу құқығын беретін әрекеттер мен шарттарды шектейтін сияқты, өйткені тиісті тізімде азаптау мен қатыгез қарым-қатынас аталмаған. Бұдан бөлек, азаматтық процесс құқық бұзушыға немесе қылмыскерге қатысты қылмыстық қудалау қозғалғаннан кейін ғана басталады, бұл Азаптауға қарсы конвенцияның 14-бабының талаптарына айқын қайшы келеді. Арнайы баяндамашыда азаптау фактісі қылмыстық сотпен анықталған жағдайларда да азаптау құрбандарының өтемақы немесе оңалту алғаны туралы қандай да бір ақпарат жоқ.

**      C. Алдын алу шараларының әлсіздігі**

      1. Мониторинг және инспекциялар

      64. Негізгі қадағалау рөлін прокуратура атқарады. Бас прокурордың орынбасары Арнайы баяндамашыға прокурорлардың күн сайын дерлік, кейде түнде және демалыс күндері де инспекциялар жүргізетінін хабарлады. Арнайы тағайындалған бірнеше прокурор қамауда ұстау орындарының мониторингіне жауап береді. Бұдан басқа, барлық құқық қорғау органдарында алдын ала хабарламай инспекциялар жүргізетін өзіндік қауіпсіздік басқармалары бар. Алайда бұл іс-шаралардың нәтижелері туралы ашық ақпарат жоқ.

      65. Қазақстанда мониторинг жүргізудің басқа да бірқатар тетіктері жұмыс істейді. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл бас бостандығынан айырылған адамдар орналасқан кез келген жерге баруға құқылы. Іс жүзінде ол және оның қызметкерлері полицияның уақытша ұстау изоляторларына, сотқа дейінгі тергеу изоляторларына, түрме колонияларына және психиатриялық ауруханаларға барады. Алайда тәуелсіздігінің болмауы және өз қарамағындағы адам ресурстары мен басқа да ресурстардың шектеулілігі салдарынан оның мониторинг қызметі жүйелі түрде жүргізілмейді және ықпалы шектеулі.

      66. 2008 жылдың соңында Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің қамқорлығымен отырыстар өткізетін және тиісті мемлекеттік органдардың көпшілігінің жоғары лауазымды тұлғаларынан, сондай-ақ халықаралық және ұлттық үкіметтік емес ұйымдардың басшыларынан тұратын Азаптау және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерін қолдану фактілерін қарау жөніндегі жұмыс тобы Алматы қаласы мен Алматы облысындағы сотқа дейінгі және уақытша ұстау орталықтары мен колонияларға баруды ұйымдастырды. Одан кейін осы сапардың нәтижелері туралы есепті Президент Әкімшілігіне ұсынды. Бұл есепте, шамасы, БҰҰ-ның Тұтқындарға қараудың ең төменгі стандарттық қағидаларына10 сәйкес келмейтін жағдайларға, Уәкілдің бағалауы бойынша, негізгі назар аударылған. Үкіметтің хабарлауынша, 2009 жылы Жұмыс тобы бірқатар өңірлерге баруды жалғастырды.

      67. Азаматтық қоғамға келетін болсақ, 15 өңірдің әрқайсысында азаматтық қоғамның 91 өкілінен тұратын қоғамдық бақылау комиссиялары құрылды. Бұл комиссияларға Әділет министрлігіне ведомстволық бағынысты қамауда ұстау орындарына бақылау мақсатында баруға өкілеттік берілген. Алматыда азаматтық қоғам өкілдерінің Ішкі істер министрлігіне ведомстволық бағынысты уақытша ұстау изоляторларына мониторинг жүргізу жобасы жүзеге асырылуда. Бұл тетіктер маңызды жұмыс атқарғанымен, олар елдің бүкіл аумағын қамтымайтын сияқты және ең алдымен азаптау фактілерін анықтауға емес, ұстау жағдайларына мониторинг жүргізуге бағытталған.

      2. Кепілдіктер

      68. Жалпы алғанда, Арнайы баяндамашы қолданыстағы кепілдіктердің басым бөлігі формалды түрде сақталады деген қорытындыға келді. Ол барған барлық орындарда ұсталған адамдарды тіркеу журналдары жүргізілген және ұсталғандардың көпшілігі қамауда ұстаудың және сот процесінің әртүрлі кезеңдерінде заңда талап етілгендей судьялармен, прокурорлармен және қорғаушылармен кездескендерін көрсетті. Сонымен бірге іс жүзінде бұл кепілдіктердің көпшілігі тиімсіз болып шығады; осыған байланысты елеулі олқылықтардың бірі — нақты ұсталған сәт пен полиция бөлімшесіне жеткізілген уақыттың тіркелмейтіндігі, бұл бастапқы қамауда ұстаудың үш сағаттан аспауға тиіс ең жоғары шегінің сақталуын анықтауға мүмкіндік бермейді. Оның үстіне, Арнайы баяндамашы құқық қорғау органдары тарапынан мойындау айғақтарын алу мақсатында (тіркелмеген) ұстаудың алғашқы бірнеше сағаты азаптау қолдану үшін пайдаланылатыны туралы көптеген мәлімдемелер алды. Бұл жағдай осы кезеңде ұсталған адамдардың адвокатқа қол жеткізу құқығы жоқтығымен одан әрі күрделене түседі11.

      69. Азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алу тұрғысынан аса маңызды кепілдіктердің бірі — ұстаудың ерте кезеңінде тәуелсіз судьяның бақылауы. Қазақстан 2008 жылы қамауға алуға санкция беру функциясын сот органдарына бергенімен, Азаптауға қарсы комитет бұл хабеас корпус рәсімінің халықаралық стандарттарға сәйкес келетін толыққанды рәсім болып табылмайтыны туралы пікір білдірді (CAT/C/KAZ/CO/2, 9-тармақтың c) тармақшасы).

      D. Полиция қызметін бағалау және оның сыбайлас жемқорлығы

      70. Арнайы баяндамашы қылмыстық сот төрелігі жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың терең тамыр жайғаны туралы көптеген өзара сәйкес келетін мәлімдемелер алды. Бірқатар дереккөздердің хабарлауынша, полиция мен соттан бастап қамауда ұстау орталықтары мен түрмелерге дейінгі әрбір кезеңде сыбайлас жемқорлық іс жүзінде институционалданған тәжірибеге айналған12.

      71. Көптеген дереккөздер полиция қызметкерлерінің жұмысы оң бағалануы үшін олар «ашуға» тиіс істердің бейресми квотасы бар екенін хабарлады. Мұндай бағалау жүйесі полиция қызметкерлерін істерді ашу үшін заңсыз әдістерді пайдалануға итермелеуі мүмкін. Шынында да, көптеген әңгімелесушілер заңда растаушы дәлелдемелердің болуын талап еткеніне қарамастан, мойындау айғақтары әлі де ең құнды айғақтар ретінде қарастырылатынын көрсетті. Сонымен қатар, растаушы дәлелдемелер, оның ішінде куәгерлердің айғақтары да кейде күш қолдану және қорқыту арқылы алынады.

      ___________________________

      10 Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2008 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз, жоғарыда аталған еңбек, 22, 61-беттер.

      11 Үкімет бірқатар ұсынымдардың, оның ішінде бас бостандығынан айырылған адамдарды қамауға алынғаннан кейін дереу тіркеу және оларға адвокаттарына бірден қол жеткізу мүмкіндігін беру туралы ұсынымның азаптауға немесе адам қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы күрес мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнаманың нормаларын қолдану туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының жобасында көрініс тапқанын атап өтті. Сонымен қатар, Үкімет заңнамаға мынадай өзгерістер енгізу көзделуі мүмкін екенін көрсетті: адамдарды ұстау мерзімдерін бұрмалағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу және Қылмыстық-процестік кодекске азаптау мен заңсыз қарым-қатынас туралы шағымдарды тергеудің процестік аспектілеріне қатысты мынадай ережелерді енгізу:

      - сотталғандардың превентивтік тетікке, прокурорға немесе сотқа жолдаған шағымдарының міндетті түрде тексерусіз, мөрленген конвертте берілуін қамтамасыз ету туралы;

      - қылмыстық істер бойынша алдын ала тергеудің заңдылығын қадағалайтын прокурордың міндеттері туралы;

      - айыпталушыларды сотқа дейін қамауда ұстау мерзімдерін қысқарту туралы;

      - кәмелетке толмағандарға арналған қабылдау-тарату орындарына және уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталықтарына адамдарды орналастыруға сот санкциясын енгізу туралы; және

      - дене жарақаттары мен азаптаудың басқа да іздерін анықтау мақсатында адамдарды полиция қызметкерлері мен прокурорлардың қатысуынсыз куәландыруды міндетті қағидат ретінде белгілеу туралы.

      12 Қазақстан «Транспэренси Интернэшнл» ұйымы жасаған 2008 жылғы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде 145-орынға ие болды.

V. Қорытындылар мен ұсынымдар

      A. Қорытындылар

      72. Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап өзінің құқықтық негіздері мен институттарын реформалау ісінде айтарлықтай прогреске қол жеткізді. Халықаралық шарттарға қосыла отырып, ол өз азаматтарына, сондай-ақ халықаралық қоғамдастыққа адам құқықтарының басымдыққа ие болуы тиіс екенін көрсетті. Осы халықаралық стандарттарды ұлттық құқықтық жүйеге енгізу үшін бірқатар қадамдар жасалды, атап айтқанда азаптау қылмыстық құқық бұзушылық ретінде танылды (дегенмен оның анықтамасы тым тар, ал осы қылмыс үшін жаза оның ауырлығына сәйкес келмейді). Сонымен бірге заңнама мен нақты жағдайдың арасында елеулі алшақтық сақталып отыр.

      73. Қамауда ұстау орындары әкімшілігінің Арнайы баяндамашының сапарына дайындалу жөніндегі белсенді күш-жігері, сондай-ақ сол жерлерде орналасқан адамдарды қорқыту және оларға қандай ақпарат беру керектігі жөнінде нұсқау беру Арнайы баяндамашының объективті қорытындылар алу міндетін едәуір қиындатты. Осы фактіні ескере отырып және мемлекеттік қызметшілермен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен жүргізілген талқылаулардың нәтижелеріне, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен болған әңгімелесулерге, сондай-ақ көбінесе сот-медициналық сараптама деректерімен расталған мәліметтерге сүйене отырып, Арнайы баяндамашы азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жекелеген жағдайлар шегінен анық асып түседі деген қорытындыға келеді. Ол күдіктілерді мойындау айғақтарын алу мақсатында қолмен, жұдырықпен және аяқпен, құм толтырылған пластикалық бөтелкелермен және полиция сойылдарымен ұрып-соғу, сондай-ақ целлофан пакеттері мен противогаздардың көмегімен тұншықтыру жағдайлары туралы көптеген сенімді мәлімдемелер алды. Бірнеше жағдайда бұл хабарламалар сот-медициналық сараптама деректерімен расталды.

      74. Азаптау актілерінің жасалуына азаптау мен қатыгез қарым-қатынас туралы айыптауларға прокуратура, судьялар, Әділет министрлігінің қызметкерлері, дәрігерлер мен адвокаттар тарапынан әрекетсіздік таныту, сондай-ақ инспекциялар мен қадағалау тетіктерінің жеткіліксіз тиімділігі ықпал етеді. Арнайы баяндамашының пікірінше, азаптау (оның ішінде қорқыту) немесе қатыгез қарым-қатынас арқылы алынған айғақтар айыптау үкімдерін шығаруға негіз ретінде кеңінен пайдаланылады.

      75. Пенитенциарлық мекемелер мен полиция бөлімшелеріндегі ұстау жағдайлары соңғы жылдары жақсарды. Сонымен бірге Арнайы баяндамашы пенитенциарлық саясат пен практикада қабылданған, айқын көрініс табатын және кең таралған жазалауға бағытталған тәсілге, оның ішінде шамадан тыс ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айыруға және сыртқы әлеммен байланыс орнатуды шектеу жазалау шарасы ретінде кеңінен қолданылатын режимдерді пайдалануға әлі де алаңдаушылық білдіреді.

      76. Арнайы баяндамашы толық жазасыздық туралы сөз болып отырған жоқ екенін мойындағанымен, шағымдарды беру мен қараудың қолданыстағы тетіктерін тиімсіз деп санайды. Дәлелдеу ауыртпалығы қатыгез қарым-қатынастың болжамды құрбанына жүктеледі; дәл осы себептен қылмыскерлердің аз ғана бөлігі шын мәнінде жауапқа тартылады. Ол сондай-ақ мемлекеттің өтемақы мен оңалтуды қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелеріне қатысты елеулі олқылықтардың бар екенін анықтады.

      77. Арнайы баяндамашы Қазақстанда белгілі бір тәуелсіз мониторинг жүргізілетінін, алайда оның үзік-үзік сипатта болатынын және мекемелердің едәуір бөлігін қамтымайтынын атап өтті. Ол Азаптауға қарсы конвенцияға Факультативтік хаттаманың ратификациялануын және ұлттық превентивтік тетікті құру жоспарларын зор ықыласпен құптайды.

      78. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесіне келетін болсақ, Арнайы баяндамашы тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарының мүддесінде мемлекет жүзеге асыратын алдын алу және қорғау шараларының жеткіліксіздігіне, сондай-ақ осы проблема туралы кеңінен хабардар болмауға алаңдаушылық білдіреді. Балалар дене жазаларына өте осал және күшейтілген қорғауды қажет етеді.

      B. Ұсынымдар

      79. Қазақстанның соңғы жылдары қол жеткізген прогресін мойындай отырып, Арнайы баяндамашы ынтымақтастық рухын басшылыққа ала отырып, тиісті халықаралық міндеттемелердің толық орындалуын қамтамасыз ету мақсатында мынадай қадамдар жасауды ұсынады. Қазақстанның 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі қарсаңында халықаралық нормаларды адамдардың, соның ішінде «темір тордың ар жағында» отырғандардың өміріндегі нақты өзгерістерге айналдыру аса маңызды міндет болып табылады.

      1. Жазасыздық

      80. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шаралар қабылдауды ұсынады:

      a) азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты жария түрде айыптау және азаптауды қолдану ауыр қылмыс болып табылатынын біржақты мәлімдеу. Бұл қазіргі уақытта қылмыскерлерді (кейде өте ұзақ мерзімге) оңай бас бостандығынан айыру жағдайын, ал заңды бұзатын құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне жеңіл үкімдер шығарылуын өзгертуге мүмкіндік береді;

      b) азаптаудың ауыр қылмыс ретінде саралануын және оған тиісті жазалардың көзделуін қамтамасыз ету13, сондай-ақ азаптау анықтамасын Азаптауға қарсы конвенцияда қамтылған анықтамамен толық сәйкестендіру үшін заңнамаға өзгерістер енгізу;

      c) шағым берудің іс жүзінде қолжетімді арналарын құру, азаптауды қолданудың кез келген белгілері бойынша ресми тергеу жүргізілуін қамтамасыз ету және шағым берушілерді қудалаудан қорғау;

      d) болжамды жәбірленушінің ісі бойынша тергеу немесе сот қудалауын жүзеге асыратын органдармен ешқандай байланысы жоқ тиімді әрі тәуелсіз қылмыстық тергеу және сот қудалау тетігін құру;

      e) қылмыстық процестің барлық кезеңдерінде құқық қорғау органдары немесе прокуратура қызметкерлерінің араласуынсыз немесе қатысуынсыз тәуелсіз медициналық тексеруден өтуге рұқсат беру; сондай-ақ бас бостандығынан айырылған адамдарды, әсіресе оларды қамауда ұстау орнына қабылдағаннан немесе басқа бас бостандығынан айыру орнынан ауыстырғаннан кейін тәуелсіз медициналық тексеруден өткізуді қамтамасыз ету;

      f) босқындар туралы болашақ заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 3-бабында бекітілген мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидатының тиісті түрде ескерілуін қамтамасыз ету.

      2. Кепілдіктер және оңалту

      81. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шаралар қабылдауды ұсынады:

      a) бас бостандығынан айырылған адамдарды ұсталған сәтінде тіркеу, сондай-ақ оларға бас бостандығынан айырылған кезден бастап адвокаттарға қол жеткізу және отбасы мүшелеріне хабарлау мүмкіндігін қамтамасыз ету;

      b) полицияда қамауда ұстау мерзімін халықаралық стандарттарға сәйкес қысқарту (48 сағаттан аспауға тиіс);

      c) судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігін нығайту; азаптау қолдану арқылы алынған дәлелдемелердің кез келген тыңдаулар барысында дәлелдеме ретінде пайдаланылмауын іс жүзінде қамтамасыз ету және азаптау арқылы алынған дәлелдемелер негізінде сотталған адамдарды ақтап, босату; сондай-ақ Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының қамқорлығымен жүргізілетін сот мониторингін жалғастыру;

      d) дәлелдеу ауыртпалығын мойындау айғақтарының қандай да бір қатаң шараларды қолдану арқылы алынбағанын сенімді түрде дәлелдеуге міндетті айыптау тарабына жүктеу, сондай-ақ жауап алуды бейне- және аудиожазбаға түсіру мүмкіндігін қарастыру;

      e) азаптау мен қатыгез қарым-қатынас құрбандарының зиянды өтеу құқығы туралы ережелерді ұлттық заңнамаға енгізу, сондай-ақ нақты айқындалған құқық қолдану тетіктерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету.

      3. Институционалдық реформалар

      82. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шаралар қабылдауды ұсынады:

      a) прокуратураны, полицияны және пенитенциарлық жүйені өз клиенттерінің мүдделерін қамтамасыз етуге нақты бағдарланған, ашық органдарға айналдыру мақсатында реформалауды жалғастыру және жеделдету, оның ішінде жаңғыртылған әрі әскерилендірілмеген даярлықты қамтамасыз ету арқылы;

      b) уақытша ұстау изоляторларын Ішкі істер министрлігінің қарамағынан14, ал тергеу изоляторларын Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қарамағынан15 Әділет министрлігінің қарамағына беру, сондай-ақ Әділет министрлігі қызметкерлерінің азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алудағы рөлі туралы хабардарлығын арттыру;

      c) құқық бұзушыларды оңалту мен қоғамға қайта кіріктіруге шын мәнінде бағытталған жазаларды орындау жүйесін әзірлеу, атап айтқанда шектеуші түрме қағидалары мен режимдерінің күшін жою, оның ішінде ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыруға сотталған адамдар үшін де сыртқы әлеммен барынша кең байланыс орнатуды қамтамасыз ету арқылы;

      d) сотқа дейінгі және соттан кейінгі бас бостандығынан айырумен байланысты емес шараларды, әсіресе, бірақ тек қана кәмелетке толмағандарға қатысты емес шараларды күшейту жөніндегі жұмысты жалғастыру; сондай-ақ пробация қызметін жеткілікті адами және басқа да ресурстармен қамтамасыз ету16;

      e) Париж қағидаттарына толық сәйкес келетін тәуелсіз мекеме ретінде ұлттық превентивтік тетік құру және оны жеткілікті адами және басқа да ресурстармен қамтамасыз ету;

      f) қамауда ұстау орындарындағы медициналық персоналдың сот төрелігін жүзеге асыратын органдардан шын мәнінде тәуелсіз болуын, яғни оны Әділет министрлігінің қарамағынан Денсаулық сақтау министрлігінің қарамағына беруді қамтамасыз ету.

      __________________________

      13 Үкімет Арнайы баяндамашыны бұл процестің басталып кеткеніне сендірді.

      14 Үкіметтің хабарлауынша, бұл мәселе қарастырылуда, алайда осы шараны іске асыру елеулі материалдық шығындарды талап етеді.

      15 Үкімет Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты емес мекемелерде тыңшылық немесе мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталған адамдарды қамауда ұстау қауіпсіздік режимін күшейтуді талап ететінін көрсетті, өйткені бұл адамдардың көпшілігі мемлекеттік құпияларды тасымалдаушылар болып табылады және оларды басқа ұсталған адамдармен бірге ұстаған жағдайда мемлекеттік құпиялардың жария етілмеуін қамтамасыз ету қиынға соғады.

      16 Үкіметтің хабарлауынша, қылмыстық-атқару инспекцияларын нығайту қамтамасыз етілуде.

      4. Әйелдер

      83. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға халықаралық стандарттарға толық сәйкес келетін тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң қабылдауды ұсынады. Бұл заңда тек сот қудалауына ғана емес, сонымен қатар алдын алу шараларына да негізгі назар аударылуға тиіс; тұрмыстық зорлық-зомбылықтың болжамды актілері бойынша ресми тергеу жүргізуді қамтамасыз ету және тұрмыстық зорлық-зомбылық пен адам саудасының құрбандарын қолдау инфрақұрылымын тиісті қаржыландыруды қамтамасыз ету; сондай-ақ әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық жағдайлары бойынша ұлттық дерекқор құру қажет.

      5. Балалар

      84. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шаралар қабылдауды ұсынады:

      a) кез келген жағдайда балаларға дене жазаларын қолдануға заңмен нақты тыйым салу;

      b) қылмыстық жауаптылық басталатын жасты ұлғайту және оның негізінде баланың ең үздік мүдделерін сақтау қағидаты жататын ювеналдық әділет жүйесін құру; сондай-ақ кәмелетке толмағандарды уақытша ұстау изоляторларына орналастыру практикасынан бас тарту;

      c) осы реформаларды жүзеге асыру мақсатында Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасын, Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қорын, Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар басқармасын және үкіметтік емес ұйымдарды қамтитын Кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыру мәселелері жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының ведомствоаралық тобына техникалық көмек және басқа да жәрдем түрлерін сұрап жүгіну.

      6. Денсаулық сақтау жүйесінің мекемелері/психиатриялық ауруханалар және зиянды азайту

      85. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шаралар қабылдауды ұсынады:

      a) пациенттердің қолданыстағы кепілдіктерінің, атап айтқанда халықаралық стандарттарға сәйкес емдеуге еркін және саналы түрде келісім беру құқығының сақталуын қамтамасыз ету (сондай-ақ A/63/175 құжатын қараңыз); мүгедектіктің әртүрлі түрлерін сипаттау үшін қолданылатын терминологияны өзгерту, атап айтқанда «идиоттар» сөзінен бас тарту; Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау; мамандандырылған мекемелерге орналастыруды тек соңғы шара ретінде пайдалану; барлық мекемелерге тәуелсіз мониторинг жүргізуге рұқсат беру; сондай-ақ мұндай мекемелердегі барлық өлім жағдайларының ашықтық қағидатын сақтай отырып, тәуелсіз органның тергеуін қамтамасыз ету;

      b) есірткіге тәуелділіктен зардап шегетін бас бостандығынан айырылған адамдар үшін зиянды азайту бағдарламаларын, оның ішінде оларға алмастырушы дәрілік препараттар беру және қамауда ұстау орындарында пайдаланылған шприцтерді алмастыру бағдарламаларын ұйымдастыру арқылы іске қосу.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар