Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Конвенция / Резолюция / Концепция / Біріккен Ұлттар Ұйымының Дамыған және Дамушы Елдер арасындағы Қосарланған Салық салуды Болдырмау туралы Үлгілік Конвенциясы

Біріккен Ұлттар Ұйымының Дамыған және Дамушы Елдер арасындағы Қосарланған Салық салуды Болдырмау туралы Үлгілік Конвенциясы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Біріккен Ұлттар Ұйымының Дамыған және Дамушы Елдер арасындағы Қосарланған Салық салуды Болдырмау туралы Үлгілік Конвенциясы

Конвенция, 2017 жылғы 1 қаңтар

КІРІСПЕ

А. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Дамыған және Дамушы Елдер арасындағы Қосарланған Салық салуды Болдырмау туралы Үлгілік конвенциясы (Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы) қосарланған салық салуды жоюға бағытталған үздіксіз халықаралық күш-жігердің құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл күш-жігерді Ұлттар Лигасы бастаған және Еуропалық экономикалық ынтымақтастық ұйымы (ЕЭЫҰ) [қазіргі уақытта Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) деп аталады], сондай-ақ өңірлік форумдар және Біріккен Ұлттар Ұйымы шеңберінде жалғастырған. Жалпы алғанда, бұл күш-жігер екіжақты салық конвенцияларының немесе олардың жобаларының бірқатар үлгілік нысандарында нақты көрініс тапты.

2. Бұл үлгілік құжаттар, атап айтқанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Кірістер мен капиталға қосарланған салық салуды болдырмау туралы Үлгілік конвенциясы (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясы) халықаралық шарттық тәжірибеге терең ықпал етті және көптеген ортақ ережелерге ие. Осы екі негізгі Үлгілік конвенцияның ұқсастығы мүмкіндігінше ережелердің үйлесімділігін қамтамасыз етудің маңыздылығын көрсетеді. Екінші жағынан, осы ережелердің арасындағы маңызды айырмашылықтар жекелеген елдердің тәжірибесі мысалында тәсілдердегі немесе басымдықтардағы кейбір негізгі айырмашылықтарды көрсетуге мүмкіндік береді және оларға ерекше назар аударуға негіз болады. Мұндай айырмашылықтар, атап айтқанда, қосарланған салық салуды болдырмау және инвестицияларды ынталандыру мақсатында белгілі бір елдің екіжақты салық шартына сәйкес өзінің ішкі заңнамасына сәйкес иеленетін салық салу құқықтарынан қаншалықты бас тартуы тиіс деген мәселеге қатысты.

3. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы, жалпы алғанда, салық шартына сәйкес «Кіріс көзі мемлекетінің», яғни инвестицияларды қабылдайтын елдің, инвестордың «Резиденттік мемлекетімен» салыстырғанда кеңірек салық салу құқықтарын сақтап қалуын қолдайды. Бұл мәселе ұзақ уақыт бойы дамушы елдер үшін ерекше маңызды деп қарастырылып келеді, дегенмен кейбір дамыған елдер де осы ережені өздерінің екіжақты шарттарына енгізуге ұмтылады.

4. Дамушы елдерге шетелдік инвестициялар ағынының саяси тұрғыдан қолайлы әрі экономикалық және әлеуметтік жағынан тиімді шарттармен ұлғаюына жәрдемдесудің қажеттілігі Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының, Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесінің және Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының қарарларында бірнеше рет расталған. 2002 жылғы Даму мақсатындағы қаржыландыру жөніндегі Монтеррей консенсусында¹ және одан кейін қабылданған 2008 жылғы Даму мақсатындағы қаржыландыру жөніндегі Доха декларациясында² инвестицияларды дамыту мақсатында ынталандыру және салық төлеуден жалтаруға қарсы күресті қоса алғанда, ішкі ресурстарды барынша жұмылдыру үшін салық салу саласындағы халықаралық ынтымақтастықтың ерекше маңыздылығы мойындалған. Сондай-ақ осы салалардағы ұлттық күш-жігерді техникалық көмекті арттыру арқылы қолдаудың маңыздылығы (бұл ретте осы Үлгілік конвенция өмірлік маңызды рөл атқарады), сондай-ақ халықаралық салық мәселелерін шешуде халықаралық ынтымақтастық пен қатысуды кеңейтудің маңыздылығы (оның нәтижелерінің бірі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы болып табылады) мойындалған.

5. Елдер арасындағы инвестициялық ағындардың өсуі көбінесе қалыптасқан инвестициялық ахуалға байланысты. Осы ахуалдың маңызды элементі бір табысқа қатысты халықаралық қосарланған салық салудың алдын алу немесе оны жою болып табылады, өйткені оның салдары тауарлар мен қызметтер алмасуға, сондай-ақ капитал мен адамдардың қозғалысына зиян келтіреді.

6. Осылайша, кең мағынада алғанда, екіжақты салық шарттарының жалпы мақсаттарына халықаралық сауда мен инвестициялар ағынын және технологиялар трансфертін күшейту мақсатында салық төлеушілерді қосарланған салық салудан қорғау кіреді. Олар сондай-ақ шетелдік инвесторлар мен жергілікті салық төлеушілер арасындағы кемсітушіліктің белгілі бір түрлеріне жол бермеуге және халықаралық операцияларды сенімді түрде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін құқықтық және қаржылық тұрақтылықтың ақылға қонымды деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған. Осыған сүйене отырып, салық шарттары дамушы елдердің даму саласындағы мақсаттарына қол жеткізуге ықпал ете алады. Бұдан басқа, бұл шарттар салық органдарының өз функцияларын жүзеге асыруы тұрғысынан ынтымақтастығын нығайтуға, оның ішінде салық төлеуден жалтарудың немесе салық салудан жалтарудың алдын алу мақсатында ақпарат алмасуға, сондай-ақ салықтарды өндіріп алуға жәрдем көрсетуге бағытталған.

6.1 Ақырында, салық базасын қысқарту және кірістерді салық салудан шығару проблемаларына халықаралық деңгейде назар аударудың нәтижесінде шарттар қолайлы шарттық режимді іздеуге және салық шарттарының ережелерін өзге де теріс пайдалануға жәрдемдесуге арналмағаны айқын болды.

7. Дамыған және дамушы елдер арасында қосарланған салық салуды болдырмау туралы екіжақты шарттар жасасуға жәрдемдесудің қажеттілігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесімен (ЭКОСОС) 1967 жылғы 4 тамызда қабылданған 1273 (XLIII) қарарында мойындалды. Бұл Бас хатшының 1968 жылы Дамыған және дамушы елдер арасындағы салық шарттары жөніндегі Сарапшылардың арнайы тобын құруына алып келді. Бұл топтың құрамына дамыған және дамушы елдердің салық органдарының өздерінің жеке мәртебесінде тағайындалған лауазымды тұлғалары мен сарапшылары кірді.

8. 1980 жылы Сарапшылардың арнайы тобының жұмысының нәтижесінде Біріккен Ұлттар Ұйымы Дамыған және дамушы елдер арасындағы қосарланған салық салуды болдырмау туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын жариялады. Оның алдында 1979 жылы Дамыған және дамушы елдер арасындағы салық салу мәселелері бойынша екіжақты шарттар жасасуға қатысты келіссөздер жүргізу жөніндегі нұсқаулықтың (Нұсқаулық) жариялануы болды. Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес 1980 жылғы 28 сәуірдегі 1980/13 қарарымен Сарапшылардың арнайы тобының атауын Халықаралық салық салу саласындағы ынтымақтастық жөніндегі Сарапшылардың арнайы тобы деп өзгертті. Бұл ретте салық шарттарына қатысы жоқ халықаралық салық ынтымақтастығы мәселелерінің маңыздылығы мойындалды.

9. 1990-жылдары Сарапшылардың арнайы тобы халықаралық экономикалық, қаржылық және салықтық ортада елеулі өзгерістер болғанын мойындады. Сонымен қатар жаңа қаржы құралдарының, трансферттік баға белгілеудің, «салықтық паналардың» кеңеюінің және жаһанданудың халықаралық экономикалық қатынастарға әсер ететін салықтық салдарына барған сайын көбірек назар аударыла бастады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының жиі жаңартылуы салық салу саласындағы халықаралық ынтымақтастық мәселелерін неғұрлым белсенді түрде көрсету үдерісін тұрақты талдау қажеттілігін туындатты. Осыдан кейін Сарапшылардың арнайы тобы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы мен Нұсқаулықты қайта қарауға және жаңартуға кірісті. Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының жаңа нұсқасын әзірлеуге (ол 1999 жылы қайта қаралып, 2001 жылы жарияланды)³ және Нұсқаулықтың жаңа нұсқасын әзірлеуге (2003 жылы электрондық форматта жарияланды)⁴ алып келді.

10. 2005 жылы Сарапшылардың арнайы тобының мәртебесі комитет құрылымына айналдыру арқылы көтерілді және бұл құрылым қазіргі уақытқа дейін сақталып келеді. Салық салу мәселелері бойынша халықаралық ынтымақтастық жөніндегі Сарапшылар комитетінің жиырма бес мүшесін елдер тағайындайды және оларды Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы төрт жылдық мерзімге жеке мәртебесінде жұмыс істеу үшін таңдайды. Қазіргі уақытта Комитет тікелей ЭКОСОС-қа бағынады және екі жылда бір рет емес, жылына бір рет отырыс өткізеді.

11. 2013 жылы Сарапшылар комитетінің құрамына 25 жаңа мүше тағайындалды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы жаңартылған нұсқасын әзірлеу аяқталған кезде Комитеттің құрамына мынадай мүшелер кірді⁵:

Армандо Лара Яффар (Мексика) Комитет төрағасы; Генри Джон Луи (Америка Құрама Штаттары) төрағаның бірінші орынбасары; Мұхаммед Амин Байна (Марокко) төрағаның екінші орынбасары; Лизелотте Кана (Чили) төрағаның үшінші орынбасары; Прагья С. Саксена (Үндістан) төрағаның төртінші орынбасары; Нассер Мұхаммед Әл Халифа (Катар); Бернадетт Мэй Эвелин Батлер (Багам аралдары); Эндрю Доусон (Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі); Йохан Корнелиус де ла Рей (Оңтүстік Африка); Эль-Хаджи Ибрагима Диоп (Сенегал); Нур Азиан Абдул Хамид (Малайзия); Ким Хасинто-Энарес (Филиппин); Тосиюки Кеммочи (Жапония); Чезари Крысяк (Польша); Вольфганг Карл Лазарс (Германия); Энрико Мартино (Италия); Эрик Нии Ярбой Менса (Гана); Игнатиус Каваза Мвула (Замбия); Кармел Питерс (Жаңа Зеландия); Хорхе Антонио Дехер Рашид (Бразилия); Кристоф Шеллинг (Швейцария); Стиг Б. Соллунд (Норвегия); Сяоюэ Ван (Қытай); Ингела Виллфорс (Швеция); және Ульви Юсифов (Әзербайжан).

¹ Біріккен Ұлттар Ұйымы, 2002 жыл, A/CONF.198/11

² Біріккен Ұлттар Ұйымы, 2008 жыл, A/CONF.212/L.1/Обз.1

³ Біріккен Ұлттар Ұйымы, 2001 жыл, E.01. XVI.2. Веб-сайтта орналастырылған: http://www.un.org/ esa/ffd/tax/index.htm.

⁴ http://www.un.org/esa/ffd/tax/manual.htm.

⁵ Комитет мүшелерін тағайындайтын елдердің тізімі тек ақпарат үшін беріледі, өйткені жоғарыда атап өтілгендей, Комитет мүшелері осы елдердің өкілдері ретінде емес, жеке мәртебесінде жұмыс істейді.

B. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕ СИПАТТАМАЛАРЫ

12. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы салық салу көзінің қағидаты мен резиденттік қағидаты арасындағы ымыраны білдіреді, дегенмен жоғарыда атап өтілгендей, онда салық салу көзінің қағидатына ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағыға қарағанда анағұрлым маңызды мән беріледі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы нұсқама ретінде емес, әртүрлі елдердің мемлекеттік органдарына әртүрлі тәсілдердің өз елдеріндегі нақты жағдайға тигізетін салдарын түсіну үшін қажетті ақпарат беру мақсатында әзірленген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының алдыңғы нұсқасының кіріспесінде атап өтілгендей, Үлгілік конвенцияның ережелерінің өздері заңды күшке ие емес. Оның ережелері міндетті болып табылмайды және Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми ұсынымдары ретінде түсіндірілмеуге тиіс. Керісінше, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы оның ережелеріне негізделген екіжақты салық шарттары бойынша келіссөздер жүргізуді, оларды түсіндіруді және іс жүзінде қолдануды жеңілдетуге арналған.

13. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы өз тәсілінде теңгерімділікті сақтауға ұмтылады. Салық салу көзінде салық салу қағидатын ұстанудың нәтижесінде Үлгілік конвенцияның баптары салық салу көзі елі мыналарды мойындайтынына негізделеді: а) шетелдік капиталдан алынатын кірістерге салық салу кіріс немесе пайда алуға байланысты шығыстарды ескере отырып жүзеге асырылады, осылайша кірістерге салық салу таза база негізінде жүргізіледі; b) салық салу инвестицияларға кедергі келтірмеу үшін тым жоғары болмауға тиіс; және с) ол капитал ұсынатын елмен түсімдерді тиісті түрде бөлуді ескереді. Сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында тұрақты резиденттік еліне шетелде төленген салықты есепке жатқызу немесе ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында көзделгендей босату арқылы қосарланған салық салудан босату шараларын кеңейту орынды болар еді деген идея көрініс тапқан.

14. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын анықтамалық құжат ретінде пайдалану кезінде кез келген ел шарттар мен ішкі құқық арасындағы маңызды өзара байланысты ескеруі тиіс, оның сипаты әр елде әртүрлі болуы мүмкін. Әдетте, салық шарттарының ережелері олардың арасында қайшылық болған жағдайда ішкі құқық ережелерінен басым болады. Нақтырақ айтқанда, салық шарттары қандай Уағдаласушы Мемлекеттің белгілі бір кіріс түріне салық салу құзыретіне ие болатынын, сондай-ақ оның қандай шарттарда және қандай шектеулермен жүзеге асыра алатынын айқындайды. Нәтижесінде екіжақты салық шартын жасасу жөнінде келіссөздерді бастағысы келетін елдер осындай шартты қолдану жағдайында қажетті болуы мүмкін өзгерістерді бағалау үшін өздерінің ішкі салық заңнамасының қолданылатын ережелерін мұқият талдауға тиіс. Сондай-ақ шарттарды дайындау және келісу шеңберінде олар әлеуетті шарттық әріптестерінің тиісті ішкі заңдарын талқылауға тиіс.

15. Өз кезегінде ішкі салық заңнамасы екіжақты салық шарттарының мазмұнына әсер ететінін де атап өтуге болады. Бұл заңдар шарттар арасындағы көптеген айырмашылықтардың маңызды себебі болып табылады, өйткені елдер өздері жасасатын шарттардың құрылымында ішкі салық салу құқықтарын сақтап қалуға ұмтылады. Мұндай ішкі заңдар, сондай-ақ оларды көрсететін шарттық тәжірибе әртүрлі үлгілік конвенциялардан табуға болатын саяси ұстанымдардың негізін құрайды. Керісінше, егер елдер белгілі бір салық салу құқықтарын ұлттық заңнамаға енгізуді талап етпесе және мұндай мүмкіндікті көрмесе, онда олар, әдетте, жасасатын шарттарына осындай салық салу құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін сақтап қалуға ұмтылмайды. Егер саясат кейінірек өзгерсе, аталған салық салу құқықтарын жүзеге асыру туралы ішкі заңдар қабылдануы мүмкін, алайда мұндай заңдар тек шарттық қатынастарға сәйкес келетін бөлігінде ғана күшіне ие болады.

16. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізілген осы қайта қарау үздіксіз шолу үдерісінің бастамасы болып табылады. Комитеттің үміті бойынша, оның нәтижесінде жекелеген баптар мен түсініктемелер жиірек жаңартылып, оқиғалардың дамуына, соның ішінде жекелеген елдердің тәжірибесіне, бизнесті жүргізудің жаңа тәсілдеріне және жаңа сын-қатерлерге сай болуға мүмкіндік туады. Осылайша, бұл үдеріс үздіксіз жетілдіру үдерісі ретінде жұмыс істейтін болады. Бұл кейбір баптардың Комитет тарапынан әлі де жеткілікті дәрежеде талданбағанын білдіреді.

17. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын осы қайта қараудың негізгі мақсаттары дамыған және дамушы елдер үшін маңызды халықаралық салық саясаты саласындағы өзгерістерді ескеру болып табылады. Комитет одан әрі жұмысты талап ететін бірқатар мәселелерді белгіледі. Атап айтқанда, қосалқы комитеттердің біріне қызметтерге салық салу режимі мәселесін жалпы және кең мағынада, соған байланысты барлық аспектілер мен мәселелерді қоса алғанда, шешу тапсырылды, сонымен бірге техникалық қызметтер үшін сыйақыға салық салу мәселесі де жеке қарастырылуға тиіс болды. Осыған байланысты Қосалқы комитет жаңа бапты түсініктемелерімен бірге әзірлеуге баса назар аударды, ол енді Конвенцияның 2017 жылғы жаңартылған нұсқасына енгізілді. Алайда бұл ауқымды жұмыстың бастамасы ғана екені мойындалды. Болашақта, егер Комитет осындай шешім қабылдаса, Комитеттің баяндамасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының келесі редакциясына негіз бола алатын және әлеуетті түрде пайдалы болуы мүмкін кез келген қорытындылар баяндалуы мүмкін. Комитеттің жұмыс бағдарламасы, оның ішінде қызметтер тақырыбы бойынша жұмыс бағдарламасы дайындалуына қарай оның сайтында жарияланатын болады⁶.

⁶ www.un.org/esa/ffd/tax/index.htm

17.1 Бұдан басқа, Комитет салық базасын қысқарту және пайданы басқа жаққа аудару мәселелері бойынша жұмыс жүргізді. Бастапқыда Комитет өз тәжірибесіне назар аударып, салық базасын қысқарту және пайданы басқа жаққа аудару мәселелері бойынша оқиғалардың дамуын бақылау және дамушы елдердің (әсіресе, ең аз дамыған елдердің) лауазымды тұлғаларын тікелей, сондай-ақ өңірлік және өңіраралық ұйымдар арқылы осы мәселелер туралы хабардар ету мақсатында басқа да тиісті органдармен өзара іс-қимыл жасады. Бұл байланыстар дамушы елдердің осы мәселелер туралы хабардар болуына жәрдемдесу, Біріккен Ұлттар Ұйымының ағымдағы жұмысына дамушы елдердің тәжірибесі мен пікірлерінің ескерілуіне ықпал ету, сондай-ақ дамушы елдердің тәжірибесі мен пікірлерінің Салық базасын қысқарту және пайданы басқа жаққа аударуға қарсы күрес жөніндегі ЭЫДҰ/Үлкен жиырмалықтың іс-қимыл жоспарында ескерілуіне жәрдемдесу мақсатында жүзеге асырылды. 2014 жылы Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Салық салу жөніндегі Үлгілік конвенциясына салық базасын қысқарту және пайданы басқа жаққа аударуға қатысты мәселелерді шешу мақсатында өзгерістер енгізу жұмысын бастады. Бұл мәселелер Үлкен жиырмалық пен ЭЫДҰ жұмысының нәтижесінде туындаған немесе тікелей Конвенцияға байланысты пайда болған мәселелерді қамтыды. Осы жаңартуда аталған мәселелер бойынша жұмыстың нәтижелері көрсетілген.

C. САЛЫҚ КЕЛІСІМІН ЖАСАСУ НЕМЕСЕ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ КЕЛІСІМГЕ ӨЗГЕРІСТЕР ЕНГІЗУ ТУРАЛЫ ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУҒА ҚАТЫСТЫ САЛЫҚ САЯСАТЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ

17.2 2005 жылы Комитет Салық шарттары бойынша келіссөздер – практикалық мәселелер жөніндегі қосалқы комитет құрды. Бұл қосалқы комитет Дамыған және дамушы елдер арасындағы салық салу мәселелері бойынша екіжақты шарттар жасасу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының келіссөздер жүргізу нұсқаулығының жаңартылған нұсқасын дайындады. Ол 2015 жылы Комитетпен қабылданып, 2016 жылы жарияланды.⁷ Нұсқаулықтың мақсаты – салық шарттары бойынша келіссөздерге қатысушыларға шарттар бойынша келіссөздердің барлық аспектілері жөнінде басшылық ұсыну, оның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының баптарына қысқаша сипаттама беру. Әрбір ел салық келісімдеріне қатысты өзінің саяси пайымдауларын қалыптастырып, мақсаттарын айқындауға тиіс болғанымен, Нұсқаулық шарттар бойынша келіссөздердің барлық аспектілері, соның ішінде келіссөздерге дайындық және оларды өткізу жөнінде практикалық басшылық ұсынуға бағытталған. Онда елдің басқа елмен салық келісімін жасасуының ең кең таралған себептері егжей-тегжейлі қарастырылған. Мысалы, қосарланған салық салуды немесе кіріс көзіндегі мемлекетте шамадан тыс салық салуды жою немесе азайту арқылы инвестициялардың әкелінуі мен әкетілуіне жәрдемдесу, ақпарат алмасу және салықтарды өндіріп алуда өзара көмек көрсету арқылы трансшекаралық салық төлеуден жалтару ауқымын қысқарту немесе саяси себептер. Дамушы елдердегі шарттар жасасу жөніндегі келіссөздерге қатысушыларға өз елдерінің саяси шеңберлері мен қол жеткізгісі келетін болжамды нәтижелерін ескере отырып, салық шарттарын жасасу жөніндегі келіссөздерге дайындалу кезінде осы Нұсқаулықты пайдалану ұсынылады.

⁷ Нью-Йорк: Біріккен Ұлттар Ұйымы, 2016 жыл.

17.3 Атап айтқанда, Комитет Нұсқаулықта салық келісімдерімен әдетте байланысты артықшылықтар мен кемшіліктердің мынадай пайдалы бақылау тізімі келтірілгенін атап өтті:

Артықшылықтары:

- Салық кедергілерін жою немесе азайту нәтижесінде шетелдік инвестициялар көлемінің ұлғаюы

- Шетелдік технологиялар мен дағдыларға қолжетімділіктің кеңеюі

- Шетелдік инвестициялардың ұлғаюынан жергілікті экономика үшін қосымша артықшылықтар

- Салық төлеушілер мен салық әкімшіліктері үшін анағұрлым жоғары айқындық

- Салық режимін қолданудағы бірізділіктің артуы

- Шетелдегі инвестицияларды қорғау

- Салық төлеуден жалтарудың алдын алу

Кемшіліктері:

- Кірістерге байланысты тікелей шығындар

- Кейбір ұлттық салық заңдарының қолданылуына әсер ету немесе оны шектеу

- Халықаралық салық келісімдерінің ережелерін теріс пайдалану тәуекелі

- Қосарланған салықтық босату тәуекелі

- Ұлттық заңнаманы салық келісімдеріне сәйкестендіру үшін оған өзгерістер және/немесе түсіндірмелер енгізу қажеттілігі

- Салық органдарының салық келісімдері бойынша келіссөздер жүргізу және оларды әкімшілендіру мүмкіндіктеріне байланысты проблемалар, оның ішінде өзара келісу рәсімі, ақпарат алмасу және кейбір келісімдерде салықтарды өндіріп алуға көмек көрсету жөніндегі міндеттемелер

17.4 ЭЫДҰ мен G20-ның 6-іс-қимыл (Тиісті емес жағдайларда шарттар бойынша жеңілдіктер мен артықшылықтардың берілуіне жол бермеу) жөніндегі жұмысының нәтижесінде ЭЫДҰ салық шартын жасасу, қолданыстағы салық шартына өзгерістер енгізу немесе төтенше жағдайда салық шартының қолданылуын тоқтату туралы шешім қабылдауға қатысты салық саясаты аспектілеріне арналған бөлімді ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының Кіріспесіне енгізді. Комитет ЭЫДҰ көрсеткен мән-жайларды назарға алды және оларды Дамыған және дамушы елдер арасындағы екіжақты салық шарттарын жасасу жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының келіссөздер жүргізу нұсқаулығында қосымша қарастыруды ұсынады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктеменің тиісті бөлімі төмендегідей:

  15.1 1997 жылы ЭЫДҰ Кеңесі мүше мемлекеттердің үкіметтеріне өздерімен осындай келісімдер әлі жасалмаған ЭЫДҰ-ға мүше мемлекеттермен және қажет болған жағдайда мүше болып табылмайтын мемлекеттермен екіжақты салықтық шарттар жасасу жөніндегі күш-жігерін жалғастыру туралы ұсыным қабылдады. Басқа мемлекетпен салықтық келісім жасасу немесе жасаспау мәселесін әрбір мемлекет салықтық және салықтық емес пайымдауларды қамтитын түрлі факторлар негізінде шешкенімен, бұл шешімде, әдетте, салық саясатына қатысты пайымдаулар негізгі рөл атқарады. Келесі тармақтарда мемлекетпен шарт жасасудың орындылығы туралы мәселеге ғана емес, сондай-ақ мемлекеттің қолданыстағы шартқа өзгерістер енгізуге немесе оны ауыстыруға, тіпті төтенше жағдайда шарттың қолданысын тоқтатуға ұмтылуы қажеттігі туралы мәселеге де қатысы бар салық саясатының кейбір пайымдаулары сипатталады (шарттың қолданысын тоқтату көбінесе шарттың қолданысын тоқтатуға әкеп соғатын жағдайларға қатысы жоқ көптеген салық төлеушілерге теріс әсер ететінін ескере отырып).

15.2 Салықтық келісімдердің негізгі мақсаты трансшекаралық қызметтерге, сауда мен инвестицияларға қатысты салықтық кедергілерді азайту мақсатында қосарланған салық салуды болдырмау болып табылатындықтан, екі мемлекеттің салық жүйелерінің өзара іс-қимылы нәтижесінде туындайтын қосарланған салық салу тәуекелдерінің болуы салық саясаты саласындағы негізгі мәселе болып табылады. Мұндай қосарланған салық салу тәуекелдері, әдетте, екі мемлекет арасында трансшекаралық сауда мен инвестициялардың елеулі көлемі болған немесе болжанған жағдайларда анағұрлым маңызды болады. Салықтық келісімдердің көптеген ережелері екі мемлекет арасында салық салу құқықтарын бөлу арқылы қосарланған салық салуды азайтуға бағытталған және егер мемлекет келісімнің табыс элементтеріне салық салу құқығын шектейтін ережелерін қабылдаса, ол мұны, әдетте, осы табыс элементтеріне басқа мемлекетте салық салынады деген түсінік негізінде жүзеге асырады деп болжанады. Егер мемлекет табысқа салық салмаса немесе оған шамалы мөлшерде салық салса, басқа мемлекеттер қосарланған салық салу тәуекелдерінің бар-жоғын және олардың өздігінен салықтық келісім жасасуды ақтайтынын қарастыруы тиіс. Сондай-ақ мемлекеттер басқа мемлекеттің салық жүйесінде салықтарды төлемеу тәуекелін арттыруы мүмкін элементтердің бар-жоғын қарастыруы керек, бұған ұлттық экономикадан оқшауланған салықтық артықшылықтар да кіруі мүмкін.

15.3 Осыған сәйкес, салықтық келісім жасасу мүмкіндігін қарастыратын екі мемлекет өз резиденттерінің қатысуымен болатын трансшекаралық жағдайларда қосарланған салық салу тәуекелінің іс жүзінде қаншалықты бар екенін бағалауы тиіс. Резиденттерге қатысты заңды қосарланған салық салудың көптеген жағдайлары салықтық келісімдер жасасу қажеттілігінсіз қолданылатын қосарланған салық салуды жеңілдету жөніндегі ішкі ережелердің (әдетте, босату немесе есепке жатқызу әдісі нысанында) көмегімен жойылуы мүмкін. Бұл ішкі ережелер резиденттік пен табыс көзінің негізінде туындайтын заңды қосарланған салық салудың көптеген нысандарын қамтуы ықтимал болғанымен, олар қосарланған салық салудың барлық жағдайларын қамтымайды, әсіресе екі мемлекеттегі табыс көзін айқындау қағидаларында елеулі айырмашылықтар болған жағдайда немесе осы мемлекеттердің ішкі заңнамасы экономикалық қосарланған салық салудан біржақты босатуға жол бермеген жағдайда (мысалы, басқа мемлекет жүргізген трансферттік баға белгілеуді түзету жағдайында).

15.4 Салықтық келісім жасасуға қатысты салық саясатының тағы бір пайымдауы — табыс көзі мемлекетінде ұсталатын салықтардың жоғары мөлшерлемелері нәтижесінде туындауы мүмкін шамадан тыс салық салу тәуекелі. Қосарланған салық салудан босату тетіктері, әдетте, табыс көзі мемлекетінде ұсталатын мұндай жоғары салықтардың қосарланған салық салуға әкеп соқпауын қамтамасыз еткенімен, осы мемлекетте алынатын мұндай салықтар резиденттік мемлекетінде пайдаға әдетте салынатын салық сомасынан асып кеткен жағдайда, олар трансшекаралық сауда мен инвестицияларға қолайсыз әсер етуі мүмкін.

15.5 Салықтық келісім жасасу мәселесін қарастыру кезінде назарға алынуы тиіс қосымша салықтық пайымдауларға елдер арасындағы экономикалық байланыстарды қолдайтын және ынталандыратын салықтық келісімдердің әртүрлі ерекшеліктері жатады. Оларға 24-баптың кемсітпеу туралы қағидалары қамтамасыз ететін шетелдік инвестицияларға қатысты кемсітушілік салық режимінен қорғау, шарт бойынша жеңілдіктер мен артықшылықтарды алуға құқығы бар салық төлеушілер үшін салық режимінің анағұрлым айқын болуы, сондай-ақ салықтық келісімдердің өзара келісу рәсімі арқылы трансшекаралық салықтық дауларды шешу тетігін қамтамасыз етуі және Уағдаласушы мемлекеттердің арбитражға жүгіну мүмкіндігі жатады.

15.6 Салықтық келісімдердің маңызды мақсаттарының бірі салық төлеуден жалтарудың алдын алу болғандықтан, мемлекеттер сондай-ақ өздерінің болжамды шарттық әріптестерінің салықтық келісімдердің әкімшілік көмекке қатысты ережелерін, мысалы, салықтық ақпарат алмасу мүмкіндігін тиімді орындауға дайын әрі қабілетті екендігін қарастыруы тиіс. Бұл салықтық келісім жасасу немесе жасаспау туралы шешім қабылдау кезінде ескерілуі қажет негізгі аспект болып табылады. Мемлекеттің салықтарды өндіріп алуға көмек көрсету қабілеті мен дайындығы да ескерілуі тиіс маңызды фактор болып табылады. Алайда қосарланған салық салудың нақты тәуекелі болмаған жағдайда, бұл әкімшілік ережелердің өздері ғана салықтық келісімнің болуына жеткілікті негіз болып табылмайтынын атап өткен жөн, өйткені мұндай әкімшілік көмек салықтық ақпарат алмасу туралы келісім жасасу немесе Салықтық мәселелер бойынша өзара әкімшілік көмек көрсету туралы көпжақты конвенцияға қатысу сияқты неғұрлым нақты баламалы келісімдер арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін.⁸

⁸. Мына сілтеме бойынша қолжетімді: http://www.oecd.org/ctp/ exchange-of-tax-information/ENG-Amended-Convention.pdf.

D. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНА ОСЫ ҚАЙТА ҚАРАУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

18. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы нұсқасындағы баптар мен 2012 жылы жарияланған алдыңғы нұсқадағы баптар арасындағы негізгі айырмашылықтар мыналар болып табылады:

- Конвенцияның өзгертілген атауы мен жаңа кіріспесі шарттар салық төлеуден жалтару немесе салық төлемеу мүмкіндіктерін, оның ішінде халықаралық салықтық келісімдердің ережелерін теріс пайдалану арқылы осындай мүмкіндіктерді туындатпауы тиіс екенін атап көрсетеді;

- 1-баптың жаңа редакциясы салық салу мақсаттары үшін мөлдір тұлға туралы ескертпені, сондай-ақ резиденттерге салық салу, әдетте, салықтық келісімдер шеңберінде сақталатынын түсіндіретін алып тастау туралы ескертпені қамтиды;

- 4-баптың өзгертілген редакциясы жеке тұлғалар болып табылмайтын қосарланған резиденттігі бар тұлғалардың шарттық резиденттігін айқындауға арналған жаңа «тай-брейк» қағидасын қамтиды;

- тұрақты мекеме мәртебесін теріс пайдаланудың алдын алу мақсатында 5-баптың өзгертілген редакциясы;

- акцияларды тікелей иеленуден алынатын дивидендтерге төмендетілген мөлшерлеме қолданылатын жағдайларды өзгерту мақсатында 10-баптың өзгертілген редакциясы, бұл ретте тікелей иелену үлесі 25%-дан асатын шекті мәнді құрайды;

- техникалық қызметтер үшін сыйақыға табыс көзі бойынша салық салуды көздейтін жаңа 12A-бап;

- жері құнды компаниялар туралы қағиданың қолданылу аясын өзгертетін 13-баптың 4-тармағының жаңа редакциясы;

- 13-баптың 4-тармағына сәйкестікті қамтамасыз ету мақсатында 13-баптың 5-тармағының өзгертілген редакциясы;

- 23A және 23B-баптарға енгізілген өзгерістер, олар тек резиденттік негізінде ғана алынатын салық бойынша жеңілдіктер беруге міндеттеме жоқ екенін түсіндіреді;

- шарт бойынша жеңілдіктер алу құқығына қатысты ережелерді қамтитын жаңа 29-бап. Оларға жеңілдіктерді шектеу қағидасы, үшінші мемлекеттегі тұрақты мекеме туралы қағида және теріс пайдалануға қарсы жалпы қағида кіреді.

19. Баптарға берілген түсіндірмелерге жоғарыда аталған өзгерістерді көрсететін түзетулер енгізілді.

E. ТҮСІНДІРМЕЛЕР

20. Баптарға берілген түсіндірмелер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының өзімен бірге оның ажырамас бөлігі болып саналады. Дамыған және дамушы елдер арасындағы қатынастарда қосарланған салық салуды болдырмау туралы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы баптарға берілген түсіндірмелерде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы деп аталады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Табыс пен капиталға салық салу жөніндегі Үлгілік конвенциясы баптарға берілген түсіндірмелерде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясы деп аталады, бұл ретте өзгеше көрсетілмесе, осы Үлгілік конвенцияның 2014 жылғы нұсқасы меңзеледі. Кейде ЭЫДҰ Түсіндірмесінің ескі нұсқасындағы тұжырымдар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын түсіндіруге қатысты 2014 жылғы нұсқаға қарағанда анағұрлым өзекті болғандықтан келтіріледі және мұндай жағдайлар арнайы белгіленеді.

21. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының баптарына берілген түсіндірмелерде кейбір тармақтар немесе тұтас абзацтар қандай да бір себептермен Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын түсіндіру үшін қолданылмайтындықтан, кейде ішінара немесе толығымен алынып тасталады. Мұндай жағдайларда түсіріп қалдырылған бөліктер көп нүктемен […] белгіленеді. Мұндай алып тастаудың өзі түсіріп қалдырылған ережелердің мазмұнымен қандай да бір келіспеушілікті білдіреді деп әрдайым пайымдауға болмайды, бұл ретте түсіріп қалдырылған тұжырымдардың Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын түсіндіру үшін өзекті емес деп есептелгенін немесе, керісінше, кейіннен қарау үшін қалдырылғанын анықтау кезінде түсіріп қалдырылған үзіндінің мәнмәтінін ескеру қажет. Кейбір жағдайларда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тұжырымдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясындағы тиісті айырмашылықтарды, мысалы, «тұрақты база» тұжырымдамасының сақталуын ескере отырып, тік жақшалармен ([ ]) белгіленген шағын түзетулермен беріледі. Егер ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан келтірілген үзінділерде сілтемелер болса, бұл сілтемелерге ЭЫДҰ-ның бастапқы нөмірленуі сақталмай, жаңа нөмірлер беріледі.

22. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының баптары мен түсіндірмелеріне сілтеме жасаған кезде, ЭЫДҰ-ға мүше әртүрлі мемлекеттер кейбір баптар бойынша «ескертпелер» білдіріп, түсіндірмелердің жекелеген аспектілері бойынша «түсініктемелер» жасағанын, ал ЭЫДҰ-ға мүше болып табылмайтын кейбір мемлекеттер жекелеген баптар мен түсіндірмелерге қатысты «ұстанымдарын» білдіргенін атап өткен жөн. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясымен пікірлердегі осындай ресми айырмашылықтар ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының мәтінінде мерзімді өзгерістермен бірге қамтылған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы жаңартуын дайындау барысында Комитет мемлекеттердің мұндай пікір білдірулері олардың осы пікірлерді білдірген нақты мемлекеттер тарапынан қалай түсіндірілетінін және қолданылатынын түсіну тұрғысынан ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының пайдалы аспектісі болып табылатынын мойындады, алайда практикалық себептерге байланысты олар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының мәтінінде қайталанбады.

23. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы жаңартылған нұсқасында консенсусқа қол жеткізілмеген ұстанымдар жиі көрсетіледі, бұл ретте, мысалы, бір немесе бірнеше мүше мемлекеттің өзгеше ұстанымдары да атап өтіледі. Бұл Комитеттің пікірінше, екіжақты салықтық шарттарды түсіндіру мен қолдануға көмектесуі мүмкін көзқарастар мен тәсілдерді неғұрлым кең көлемде көрсетуге мүмкіндік берді. Алайда бұл Комитеттің кез келген жеке мүшесі осы Конвенцияда қаралатын қандай да бір нақты мәселе бойынша ерекше пікірді ұстанады деп есептеуге негіз болмауы тиіс. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда түсіндірмелерде көрсетілген мұндай пікірлер бұрынғы Сарапшылар тобы өткізген немесе Комитет оның құрамында белгілі бір адамдар болғанға дейін не одан кейін өткізген талқылауларға қатысты болады.

24. Осы жаңартуды дайындауға көрсеткен көмегі, сондай-ақ Комитет хатшысы Майкл Леннардты қоса алғанда, Даму мақсатындағы қаржыландыру басқармасының Хатшылығына алғысымызды білдіреміз. Сонымен қатар Брайан Арнольд, Клэр Маклеллан, Боб Мишель және Жак Сассевиль көрсеткен техникалық қолдау үшін ризашылығымызды білдіреміз. Сондай-ақ Мэри Ли Кортес пен Джанайна Мюллерге редакторлық көмек көрсеткені үшін алғыс айтамыз.

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

А. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ

B. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕ СИПАТТАМАЛАРЫ

C. САЛЫҚТЫҚ КЕЛІСІМ ЖАСАСУ НЕМЕСЕ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ КЕЛІСІМГЕ ӨЗГЕРІСТЕР ЕНГІЗУ ТУРАЛЫ ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУҒА ҚАТЫСТЫ САЛЫҚ САЯСАТЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ

D. БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНА ОСЫ ҚАЙТА ҚАРАУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

E. ТҮСІНДІРМЕЛЕР

Бірінші бөлім

ДАМЫҒАН ЖӘНЕ ДАМУШЫ ЕЛДЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТАРДА ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ БОЛДЫРМАУ ТУРАЛЫ БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ БАПТАРЫ

КОНВЕНЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ

КОНВЕНЦИЯНЫҢ АТАУЫ

КОНВЕНЦИЯНЫҢ КІРІСПЕСІ

I тарау КОНВЕНЦИЯНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУ АЯСЫ

II тарау АНЫҚТАМАЛАР

III тарау ТАБЫСҚА САЛЫҚ САЛУ

IV тарау КАПИТАЛҒА САЛЫҚ САЛУ

V ТАРАУ ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ ЖОЮ ӘДІСТЕРІ

VI тарау АРНАЙЫ ЕРЕЖЕЛЕР

VII тарау ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР

Екінші бөлім

ДАМЫҒАН ЖӘНЕ ДАМУШЫ ЕЛДЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТАРДА ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ БОЛДЫРМАУ ТУРАЛЫ БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ БАПТАРЫНА БЕРІЛГЕН ТҮСІНДІРМЕЛЕР

I тараудың түсіндірмесі Конвенцияның қолданылу аясы

1-бап Қамтылатын тұлғалар

2-бап ҚАМТЫЛАТЫН САЛЫҚТАР

II тараудың түсіндірмесі АНЫҚТАМАЛАР

3-бап ЖАЛПЫ АНЫҚТАМАЛАР

4-бап РЕЗИДЕНТ

5-бап ТҰРАҚТЫ МЕКЕМЕ

III тараудың түсіндірмесі ТАБЫСҚА САЛЫҚ САЛУ

6-бап ЖЫЛЖЫМАЙТЫН МҮЛІКТЕН ТҮСЕТІН ТАБЫС

7-бап КӘСІПОРЫННЫҢ ПАЙДАСЫ

8-бап ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТЕҢІЗ ЖӘНЕ ӘУЕ ТАСЫМАЛДАРЫ

9-бап ӨЗАРА БАЙЛАНЫСТЫ КӘСІПОРЫНДАР

10-бап ДИВИДЕНДТЕР

11-бап ПАЙЫЗДАР

12-бап РОЯЛТИ

12A-бап ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕР ҮШІН СЫЙАҚЫ

13-бап КАПИТАЛ ӨСІМІ

14-бап ТӘУЕЛСІЗ МЕРДІГЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ

15-бап ЖАЛДАНБАЛЫ ЕҢБЕКТЕН ТҮСЕТІН ТАБЫС

16-бап ДИРЕКТОРЛАР МЕН ЖОҒАРЫ ЛАУАЗЫМДЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ СЫЙАҚЫСЫ

17-бап ОЙЫН-САУЫҚ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІ МЕН СПОРТШЫЛАР

18-бап ЗЕЙНЕТАҚЫЛАР ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САҚТАНДЫРУ ТӨЛЕМДЕРІ

19-бап МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТ

20-бап ОҚУШЫЛАР

21-бап ӨЗГЕ ДЕ ТАБЫСТАР

IV тараудың түсіндірмесі КАПИТАЛҒА САЛЫҚ САЛУ

22-бап КАПИТАЛ

V тараудың түсіндірмесі ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ ЖОЮ ӘДІСТЕРІ

23-бап ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ ЖОЮ ӘДІСТЕРІ

24-бап КЕМСІТПЕУ

Cтатья 25 ӨЗАРА КЕЛІСУ РӘСІМІ

26-бап АҚПАРАТ АЛМАСУ

27-бап САЛЫҚТАРДЫ ӨНДІРІП АЛУДА ӨЗАРА КӨМЕК КӨРСЕТУ

28-бап ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ МИССИЯЛАРДЫҢ МҮШЕЛЕРІ ЖӘНЕ КОНСУЛДЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР

29-бап ЖЕҢІЛДІКТЕР АЛУ ҚҰҚЫҒЫ

VII тараудың түсіндірмесі ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР

30 және 31-баптар КҮШІНЕ ЕНУІ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫСЫН ТОҚТАТУ

Бірінші бөлім

ДАМЫҒАН ЖӘНЕ ДАМУШЫ ЕЛДЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТАРДА ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ БОЛДЫРМАУ ТУРАЛЫ БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ БАПТАРЫ

КОНВЕНЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША МАЗМҰНЫ

Атауы және кіріспесі

I ТАРАУ

Конвенцияның қолданылу аясы

1-бап Қамтылатын тұлғалар

2-бап Қамтылатын салықтар

II ТАРАУ

Анықтамалар

3-бап Жалпы анықтамалар

4-бап Резидент

5-бап Тұрақты мекеме

III ТАРАУ

Табысқа салық салу

6-бап Жылжымайтын мүліктен түсетін табыс

7-бап Кәсіпорынның пайдасы

8-бап Халықаралық теңіз және әуе тасымалдары (А және B нұсқалары)

9-бап Өзара байланысты кәсіпорындар

10-бап Дивидендтер

11-бап Пайыздар

12-бап Роялти

12A-бап Техникалық қызметтер үшін сыйақы

13-бап Капитал өсімі

14-бап Тәуелсіз мердігерлердің қызметтері

15-бап Жалдамалы еңбек қызметтері

16-бап Директорлар мен жоғары лауазымды тұлғалардың сыйақысы

17-бап Ойын-сауық индустриясының қызметкерлері мен спортшылар

18-бап Зейнетақылар және әлеуметтік сақтандыру төлемдері (А және B нұсқалары)

19-бап Мемлекеттік қызмет

20-бап Оқушылар

21-бап Өзге де табыстар

IV ТАРАУ

Капиталға салық салу

22-бап Капитал

V ТАРАУ

Қосарланған салық салуды жою әдістері

23 A-бап Босату әдісі

23 B-бап Салықты есепке жатқызу әдісі

VI ТАРАУ

Арнайы ережелер

24-бап Кемсітпеу

25-бап Өзара келісу рәсімі (А және B нұсқалары)

26-бап Ақпарат алмасу

27-бап Салықтарды өндіріп алуға көмек көрсету

28-бап Дипломатиялық миссиялардың мүшелері және консулдық қызметкерлер

29-бап Жеңілдіктер алу құқығы

VII ТАРАУ

Қорытынды ережелер

30-бап Күшіне енуі

31-бап Қолданысын тоқтату

КОНВЕНЦИЯНЫҢ АТАУЫ

«(А мемлекеті)» мен «(B мемлекеті)» арасындағы табыс пен капиталға салынатын салықтарға қатысты қосарланған салық салуды жою және салық төлеуден жалтару мен салық төлемеудің алдын алу туралы конвенция

КОНВЕНЦИЯНЫҢ КІРІСПЕСІ⁹

(А мемлекеті) және (B мемлекеті),

өздерінің экономикалық қатынастарын одан әрі дамытуға және салық мәселелері бойынша ынтымақтастықты кеңейтуге ниет білдіре отырып,

табыс пен капиталға салынатын салықтарға қатысты қосарланған салық салуды жою және салық төлеуден жалтару немесе салық төлемеу арқылы (оның ішінде осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді үшінші мемлекеттердің резиденттерінің жанама пайдасына алу мақсатында шарттар жасасу арқылы) салық салудан жалтару немесе салық салуды төмендету мүмкіндіктерін туындатпайтын Конвенция жасасуды көздей отырып, төмендегілер туралы уағдаласты:

I тарау. КОНВЕНЦИЯНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУ САЛАСЫ

1-бап

ҚАМТЫЛАТЫН ТҰЛҒАЛАР

1. Осы Конвенция Уағдаласушы мемлекеттердің біреуінің немесе екеуінің де резиденттері болып табылатын тұлғаларға қолданылады.

2. Осы Конвенцияның мақсаттары үшін кез келген Уағдаласушы мемлекеттің салық заңнамасына сәйкес толық немесе ішінара фискалдық тұрғыдан ашық деп танылатын заңды тұлға немесе құрылым алған немесе солар арқылы алынған табыс, осы табыс аталған мемлекеттің салық салу мақсаттары үшін сол мемлекеттің резидентінің табысы ретінде қарастырылатын дәрежеде ғана Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің табысы ретінде қарастырылады.

3. Осы Конвенция Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салуына әсер етпейді, бұған 7-баптың 3-тармағына, 9-баптың 2-тармағына және 19, 20, 23 A [23 B], 24 және 25 A [25 B] және 28-баптарға сәйкес берілетін жеңілдіктер кірмейді.

9 Конвенцияның кіріспесі Уағдаласушы мемлекеттердің конституциялық рәсімдеріне сәйкес жасалады.

2-бап

ҚАМТЫЛАТЫН САЛЫҚТАР

1. Осы Конвенция Уағдаласушы мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бірліктерінің немесе жергілікті билік органдарының атынан алынатын табыс пен капиталға салынатын салықтарға, оларды өндіріп алу тәртібіне қарамастан, қолданылады.

2. Табыс пен капиталға салынатын салықтарға жалпы табыстан, жиынтық капиталдан немесе табыстың не капиталдың жекелеген элементтерінен алынатын барлық салықтар, оның ішінде жылжымалы немесе жылжымайтын мүлікті иеліктен шығару арқылы өткізуден алынған пайдаға салынатын салықтар, кәсіпорындар төлейтін жалақы мен еңбекақының жалпы сомасына салынатын салықтар, сондай-ақ капитал өсіміне салынатын салықтар жатады.

3. Конвенция қолданылатын қолданыстағы салықтарға, атап айтқанда, мыналар жатады:

a) (А мемлекетінде): ................

b) (В мемлекетінде): ................

4. Конвенция қолданыстағы салықтарға қосымша немесе олардың орнына Конвенцияға қол қойылған күннен кейін енгізілген кез келген бірдей немесе едәуір дәрежеде ұқсас салықтарға да қолданылады.

5. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары бір-бірін өздерінің салық заңнамасына енгізілген елеулі өзгерістер туралы хабардар етеді.

II тарау. АНЫҚТАМАЛАР

3-бап

ЖАЛПЫ АНЫҚТАМАЛАР

1. Осы Конвенцияның мақсаттары үшін, егер мәнмәтіннен өзгеше мағына туындамаса:

a) «тұлға» термині кез келген жеке тұлғаны, компанияны немесе тұлғалардың кез келген басқа да бірлестігін білдіреді;

b) «компания» термині кез келген заңды тұлғаны немесе салық салу мақсаттары үшін заңды тұлға ретінде қарастырылатын кез келген құрылымды білдіреді;

c) «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны» және «екінші Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны» терминдері тиісінше Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резидентіне тиесілі кәсіпорынды және екінші Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне тиесілі кәсіпорынды білдіреді;

d) «Халықаралық тасымалдар» термині теңіз немесе әуе көлігімен жүзеге асырылатын кез келген тасымалды білдіреді, бұған теңіз немесе әуе көлігі тек бір Уағдаласушы мемлекеттің ішіндегі пункттер арасында ғана пайдаланылатын және теңіз немесе әуе көлігін пайдаланатын кәсіпорын осы мемлекеттің кәсіпорны болып табылмайтын жағдайлар кірмейді;

e) «құзыретті орган» термині мыналарды білдіреді:

i) (А мемлекетінде): ...............

ii) (В мемлекетінде): .................

f) «азамат» термині мыналарды білдіреді:

i) Уағдаласушы мемлекеттің азаматтығы бар кез келген жеке тұлғаны;

ii) құқықтық мәртебесі Уағдаласушы мемлекетте қолданыстағы заңнамаға негізделген кез келген заңды тұлғаны, серіктестікті немесе бірлестікті.

2. Конвенцияны Уағдаласушы мемлекет кез келген уақытта қолданған кезде, егер мәнмәтіннен өзгеше мағына туындамаса, Конвенцияда анықталмаған кез келген термин осы уақытта Конвенция қолданылатын салықтардың мақсаттары үшін осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес оған берілетін мағынада қолданылады, бұл ретте осы мемлекеттің қолданылатын салық заңнамасына сәйкес берілетін кез келген мағына осы мемлекеттің өзге заңдарына сәйкес осы терминге берілетін мағынадан басым болады.

4-бап

РЕЗИДЕНТ

1. Осы Конвенцияның мақсаттары үшін «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті» термині осы мемлекеттің заңнамасы негізінде осы мемлекетте домицилі, тұрақты тұратын жері, тіркелген жері, басқару орны немесе осыған ұқсас сипаттағы кез келген басқа өлшемшарты бойынша салық салынуға жататын кез келген тұлғаны білдіреді, сондай-ақ осы мемлекеттің өзін және оның кез келген әкімшілік-аумақтық бірлігін немесе жергілікті билік органдарын қамтиды. Сонымен бірге, бұл термин тек осы мемлекеттің көздерінен алынатын табыстарға немесе онда орналасқан капиталға қатысты ғана салық салынатын кез келген тұлғаны қамтымайды.

2. Егер 1-тармақтың ережелеріне сәйкес жеке тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің екеуінің де резиденті болып табылса, оның мәртебесі төмендегідей айқындалады:

a) тұлға тек өзіне тиесілі тұрақты тұрғын үйі орналасқан мемлекеттің резиденті болып есептеледі; егер оның екі мемлекетте де өзіне тиесілі тұрақты тұрғын үйі болса, онда ол өзінің жеке және экономикалық байланыстары неғұрлым тығыз мемлекетінің (өмірлік мүдделер орталығының) резиденті болып есептеледі;

b) егер тұлғаның өмірлік мүдделері орталығы орналасқан мемлекетті анықтау мүмкін болмаса немесе екі мемлекеттің ешқайсысында да оның өзіне тиесілі тұрақты тұрғын үйі болмаса, тұлға тек өзі әдетте тұратын мемлекеттің резиденті болып есептеледі;

c) егер тұлға екі мемлекетте де әдетте тұрса немесе олардың ешқайсысында тұрмаса, онда ол тек өзі азаматы болып табылатын мемлекеттің резиденті болып есептеледі;

c) егер тұлға екі мемлекеттің де азаматы болып табылса немесе олардың ешқайсысының азаматтығы болмаса, Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары бұл мәселені өзара келісім бойынша шешеді.

3. Егер 1-тармақтың ережелеріне сәйкес жеке тұлға болып табылмайтын тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің екеуінің де резиденті болып табылса, Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осындай тұлға Конвенцияның мақсаттары үшін қай Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып есептелетінін өзара келісім бойынша айқындауға ұмтылады, бұл ретте оның нақты басқару орны, тіркелген немесе өзге де жолмен құрылған жері және кез келген басқа да тиісті факторлар ескеріледі. Мұндай келісім болмаған жағдайда, осындай тұлға осы Конвенцияда көзделген қандай да бір салықтық жеңілдіктерді немесе салықтан босатуды пайдалануға құқылы болмайды, бұған Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осындай жеңілдіктер мен босатуларды қандай да бір көлемде және қандай да бір тәртіппен беруге келіскен жағдайлар кірмейді.

5-бап

ТҰРАҚТЫ ӨКІЛДІК

1. Осы Конвенцияның мақсаттары үшін «тұрақты өкілдік» термині кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметі толық немесе ішінара жүзеге асырылатын тұрақты қызмет орнын білдіреді.

2. «Тұрақты өкілдік» термині, атап айтқанда, мыналарды қамтиды:

(a) басқару орны;

(b) филиал;

(c) кеңсе;

(d) фабрика;

(e) шеберхана;

(f) шахта, мұнай немесе газ ұңғымасы, карьер немесе табиғи ресурстарды өндірудің кез келген басқа орны.

3. «Тұрақты өкілдік» термині сондай-ақ мыналарды қамтиды:

a) құрылыс алаңын, құрылыс, монтаждау немесе құрастыру объектісін немесе олармен байланысты қадағалау қызметін, бірақ мұндай алаңға, объектіге немесе қызметке байланысты жұмыстардың ұзақтығы алты айдан асқан жағдайда ғана;

b) кәсіпорынның осы мақсатта жалдайтын қызметкерлері немесе өзге де персоналы арқылы қызметтер көрсетуді, оның ішінде консультациялық қызметтер көрсетуді, бірақ мұндай сипаттағы қызмет Уағдаласушы мемлекетте (бір жобаның немесе өзара байланысты жобалардың шеңберінде) кез келген он екі айлық кезең ішінде жиынтығында 183 күннен асатын кезең немесе кезеңдер бойы жүзеге асырылған жағдайда ғана.

4. Осы баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, «тұрақты өкілдік» термині мыналарды қамтымайды:

a) кәсіпорынға тиесілі бұйымдарды немесе тауарларды тек сақтау немесе көрсету мақсатында пайдаланылатын объектілерді пайдалану;

b) кәсіпорынға тиесілі бұйымдар немесе тауарлар қорын тек сақтау немесе көрсету мақсатында қоймада ұстау;

c) кәсіпорынға тиесілі бұйымдар немесе тауарлар қорын басқа кәсіпорынның өңдеуі үшін ғана қоймада ұстау;

d) кәсіпорын үшін бұйымдар немесе тауарлар сатып алу немесе ақпарат жинау мақсатында ғана тұрақты кеңсені ұстау;

e) кәсіпорынның мүддесі үшін кез келген басқа да дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметті жүзеге асыру мақсатында ғана тұрақты кеңсені ұстау;

f) (a)–(e) тармақшаларында аталған қызмет түрлерінің кез келген үйлесімін жүзеге асыру мақсатында ғана тұрақты кеңсені ұстау, егер осындай үйлесім нәтижесінде тұрақты кеңсенің жалпы қызметі дайындық немесе көмекші сипатта болса.

4.1. 4-тармақ кәсіпорын пайдаланатын немесе иелігінде ұстайтын тұрақты қызмет орнына қолданылмайды, егер сол кәсіпорын немесе онымен тығыз байланысты кәсіпорын сол Уағдаласушы мемлекеттегі дәл сол жерде немесе басқа жерде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса және:

(a) осы орын немесе басқа орын осы баптың ережелеріне сәйкес кәсіпорын немесе онымен тығыз байланысты кәсіпорын үшін тұрақты өкілдік болып табылса; немесе

(b) екі кәсіпорынның бір жерде жүзеге асыратын қызметінің немесе бір кәсіпорынның не тығыз байланысты кәсіпорындардың екі жерде жүзеге асыратын қызметінің үйлесімі нәтижесінде туындайтын жалпы қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болмаса,

бұл ретте екі кәсіпорынның бір жерде немесе бір кәсіпорынның не тығыз байланысты кәсіпорындардың екі жерде жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметі тұтас кәсіпкерлік қызметтің құрамына кіретін өзара толықтырушы функциялар болып табылуға тиіс.

5. Осы баптың 1 және 2-тармақтарының ережелеріне қарамастан, бірақ 7-тармақтың ережелерін ескере отырып, қандай да бір тұлға Уағдаласушы мемлекетте кәсіпорынның атынан әрекет еткен кезде, егер мұндай тұлға:

(a) әдетте кәсіпорын атынан шарттар жасаса немесе әдетте кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөл атқарса және бұл шарттар:

(i) кәсіпорынның атынан жасалса; немесе

(ii) осы кәсіпорынға тиесілі немесе кәсіпорын пайдалануға құқылы мүлікке меншік құқығын беру немесе оны пайдалану құқығын беру туралы болса; немесе

(iii) осы кәсіпорынның қызметтер көрсетуі туралы болса,

егер мұндай тұлғаның қызметі 4-тармақта аталған қызметпен шектелмесе, өйткені егер ол кәсіпкерлік қызметтің тұрақты орны арқылы жүзеге асырылған жағдайда (4.1-тармақ қолданылатын кәсіпкерлік қызметтің тұрақты орнын қоспағанда), осы тармақтың ережелеріне сәйкес мұндай тұрақты орынды тұрақты өкілдікке айналдырмас еді; немесе

(b) мұндай тұлға әдетте шарттар жасамаса және осындай шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөл атқармаса, бірақ осы мемлекетте тауарлар немесе бұйымдар қорын әдетте ұстаса және сол қордан кәсіпорынның атынан тауарларды немесе бұйымдарды тұрақты түрде жеткізіп тұрса,

онда осы кәсіпорын осы мемлекетте осындай тұлға кәсіпорын үшін жүзеге асыратын кез келген қызметке қатысты тұрақты өкілдігі бар деп есептеледі.

6. Осы баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, бірақ 7-тармақтың ережелерін ескере отырып, қайта сақтандыруды қоспағанда, Уағдаласушы мемлекеттің сақтандыру кәсіпорны, егер ол басқа Уағдаласушы мемлекеттің аумағында сақтандыру сыйлықақыларын жинаса немесе сол мемлекетте орналасқан тәуекелдерді қандай да бір тұлға арқылы сақтандырса, сол басқа Уағдаласушы мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп есептеледі.

7. Егер бір Уағдаласушы мемлекетте екінші Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының атынан әрекет ететін тұлға бірінші аталған мемлекетте тәуелсіз агент ретінде кәсіпкерлік қызметпен айналысса және кәсіпорынның атынан өзінің әдеттегі кәсіпкерлік қызметі барысында әрекет етсе, 5 және 6-тармақтар қолданылмайды. Алайда егер тұлға өзі тығыз байланысты бір немесе бірнеше кәсіпорынның атынан ғана немесе дерлік қана әрекет етсе, онда ол осы тармақтың мағынасында мұндай кәсіпорындардың кез келгеніне қатысты тәуелсіз агент болып есептелмейді.

8. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын компанияның екінші Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияны бақылауы немесе оның бақылауында болуы не осы басқа мемлекетте кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруы (тұрақты өкілдік арқылы немесе өзге де жолмен) өздігінен осы компаниялардың кез келгенін екінші компанияның тұрақты өкілдігі деп тануға негіз болмайды.

9. Осы баптың мақсаттары үшін тұлға немесе кәсіпорын, егер барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, олардың біреуі екіншісін бақылайтын болса немесе екеуі де бір тұлғалардың немесе кәсіпорындардың бақылауында болса, кәсіпорынмен тығыз байланысты деп есептеледі. Кез келген жағдайда, егер олардың біреуі екіншісіндегі бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама түрде иелік етсе (немесе компания жағдайында, компанияның дауыс беретін акциялары мен акциялар құнының жиынтық мөлшерінің немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына иелік етсе) не басқа тұлға немесе кәсіпорын осы тұлғадағы және кәсіпорындағы немесе екі кәсіпорындағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама түрде иелік етсе (немесе компания жағдайында, компанияның дауыс беретін акциялары мен акциялар құнының жиынтық мөлшерінің немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына иелік етсе), тұлға немесе кәсіпорын кәсіпорынмен тығыз байланысты деп есептеледі.

III тарау. ТАБЫСТАРҒА САЛЫНАТЫН САЛЫҚ

6-бап

ЖЫЛЖЫМАЙТЫН МҮЛІКТЕН АЛЫНАТЫН ТАБЫС

1. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті екінші Уағдаласушы мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен (ауыл шаруашылығынан немесе орман шаруашылығынан алынатын табысты қоса алғанда) алған табысына сол басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. «Жылжымайтын мүлік» термині осы мүлік орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес оған берілетін мағынаны білдіреді. Кез келген жағдайда бұл термин жылжымайтын мүлікке қатысты мүлікті, ірі қара мал мен ауыл шаруашылығында және орман шаруашылығында пайдаланылатын жабдықтарды, жерге меншік құқығын құрметтеу туралы жалпы құқық ережелері қолданылатын құқықтарды, жылжымайтын мүлікті узуфрукт құқығын және пайдалы қазбалар кен орындарын, минералдық көздерді және басқа да табиғи ресурстарды игергені немесе игеру құқығы үшін төленетін әртүрлі мөлшердегі немесе тұрақты төлемдер алу құқықтарын қамтиды; теңіз, өзен және әуе кемелері жылжымайтын мүлік болып есептелмейді.

3. 1-тармақтың ережелері жылжымайтын мүлікті тікелей пайдаланудан, жалға беруден немесе оны кез келген басқа нысанда пайдаланудан алынатын табысқа да қолданылады.

4. 1 және 3-тармақтардың ережелері кәсіпорынның жылжымайтын мүлкінен алынатын табысқа және тәуелсіз мердігерлердің қызметтер көрсетуі үшін пайдаланылатын жылжымайтын мүліктен алынатын табысқа да қолданылады.

7-бап

КӘСІПОРЫННЫҢ ПАЙДАСЫ

1. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорнының пайдасына, егер бұл кәсіпорын екінші Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты өкілдік арқылы кәсіпкерлік қызметпен айналыспаса, тек осы мемлекетте ғана салық салынады. Егер кәсіпорын жоғарыда аталған кәсіпкерлік қызметпен айналысатын болса, онда кәсіпорынның пайдасына екінші мемлекетте салық салынуы мүмкін, бірақ тек мынадай бөлігінде ғана:

a) осы тұрақты өкілдікке жататын;

b) осы екінші мемлекетте осы тұрақты өкілдік арқылы сатылған тауарлармен бірдей немесе ұқсас сипаттағы бұйымдарды немесе тауарларды сатуға жататын; немесе

c) осы мемлекетте жүзеге асырылатын, осы тұрақты өкілдік арқылы жүзеге асырылатын қызметке бірдей немесе ұқсас сипаттағы басқа кәсіпкерлік қызметке жататын пайдаға.

2. 3-тармақтың ережелерін сақтай отырып, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны екінші Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты өкілдік арқылы кәсіпкерлік қызметпен айналысса, онда әрбір Уағдаласушы мемлекетте осы тұрақты өкілдікке, егер ол дәл осындай немесе ұқсас қызметпен дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда айналысатын және өзінің тұрақты өкілдігі болып табылатын кәсіпорынмен мүлдем тәуелсіз қатынастағы жеке және дербес кәсіпорын болған жағдайда алуы мүмкін пайда жатқызылады.

3. Тұрақты өкілдіктің пайдасын айқындау кезінде тұрақты өкілдіктің кәсіпкерлік қызмет мүддесінде шеккен шығыстарын, оның ішінде тұрақты өкілдік орналасқан мемлекетте немесе басқа жерде шеккен басқарушылық және жалпы әкімшілік шығыстарын шегеруге жол беріледі. Алайда тұрақты өкілдіктің кәсіпорынның бас кеңсесіне немесе оның кез келген басқа кеңсесіне патенттерді немесе басқа құқықтарды пайдаланғаны үшін роялти, гонорар немесе басқа да осыған ұқсас төлемдер түрінде, нақты шығыстарды өтеуге байланысты емес төлемдер, көрсетілген нақты қызметтер немесе басқару үшін комиссиялық төлемдер түрінде, сондай-ақ банктік мекемелерді қоспағанда, тұрақты өкілдікке қарызға берілген ақша сомалары бойынша пайыздар түрінде төлеген сомаларына мұндай шегерімге жол берілмейді. Сол сияқты тұрақты өкілдіктің пайдасын айқындау кезінде тұрақты өкілдікке кәсіпорынның бас кеңсесінен немесе оның кез келген басқа кеңсесінен тиесілі, нақты шығыстарды өтеуге байланысты емес, патенттерді немесе басқа құқықтарды пайдаланғаны үшін роялти, гонорар немесе басқа да осыған ұқсас төлемдер түріндегі, көрсетілген нақты қызметтер немесе басқару үшін комиссиялық төлемдер түріндегі, сондай-ақ банктік мекемелерді қоспағанда, кәсіпорынның бас кеңсесіне немесе оның кез келген басқа кеңсесіне қарызға берілген ақша сомалары бойынша пайыздар түріндегі сомалар есепке алынбайды.

4. Уағдаласушы мемлекетте тұрақты өкілдікке жататын пайданы кәсіпорын пайдасының жалпы сомасын оның әртүрлі бөлімшелері арасында пропорционалды бөлу негізінде айқындау қабылданған дәрежеде, 2-тармақтағы ешбір ереже осы Уағдаласушы мемлекетке салық салынуға жататын пайданы осындай пропорционалды бөлу арқылы, қабылданған тәртіпке сәйкес айқындауға кедергі келтірмейді; дегенмен пайдаланылатын пропорционалды бөлу әдісі осы бапта қамтылған қағидаттарға сәйкес келетін нәтижелерді қамтамасыз етуге тиіс.

5. Алдыңғы тармақтардың мақсаттары үшін тұрақты өкілдікке жататын пайда, егер бұған дәлелді және жеткілікті себеп болмаса, жылдан жылға бірдей әдіспен айқындалады.

6. Егер пайдаға осы Конвенцияның басқа баптарында жеке қарастырылатын табыс баптары кіретін болса, онда осы баптың ережелері аталған баптардың ережелеріне әсер етпейді.

(Ескерту: Тұрақты өкілдіктің кәсіпорын үшін бұйымдар мен тауарларды жай ғана сатып алуы негізінде тұрақты өкілдікке пайда жатқызу керек пе деген мәселе шешілмеген күйінде қалды. Сондықтан бұл мәселе екіжақты келіссөздер барысында шешілуге тиіс.)

Төменде мәтін түпнұсқаның құрылымы, баптардың нөмірленуі, тармақшалары, әріптік белгілері, бос орындары және Markdown форматтауы сақтала отырып, қазақ тіліне аударылды. Бос қалдырылған пайыздық көрсеткіштер өзгеріссіз қалдырылды.

8-бап

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТЕҢІЗ ЖӘНЕ ӘУЕ ТАСЫМАЛДАРЫ

8-бап (А нұсқасы)

1. Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнының халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе көлігін пайдаланудан алатын пайдасына тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

2. 1-тармақтың ережелері қандай да бір бірлестікке, бірлескен кәсіпорынға немесе коммерциялық тасымалдар жөніндегі халықаралық агенттікке қатысудан алынатын пайдаға да қолданылады.

8-бап (Б нұсқасы)

1. Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнының халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе көлігін пайдаланудан алатын пайдасына тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

2. Бір Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнының халықаралық қатынаста теңіз кемелерін пайдаланудан алатын пайдасына, егер мұндай пайдаланудың нәтижесінде екінші Келісуші Мемлекетте жүзеге асырылатын кеме қатынасы қызметі кездейсоқ сипаттан аспайтын болса, тек осы Мемлекетте ғана салық салынады. Егер мұндай қызмет кездейсоқ сипаттан асатын болса, онда мұндай пайдаға осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін. Осы екінші Мемлекетте салық салынуға жататын пайда кәсіпорынның кеме қатынасы операцияларынан алған жалпы таза пайдасын тиісті түрде бөлу негізінде айқындалады. Осындай бөлуге сәйкес есептелген салық кейіннен ___ пайызға азайтылады. (Пайыздық мөлшер екіжақты келіссөздер барысында белгіленеді).

3. 1-тармақтың ережелері қандай да бір бірлестікке, бірлескен кәсіпорынға немесе коммерциялық тасымалдар жөніндегі халықаралық агенттікке қатысудан алынатын пайдаға да қолданылады.

9-бап

ӨЗАРА БАЙЛАНЫСТЫ КӘСІПОРЫНДАР

1. Егер

(a) бір Келісуші Мемлекеттің кәсіпорны екінші Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнын басқаруға, оны бақылауға немесе оның капиталына тікелей немесе жанама түрде қатысатын болса; немесе

(b) бір және сол тұлғалар бір Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнын және екінші Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнын басқаруға, оларды бақылауға немесе олардың капиталына тікелей немесе жанама түрде қатысатын болса,

және кез келген жағдайда осы екі кәсіпорынның коммерциялық немесе қаржылық қатынастарында тәуелсіз кәсіпорындар арасында белгіленуі мүмкін шарттардан өзгеше шарттар көзделген немесе белгіленген болса, онда осындай шарттар болмаған жағдайда осы кәсіпорындардың біреуі алуы мүмкін болған, бірақ мұндай шарттардың болуына байланысты алынбаған кез келген пайда осы кәсіпорынның пайдасына қосылуы және тиісінше салық салынуы мүмкін.

2. Егер Келісуші Мемлекет осы Мемлекеттің кәсіпорнының пайдасына екінші Келісуші Мемлекеттің кәсіпорнына осы екінші Мемлекетте салық салынатын пайданы қосатын болса және оған тиісінше салық салса, әрі осылайша қосылған пайда, егер осы екі кәсіпорын арасындағы қатынастарда көзделген шарттар тәуелсіз кәсіпорындар арасында көзделетін шарттарға ұқсас болған жағдайда, бірінші аталған Мемлекеттің кәсіпорны алуы мүмкін болған пайда болып табылса, онда осы екінші Мемлекет осы пайдадан өзі алатын салық сомасына тиісті түзету енгізеді. Мұндай түзетуді айқындау кезінде Конвенцияның басқа ережелері тиісінше ескерілуге тиіс, ал Келісуші Мемлекеттердің құзыретті органдары қажет болған жағдайда бір-бірімен консультациялар өткізеді.

3. Егер сот, әкімшілік немесе өзге де құқықтық талқылау нәтижесінде 1-тармақтың негізінде пайданы түзету жөніндегі шаралардың салдарынан тиісті кәсіпорындардың біріне жалғандық, өрескел немқұрайлылық немесе міндеттемелерді қасақана орындамау үшін жаза қолдану туралы түпкілікті шешім қабылданса, 2-тармақтың ережелері қолданылмайды.

10-бап

ДИВИДЕНДТЕР

1. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін дивидендтерге екінші Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленген жағдайда, осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Алайда мұндай дивидендтерге дивидендтерді төлейтін компания резиденті болып табылатын Келісуші Мемлекетте де осы Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін, бірақ егер дивидендтердің бенефициарлық меншік иесі екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болса, осылайша алынатын салық:

(a) егер бенефициарлық меншік иесі дивидендтер төлейтін компания капиталының кемінде 25 пайызын дивидендтер төленетін күнді қамтитын 365 күндік кезең ішінде тікелей иеленетін компания (серіктестікті қоспағанда) болса, дивидендтердің жалпы сомасының ___ пайызынан (пайыздық мөлшер екіжақты келіссөздер арқылы белгіленеді) аспауға тиіс (осы кезеңді есептеу мақсаттары үшін акцияларды иеленетін немесе дивидендтер төлейтін компанияның бірігу немесе бөліну арқылы қайта ұйымдастырылуы сияқты корпоративтік қайта ұйымдастырудың тікелей нәтижесі болып табылатын меншік құқығындағы өзгерістер есепке алынбайды);

(b) барлық басқа жағдайларда дивидендтердің жалпы сомасының ___ пайызынан (пайыздық мөлшер екіжақты келіссөздер барысында белгіленеді) аспауға тиіс.

Осы шектеулерді қолдану тәсілі Келісуші Мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі бойынша айқындалады. Осы тармақ дивидендтер төленетін компанияның пайдасына салық салуға әсер етпейді.

3. Осы бапта пайдаланылатын «дивидендтер» термині акциялардан, «жуиссанс» акцияларынан немесе «жуиссанс» құқықтарынан, тау-кен өндіруші компаниялардың акцияларынан, құрылтайшылық акциялардан немесе компанияның міндеттемелері бойынша қандай да бір жауапкершіліксіз оның пайдасының бір бөлігін алуға құқық беретін басқа да құқықтардан алынатын табысты, сондай-ақ дивидендтерді бөлуді жүзеге асыратын компания резиденті болып табылатын Мемлекеттің заңнамасына сәйкес акциялардан алынатын табыспен бірдей салық салу режиміне жататын басқа да корпоративтік құқықтардан алынатын табысты білдіреді.

4. Егер дивидендтердің бенефициарлық меншік иесі болып табылатын және бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға дивидендтер төлейтін компания резиденті болып табылатын екінші Келісуші Мемлекетте онда орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы екінші Мемлекетте онда орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе, әрі дивидендтер төленетін холдинг осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен іс жүзінде байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

5. Егер бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын компания екінші Келісуші Мемлекетте пайда немесе табыс алатын болса, онда осы екінші Мемлекет компания төлейтін дивидендтерге қандай да бір салық сала алмайды, бұған мұндай дивидендтер осы екінші Мемлекеттің резидентіне төленетін немесе дивидендтер төленетін холдинг осы екінші Мемлекетте орналасқан тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен іс жүзінде байланысты болатын жағдайлар кірмейді. Сондай-ақ ол компанияның бөлінбеген пайдасына бөлінбеген пайда салығын сала алмайды, тіпті төленетін дивидендтер немесе бөлінбеген пайда толығымен немесе ішінара осы екінші Мемлекетте туындайтын пайдадан немесе табыстан тұрса да.

11-бап

ПАЙЫЗДАР

1. Бір Келісуші Мемлекетте туындайтын және екінші Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленетін пайыздарға осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Алайда мұндай пайыздарға олар туындайтын Келісуші Мемлекетте де осы Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін, бірақ егер пайыздардың бенефициарлық меншік иесі екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болса, осылайша алынатын салық пайыздардың жалпы сомасының __ пайызынан (пайыз екіжақты келіссөздер барысында айқындалады) аспауға тиіс. Осы шектеуді қолдану тәсілі Келісуші Мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі бойынша айқындалады.

3. Осы бапта пайдаланылатын «пайыздар» термині кепілмен қамтамасыз етілгеніне немесе қамтамасыз етілмегеніне, борышкердің пайдасына қатысу құқығын беретіндігіне немесе бермейтіндігіне қарамастан, барлық түрдегі борыштық талаптар бойынша алынатын табысты және, атап айтқанда, мемлекеттік бағалы қағаздардан, сондай-ақ облигациялардан немесе борыштық қолхаттардан алынатын табысты, оның ішінде осындай бағалы қағаздарға, облигацияларға немесе борыштық қолхаттарға байланысты сыйлықақылар мен ынталандыру төлемдерін білдіреді. Осы баптың мақсаттары үшін төлемді кешіктіргені үшін қолданылатын айыппұл санкциялары пайыздар болып есептелмейді.

4. Егер пайыздардың бенефициарлық меншік иесі болып табылатын және бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға пайыздар туындайтын екінші Келісуші Мемлекетте онда орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы Мемлекетте онда орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе, ал пайыздар төленетін борыштық міндеттеме іс жүзінде:

а) осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен; немесе

b) 7-баптың 1-тармағының с) тармақшасында аталған кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайларда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

5. Егер төлеуші Келісуші Мемлекеттің резиденті болса, пайыздар осы Келісуші Мемлекетте туындаған болып есептеледі. Алайда пайыздарды төлейтін тұлға Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатындығына немесе табылмайтындығына қарамастан, егер оның Келісуші Мемлекетте пайыздар төленетін берешектің туындауына себеп болған тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және бұл пайыздар осындай тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе, онда бұл пайыздар тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан Мемлекетте туындаған болып есептеледі.

6. Егер төлеуші мен бенефициарлық меншік иесінің арасындағы ерекше қатынастарға немесе олардың екеуінің қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастарға байланысты пайыздар төленетін борыштық талапқа қатысты пайыздар сомасы осындай қатынастар болмаған жағдайда төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасында келісуге болатын сомадан асып кетсе, онда осы баптың ережелері тек соңғы аталған сомаға ғана қолданылады. Мұндай жағдайда төлемдердің артық бөлігі осы Конвенцияның басқа ережелерін тиісінше ескере отырып, әрбір Келісуші Мемлекеттің заңнамасына сәйкес бұрынғысынша салық салуға жатады.

12-бап

РОЯЛТИ

1. Бір Келісуші Мемлекетте туындайтын және екінші Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленетін роялтиге осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Алайда мұндай роялтиге олар туындайтын Келісуші Мемлекетте де осы Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін, бірақ егер роялтидің бенефициарлық меншік иесі екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болса, осылайша алынатын салық роялтидің жалпы сомасының ____ пайызынан (пайыз екіжақты келіссөздер барысында айқындалады) аспауға тиіс. Осы шектеуді қолдану тәсілі Келісуші Мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі бойынша айқындалады.

3. Осы бапта пайдаланылатын «роялти» термині кез келген әдебиет, өнер және ғылыми шығармаға, оның ішінде кинофильмдерге немесе радио және телехабар тарату үшін пайдаланылатын пленкалар мен дыбыс жазбаларына қатысты авторлық құқықтарды, патенттерді, тауар белгілерін, сызбаларды немесе модельдерді, жоспарларды, құпия формулаларды немесе процестерді пайдаланғаны немесе пайдалану құқығын бергені үшін, не өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдаланғаны немесе пайдалану құқығын бергені үшін, не өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат үшін сыйақы ретінде алынатын кез келген түрдегі төлемдерді білдіреді.

4. Егер роялтидің бенефициарлық меншік иесі болып табылатын және бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға роялти туындайтын екінші Келісуші Мемлекетте онда орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы Мемлекетте онда орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе, ал роялти төленетін құқық немесе мүлік іс жүзінде:

а) осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен; немесе

b) 7-баптың 1-тармағының с) тармақшасында аталған кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайларда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

5. Егер төлеуші осы Мемлекеттің резиденті болса, роялти Келісуші Мемлекетте туындаған болып есептеледі. Алайда роялтиді төлейтін тұлға Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатындығына немесе табылмайтындығына қарамастан, егер оның Келісуші Мемлекетте роялти төлеу жөніндегі міндеттеменің туындауына себеп болған тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және бұл роялти осындай тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе, онда бұл роялти тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан Мемлекетте туындаған болып есептеледі.

6. Егер төлеуші мен бенефициарлық меншік иесінің арасындағы ерекше қатынастарға немесе олардың екеуінің қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастарға байланысты роялти төленетін пайдалану, құқық немесе ақпаратқа қатысты роялти сомасы осындай қатынастар болмаған жағдайда төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасында келісуге болатын сомадан асып кетсе, онда осы баптың ережелері тек соңғы аталған сомаға ғана қолданылады. Мұндай жағдайда төлемдердің артық бөлігі осы Конвенцияның басқа ережелерін тиісінше ескере отырып, әрбір Келісуші Мемлекеттің заңнамасына сәйкес бұрынғысынша салық салуға жатады.

12А-бап

ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕР ҮШІН СЫЙАҚЫ

1. Бір Келісуші Мемлекетте туындайтын және екінші Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленетін техникалық қызметтер үшін сыйақыға осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. 14-баптың ережелеріне қарамастан және 8, 16 және 17-баптардың ережелерін ескере отырып, Келісуші Мемлекетте туындайтын техникалық қызметтер үшін төлемдерге олар туындайтын Келісуші Мемлекетте де және осы Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін, бірақ егер төлемдердің бенефициарлық меншік иесі екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болса, осылайша алынатын салық төлемдердің жалпы сомасының ___ пайызынан аспауға тиіс [пайыз екіжақты келіссөздер арқылы белгіленеді].

3. Осы бапта пайдаланылатын «техникалық қызметтер үшін сыйақы» термині басқарушылық, техникалық немесе консультациялық сипаттағы кез келген қызметке ақы төлеу есебінен жүзеге асырылатын кез келген төлемді білдіреді, бұған мынадай жағдайлар кірмейді:

(a) төлемді жүзеге асыратын тұлғаның қызметкеріне төленетін төлем;

(b) оқу орнында оқытқаны немесе оқу орнында білім алғаны үшін төленетін төлем; немесе

(c) жеке тұлғаның жеке пайдалануға арналған қызметтер үшін төлейтін төлемі.

4. Егер техникалық қызметтер үшін төлемнің бенефициарлық меншік иесі болып табылатын және бір Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға техникалық қызметтер үшін төлем туындайтын екінші Келісуші Мемлекетте осы екінші Мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы екінші Келісуші Мемлекетте осы екінші Мемлекетте орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз жеке қызметтер көрсетсе, әрі техникалық қызметтер үшін сыйақы іс жүзінде:

(a) осындай тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен; немесе

(b) 7-баптың 1-тармағының

(c) тармақшасында көрсетілген кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды.

Мұндай жағдайларда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

5. Осы баптың мақсаттары үшін 6-тармақты ескере отырып, егер төлеуші осы Мемлекеттің резиденті болса немесе сыйақыны төлейтін тұлға Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатындығына немесе табылмайтындығына қарамастан, оның Келісуші Мемлекетте сыйақы төлеу жөніндегі міндеттеменің туындауына байланысты тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және мұндай жағдайда төлем жөніндегі міндеттемені осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база көтерсе, техникалық қызметтер үшін сыйақы осы Келісуші Мемлекетте туындаған болып есептеледі.

6. Осы баптың мақсаттары үшін, егер төлеуші осы Мемлекеттің резиденті бола отырып, екінші Келісуші Мемлекетте осы екінші Мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы екінші Мемлекетте орналасқан тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсетсе және сыйақы төлеу жөніндегі осындай міндеттеме осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтелсе, техникалық қызметтер үшін сыйақы осы Келісуші Мемлекетте туындамаған болып есептеледі.

7. Егер техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеуші мен оның бенефициарлық меншік иесінің арасындағы ерекше қатынастарға немесе олардың екеуінің қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастарға байланысты, сыйақы төленетін қызметтерді ескере отырып, сыйақы сомасы осындай қатынастар болмаған жағдайда төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасында келісілетін сомадан асып кетсе, осы баптың ережелері тек соңғы аталған сомаға ғана қолданылады. Мұндай жағдайда сыйақының артық бөлігі осы Конвенцияның басқа ережелерін тиісінше ескере отырып, әрбір Келісуші Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салуға жатады.

13-бап

КАПИТАЛДЫҢ ӨСІМІ

1. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті 6-бапта аталған және екінші Келісуші Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлікті иеліктен шығару арқылы өткізуден алған өсімге осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Бір Келісуші Мемлекеттің кәсіпорны екінші Келісуші Мемлекетте иеленетін тұрақты мекеменің мүлкінің бір бөлігін құрайтын жылжымалы мүлікті немесе бір Келісуші Мемлекеттің резидентіне екінші Келісуші Мемлекетте тәуелсіз жеке қызметтер көрсету үшін берілген тұрақты базаға жататын жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге, оның ішінде осындай тұрақты мекемені (жеке немесе бүкіл кәсіпорынмен бірге) немесе осындай тұрақты базаны иеліктен шығарудан алынған өсімге осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

3. Халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланатын Келісуші Мемлекеттің кәсіпорны осындай теңіз немесе әуе кемелерін не осындай теңіз немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алатын пайдасына тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

4. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті акцияларды немесе серіктестіктегі үлестер немесе трасттағы қатысу үлестері сияқты салыстырмалы қатысу құқықтарын иеліктен шығарудан пайда алатын болса, егер иеліктен шығару алдындағы 365 күн ішінде кез келген уақытта осы акциялар немесе салыстырмалы қатысу құқықтары өз құнының 50 пайызынан астамын тікелей немесе жанама түрде 6-бапта айқындалған және осы екінші Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен алған болса, мұндай пайдаға екінші Келісуші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

5. 4-тармақ қолданылатын пайдадан басқа, бір Келісуші Мемлекеттің резиденті басқа Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның акцияларын немесе серіктестіктегі немесе трасттағы үлестер сияқты салыстырмалы қатысу құқықтарын иеліктен шығарудан пайда алатын болса, егер иеліктен шығарушы тарап осындай иеліктен шығаруға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта осы компанияның немесе ұйымның капиталының кемінде ___ пайызын (пайыздық мөлшер екіжақты келіссөздер арқылы белгіленеді) тікелей немесе жанама түрде иеленген болса, мұндай пайдаға осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

6. 1, 2, 3, 4 және 5-тармақтарда аталғандардан басқа кез келген мүлікті иеліктен шығарудан алынған пайдаға тек иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын Келісуші Мемлекетте ғана салық салынады.

14-бап

ТӘУЕЛСІЗ МЕРДІГЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ

1. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті кәсіптік қызметтер көрсету немесе тәуелсіз сипаттағы қызметтің басқа түрлерін жүзеге асыру арқылы алған табысына тек осы Мемлекетте ғана салық салынады, бұған мұндай табысқа екінші Келісуші Мемлекетте де салық салынуы мүмкін болатын мынадай жағдайлар кірмейді:

(a) егер оған екінші Келісуші Мемлекетте өз қызметін жүзеге асыру мақсатында тұрақты база тұрақты түрде берілетін болса; бұл жағдайда осы екінші Келісуші Мемлекетте тек осы тұрақты базаны пайдалану арқылы алынған табысқа жататын бөлігіне ғана салық салынуы мүмкін; немесе

(b) егер оның тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде екінші Келісуші Мемлекетте болу мерзімі немесе мерзімдері жиынтығында 183 күнді немесе одан да көп күнді құрайтын болса; бұл жағдайда осы екінші Мемлекетте тек оның осы Мемлекеттегі қызметінен алынған табыстың бөлігіне ғана салық салынуы мүмкін.

2. «Кәсіптік қызметтер» терминіне, атап айтқанда, тәуелсіз ғылыми, әдеби, көркем, білім беру немесе оқытушылық қызмет, сондай-ақ дәрігерлердің, заңгерлердің, инженерлердің, сәулетшілердің, стоматологтардың және бухгалтерлердің тәуелсіз қызметі кіреді.

15-бап

ЖАЛДАМАЛЫ ЖҰМЫСТАН АЛЫНАТЫН ТАБЫС

1. 16, 18 және 19-баптардың ережелерін сақтай отырып, бір Келісуші Мемлекеттің резиденті жалдамалы жұмысына байланысты алатын жалақысына, еңбекақысына және басқа да осыған ұқсас сыйақы түрлеріне, егер жалдамалы жұмыс екінші Келісуші Мемлекетте жүзеге асырылмаса, тек осы Мемлекетте ғана салық салынады. Егер жалдамалы жұмыс осылайша екінші Мемлекетте жүзеге асырылатын болса, онда осы жұмыс үшін алынатын сыйақыға осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. 1-тармақтың ережелеріне қарамастан, бір Келісуші Мемлекеттің резиденті екінші Келісуші Мемлекетте жүзеге асырылатын жалдамалы жұмысы үшін алатын сыйақысына тек бірінші аталған Мемлекетте ғана салық салынады, егер:

a) алушының осы екінші Мемлекетте кез келген тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын он екі айлық кезең ішіндегі болу мерзімі немесе мерзімдері жиынтығында 183 күннен аспаса; және

b) сыйақы басқа Мемлекеттің резиденті болып табылмайтын жұмыс беруші тарапынан немесе оның атынан төленсе; және

c) сыйақы жұмыс берушінің басқа Мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесінің немесе тұрақты базасының есебінен төленбесе.

3. Осы баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, бір Келісуші Мемлекеттің резиденті теңіз немесе әуе кемесінің штаттық экипажының мүшесі ретінде жалдамалы жұмысқа байланысты алатын және халықаралық қатынаста пайдаланылатын теңіз немесе әуе кемесінің бортында жүзеге асырылатын жұмысы үшін алатын сыйақысына, егер ол екінші Келісуші Мемлекеттің аумағында ғана пайдаланылатын теңіз немесе әуе кемесінің бортында жүзеге асырылмаса, тек бірінші аталған Мемлекетте ғана салық салынады.

16-бап

ДИРЕКТОРЛАР МЕН ЖОҒАРҒЫ ЛАУАЗЫМДЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ СЫЙАҚЫЛАРЫ

1. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның директорлар кеңесінің мүшесі ретінде алатын директорлардың сыйақыларына және басқа да осыған ұқсас төлемдерге осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Бір Келісуші Мемлекеттің резиденті екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияда жоғары басшылық лауазымын атқаратын лауазымды тұлға ретінде алатын жалақысына, еңбекақысына және басқа да осыған ұқсас сыйақы түрлеріне осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

17-бап

ОЙЫН-САУЫҚ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІ МЕН СПОРТШЫЛАР

1. 14 және 15-баптардың ережелеріне қарамастан, бір Келісуші Мемлекеттің резиденті екінші Келісуші Мемлекетте жүзеге асырылатын өзінің жеке қызметінен кәсіби орындаушы ретінде, мысалы, театр, кино, радио немесе теледидар әртісі, музыкант немесе спортшы ретінде алатын табысына осы екінші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Егер кәсіби орындаушының немесе спортшының тиісті кәсіби мәртебесіне сәйкес жүзеге асырылатын жеке қызметінен алынатын табысты оның өзі емес, басқа тұлға алатын болса, 7, 14 және 15-баптардың ережелеріне қарамастан, мұндай табысқа кәсіби орындаушының немесе спортшының қызметі жүзеге асырылатын Келісуші Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

18-бап

ЗЕЙНЕТАҚЫЛАР ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САҚТАНДЫРУ БОЙЫНША ТӨЛЕМДЕР

18-бап (А нұсқасы)

1. 19-баптың 2-тармағының ережелерін сақтай отырып, өткен еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде бір Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленетін зейнетақыларға және басқа да осыған ұқсас сыйақыларға тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

2. 1-тармақтың ережелеріне қарамастан, Келісуші Мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бірлігінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде төленетін зейнетақылар мен басқа да төлемдерге тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

18-бап (В нұсқасы)

1. 19-баптың 2-тармағының ережелерін сақтай отырып, өткен еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде бір Келісуші Мемлекеттің резидентіне төленетін зейнетақыларға және басқа да осыған ұқсас сыйақыларға осы Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Алайда мұндай зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыларға, егер төлемді осы екінші Мемлекеттің резиденті немесе онда орналасқан тұрақты мекеме жүзеге асырса, екінші Келісуші Мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

3. 1 және 2-тармақтардың ережелеріне қарамастан, Келісуші Мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бірлігінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде төленетін зейнетақылар мен басқа да төлемдерге тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

19-бап

МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТ

1. a) Келісуші Мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бірлігі немесе жергілікті билік органы жеке тұлғаға осы Мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бірлігіне немесе билік органына көрсеткен қызметтері үшін төлейтін жалақыға, еңбекақыға және басқа да осыған ұқсас сыйақыға тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

b) Алайда мұндай жалақыға, еңбекақыға және басқа да осыған ұқсас сыйақыға, егер қызметтер

осы екінші Мемлекетте көрсетілсе, ал жеке тұлға осы Мемлекеттің резиденті болып табылса және:

i) осы Мемлекеттің азаматы болса; немесе

ii) осы Мемлекеттің резиденті мәртебесін тек қызмет көрсету мақсатында ғана алмаған болса,

тек екінші Келісуші Мемлекетте ғана салық салынады.

2. a) 1-тармақтың ережелеріне қарамастан, Келісуші Мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бірлігі немесе жергілікті билік органы не олар құрған қорлардың есебінен жеке тұлғаға осы Мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бірлігіне немесе билік органына көрсеткен қызметтері үшін төленетін зейнетақыларға және басқа да осыған ұқсас сыйақыларға тек осы Мемлекетте ғана салық салынады.

b) Алайда егер жеке тұлға осы екінші Мемлекеттің резиденті немесе азаматы болса, мұндай зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыларға тек екінші Келісуші Мемлекетте ғана салық салынады.

3. 15, 16, 17 және 18-баптардың ережелері Келісуші Мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бірлігі немесе жергілікті билік органы жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметке байланысты көрсетілген қызметтерге қатысты жалақыға, еңбекақыға, зейнетақыға және басқа да осыған ұқсас сыйақыға қолданылады.

20-бап

ОҚУШЫЛАР

Келісуші Мемлекеттердің біріне келгенге дейін екінші Келісуші Мемлекеттің резиденті болған және бірінші аталған Мемлекетте тек оқу немесе кәсіптік даярлық мақсатында жүрген оқушыға, тағылымдамадан өтушіге немесе практикантқа тұру, оқу немесе кәсіптік даярлық шығындарын төлеу мақсатында алынатын төлемдер, егер мұндай төлемдер осы Мемлекеттің шегінен тыс орналасқан көздерден жүзеге асырылса, осы екінші Мемлекетте салық салуға жатпайды.

21-бап

БАСҚА ДА КІРІСТЕР

1. Осы Конвенцияның алдыңғы баптарында қарастырылмаған, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алатын кірістердің баптары, олардың туындау орнына қарамастан, тек осы мемлекетте ғана салық салуға жатады.

2. 1-тармақтың ережелері, егер осындай кірісті алушы Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті бола отырып, басқа Уағдаласушы мемлекетте онда орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе осы басқа мемлекетте онда орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе және кіріс төленетін құқық немесе мүлік осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен нақты байланысты болса, 6-баптың 2-тармағында айқындалған жылжымайтын мүліктен алынатын кірісті қоспағанда, кіріске қатысты қолданылмайды. Бұл жағдайда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

3. Осы баптың 1 және 2-тармақтарының ережелеріне қарамастан, осы Конвенцияның алдыңғы баптарында қарастырылмаған және Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алатын, басқа Уағдаласушы мемлекетте туындайтын кірістерге осы басқа мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

**IV ТАРАУ

КАПИТАЛҒА САЛЫҚ САЛУ**

22-бап

КАПИТАЛ

1. 6-бапта сөз болатын, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резидентіне тиесілі және басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлік түріндегі капиталға осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

2. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты мекемеге тиесілі кәсіпорын мүлкінің бір бөлігін құрайтын жылжымалы мүлік түріндегі капиталға немесе Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резидентіне тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсету мақсатында басқа Уағдаласушы мемлекетте берілген тұрақты базаға жататын жылжымалы мүлікке осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

3. Халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланатын Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының осындай теңіз немесе әуе кемелерімен және осындай теңіз немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты жылжымалы мүлікпен ұсынылған капиталына тек осы мемлекетте ғана салық салынады.

[4. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде резиденттігі бар тұлғаның капиталындағы барлық басқа элементтерге тек осы мемлекетте ғана салық салынады].

(Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің капиталының барлық басқа элементтеріне салық салу мәселесі екіжақты келіссөздер барысында шешіледі. Егер келіссөздерге қатысушы тараптар Конвенцияға капиталға салық салу туралы бапты енгізу туралы шешім қабылдаса, оларға осы жерде көрсетілген 4-тармақтың тұжырымдамасын немесе капитал орналасқан мемлекеттің қалауына қарай салық салуды көздейтін тұжырымдаманы пайдалану туралы шешім қабылдау қажет болады).

**V ТАРАУ

ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ ЖОЮ ӘДІСТЕРІ**

23 А-бап

БОСАТУ ӘДІСІ

1. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынуы мүмкін кіріс алса немесе капиталға иелік етсе (осы ережелер басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салуға тек кірістің сол мемлекеттің резиденті алған кіріс болып табылуына немесе капиталдың сол мемлекеттің резидентіне тиесілі капитал болып табылуына байланысты ғана жол беретін жағдайларды қоспағанда), онда бірінші аталған мемлекет 2 және 3-тармақтардың ережелерін сақтай отырып, осындай кірісті немесе капиталды салықтан босатады.

2. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті 10, 11, 12 және 12А баптарының ережелеріне сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынуы мүмкін кірістердің баптарын алса, онда бірінші аталған мемлекет осы резиденттің кірісіне салынатын салықтан осы басқа мемлекетте төленетін салық сомасына баламалы соманы шегеруге мүмкіндік береді. Алайда мұндай шегерімнің сомасы шегерім жасалғанға дейін есептелген салықтың осы басқа мемлекетте алынған кірістер баптарына тиесілі бөлігінен аспауға тиіс.

3. Егер осы Конвенцияның қандай да бір ережесіне сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алған кіріс немесе оған тиесілі капитал осы мемлекетте салықтан босатылса, онда бұл мемлекет осы резиденттің кірісінің немесе капиталының қалған бөлігіне салынатын салық сомасын есептеу кезінде салықтан босатылған кірісті немесе капиталды ескере алады.

4. 1-тармақтың ережелері, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алған кіріске немесе оған тиесілі капиталға қатысты басқа Уағдаласушы мемлекет осы Конвенцияның ережелерін осындай кірісті немесе капиталды салықтан босату үшін қолданса немесе осындай кіріске 10, 11, 12 немесе 12А баптарының 2-тармағының ережелерін қолданса, қолданылмайды; соңғы жағдайда бірінші аталған мемлекет 2-тармақта көзделген салық шегеріміне рұқсат береді.

23 B-бап

САЛЫҚТЫ ЕСЕПКЕ АЛУ ӘДІСІ

1. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынуы мүмкін кіріс алса немесе капиталға иелік етсе (осы ережелер басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салуға тек кірістің сол мемлекеттің резиденті алған кіріс болып табылуына немесе капиталдың сол мемлекеттің резидентіне тиесілі капитал болып табылуына байланысты ғана жол беретін жағдайларды қоспағанда), онда бірінші аталған мемлекет осы резиденттің кірісіне салынатын салықтан осы басқа мемлекетте төленетін табыс салығының сомасына баламалы соманы шегеруге; сондай-ақ осы резиденттің капиталына салынатын салықтан осы басқа мемлекетте төленетін капитал салығының сомасына баламалы соманы шегеруге мүмкіндік береді. Алайда кез келген жағдайда мұндай шегерімнің сомасы шегерім жасалғанға дейін есептелген табыс салығының немесе капитал салығының осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін кіріске немесе капиталға, мән-жайларға қарай, тиесілі бөлігінен аспауға тиіс.

2. Егер осы Конвенцияның қандай да бір ережесіне сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алған кіріс немесе оған тиесілі капитал осы мемлекетте салықтан босатылса, онда бұл мемлекет осы резиденттің кірісінің немесе капиталының қалған бөлігіне салынатын салық сомасын есептеу кезінде салықтан босатылған кірісті немесе капиталды ескере алады.

**VI ТАРАУ

АРНАЙЫ ЕРЕЖЕЛЕР**

24-бап

КЕМСІТУГЕ ЖОЛ БЕРМЕУ

1. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматтары басқа Уағдаласушы мемлекетте осындай жағдайларда, атап айтқанда резиденттікке қатысты, осы басқа мемлекеттің азаматтарына қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салумен және тиісті талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы салық салуға ұшырамауға және оларға салық салуға байланысты қандай да бір өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы талаптар қойылмауға тиіс. 1-баптың ережелеріне қарамастан, бұл ереже сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға қатысты қолданылады.

2. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатын азаматтығы жоқ адамдар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысында осындай жағдайларда, атап айтқанда резиденттікке қатысты, тиісті мемлекеттің азаматтарына қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салумен және тиісті талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы салық салуға ұшырамауға және оларға салық салуға байланысты қандай да бір өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы талаптар қойылмауға тиіс.

3. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты мекемеге салық салу осы басқа мемлекетте ұқсас қызметті жүзеге асыратын осы басқа мемлекеттің кәсіпорындарына салық салудан кем емес қолайлы болуға тиіс. Бұл ереже Уағдаласушы мемлекеттердің бірін екінші Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне азаматтық мәртебесі немесе отбасылық міндеттемелері негізінде салық салу мақсаттары үшін өз резиденттеріне беретін қандай да бір жеке жеңілдіктерді, жәрдемақыларды және шегерімдерді беруге міндеттейді деп түсіндірілмеуге тиіс.

4. 9-баптың 1-тармағының, 11-баптың 6-тармағының немесе 12-баптың 6-тармағының ережелері қолданылатын жағдайларды қоспағанда, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны Уағдаласушы мемлекеттердің екінші бірінің резидентіне төлейтін пайыздар, роялти және басқа да төлемдер осындай кәсіпорынның салық салынатын пайдасын айқындау мақсатында, егер олар бірінші аталған мемлекеттің резидентіне төленген болса, қолданылатын шарттармен бірдей шарттарда шегерімге жатқызылуға тиіс. Осыған ұқсас түрде Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорнының Уағдаласушы мемлекеттердің екінші бірінің резидентіне берешегі осындай кәсіпорынның салық салынатын капиталын айқындау мақсатында, егер ол бірінші аталған мемлекеттің резидентіне тиесілі болса, қолданылатын шарттармен бірдей шарттарда шегерімге жатқызылуға тиіс.

5. Капиталы толық немесе ішінара Уағдаласушы мемлекеттердің екінші бірінің бір немесе бірнеше резидентіне тиесілі немесе олар тікелей не жанама түрде бақылайтын Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорындарына бірінші аталған мемлекетте осы бірінші аталған мемлекеттің басқа ұқсас кәсіпорындарына қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салумен және тиісті талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы салық салынбауға және оларға салық салуға байланысты қандай да бір өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы талаптар қойылмауға тиіс.

6. 2-баптың ережелеріне қарамастан, осы баптың ережелері кез келген түрдегі және сипаттағы салықтарға қатысты қолданылады.

25-бап

ӨЗАРА КЕЛІСУ РӘСІМІ

25-бап (А нұсқасы)

1. Егер қандай да бір тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де әрекеттері нәтижесінде өзіне осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салынуда немесе салынуы мүмкін деп есептесе, ол осы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген құқықтық қорғау құралдарына қарамастан, өз ісін өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қарауына немесе, егер оның ісі 24-баптың 1-тармағының қолданысына жататын болса, өзі азаматы болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қарауына бере алады. Іс осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соққан әрекеттер туралы алғашқы хабарлама алынған сәттен бастап үш жыл ішінде қарауға ұсынылуға тиіс.

2. Құзыретті орган осы Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау мақсатында, егер оған ұсынылған қарсылықтарды негізді деп тапса және өзі қанағаттанарлық шешім қабылдай алмаса, істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен өзара келісім арқылы шешуге күш салады. Қол жеткізілген кез келген келісім Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген мерзімдерге қарамастан іске асырылады.

3. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осы Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын кез келген қиындықтарды немесе күмәндарды өзара келісім арқылы шешуге күш салады. Олар сондай-ақ осы Конвенцияда көзделмеген жағдайларда қосарланған салық салуды жоюға қатысты бір-бірімен консультациялар жүргізе алады.

4. Алдыңғы тармақтардың мәніне сәйкес келісімге қол жеткізу мақсатында Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары бір-бірімен тікелей, оның ішінде өздері немесе олардың өкілдері қатысатын бірлескен комиссия шеңберінде байланыса алады. Құзыретті органдар консультациялар барысында осы бапта көзделген өзара келісу рәсімін іске асырудың тиісті екіжақты рәсімдерін, шарттарын, тәсілдері мен әдістерін әзірлейді.

25-бап (B нұсқасы)

1. Егер қандай да бір тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де әрекеттері нәтижесінде өзіне осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салынуда немесе салынуы мүмкін деп есептесе, бұл тұлға осы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген құқықтық қорғау құралдарына қарамастан, өз ісін өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қарауына немесе, егер оның ісі 24-баптың 1-тармағының қолданысына жататын болса, өзі азаматы болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қарауына бере алады. Іс осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соққан әрекеттер туралы алғашқы хабарлама алынған сәттен бастап үш жыл ішінде қарауға ұсынылуға тиіс.

2. Құзыретті орган осы Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау мақсатында, егер оған ұсынылған қарсылықтарды негізді деп тапса және өзі қанағаттанарлық шешім қабылдай алмаса, істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен өзара келісім арқылы шешуге күш салады. Қол жеткізілген кез келген келісім Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген мерзімдерге қарамастан іске асырылады.

3. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осы Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын кез келген қиындықтарды немесе күмәндарды өзара келісім арқылы шешуге күш салады. Олар сондай-ақ осы Конвенцияда көзделмеген жағдайларда қосарланған салық салуды жоюға қатысты бір-бірімен консультациялар жүргізе алады.

4. Алдыңғы тармақтардың мәніне сәйкес келісімге қол жеткізу мақсатында Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары бір-бірімен тікелей, оның ішінде өздері немесе олардың өкілдері қатысатын бірлескен комиссия шеңберінде байланыса алады. Құзыретті органдар консультациялар барысында осы бапта көзделген өзара келісу рәсімін іске асырудың тиісті екіжақты рәсімдерін, шарттарын, тәсілдері мен әдістерін әзірлейді.

5. Егер

a) 1-тармаққа сәйкес тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де әрекеттері нәтижесінде өзіне осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салынуда немесе салынуы мүмкін екендігі туралы ісін Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің құзыретті органының қарауына ұсынса; және

b) құзыретті органдар 2-тармаққа сәйкес осы істі шешу жөнінде өзара келісімге осы істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қарауына ұсынған күннен бастап үш жыл ішінде қол жеткізе алмаса,

осы істен туындайтын реттелмеген кез келген мәселелер, егер құзыретті органдардың кез келгені мұны талап етсе, төрелікке берілуге тиіс. Істі қарауға ұсынған тұлға мұндай талап туралы хабардар етіледі. Дегенмен, егер осы мәселелер бойынша шешімді осы мемлекеттердің кез келгенінің соты немесе әкімшілік соты қабылдаған болса, реттелмеген мұндай мәселелер төрелікке берілмеуге тиіс. Төрелік шешім екі мемлекет үшін де міндетті болып табылады және егер екі құзыретті орган осы шешім туралы хабарламаны алғаннан кейін алты ай ішінде өзге шешімге келіспесе немесе осы істің тікелей қатысы бар тұлға төрелік шешімді іске асыру көзделетін өзара келісімге келісімін бермесе, осы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген мерзімдерге қарамастан орындалуға жатады. Осы тармақтың ережелерін қолдану тәртібі Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі бойынша айқындалады.

26-бап

АҚПАРАТ АЛМАСУ

1. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осы Конвенцияның ережелерін іске асыру немесе Уағдаласушы мемлекеттердің атынан не олардың әкімшілік-аумақтық бөлімшелерінің немесе жергілікті билік органдарының атынан алынатын кез келген түрдегі және сипаттағы салықтарға қатысты Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасын қолдану немесе оның орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдалы болуы мүмкін ақпаратпен алмасады, бұл ретте осындай заңнама негізінде салық салу Конвенцияға қайшы келмеуге тиіс. Атап айтқанда, Уағдаласушы мемлекетке осындай салықтардан жалтарудың немесе салық төлеуден жалтаруға қарсы күрестің алдын алу шараларын қабылдауға мүмкіндік беретін ақпарат алмасу жүзеге асырылады. Ақпарат алмасу 1 және 2-баптармен шектелмейді.

2. 1-тармақтың негізінде Уағдаласушы мемлекеттердің бірі алған кез келген ақпарат осы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес алынған ақпарат сияқты құпия болып есептеледі және ол тек 1-тармақта айтылған салықтарды есептеумен немесе жинаумен, оларды өндіріп алу жөніндегі шешімдерді орындауды қамтамасыз етумен немесе мәжбүрлеп орындату мақсатында қудалаумен, не осындай салықтарға қатысты апелляцияларды қараумен немесе көрсетілген қызметті қадағалаумен айналысатын тұлғаларға немесе органдарға (соттар мен әкімшілік органдарды қоса алғанда) ғана жария етіледі. Мұндай тұлғалар немесе органдар бұл ақпаратты тек аталған мақсаттарда ғана пайдаланады. Олар бұл ақпаратты ашық сот талқылаулары барысында немесе сот шешімдерінде жария ете алады. Жоғарыда айтылғандарға қарамастан, Уағдаласушы мемлекет алған ақпарат, егер екі мемлекеттің де заңнамасы мұндай ақпаратты өзге мақсаттарда пайдалануға мүмкіндік берсе және ақпараттың көзі болып табылатын Мемлекеттің құзыретті органы мұндай пайдалануға рұқсат етсе, басқа мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін.

3. 1 және 2-тармақтардың ережелері ешбір жағдайда Уағдаласушы мемлекеттердің біріне мынадай міндеттемелер жүктейді деп түсіндірілмеуге тиіс:

a) осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасы мен әкімшілік практикасына қайшы келетін әкімшілік шараларды қабылдау;

b) осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына немесе әдеттегі әкімшілік практикасына сәйкес қолжетімсіз болып табылатын ақпаратты ұсыну;

c) қандай да бір сауда, іскерлік, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе кәсіптік құпияны не сауда процесін ашатын ақпаратты немесе жария етілуі мемлекеттік саясаттың мүдделеріне (ordre public) қайшы келетін ақпаратты ұсыну.

4. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі осы баптың негізінде ақпарат сұратса, екінші Уағдаласушы мемлекет өз салықтық мақсаттары үшін мұндай ақпаратқа мұқтаж болмаса да, сұратылған ақпаратты алу үшін өз иелігіндегі ақпарат жинау шараларын пайдаланады. Алдыңғы сөйлемде қамтылған міндеттеме 3-тармақта белгіленген шектеулерге бағынады, алайда мұндай шектеулер ешбір жағдайда Уағдаласушы мемлекетке ақпарат беруден тек оның мұндай ақпаратқа мұқтаж еместігі негізінде бас тартуға мүмкіндік береді деп түсіндірілмеуге тиіс.

5. 3-тармақтың ережелері ешбір жағдайда Уағдаласушы мемлекеттерге ақпараттың банктің, басқа қаржы мекемесінің, номиналды ұстаушының немесе агент не фидуциарий ретінде әрекет ететін тұлғаның иелігінде болуы не оның тұлғаның меншік иесі ретіндегі мүдделеріне қатысты болуы негізінде ғана ақпарат беруден бас тартуға мүмкіндік береді деп түсіндірілмеуге тиіс.

6. Құзыретті органдар консультациялар барысында 1-тармақтың негізінде ақпарат алмасу жүзеге асырылатын мәселелерге қатысты тиісті тәсілдер мен әдістерді әзірлейді.

27-бап

САЛЫҚТАРДЫ ӨНДІРУГЕ КӨМЕК КӨРСЕТУ¹⁰

1. Уағдаласушы мемлекеттер салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алуда бір-біріне өзара көмек көрсетеді. Мұндай көмек көрсету 1 және 2-баптармен шектелмейді. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары өзара келісім бойынша осы бапты қолдану тәртібі туралы уағдаласа алады.

2. Осы баптың мәнмәтініндегі «салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алу» термині Уағдаласушы мемлекеттердің немесе олардың әкімшілік-аумақтық бөлімшелерінің не жергілікті билік органдарының атынан алынатын кез келген түрдегі және сипаттағы салықтардың төленуге тиісті кез келген сомасын білдіреді, бірақ мұндай салықтарды алу Конвенцияға немесе Уағдаласушы мемлекеттер арасында қолданыстағы басқа құжаттарға қайшы келмеуге тиіс, сондай-ақ осы соманың пайыздарын, әкімшілік айыппұлдарды және оны өндіріп алуға немесе сақтап қалуға арналған шығындарды қамтиды.

3. Егер Уағдаласушы мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегі осы мемлекеттің заңдарына сәйкес мәжбүрлеп өндіріп алынуы мүмкін болса және мерзімі өткен осы салықтар бойынша борышкер сол кезде осы мемлекеттің заңдарына сәйкес оларды өндіріп алуға кедергі келтіре алмайтын тұлға болып табылса, онда осы мемлекеттің құзыретті органының өтініші бойынша мерзімі өткен салықтар бойынша мұндай берешек екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының берешекті өндіріп алу мақсатында орындауына қабылданады. Мұндай салық төлемдері бойынша берешек осы екінші мемлекетте өзінің салықтарын мәжбүрлеп өндіріп алу және жинау жағдайларына қолданылатын заңдарының ережелеріне сәйкес, аталған салық төлемдері бойынша берешек осы екінші мемлекеттің алдындағы берешек болғандай етіп өндіріп алынады.

4. Егер Уағдаласушы мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегі осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес оны өндіріп алуды қамтамасыз ету мақсатында сақтау шараларын қабылдауға болатын берешек болып табылса, онда осы мемлекеттің құзыретті органының сұрау салуы бойынша салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алу туралы талап сақтау шараларын қабылдау мақсатында екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының орындауына қабылданады. Бұл екінші мемлекет аталған салық төлемдері бойынша берешекті сақтау шараларын өзінің заңнамасының ережелеріне сәйкес, осы салық төлемдері бойынша берешек осы екінші мемлекеттің берешегі болғандай етіп қабылдайды, тіпті мұндай шаралар қабылданған кезде аталған салық төлемдері бойынша берешек бірінші аталған мемлекеттің заңнамасына сәйкес мәжбүрлеп өндіріп алынбауы мүмкін болса немесе борышкер оларды өндіріп алуға кедергі келтіруге құқығы бар тұлға болып табылса да.

5. 3 және 4-тармақтардың ережелеріне қарамастан, 3 немесе 4-тармақтардың мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекет өндіріп алуға қабылдаған салық төлемдері бойынша берешек осы мемлекетте уақыт бойынша ешқандай шектеулерге немесе өзінің сипатына байланысты осы мемлекеттің заңдарына сәйкес қандай да бір салық төлемдері бойынша берешекке берілетін басымдыққа ие болмайды. Бұдан басқа, Уағдаласушы мемлекет 3 немесе 4-тармақтардың мақсаттары үшін өндіріп алуға қабылдаған салық төлемдері бойынша берешекке осы басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңдарына сәйкес осындай берешекке қолданылатын қандай да бір басымдық берілмейді.

6. Уағдаласушы мемлекеттің салықтар бойынша мерзімі өткен берешегінің бар-жоғына, негізділігіне немесе сомасына қатысты басқа Уағдаласушы мемлекеттің сотында немесе әкімшілік органдарында іс қарау қозғалмайды.

7. Егер кез келген уақытта, Уағдаласушы мемлекет 3 немесе 4-тармаққа сәйкес өтініш жасағаннан кейін және екінші Уағдаласушы мемлекет тиісті салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алып, бірінші аталған мемлекетке аударғанға дейін тиісті салық төлемдері бойынша берешек тоқтатылса:

a) 3-тармаққа сәйкес, бірінші аталған мемлекеттің заңдарына сәйкес мәжбүрлеп өндіріп алынуы мүмкін және сол кезде осы мемлекеттің заңдарына сәйкес оны өндіріп алуға кедергі келтіре алмайтын тұлға борышкер болып табылатын бірінші аталған мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегіне қатысты өтініш түскен жағдайда; немесе

b) 4-тармаққа сәйкес, бірінші аталған мемлекеттің заңдарына сәйкес оны өндіріп алуды қамтамасыз ету мақсатында сақтау шараларын қабылдауға болатын осы мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегіне қатысты өтініш түскен жағдайда, бірінші аталған мемлекеттің құзыретті органы бұл факт туралы екінші мемлекеттің құзыретті органына дереу хабарлайды және екінші мемлекеттің қалауы бойынша бірінші аталған мемлекет өз өтінішін тоқтата тұрады немесе кері қайтарып алады.

8. Осы баптың ережелері ешбір жағдайда Уағдаласушы мемлекетке мынадай міндеттемелер жүктейді деп түсіндірілмеуге тиіс:

a) осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңдары мен әкімшілік практикасына қайшы келетін әкімшілік шараларды жүзеге асыру;

b) мемлекеттік саясатқа (ordre public) қайшы келетін шараларды жүзеге асыру;

c) егер басқа Уағдаласушы мемлекет өзінің заңдарына немесе әкімшілік практикасына сәйкес көзделген барлық ақылға қонымды өндіріп алу немесе сақтау шараларын (қарастырылып отырған жағдайға байланысты) қабылдамаған болса, көмек көрсету;

d) егер осы мемлекеттің әкімшілік шығындары басқа Уағдаласушы мемлекет алуға тиіс пайдадан шамадан тыс асып түсетіні анық болса, көмек көрсету.

¹⁰ Кейбір елдерде осы бапта көзделген көмек түріне ұлттық заңнамаға сәйкес тыйым салынуы немесе саяси не әкімшілік сипаттағы себептер бойынша негізсіз деп танылуы мүмкін немесе кейбір елдер осы көмек түрінің қолданылу аясын шектеуді талап етуі мүмкін, мысалы, салық жүйелері немесе салықтық әкімшілендіруі ұқсас елдерге немесе осы Конвенцияның қолданылу аясына енгізілген салықтарға қатысты. Осы себепті бұл бап Конвенцияға әрбір мемлекет осы бапқа қатысты түсініктеменің 1-тармағында сипатталған факторлардың негізінде басқа мемлекет алатын салықтарды өндіріп алуда өзара көмек көрсету туралы уағдаласа алатыны жөнінде қорытындыға келген жағдайда ғана енгізілуге тиіс.

28-бап

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ МИССИЯЛАРДЫҢ МҮШЕЛЕРІ ЖӘНЕ КОНСУЛДЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР

Осы Конвенциядағы ешбір ереже жалпы халықаралық құқық нормаларына немесе арнайы келісімдердің ережелеріне сәйкес дипломатиялық миссиялардың мүшелері мен консулдық қызметкерлерге берілетін салықтық артықшылықтарға әсер етпейді.

29-бап

ЖЕҢІЛДІКТЕРГЕ ҚҰҚЫҚ¹¹

1. Егер осы бапта өзгеше көзделмесе, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті, егер осы резидент 2-тармақта айқындалғандай, жеңілдік берілуге тиіс уақыт сәтінде «білікті тұлға» болып табылмаса, осы Конвенцияға сәйкес өзгеше жағдайда берілетін жеңілдікке (4-баптың 3-тармағында, 9-баптың 2-тармағында немесе 25-бапта көзделген жеңілдіктен басқа) құқығы жоқ.

2. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті, егер осы Конвенцияға сәйкес оған өзгеше жағдайда жеңілдік берілетін болса, сол уақытта резидент мынадай тұлғалардың бірі болып табылған жағдайда білікті тұлға болып есептеледі:

(a) жеке тұлға;

(b) Уағдаласушы мемлекет немесе оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесі не жергілікті билік органы немесе осы мемлекеттің, саяси бөлімшенің немесе жергілікті биліктің агенттігі немесе органы;

(c) компания немесе басқа ұйым, егер осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде оның акцияларының негізгі класы (және кез келген пропорционалды емес акциялар класы) бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында тұрақты түрде сатылса және мына талаптардың бірі орындалса:

(i) оның акцияларының негізгі класы негізінен компания немесе ұйым резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасқан бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында сатылса; немесе

(ii) компанияның немесе ұйымның негізгі басқару және бақылау орны өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасса;

(d) компания, егер:

(i) осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде компанияның дауыс беру құқықтарының және акциялары құнының жиынтық санының (және акциялардың кез келген пропорционалды емес санатының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының) кемінде 50 пайызы тікелей немесе жанама түрде осы тармақтың c) тармақшасына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар бес немесе одан аз компанияға немесе ұйымға тиесілі болса, бұл ретте жанама иелену жағдайында әрбір аралық меншік иесі осы Конвенцияға сәйкес жеңілдік сұратылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті немесе білікті аралық меншік иесі болуға тиіс; және

(ii) осы Конвенция бойынша 10-бапқа сәйкес жеңілдіктерді қоспағанда, компанияның жалпы табысының және тексерілетін топтың осы уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы табысының 50 пайызынан азы тікелей немесе жанама түрде осы Конвенциямен қамтылатын салықтар мақсаттары үшін компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте осы салық салынатын кезеңде шегерімге жататын төлемдер түрінде осы Конвенцияның a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға төленсе немесе есептелсе (бірақ қызметтер немесе материалдық мүлік үшін әдеттегі қызмет барысында нарықтық жағдайларда жасалатын төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар бойынша төлемдер есепке алынбайды);

(e) жеке тұлға болып табылмайтын тұлға, ол:

(i) [әрбір Уағдаласушы мемлекетте бар тиісті коммерциялық емес ұйымдардың келісілген сипаттамасы] болып табылса,

(ii) 3-баптың 1-тармағындағы танылған зейнетақы қоры анықтамасының (i) тармақшасы қолданылатын танылған зейнетақы қоры болып табылса, бұл ретте осы тұлғадағы бенефициарлық үлестердің 50 пайызынан астамы кез келген Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын жеке тұлғаларға тиесілі болуға тиіс немесе осы тұлғадағы бенефициарлық үлестердің [___ пайызынан] астамы кез келген Уағдаласушы мемлекеттің немесе мынадай талаптар орындалатын кез келген басқа мемлекеттің резиденттері болып табылатын жеке тұлғаларға тиесілі болуға тиіс:

(A) осы басқа мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғалар осы басқа мемлекет пен осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктер талап етілетін мемлекет арасында жасалған табысқа қосарланған салық салуды болдырмау туралы жан-жақты конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алуға құқылы; және

(B) осы Конвенцияның 10 және 11-баптарында аталған табысқа қатысты, егер осы тұлға осы басқа мемлекеттің резиденті болса және басқа конвенцияның барлық жеңілдіктерін алуға құқылы болса, ол осындай конвенцияға сәйкес осы Конвенцияға сәйкес қолданылатын мөлшерлемеден кем емес төмен мөлшерлеме бойынша салық салу құқығына ие болар еді; немесе

(iii) 3-баптың 1-тармағындағы танылған зейнетақы қоры анықтамасының (ii) тармақшасы қолданылатын танылған зейнетақы қоры болып табылса, бұл ретте ол алдыңғы тармақшада аталған ұйымдардың немесе тетіктердің пайдасына қаражатты инвестициялау үшін ғана немесе дерлік тек осы мақсатта құрылған және басқарылатын болуға тиіс;

(f) жеке тұлға болып табылмайтын тұлға, егер:

(i) осы уақытта және осы уақытты қамтитын он екі айлық кезеңнің кемінде жарты күнінде осы Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын және осы Конвенцияның a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар тұлғалар осы тұлғаның акцияларының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының (және акциялардың кез келген пропорционалды емес класының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының) кемінде 50 пайызын тікелей немесе жанама түрде иеленсе, бұл ретте жанама иелену жағдайында әрбір аралық меншік иесі білікті аралық меншік иесі болуға тиіс; және

(ii) тұлғаның жалпы табысының 50 пайызынан азы және тексерілетін топтың осы уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы табысының 50 пайызынан азы осы тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте осы Конвенциямен қамтылатын салықтар мақсаттары үшін шегерімге жататын төлемдер түрінде тікелей немесе жанама түрде осы тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға төленсе немесе есептелсе (бірақ қызметтер немесе материалдық мүлік үшін әдеттегі қызмет барысында нарықтық жағдайларда жасалатын төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар бойынша төлемдер есепке алынбайды); немесе

(g) [ұжымдық инвестициялық тетіктерге қатысты ықтимал ереже];

3.(a) Бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті, ол 2-тармаққа сәйкес білікті тұлға болып табылатынына қарамастан, егер ол бірінші аталған мемлекетте белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысса (резиденттің өз есебінен инвестицияларды жүзеге асыру немесе басқару жөніндегі қызметінен басқа, егер мұндай қызмет банк, сақтандыру компаниясы немесе тиісінше тіркелген бағалы қағаздар дилері жүзеге асыратын банктік, сақтандыру қызметі немесе бағалы қағаздармен операциялар жөніндегі қызмет болып табылмаса, [Уағдаласушы мемлекеттер осындай деп тануға келіскен банктерге ұқсас қаржы мекемелерінің тізбесін көрсету]), және басқа мемлекетте алынған табыс осы қызметтің нәтижесі болып табылса немесе онымен байланысты болса, басқа Уағдаласушы мемлекетте алынған табысқа қатысты осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы. Осы баптың мақсаттары үшін «бизнесті белсенді жүргізу» термині кәсіпкерлік қызметтің мынадай түрлерін немесе олардың кез келген үйлесімін қамтымайды:

(i) холдингтік компания ретінде қызмет ету;

(ii) компаниялар тобына жалпы қадағалау немесе басқаруды жүзеге асыру;

(iii) топтық қаржыландыруды ұсыну (оның ішінде ақша қаражатын біріктіру); немесе

(iv) инвестицияларды жүзеге асыру немесе оларды басқару, егер мұндай қызмет банк [Уағдаласушы мемлекеттер осындай деп тануға келіскен банктерге ұқсас қаржы мекемелерінің тізбесін көрсету], сақтандыру кәсіпорны немесе тіркелген бағалы қағаздар саудагері тарапынан өзінің әдеттегі қызметі барысында осындай тұлға ретінде жүзеге асырылмаса.

(b) Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті осы резиденттің басқа Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметінен табыс алса немесе басқа мемлекетте туындайтын табысты байланысты тұлғадан алса, a) тармақшасында сипатталған талаптар осындай табысқа қатысты, егер осы табыс байланысты болатын бірінші аталған мемлекетте резидент жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызмет резиденттің немесе осындай байланысты тұлғаның басқа Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асыратын дәл сондай немесе оны толықтыратын кәсіпкерлік қызметіне қатысты елеулі болып табылған жағдайда ғана орындалған деп есептеледі. Кәсіпкерлік қызметтің осы тармақтың мақсаттары үшін елеулі болып табылатыны туралы мәселе барлық фактілер мен мән-жайлар негізінде шешіледі.

(c) Осы тармақты қолдану мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне қатысты байланысты тұлғалар жүзеге асыратын қызмет осындай резидент жүзеге асыратын қызмет ретінде қарастырылады.

4.[Туынды жеңілдіктер деп аталатын жеңілдіктерді көздейтін норма. Толық нұсқадан кейінгі конвенциядағы туынды жеңілдіктер туралы тармақты қалай тұжырымдау керектігі мәселесі төмендегі түсініктемеде қарастырылады].

5. Тікелей және жанама еншілес компанияларынан және осындай компаниядан тұратын көпұлтты компаниялар тобы үшін бас компания функцияларын орындайтын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания, осы резиденттің білікті тұлға болып табылатынына қарамастан, өзінің көпұлтты компаниялар тобы мүшелері төлейтін дивидендтер мен пайыздарға қатысты осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы. Компания осы мақсат үшін бас компания болып есептеледі, тек мынадай талаптар орындалған жағдайда:

(a) осындай компанияның негізгі басқару және бақылау орны өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасқан;

(b) көпұлтты компаниялар тобы кемінде төрт мемлекетте резидент болып табылатын және белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысатын компаниялардан тұрады, әрі осы төрт мемлекеттің әрқайсысында (немесе төрт мемлекет тобында) жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет топтың жалпы табысының кемінде 10 пайызын қамтамасыз етеді;

(c) осындай компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттен басқа кез келген мемлекетте қызметін жүзеге асыратын көпұлтты компаниялар тобының кәсіпорындары топтың жалпы табысының 50 пайызынан азын қамтамасыз етеді;

(d) осындай компанияның жалпы табысының 25 пайызынан аспайтын бөлігі басқа Уағдаласушы мемлекеттен түседі;

(e) осындай компанияға өзінің резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте осы баптың 3-тармағында көрсетілген тұлғаларға қолданылатын табыс салығы салу қағидалары қолданылады; және

(f) осындай компанияның жалпы табысының 50 пайызынан азы және тексерілетін топтың жалпы табысының 50 пайызынан азы тікелей немесе жанама түрде осы Конвенциямен қамтылатын салықтар мақсаттары үшін компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте шегерімге жататын төлемдер түрінде осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға төленеді немесе есептеледі (бірақ әдеттегі қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін нарықтық жағдайларда жасалатын төлемдер немесе осындай компанияға қатысты байланысты тұлға болып табылмайтын банк алдындағы қаржылық міндеттемелерге қатысты төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар бойынша төлемдер есепке алынбайды).

Егер осы тармақтың b), c) немесе d) тармақшаларының талаптары тиісті салық кезеңіне қатысты орындалмаса, олар алдыңғы төрт салық кезеңіндегі жалпы табысты орташалау кезінде талап етілетін арақатынастар сақталған жағдайда орындалған болып есептеледі.

6. Егер Уағдаласушы мемлекеттің резиденті осы баптың 2-тармағының ережелеріне сәйкес білікті тұлға болып табылмаса және 3, 4 немесе 5-тармақтарға сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы болмаса, осы баптың алдыңғы ережелеріне сәйкес оған жеңілдіктер беруден бас тартылған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы соған қарамастан осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді немесе табыстың немесе капиталдың нақты бір бабына қатысты жеңілдіктерді осы Конвенцияның мақсаты мен нысанын ескере отырып бере алады. Алайда бұл тек осындай резидент осы Конвенция бойынша жеңілдіктер алуды өзінің құрылуының, сатып алынуының немесе сақталуының, сондай-ақ өз операцияларын жүргізуінің негізгі мақсаттарының бірі етпегенін құзыретті органға дәлелдеген жағдайда ғана мүмкін болады. Осы тармаққа сәйкес басқа мемлекеттің резиденті өтініш жасаған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы осы өтінішті қанағаттандыру немесе қабылдамау алдында сол басқа мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізеді.

7. Осы және осы баптың алдыңғы тармақтарының мақсаттары үшін:

(a) «танылған қор биржасы» термині мыналарды білдіреді:

(i) [қол қою кезінде келісілген қор биржаларының тізбесі]; және

(ii) Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары келіскен кез келген басқа қор биржасы;

(b) компаниялар болып табылмайтын ұйымдарға қатысты «акциялар» термині акциялармен салыстырылатын үлестерді білдіреді;

(c) «акциялардың негізгі класы» термині компанияның немесе ұйымның дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының көпшілігін білдіретін жағдайда, компанияның немесе ұйымның жай немесе қарапайым акцияларын білдіреді. Егер жай немесе қарапайым акциялардың ешбір класы компанияның немесе ұйымның дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының көпшілігін білдірмесе, «акциялардың негізгі класы» — жиынтығында дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының көпшілігін білдіретін кластар;

(d) екі тұлға, егер олардың біреуі екінші тұлғаның бенефициарлық үлесінің кемінде 50 пайызына (немесе компания жағдайында компания акцияларының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының кемінде 50 пайызына) тікелей немесе жанама түрде иелік етсе немесе басқа тұлға әрбір тұлғаның бенефициарлық үлесінің кемінде 50 пайызына (немесе компания жағдайында компания акцияларының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық санының кемінде 50 пайызына) тікелей немесе жанама түрде иелік етсе, «байланысты тұлғалар» болып табылады. Кез келген жағдайда, егер барлық тиісті фактілер мен мән-жайларға сүйене отырып, олардың біреуі екіншісін бақылайтын болса немесе екеуі де бір тұлғаның немесе тұлғалардың бақылауында болса, тұлға басқа тұлғамен байланысты болып есептеледі.

(e) «баламалы бенефициар» термині мынаны білдіреді:

(i) кез келген мемлекеттің резиденті, мынадай талаптар орындалған жағдайда:

(A) резидент осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер сұратылатын Уағдаласушы мемлекет пен осы мемлекет арасында жасалған табысқа қосарланған салық салуды болдырмау туралы жан-жақты конвенцияда көзделген барлық жеңілдіктерді 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына мәні жағынан ұқсас ережелер негізінде алуға құқылы немесе, егер сұратылатын жеңілдік резиденттің көпұлтты компаниялар тобының мүшесі төлейтін пайыздарға немесе дивидендтерге қатысты болса, резидент осы баптың 5-тармағына мәні жағынан ұқсас ережелерге сәйкес осындай конвенция бойынша жеңілдіктер алуға құқылы, бұл ретте, егер осындай конвенцияда жеңілдіктерді шектеу туралы егжей-тегжейлі бап болмаса, мұндай конвенция 2-тармақтың a), b), c) және e) тармақшаларының ережелері (оның ішінде осындай тармақшалардағы өлшемшарттарды қолдануға қатысты анықтамалар) осы конвенцияда қамтылғандай қолданылады; және

(B) 1) 10, 11, 12 немесе 12A-баптарда аталған табысқа қатысты, егер резидент осындай табысты тікелей алса, резидент осындай Конвенцияға, ішкі заңнаманың ережесіне немесе кез келген халықаралық келісімге сәйкес осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер сұратылатын табысқа қатысты қолданылатын мөлшерлемеден төмен немесе оған тең салық мөлшерлемесі бойынша салық салу құқығына ие болар еді. 4-тармаққа сәйкес дивидендтерге қатысты 10-бапта көзделген жеңілдіктерді талап ететін компанияға қатысты осы тармақшаның мақсаттары үшін:

(I) егер резидент жеке тұлға болса, ал компания өзінің резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте дивидендтер төленетін табысты қалыптастырған қызметке ұқсас немесе оны толықтыратын қызметке қатысты елеулі болып табылатын белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса, онда мұндай жеке тұлға компания ретінде қарастырылады. Жеңілдіктер алуға өтініш білдірген компанияға қатысты байланысты тұлға болып табылатын тұлға жүзеге асыратын қызмет осындай компания жүзеге асыратын қызмет ретінде есептеледі. Кәсіпкерлік қызметтің елеулі болып табылатыны туралы мәселе барлық фактілер мен мән-жайлар негізінде шешіледі; және

(II) егер резидент компания болса (оның ішінде компания ретінде қарастырылатын жеке тұлға), резиденттің дивидендтер төлейтін компания капиталына жанама иелік етуі тікелей иелік ету ретінде қарастырылады, бұл резиденттің осы Конвенцияға сәйкес қолданылатын мөлшерлемеден төмен немесе оған тең салық мөлшерлемесіне құқығы бар-жоғын анықтау үшін қажет; немесе

(2) осы Конвенцияның 7, 13 немесе 21-баптарында аталған табыс бабына қатысты резидент осындай Конвенцияға сәйкес осы Конвенцияға сәйкес сұратылатын жеңілдіктерден кем емес тиімді жеңілдіктер алуға құқылы; және

(C) резидент осы бөлімшенің A) және B) тармақтарының талаптарын қанағаттандыра алатынына қарамастан, егер табыс бабы осы Конвенция бойынша жеңілдіктер алуға 4-тармаққа сәйкес өтініш білдіретін компания орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес фискалдық тұрғыдан ашық деп есептелетін ұйым арқылы алынған болса, егер резидент 4-тармаққа сәйкес жеңілдіктер сұрататын компания емес, өзі осы табыс алынатын ұйымға иелік еткен жағдайда, табыс 1-баптың 2-тармағына ұқсас ережеге сәйкес резиденттің табысы ретінде қарастырылмайтын болса, онда мұндай резидент осы табыс бабына қатысты баламалы бенефициар болып есептелмейді;

(ii) осы баптың 4-тармағына сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес барлық жеңілдіктерді алуға құқығы бар резидент немесе, егер сұратылатын жеңілдік резиденттің көпұлтты компаниялар тобының мүшесі төлейтін пайыздарға немесе дивидендтерге қатысты болса, 5-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар резидент, бұл ретте 5-тармақта сипатталған резидент тікелей осындай пайыздарды немесе дивидендтерді алған жағдайда, ол осы Конвенцияға сәйкес 4-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияға қолданылатын мөлшерлемеден төмен немесе оған тең салық мөлшерлемесі бойынша салық салу құқығына ие болуға тиіс; немесе

(iii) осы Конвенция бойынша жеңілдіктер сұратылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) немесе e) тармақшалары негізінде осы Конвенция бойынша барлық жеңілдіктерді алуға құқығы бар резидент, бұл ретте 4-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға өтініш білдіретін компания акцияларының (және акциялардың кез келген пропорционалды емес класының) дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық саны 25 пайыздан аспауға тиіс;

(f) «пропорционалды емес акциялар класы» термині Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын компанияның немесе ұйымның акционерге басқа Уағдаласушы мемлекеттен компанияның нақты активтері немесе қызметі нәтижесінде алынған табысқа дивидендтер, өтеу кезіндегі төлемдер немесе өзге де тәсілдер арқылы пропорционалды емес мөлшерде қатысу құқығын беретін кез келген акциялар класын білдіреді;

g) компанияның немесе ұйымның «негізгі басқару және бақылау орны» ол резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте мынадай жағдайларда ғана орналасқан болып есептеледі:

(i) компанияның немесе ұйымның жоғары лауазымды тұлғалары мен жоғары басшылығы компанияның немесе ұйымның және оның тікелей және жанама еншілес компанияларының стратегиялық, қаржылық және операциялық саясаты бойынша шешімдердің басым көпшілігін қабылдау үшін күнделікті жауапты болса және қызметкерлер осы шешімдерді дайындау мен қабылдауға қажетті күнделікті қызметті басқа кез келген мемлекетке қарағанда көбінесе осы Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырса; сондай-ақ

(ii) осындай жоғары лауазымды тұлғалар мен жоғары басқарушы қызметкерлер компанияның немесе ұйымның және оның тікелей және жанама еншілес компанияларының стратегиялық, қаржылық және операциялық саясаты бойынша шешімдердің басым көпшілігін қабылдау үшін күнделікті жауапты болса, ал осындай тұлғалардың қызметкерлері осындай шешімдерді дайындау мен қабылдауға қажетті күнделікті қызметтің басым бөлігін кез келген басқа компанияның немесе ұйымның лауазымды тұлғалары мен қызметкерлеріне қарағанда көбірек жүзеге асырса;

h) «білікті аралық меншік иесі» термині мынадай аралық меншік иесін білдіреді:

(i) Уағдаласушы мемлекетте осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер сұратылатын мемлекетте табысқа қосарланған салық салуды болдырмау туралы жан-жақты конвенция қолданыста болатын мемлекеттің резиденті; немесе

(ii) 2-тармақтың d) немесе f) тармақшаларына немесе 4-тармаққа сәйкес өлшемшартты қолдана отырып, оның Конвенция бойынша жеңілдіктер алуға құқығы бар-жоғын айқындайтын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті.

i) «тексерілетін топ» термині 2-тармақтың d) немесе f) тармақшасына не 4 немесе 5-тармаққа сәйкес Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар-жоғын анықтау үшін критерий қолданылатын Уағдаласушы мемлекеттің резидентін («тексерілетін резидент»), сондай-ақ мынадай талаптарға сәйкес келетін кез келген компанияны немесе тұрақты мекемені білдіреді:

(i) тексерілетін резидентпен бірге пайданы немесе залалды топ мүшелері арасында бөлуге мүмкіндік беретін салықтық шоғырландыруға, фискалдық бірлікке немесе осыған ұқсас режимге қатысушы ретінде қатысатын; немесе

(ii) тиісті салық кезеңінде топтық немесе залалды бөлудің өзге де режиміне сәйкес тексерілетін резидентпен залалды бөлісетін;

j) «жалпы табыс» термині жеңілдіктер берілетін уақытты қамтитын салық кезеңі үшін тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес айқындалған жалпы түсімді білдіреді. Алайда тұлға тауарларды өндіруді немесе сатуды қамтитын кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жағдайларды қоспағанда, «жалпы табыс» мұндай жалпы түсімді білдіреді, ал егер тұлға қаржылық емес қызметтер көрсету жөніндегі кәсіпкерлік қызметпен айналысатын болса, «жалпы табыс» осындай түсімді қалыптастыруға жұмсалған тікелей шығындарды шегергендегі жалпы түсімді білдіреді, мынадай шарттармен:

(i) осы Конвенцияның 10-бабына сәйкес жеңілдіктерді айқындауға қатысты жағдайларды қоспағанда, жалпы табыс тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте шегерімдер немесе өзге де тәсілдер арқылы салықтан нақты босатылған дивидендтердің бір бөлігін қамтымайды; сондай-ақ

(ii) салық салынуға жататын дивидендтердің бір бөлігін қоспағанда, тексерілетін топтың жалпы пайдасы тексерілетін топ ішіндегі компаниялар арасындағы операцияларды есепке алмайды;

8. (a) Егер

(i) бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны екінші Уағдаласушы мемлекеттен табыс алса және бірінші аталған Уағдаласушы мемлекет бұл табысты үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекемеге жататын пайда ретінде қарастырса; және

(ii) осы тұрақты мекемеге жататын пайда бірінші аталған мемлекетте салық салудан босатылса,

осы Конвенция бойынша жеңілдіктер үшінші юрисдикцияда осы табыс бабына салынатын салық бірінші аталған мемлекетте осы тұрақты мекеме орналасқан жағдайда осы табыс бабына салынатын салықтың 60 пайызынан аз болатын табыстың кез келген бабына қатысты қолданылмайды. Бұл ретте аталған сома [мөлшерлеме екіжақты негізде айқындалады] осы табыс бабының сомасынан аспауға тиіс. Мұндай жағдайда осы тармақтың ережелері қолданылатын кез келген табыс Конвенцияның кез келген басқа ережелеріне қарамастан, екінші мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес салық салуға жатады.

(b) Осы тармақтың алдыңғы ережелері басқа мемлекетте алынған табыс тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын белсенді кәсіпкерлік қызметтің нәтижесі болып табылатын немесе осындай қызметпен байланысты болған жағдайда қолданылмайды (егер мұндай қызмет банк, сақтандыру кәсіпорны немесе бағалы қағаздармен сауда жасауға тіркелген дилер жүзеге асыратын банктік, сақтандыру немесе бағалы қағаздармен операциялар жөніндегі қызмет болмаса, кәсіпорынның өз қаражаты есебінен инвестицияларды жүзеге асыру, басқару немесе жай ғана сақтау жөніндегі қызмет бұған жатпайды).

(c) Егер осы тармақтың алдыңғы ережелеріне сәйкес осы Конвенция бойынша жеңілдіктерден Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алған табыс бабына қатысты бас тартылса, екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы осы резиденттің өтініші бойынша, егер мұндай резиденттің осы тармақтың талаптарын орындамау себептерін (мысалы, залалдардың болуын) ескере отырып, осындай жеңілдіктер беруді негізді деп таныса, осы табыс бабына қатысты жеңілдіктерді, соған қарамастан, бере алады. Алдыңғы сөйлемге сәйкес өтініш жолданған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы өтінішті қанағаттандыру немесе одан бас тарту туралы шешім қабылдағанға дейін екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізеді.

9. Осы Конвенцияның басқа ережелеріне қарамастан, егер барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, осы жеңілдікті алу кез келген келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі болды деген қорытынды жасауға негіздер болса және мұндай келісім немесе мәміле тікелей немесе жанама түрде осы жеңілдікті алуға алып келсе, табыс немесе капитал бабына қатысты осы Конвенция бойынша жеңілдік берілмейді. Бұл ретте, егер осындай мән-жайларда жеңілдікті беру осы Конвенцияның тиісті ережелерінің мақсатына сәйкес келетіні анықталмаса, жеңілдік берілмейді.

11 Осы баптың тұжырымдамасы Конвенцияның кіріспесінде көрсетілген және ОЭСР-дің «Жекелеген елдердің салық салудан жалтаруы мен пайданы шығаруды барынша азайту» атты «Үлкен жиырмалық» жобасы шеңберінде келісілген ең төменгі стандартқа енгізілген, салық салудан жалтару немесе салық төлеуден жалтару, оның ішінде халықаралық салық келісімдерінің ережелерін теріс пайдалану арқылы қосарланған салық салуды жою және салық салудан жалтару немесе салықты төмендету мүмкіндіктерін жасамау жөніндегі Уағдаласушы мемлекеттердің ортақ ұмтылысын қалай іске асыру туралы шешіміне байланысты болады.

12 Осы анықтаманы енгізу туралы 29-бапқа түсіндірменің 14-тармағын қараңыз.

**VII тарау

ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР**

30-бап

КҮШІНЕ ЕНУІ

1. Осы Конвенция ратификациялануға жатады, ал ратификациялық грамоталармен алмасу мүмкіндігінше қысқа мерзімде ___________________________ жүргізіледі.

2. Конвенция ратификациялық грамоталармен алмасқаннан кейін күшіне енеді және оның ережелері:

a) (А мемлекетінде): ...............

b) (В мемлекетінде): ...............

31-бап

ҚОЛДАНЫЛУЫН ТОҚТАТУ

Осы Конвенция Уағдаласушы мемлекеттердің бірі оны бұзғанға дейін күшінде қалады. Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгені осы Конвенцияны бұзу туралы дипломатиялық арналар арқылы күнтізбелік жылдың аяқталуына кемінде алты ай қалғанда хабарлама жіберу жолымен бұза алады. Бұл ретте Конвенцияның қолданылуы ____ жылдан кейін тоқтатылады:

a) (А мемлекетінде): ................

b) (В мемлекетінде): ................

ҚОРЫТЫНДЫ ЕСКЕРТПЕ

Ескерту: Конвенцияның күшіне енуі мен қолданылуын тоқтатуға қатысты ережелер, сондай-ақ Конвенцияға қол қоюға қатысты қорытынды ереже екі Уағдаласушы мемлекеттің де конституциялық рәсімдеріне сәйкес әзірленеді.

Екінші бөлім

ДАМЫҒАН ЖӘНЕ ДАМУШЫ ЕЛДЕР АРАСЫНДАҒЫ ҚАТЫНАСТАРДА ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ БОЛДЫРМАУ ТУРАЛЫ БІРІККЕН ҰЛТТАР ҰЙЫМЫНЫҢ ҮЛГІЛІК КОНВЕНЦИЯСЫНЫҢ БААПТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕЛЕР

КОНВЕНЦИЯНЫҢ ҚОЛДАНЫЛУ САЛАСЫНА ҚАТЫСТЫ I ТАРАУҒА ТҮСІНДІРМЕ

1-бап

ҚАМТЫЛАТЫН ТҰЛҒАЛАР

A. Жалпы пайымдаулар

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 1-бабында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Үлгілік конвенциясының 1-бабы қайталанады.

2. 1999 жылы 1-баптың атауы «Жеке тұлғаларға қолданылу аясы» деген атаудан «Қамтылатын тұлғалар» деген атауға өзгертілді. Конвенцияның 1-бабында әдетте Конвенция қолданылатын тұлғалардың немесе салық төлеушілердің санаттары көрсетіледі. «Жеке тұлғаларға қолданылу аясы» деген атау Конвенцияның қолданылу аясын көрсетпеді. Сондықтан Конвенцияның нақты қолданылу аясын көрсету үшін 1-баптың атауы тиісті түрде «Қамтылатын тұлғалар» деп өзгертілді.

B. 1-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕЛЕР

1-тармақ

3. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Үлгілік конвенциясы сияқты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы да «бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері» болып табылатын тұлғаларға қолданылады. Бұрынғы конвенциялардың көпшілігінің жеке тұлғаларға қатысты қолданылу аясы неғұрлым шектеулі болды, өйткені олар Уағдаласушы мемлекеттердің «азаматтарын» қамтыды. Алайда кейбір бұрынғы конвенциялардың қолданылу аясы кеңірек болды, өйткені олар Уағдаласушы мемлекеттердің «салық төлеушілерін», яғни екі мемлекеттің де резиденттері болып табылмаса да, соған қарамастан олардың әрқайсысында табыстың немесе капиталдың бір бөлігіне қатысты салық салуға жататын тұлғаларды қамтыды. Кейбір баптарда осы қағидадан ерекшеліктер көзделген, мысалы, 24-баптың 1-тармағында, 25-баптың 1-тармағында және 26-баптың 1-тармағында.

2-тармақ

4. 2-тармақта серіктестіктер мен трасттар сияқты фискалдық тұрғыдан толық немесе ішінара мөлдір болып табылатын ұйымдарға төлемдер жасау кезінде туындайтын ерекше мәселелер қарастырылады. 1999 жылы ЭЫДҰ-ның Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитеті «ЭЫДҰ-ның Үлгілік салық конвенциясын серіктестіктерге қатысты қолдану» деп аталатын Жұмыс тобының баяндамасын бекітті. Баяндамада ЭЫДҰ-ның Үлгілік салық конвенциясы ережелерінің қолданылуы қарастырылған және осы Үлгілік конвенция негізінде жасалған екіжақты салық конвенцияларының серіктестіктерге қатысты қолданылу мәселелері жанама түрде қозғалған.

Алайда Комитет осы баяндамада қарастырылған көптеген қағидаттар басқа да корпоративтік емес ұйымдарға қатысты mutatis mutandis (тиісті өзгерістермен) қолданылуы мүмкін екенін мойындайды. Осы баяндамада «серіктестіктер» деген сілтемелер азаматтық немесе коммерциялық құқыққа сәйкес осылай жіктелетін ұйымдарды қамтиды, олардың салық заңнамасына сәйкес жіктелуі бұдан өзгеше болуы мүмкін. ЭЫДҰ-ға мүше елдер арасындағы елеулі пікір қайшылықтары олардың ішкі заңнамасына сәйкес серіктестіктерге әртүрлі режимдердің қолданылуынан туындайды. ЭЫДҰ-ның кейбір елдерінде серіктестіктер салық салынатын бірліктер, ал кейде тіпті компаниялар ретінде қарастырылады, ал басқа елдерде серіктестіктердің өздеріне емес, тек серіктестік табысындағы жекелеген қатысушылардың үлестеріне ғана салық салынады. Дамушы елдерде де серіктестіктердің салықтық режимі саласында осындай келіспеушіліктер бар. 2-тармақтың мақсаты – есепте баяндалған қағидаттарды іске асыру.

5. Маңызды мәселе – Конвенцияда көзделген жеңілдіктер серіктестіктің өзіне берілуге тиіс пе деген мәселе. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің заңнамасы негізінде серіктестіктер салық салынатын ұйымдар болып табылса, онда 4-баптың 1-тармағына сәйкес серіктестік осы Уағдаласушы мемлекеттің резиденті ретінде саралануы мүмкін және осылайша Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алуға құқылы болады. Алайда егер резиденттік мемлекеттің заңнамасына сәйкес серіктестік фискалдық тұрғыдан мөлдір болып есептелсе және тиісінше серіктестерге серіктестік табысына салық салынса, 2-тармақта Конвенция ережелері серіктестер деңгейінде қолданылатыны көзделеді.

6. Конвенцияның артықшылықтарын қолданудың бірінші қадамы ретінде 2-тармақта шарттық жеңілдіктер сұралатын табыс бабын алатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті көрсетіледі. Мұндай жеңілдіктерді алуға құқылы болу үшін осы резидент қолданылатын шартта белгіленген кез келген қосымша талаптарды да қанағаттандыруға тиіс. Оларға, мысалы, табыс көзі мемлекетінің салық нормаларына сәйкес табыс бабына бенефициарлық иелік ету, иеленудің кез келген қолданылатын қажетті шекті мәндері (мысалы, 10-баптың (Дивидендтер) 2(a) тармақшасында көрсетілгендер), сондай-ақ негізгі мақсатты тексеру немесе жеңілдіктерді шектеу туралы ереже жатады.

7. Бұл жалпы нормалар ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік конвенциясының 1-бабына берілген түсіндірменің 2–16-тармақтарында одан әрі дамытылады:

2. Осы тармақта бір немесе екі Уағдаласушы мемлекет салық салу мақсатында толық немесе ішінара фискалдық тұрғыдан мөлдір деп қарастыратын ұйымдардың немесе келісімдердің табыстарына қатысты жағдай қарастырылады. Осы тармақтың ережелері мұндай ұйымдардың немесе келісімдердің табыстары 1999 жылғы «ЭЫДҰ-ның Үлгілік салық конвенциясын серіктестіктерге қатысты қолдану» атты Салық мәселелері жөніндегі комитеттің баяндамасында көрсетілген қағидаттарға сәйкес Конвенция мақсаттары үшін қарастырылуын қамтамасыз етеді.13 Осылайша, бұл баяндамада аталған ережені әртүрлі жағдайларда қалай түсіндіру және қолдану керектігі жөнінде нұсқаулықтар мен мысалдар келтірілген.

13 ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томында R(15)-1 бетінде қайта басылған.

3. Алайда баяндамада тек серіктестіктер туралы ғана сөз болды. Комитет баяндамаға енгізілген көптеген қағидаттар басқа да корпоративтік емес ұйымдарға қатысты қолданылуы мүмкін екенін мойындағанымен, ЭЫДҰ-ның Үлгілік салық конвенциясын осы басқа ұйымдарға қолдану мәселесін кейінгі кезеңде қарастыру ниетін білдірді. Баяндаманың 37-тармағында көрсетілгендей, Комитетті әсіресе «ішкі салық заңнамасы серіктестік салық салу мақсаттары үшін ішінара салық салынатын бірлік ретінде қарастырылатын және ішінара ескерілмейтін аралық жағдайларды туындататын» жағдайлар ерекше алаңдатты. Баяндамада былай делінген:

Серіктестіктердің өте шектеулі санына қатысты бұл жағдай практикалық қиындықтар туындатуы мүмкін болғанымен, трасттар сияқты басқа заңды тұлғаларға қатысты бұл анағұрлым маңызды мәселе болып табылады. Осы себепті Комитет бұл мәселені осы баяндама бойынша кейінгі жұмыс шеңберінде қарастыру туралы шешім қабылдады.

4. 2-тармақта дәл осы жағдай қарастырылады, өйткені онда «толық немесе ішінара» фискалдық тұрғыдан мөлдір деп есептелетін ұйымдар туралы сөз болады. Осылайша, бұл тармақ баяндамада тікелей қамтылмаған жағдайларға осы қорытындыларды қолдануды кеңейтіп қана қоймай, сонымен бірге серіктестіктерге қатысты баяндама қорытындыларын растайды [...].

5. Бұл тармақ тиісті жағдайларда Конвенцияда көзделген жеңілдіктердің берілуін қамтамасыз етіп қана қоймайды, сонымен қатар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысы өзінің ішкі заңнамасына сәйкес заңды тұлғаның немесе келісімнің табысын өз резиденттерінің бірінің табысы ретінде қарастырмайтын жағдайларда мұндай жеңілдіктердің берілмеуіне кепілдік береді. Осылайша, бұл тармақ баяндаманың осындай жағдайдағы қорытындыларын растайды (Баяндаманың 3-мысалын қараңыз). Бұдан басқа, баяндамада атап өтілгендей, мемлекеттер осы жеңілдіктерге тұлғаның шынымен құқылы екендігін тексере алмайтын жағдайларда екіжақты салық конвенциясының артықшылықтарын береді деп күтуге болмайды. Осылайша, егер ұйым Уағдаласушы мемлекет салықтық ақпарат ала алмайтын юрисдикцияда құрылған болса, осы мемлекетке Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді беру үшін қажетті барлық ақпарат ұсынылуға тиіс. Мұндай жағдайда Уағдаласушы мемлекет, тіпті ол әдетте тиісті табысты төлеу кезінде Конвенция бойынша жеңілдіктерді қолданатын болса да, Конвенция бойынша жеңілдіктерді қолдану мақсатында өтеу тетігін пайдалануды шешуі әбден мүмкін. Алайда көпшілік жағдайларда тиісті ақпаратты алуға және табысқа салық салу кезінде Конвенцияның жеңілдіктерін қолдануға болады (мысалы, төменде ұжымдық инвестициялар қорлары мәнмәтінінде осыған ұқсас мәселе қарастырылатын 43–45-тармақтарды қараңыз).

6. Төмендегі мысал осы тармақтың қолданылуын көрсетеді:

Мысал: А мемлекеті мен Б мемлекеті табыс пен капиталға қосарланған салық салуды болдырмау туралы Үлгілік конвенцияға сәйкес келетін шарт жасасты. А мемлекеті Б мемлекетінде құрылған заңды тұлғаны компания деп есептейді және А мемлекетінің резиденті болып табылатын борышкерден алатын пайыздарына осы заңды тұлғаға салық салады. Алайда Б мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес заңды тұлға серіктестік ретінде қарастырылады және осы ұйымның барлық табысын тең үлестермен бөлетін екі қатысушысы пайыздардың жартысы үшін салық төлейді. Қатысушылардың бірі Б мемлекетінің резиденті, ал екіншісі А және Б мемлекеттерінің шарттық қатынастары жоқ елдің резиденті болып табылады. Осы тармақ мұндай жағдайда пайыздардың жартысы 11-баптың мақсаттары үшін Б мемлекетінің резидентінің табысы ретінде қарастырылатынын көздейді.

7. «Ұйым немесе бірлестік алған немесе олар арқылы алынған табыс» деген сілтеме кең мағынаға ие және Конвенцияның III тарауында (Табысқа салық салу) қамтылған табыстың әртүрлі баптарына, мысалы, кәсіпорынның пайдасы мен капиталдың өсіміне қатысты қолданылады. Бұл ретте ұйым немесе бірлестік арқылы алынған табысты әрбір Уағдаласушы мемлекеттің ішкі салық салу мақсаттары үшін кім алатыны туралы көзқарасына, сондай-ақ мұндай ұйымның немесе бірлестіктің заңды тұлға болып табылатынына немесе 3-баптың 1-тармағының a) тармақшасында айқындалған тұлға болып табылатынына қарамастан, ұйым немесе бірлестік алған немесе олар арқылы алынған кез келген табысты қамтиды. Мысалы, бір немесе екі Уағдаласушы мемлекет фискалдық тұрғыдан толық немесе ішінара мөлдір деп қарастыратын кез келген серіктестіктің немесе трасттың табысын қамтиды. Бұдан басқа, Баяндаманың 2-мысалында көрсетілгендей, ұйымның немесе бірлестіктің қай жерде құрылғаны маңызды емес: егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің ішкі салық заңнамасына сәйкес кәсіпорын фискалдық тұрғыдан толық немесе ішінара мөлдір деп есептелсе және осы кәсіпорынның табысы осы мемлекеттің резидентіне жатқызылса, бұл тармақ үшінші мемлекетте құрылған ұйымға да қолданылады.

8. «Табыс» сөзі Конвенция мақсаттары үшін иеленетін кең мағынада түсіндірілуге тиіс және тиісінше Конвенцияның III тарауында (Табысқа салық салу) қамтылған табыстың әртүрлі баптарына, оның ішінде, мысалы, кәсіпорынның пайдасы мен капитал өсіміне қолданылады.

9. Осы тармақта пайдаланылатын «салық салу мақсаттары үшін мөлдір» ұғымы Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес кәсіпорынның немесе ұйымның табысына (немесе оның бір бөлігіне) ұйым немесе бірлестік деңгейінде емес, осы ұйымға немесе бірлестікке мүдделі тұлғалар деңгейінде салық салынатын жағдайларға қатысты қолданылады.

Әдетте бұл ұйымның немесе бірлестіктің табысындағы үлеске салынатын салық сомасы осы үлесті алуға құқығы бар тұлғаның жеке сипаттамаларына қарай жеке айқындалған жағдайда орын алады. Нәтижесінде салық тұлғаның басқа табысына салық салынатынына, тұлғаның қандай жеке жеңілдіктерге құқығы бар екеніне және осы тұлғаға қолданылатын салық мөлшерлемесіне байланысты болады; бұдан басқа, салық салу мақсаттары үшін табыстың сипаты мен көзі, сондай-ақ оны іске асыру мерзімдері оның ұйым немесе бірлестік арқылы алынған фактісіне байланысты болмайды. Тұлғаға үлесі берілгенге дейін табыстың кәсіпорын немесе ұйым деңгейінде есептелуі бұл нәтижеге әсер етпейді14. Өздерінің екіжақты конвенцияларында «салық салу мақсаттары үшін мөлдір» ұғымының анықтамасын нақтылауды қалайтын мемлекеттер жоғарыда келтірілген түсіндірмелер негізінде осы терминнің анықтамасын өз қалауы бойынша енгізе алады.

14 См. пункты 37–40 «Отчета о партнерстве».

10. Внуткі заңнамасына сәйкес Салық салу мақсаттары үшін ішінара ашық (фискалдық тұрғыдан мөлдір) болып саналатын Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің ұйымы немесе құрылымы жағдайында заңды тұлғаның немесе келісімнің кірісінің тек бір бөлігі ғана, алдыңғы тармақта сипатталғандай, осы кәсіпорынға немесе құрылымға қатысу үлесі бар тұлғалардың деңгейінде салық салуға жатқызылуы мүмкін, ал қалған бөлігі бұрынғысынша ұйымның немесе құрылымның деңгейінде салық салуға жатады. Мысалы, кейбір елдерде жекелеген трасттар мен коммандиттік серіктестіктер осылай қарастырылады (яғни кейбір елдерде траст арқылы алынған және бенефициарларға бөлінетін кіріс бөлігі осы бенефициарлардың деңгейінде салық салынады, ал жинақталатын кіріс бөлігі трасттың немесе сенімгерлік басқарушылардың деңгейінде салық салынады; осыған ұқсас, кейбір елдерде коммандиттік серіктестік арқылы алынған кіріс осы серіктестіктің толық серіктесінің кірістегі үлесіне қатысты толық серіктес деңгейінде салық салынады, бірақ коммандиттік серіктестік кірісі ретінде шектеулі жауапкершілігі бар серіктестің кірістегі үлесіне қатысты қарастырылады). Ұйым немесе құрылым Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып танылатын дәрежеде осы тармақ шарттық жеңілдіктердің ұйымға немесе құрылымға осы Мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес жатқызылатын кіріс үлесіне де қолданылуын қамтамасыз етеді (жеңілдіктерді шектеу қағидасы сияқты кез келген теріс пайдалануға қарсы ережелерді ескере отырып).

11. Конвенцияның басқа ережелері сияқты, бұл ереже ұйымның немесе құрылымның кірісінің әрбір түріне қатысты жеке қолданылады. Мысалы, трастты құру туралы құжатта траст алған барлық дивидендтер оның қызмет ету мерзімі ішінде бенефициарға бөлінуі, ал одан кейін жинақталуы көзделген деп болжайық. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі мұндай жағдайда бенефициарға бөлінген дивидендтерге бенефициарға салық салынуға тиіс, ал жинақталатын дивидендтерге сенімгерлік басқарушыларға салық салынуға тиіс деп есептесе, онда бұл тармақ дивидендтердің осы екі санатына әртүрлі қолданылады, тіпті дивидендтердің екі түрі де бір ай ішінде алынған болса да.

12. Осы тармақ өзіне қолданылатын кірісті Конвенцияның мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің кірісі деп есептеуді көздей отырып, тиісті кірістің Конвенцияның әртүрлі бөлу қағидаларын қолдану мақсатында осы резидентке жатқызылуын қамтамасыз етеді. Осылайша, кірістің сипатына қарай, бұл кірісті, мысалы, 6, 13 және 17-баптардың мақсаттары үшін «алынған кіріс» ретінде, 7, 8 және 9-баптардың мақсаттары үшін «кәсіпорын пайдасы» ретінде (сондай-ақ 3-бапқа берілген түсініктеменің 4-тармағын қараңыз) немесе 10 және 11-баптардың мақсаттары үшін «төленген» дивидендтер немесе пайыздар ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Кірістің Конвенцияның мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттің резиденті алған кіріс деп есептелуі, сондай-ақ егер кіріс осы резидент қатысатын кәсіпорын кірісінің бір бөлігін құраса, мұндай кіріс осы резидент жүзеге асыратын кәсіпорынның кірісі ретінде қарастырылуға тиіс екенін білдіреді (мысалы, 3-баптың және 21-баптың 2-тармағының мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнын айқындау кезінде).

13. Бұл тармақ салық салу мақсаттары үшін ашық субъектілердің кірісі ішкі заңнамаға сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің кірісі ретінде қарастырылатын дәрежеде Конвенцияның әртүрлі бөлу қағидаларының қолданылуын қамтамасыз еткенімен, ол тиісті кірісті алушының осы кірістің бенефициарлық меншік иесі болып табылатыны туралы мәселені алдын ала шешпейді. Мысалы, егер салық салу мақсаттары үшін ашық серіктестік дивидендтерді серіктес болып табылмайтын тұлғаның агенті немесе номиналды ұстаушысы ретінде алса, дивидендтердің осы Мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің кірісі ретінде қарастырылуы мүмкін екендігі, табыс көзіндегі Мемлекеттің серіктестік те, серіктестер де дивидендтердің бенефициарлық меншік иелері болып табылмайды деп есептеуіне кедергі келтірмейді.

14. Бұл тармақ тек Конвенцияның мақсаттары үшін қолданылады, сондықтан Уағдаласушы мемлекеттен өз ішкі заңнамасының мақсаттары үшін кірісті бөлу тәсілін немесе ұйымдарды сипаттау тәртібін өзгертуді талап етпейді. Жоғарыдағы 6-тармақта келтірілген мысалда 2-тармақ 11-баптың мақсаттары үшін пайыздардың жартысын В мемлекетінің резидентінің кірісі ретінде қарастыруды көздегеніне қарамастан, бұл тек А мемлекеті пайыздарға салуы мүмкін салықтың ең жоғары мөлшеріне әсер етеді және А мемлекетінің салығын ұйым төлейтін тиісті салық болып қалатын фактісін өзгертпейді. Осылайша, А мемлекетінің ішкі заңнамасы пайыздардан 30 пайыздық ұстап қалынатын салықты көздейді деп болжасақ, 2-тармақтың әсері А мемлекеті пайыздардан алатын салық сомасын жай ғана азайтудан тұрады (осылайша, пайыздардың жартысына 30 пайыздық мөлшерлеме бойынша, ал екінші жартысына А және В мемлекеттері арасындағы келісімге сәйкес 10 пайыздық мөлшерлеме бойынша салық салынады) және ұйымның А мемлекетінің ішкі заңнамасының мақсаттары үшін тиісті салық төлеуші болып қалатын фактісін өзгертпейді. Бұдан басқа, бұл ереже белгілі бір субъектілер мен келісімдердің құқықтық табиғатына байланысты туындауы мүмкін барлық шарттық мәселелерді толық қамтымайды, сондықтан мұндай мәселелерді шешу үшін басқа ережелермен толықтырылуы қажет болуы мүмкін (мысалы, көптеген елдердің трасттар туралы заңнамасына сәйкес траст «тұлға» болып табылмайтынына қарамастан, трасттың Уағдаласушы мемлекеттің резиденті ретінде танылуы мүмкін екенін растайтын ереже).

15. Осы тармақтың соңғы сөйлемінде тармақтың Мемлекеттің өз резиденттеріне салық салу құқығын ешбір жағдайда шектемейтіні түсіндіріледі. Бұл қорытынды қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімдердің серіктестіктерге қатысты түсіндірілу тәсіліне сәйкес келеді (2000 жылдан кейін және 2017 жылы 3-тармақ енгізілгенге дейін қолданылған редакциядағы осы Түсініктеменің 6.1-тармағын қараңыз).

16. Алайда 2 және 3-тармақтар Уағдаласушы мемлекеттердің кірісіне осы Конвенцияның 23 A және 23 B-баптарына сәйкес қосарланған салық салудан босату міндеттемесін шектемейді, егер Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің кірісіне басқа Мемлекет Конвенцияға сәйкес салық салуы мүмкін болса. Дегенмен, бір кіріске әрбір Уағдаласушы мемлекет өзінің резиденттерінің бірінің кірісі ретінде салық салатын және қосарланған салық салудан босату басқа тұлға төлеген салыққа қатысты қажет болатын жағдайлар туындауы мүмкін. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі осы Мемлекеттің резиденті болып табылатын ұйымның бүкіл әлем бойынша алған кірісіне салық салса, ал екінші Мемлекет бұл заңды тұлғаны салық салу мақсаттары үшін ашық деп есептеп, осы ұйымның екінші Мемлекеттің резиденттері болып табылатын қатысушыларына кірістің тиісті үлесіне қатысты салық салса, қосарланған салық салудан босату екі Мемлекетте әртүрлі салық төлеушілер төлейтін салықты ескеруі қажет болады. Алайда мұндай жағдайда 23 A және 23 B-баптарға сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резидентінің кірісіне басқа Уағдаласушы мемлекетте «осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салынуы мүмкін» дәрежені анықтау маңызды болады (бұл ережелер басқа Мемлекетте салық салуға тек кіріс осы Мемлекеттің резиденті алған кіріс болып табылатындықтан ғана рұқсат беретін жағдайларды қоспағанда [...]). Жалпы алғанда, бұл талап бір Мемлекеттің басқа Мемлекетке тиісті кіріске кіріс көзі орналасқан мемлекет немесе осы кіріс жатқызылатын тұрақты мекеме орналасқан мемлекет ретінде салық салуға Конвенция ережелері рұқсат берген дәрежеде ғана қосарланған салық салудан босатуды ұсынуына алып келеді (23 A және 23 B-баптарға берілген түсініктеменің 11.1 және 11.2-тармақтарын қараңыз).

ОЭСР Типтік конвенциясының 1-бабына берілген жоғарыда келтірілген түсініктеменің 2–16-тармақтарымен Комитет жалпы алғанда келісетініне қарамастан, Комитеттің кейбір мүшелері кірісті үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын ұйым немесе келісім арқылы алатын, ал қатысу үлестерінің иелері ұйым кіріске қатысты фискалдық тұрғыдан ашық деп саналатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын жағдайларда осы тармақты қолдануға қатысты алаңдаушылық білдірді. Мұндай жағдайда ұйым немесе келісім резиденттігі елінің де, қатысу үлестерінің иелері резиденттігі елінің де салықтық келісімдері қолданылуы мүмкін, бұл бір кіріс түріне қатысты әртүрлі салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктер алуға қайталама талаптар қою тәуекелін туғызады. Алайда мұндай тәуекелдер осы жағдайда бірнеше тұлға кірістің белгілі бір түрін алушы ретінде қарастырылуы мүмкін болғанымен, табыс көзінен тек бір ғана төлем жүзеге асырылатыны және бұл елге кіріске қатысты жеңілдіктер берудің тек бір ғана мүмкіндігі ұсынылатыны есебінен азаяды.

Сонымен қатар, 2-тармаққа ұқсас ережелерді қолданатын елдердің тәжірибесінде келісім бойынша жеңілдіктер алуға қатысты қайталама талаптар қою проблемалары туындамаған. Осы елдердің тәжірибесіне сәйкес, ұйым мен оның қатысу үлестерінің иелері, әдетте, өзара кеңесіп, төлемге қатысты келісім бойынша жеңілдіктер алуға бірыңғай талапты салық агентіне ұсынады. Бұдан басқа, 2-тармаққа сәйкес кірістің белгілі бір түрін алатын тұлға келісімде белгіленген барлық қолданылатын талаптарға да сай болуға тиіс деген талап жеңілдіктер алуға қайталама талаптар қойылатын жағдайлардың санын азайтуға тиіс. Егер Уағдаласушы мемлекет жеңілдіктер алуға қатысты қайталама талап қою жағдайына тап болса, ол қандай келісімдік жеңілдікті қолдану керектігін дұрыс анықтау үшін қажетті қосымша ақпарат алу мақсатында өзара келісу рәсіміне жүгіне алады.

7.1 Өздерінің келісім бойынша серіктестері мен салық төлеушілер үшін түсінікті болуын қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер 2-тармақты қолдануға қатысты 25-баптың (Өзара келісу рәсімі) 3-тармағына сәйкес жалпы қолданылатын құзыретті органдардың келісімдерін жасасып, жариялай алады.

3-тармақ

8. 2017 жылғы жаңартылған нұсқада Комитет 1-бапқа 3-тармақ ретінде «алып тастау туралы ескерту» деп аталатын ережені енгізу туралы шешім қабылдады. Бұл ОЭСР/«Үлкен жиырмалықтың» 6-іс-қимыл бойынша қорытынды баяндамасындағы (Салықтық келісімдерде көзделген жеңілдіктерді тиісті емес жағдайларда берудің алдын алу) ұсынымдарына сәйкес ОЭСР Типтік конвенциясына енгізілген жаңа ережеге сәйкес келеді және АҚШ моделіне енгізілген ұқсас ережеге негізделген. Алып тастау туралы ескертудің мәні резидент еместерге салық салуға бағытталған кейбір ережелерді Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салу құқығын шектейтін ережелер ретінде түсіндіруге болмайтынына қатысты күмәнді жою болып табылады. Мұндай түсіндірулер қабылданбағанына қарамастан, Комитет БҰҰ Типтік конвенциясындағы ескерту Уағдаласушы мемлекеттің тиісті екіжақты келісімнің кез келген басқа ережелеріне қарамастан, өз резиденттеріне салық сала алатынына қатысты күмән тудырады деп есептейді.

9. Осы мәселе бойынша ОЭСР-дің 2017 жылғы түсініктемесінде мыналар көрсетілген:

17. Конвенцияның кейбір ережелері (мысалы, 23 A және 23 B-баптар) Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салу тәсіліне әсер етуге тікелей бағытталғанымен, Конвенция ережелерінің көпшілігінің мақсаты Уағдаласушы мемлекеттің басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне салық салу құқығын шектеу болып табылады. Алайда кейбір шектеулі жағдайларда белгілі бір ережелердің, мұндай мақсат көзделмегеніне қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салу құқығын шектейтін ережелер ретінде түсіндірілуі мүмкін екендігі туралы пікірлер айтылды (мысалы, бақыланатын шетелдік компаниялар туралы ереже қарастырылатын төмендегі 81-тармақты қараңыз).

18. 3-тармақ Конвенция Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салу құқығын, бұл тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, шектемейді деген жалпы қағиданы растайды және осы қағида қолданылмайтын ережелерді тізбелейді.

19. Осылайша тізбеленген ерекшеліктер Уағдаласушы мемлекетке өз резиденттеріне келісім бойынша жеңілдіктер беруге міндеттеме жүктелетін барлық жағдайларды қамтуға арналған (осы немесе соған ұқсас жеңілдіктер осы Мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес ұсынылатынына қарамастан). Бұл ережелерге мыналар жатады:

- 7-баптың 3-тармағы, ол Уағдаласушы мемлекеттен 7-баптың 2-тармағына сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекет тұрақты мекеменің кәсіпорын пайдасына енгізген бастапқы түзетуден кейін осы Мемлекеттің кәсіпорнына тиісті түзету енгізуді талап етеді.

- 9-баптың 2-тармағы, ол Уағдаласушы мемлекеттен 9-баптың 1-тармағына сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекет қауымдасқан кәсіпорынның пайдасына енгізген бастапқы түзетуден кейін осы Мемлекеттің кәсіпорнына тиісті түзету енгізуді талап етеді.

- 19-бап, ол егер жеке тұлға басқа Уағдаласушы мемлекетке немесе оның саяси бөлімшесіне не жергілікті билік органына көрсетілген қызметтерден кіріс алса, осы жеке тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің оған салық салу тәсіліне әсер етуі мүмкін.

- 20-бап, ол егер осы Мемлекетте тұратын жеке тұлға осы баптың талаптарына сәйкес келетін студент болып табылса, Уағдаласушы мемлекеттің оған салық салу тәсіліне әсер етуі мүмкін.

- 23 A және 23 B-баптар, олар Уағдаласушы мемлекеттен өз резиденттерін басқа Мемлекет Конвенцияға сәйкес салық салуы мүмкін кіріске қатысты қосарланған салық салудан босатуды талап етеді (оның ішінде 7-баптың 2-тармағына сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда).

- 24-бап, ол Уағдаласушы мемлекеттің резиденттерін осы Мемлекет тарапынан салық салудың белгілі бір кемсітушілік тәжірибесінен қорғайды (мысалы, екі тұлғаны олардың азаматтығына байланысты ажырататын қағидалар).

- 25-бап, ол Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне салық салу Конвенцияға сәйкес келмейтін жағдайларды осы Мемлекеттің құзыретті органының қарауын талап етуге мүмкіндік береді.

- 28-бап, ол егер осы Мемлекетте тұратын жеке тұлға басқа Уағдаласушы мемлекеттің дипломатиялық өкілдігінің немесе консулдық мекемесінің мүшесі болып табылса, Уағдаласушы мемлекеттің оған салық салу тәсіліне әсер етуі мүмкін.

20. 3-тармаққа енгізілген ерекшеліктер тізбесі Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенциясына енгізуге келісе алатын және Уағдаласушы мемлекеттің өз резиденттеріне салық салуына әсер етуі көзделетін кез келген басқа ережені қамтуға тиіс. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекеттер 18-бапқа берілген түсініктеменің 27-тармағына сәйкес өздерінің екіжақты конвенциясына Уағдаласушы мемлекеттің әлеуметтік қамсыздандыру туралы заңнамасына сәйкес жүзеге асырылатын зейнетақылар мен басқа да төлемдерге тек осы Мемлекетте ғана салық салынатыны туралы ереже енгізуге келіскен болса, олар 3-тармақта қамтылған ерекшеліктер тізбесіне осы ережеге сілтеме енгізуге тиіс. Басқа мысалдарға 18-бапқа берілген түсініктеменің 23, 30, 37, 38 және 68-тармақтарындағы балама ережелер жатады, өйткені бұл ережелер, әдетте, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болғанға дейін шетелдік зейнетақы жүйесіне қатысқан жеке тұлғаға беруге арналған жеңілдіктерді көздейді.

21. 3-тармақта және бүкіл Конвенцияда қолданылатын «резидент» термині 4-бапта айқындалған. Егер 4-баптың 1-тармағына сәйкес тұлға осы мемлекеттердің ішкі заңнамасы негізінде екі Уағдаласушы мемлекеттің де резиденті болып саналса, осы баптың 2 және 3-тармақтары, әдетте, Конвенцияның мақсаттары үшін бір резиденттік Мемлекетті анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, 3-тармақ бір Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес осы Мемлекеттің резиденті болып табылатын, бірақ Конвенцияның мақсаттары үшін тек басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып саналатын жеке немесе заңды тұлғаға қолданылмайды.

Салықтық келісімдерді тиісінше пайдаланбау

10. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциялардың негізгі мақсаты халықаралық қосарланған салық салуды жою арқылы тауарлар мен қызметтердің алмасуына, сондай-ақ капитал мен адамдардың қозғалысына жәрдемдесу болып табылады. Алайда салықтық келісімдердің ережелері жалпы сипатта тұжырымдалған, сондықтан салық төлеушілер Уағдаласушы мемлекеттер мұндай жеңілдіктер беруді көздемеген жағдайларда жеңілдіктер алу мақсатында келісім жасасуға ұмтылуы мүмкін. Салықтық келісімдерді осылайша теріс пайдалану барлық елдерді алаңдатады, бірақ әсіресе салық төлеуден жалтарудың күрделі стратегияларына қарсы күресте тәжірибесі шектеулі елдерді алаңдатады.

11. Осыған байланысты Комитет мұндай стратегияларға қарсы күресуге болатын әртүрлі тәсілдерді қарастырып, осы тәсілдерді қолданудың нақты мысалдарын келтіруді орынды деп тапты. Бұл мәселені қарастыру барысында Комитет салықтық келісімдердің өз рөлін атқаруы үшін салық әкімшіліктерінің салықтық келісімдер ережелерін теріс пайдаланудан салық түсімдерін қорғау қажеттілігі мен салық төлеушілердің құқықтық айқындылығы мен заңды күтулерін қорғау қажеттілігі арасындағы тепе-теңдікті сақтау маңызды екенін мойындады.

12. 2017 жылғы жаңартылған нұсқада Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясына негізделген екіжақты салықтық келісімдердің ережелерін салық төлеушілердің келісім бойынша жеңілдіктер алу мақсатында теріс пайдалануына жол бермеу үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясына бірқатар өзгерістер енгізді. Біріншіден, Конвенцияның атауына «салық төлеуден жалтару мен салық төлеуден жалтарудың алдын алу» дегенді тікелей көрсететін түзету енгізілді. Екіншіден, салықтық келісімдер салық төлеуден жалтару немесе салықты төлеуден жалтару мүмкіндіктерін, оның ішінде сауда мәмілелерін жасасу туралы келісімдер жасау арқылы салық төлеуден жалтаруды көздемейтіні түсіндірілген жаңа кіріспе қосылды. Үшіншіден, Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясының 29-бабының 9-тармағына теріс пайдалануға қарсы бағытталған жаңа жалпы норма енгізілді. Осы жалпы норма мен салықтық келісімдерге енгізілген теріс пайдалануға қарсы арнайы нормалар белгілі бір операциялар мен келісімдерге қатысты салықтық жеңілдіктер беруге жол бермеуге бағытталған, өйткені мұндай жеңілдіктерді беру Конвенцияның міндеттері мен мақсаттарына қайшы келеді.

13. Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясына енгізілген бұл толықтырулар Конвенция ережелерінің теріс пайдаланудың алдын алу тұрғысынан тиімділігін арттырады. Алайда көптеген елдерде осы жаңа ережелерді, атап айтқанда 29-баптың 9-тармағында көрсетілген теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы қамтымайтын қолданыстағы екіжақты салықтық келісімдер болуы мүмкін. Салықтық келісімдерді тиісінше пайдаланбау арқылы салық төлеуден жалтаруға қарсы күресте елдер қолдана алатын әртүрлі тәсілдерді сипаттайтын осы Түсініктеме бөлімі, әсіресе олардың келісімдерінде 29-баптың 9-тармағы қамтылмаған жағдайларда, ерекше маңызды.

14. Төмендегі 15–55-тармақтар ОЭСР-дің 2017 жылғы 1-бапқа берілген түсініктемесіне негізделген және тиісті өзгерістер енгізілген. Жалпы алғанда, төменде сипатталған салықтық келісімдерді теріс пайдаланудың алдын алудың негізгі тәсілдері ОЭСР Типтік конвенциясының 1-бабына берілген түсініктеменің ережелеріне сәйкес келуге бағытталған.

  15. Салықтық келісімдерді құқыққа қайшы пайдаланудың алдын алу және осы мәселені шешу үшін елдер қолданатын бірқатар әртүрлі тәсілдер бар. Әдетте, бұл тәсілдер келісімнің ережелерін түсіндіру мен қолдануды немесе ұлттық заңнаманы түсіндіру мен қолдануды көздейді. Ұлттық заңнама арқылы салық төлеуден жалтаруға қарсы күрес мыналарды ықтимал қолдануды қамтиды:

      a. ішкі заңнамадағы теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды;

      b. теріс пайдалануға қарсы бағытталған ішкі заңнаманың жалпы нормаларын; және

      c. ішкі заңнаманың құрамдас бөлігі болып табылатын сот доктриналары мен түсіндіру қағидаттарын.

      Ішкі құқықтық тәсілдер төменде 16 және 17-тармақтарда жалпы қарастырылады, ал 31-47-тармақтарда жеке-жеке толығырақ қарастырылады. Салықтық келісімдер арқылы салық төлеуден жалтаруға қарсы күрес мыналарды ықтимал қолдануды қамтиды:

      a. салықтық келісімдерге енгізілген теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды;

      b. салықтық келісімдердегі теріс пайдалануға қарсы бағытталған жалпы нормаларды; және

      c. салықтық келісімдердің ережелерін түсіндіруді.

      Келісімдерге негізделген бұл тәсілдер төменде 18-30-тармақтарда жалпы қарастырылады, ал 48-56-тармақтарда жеке-жеке толығырақ қарастырылады.

      1. Салықтық келісімдерді құқыққа қайшы пайдаланудың алдын алу тәсілдері

      Салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған ішкі қағидалар мен сот доктриналары арқылы салық төлеуден жалтару мәселесін шешу

      16. Салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған ішкі қағидалар мен сот доктриналары салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктерді тиісті емес жағдайларда алу мақсатында жасалған мәмілелер мен келісімдерді қарастыру үшін де пайдаланылуы мүмкін. Бұл қағидалар мен доктриналар ішкі заңнаманы да, салықтық келісімдерді де бұзу мақсатында мәмілелер немесе келісімдер жасалатын жағдайларды да қамтуы мүмкін.

      17. Осы себептерге байланысты салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған ішкі қағидалар мен сот доктриналары келісімдер бойынша жеңілдіктердің тиісті емес жағдайларда берілуіне жол бермеуде маңызды рөл атқарады. Алайда салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған осындай ішкі қағидалар мен доктриналарды қолдану келісімдердің ережелерімен ықтимал қайшылықтар туындауы мәселесін көтереді, атап айтқанда, келісімнің ережелері ішкі заңнаманың белгілі бір нормаларын теріс пайдалануды жеңілдету үшін қолданылған кезде (мысалы, келісімнің ережелері салық төлеушіні салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған белгілі бір ішкі қағидаларды қолданудан қорғайды деген уәж айтылған кезде). Бұл мәселе төменде салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған нақты заңнамалық қағидаларға, салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған жалпы заңнамалық қағидаларға және сот доктриналарына қатысты қарастырылады.

      Салықтық келісімдер арқылы салық төлеуден жалтарудың алдын алу

      18. 29-баптың 9-тармағы және салықтық конвенцияларға енгізілген теріс пайдалануға қарсы бағытталған арнайы нормалар салықтық жеңілдіктерді тиісті емес жағдайларда алу мақсатында жасалған мәмілелер мен келісімдерге қарсы бағытталған. Алайда егер салықтық келісімде мұндай нормалар болмаса, осы келісімнің ережелерін теріс пайдалануды білдіретін мәмілелер жасалған кезде салықтық жеңілдіктер берілуге тиіс пе деген мәселе туындауы мүмкін.

      19. Көптеген мемлекеттер бұл мәселені салықтардың түптеп келгенде ішкі заңнаманың ережелері негізінде белгіленетінін, ал бұл ережелер салықтық келісімдердің ережелерімен шектелетінін (жекелеген сирек жағдайларда кеңейтілетінін) ескере отырып шешеді. Осылайша, салықтық келісімдердің ережелерін кез келген теріс пайдалану салық алынатын ішкі заңнаманың ережелерін теріс пайдалану ретінде де саралануы мүмкін. Бұл мемлекеттер үшін салықтық келісімдердің ережелері теріс пайдалануға қарсы бағытталған ішкі заңнама ережелерін қолдануға кедергі келтіре ала ма деген мәселе туындайды және дәл осы мәселе төменде 35-44-тармақтарда қарастырылады. Осы тармақтарда түсіндірілгендей, әдетте мұндай қағидалар мен салықтық келісімдердің ережелері арасында қайшылық туындамайды.

      20. Басқа мемлекеттер белгілі бір келісімдерді ішкі заңнаманы теріс пайдалану ретінде емес, салықтық келісімнің өзін теріс пайдалану ретінде қарастыруды жөн көреді. Алайда бұл мемлекеттер салықтық келісімдерді дұрыс түсіндіру оларға құқыққа қайшы мәмілелер мен келісімдерді, мысалы, осы келісімдердің ережелеріне сәйкес көзделмеген жеңілдіктерді алу мақсатында жасалған мәмілелер мен келісімдерді елемеуге мүмкіндік береді деп есептейді. Мұндай түсіндіру салықтық келісімдердің міндеттері мен мақсаттарынан, сондай-ақ оларды адал ниетпен түсіндіру міндеттемесінен туындайды (Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 31-бабын қараңыз).

      21. Осылайша, екі тәсілге сәйкес те мемлекеттер жасалған келісімдер салықтық келісімнің ережелерін бұзған жағдайларда қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияда көзделген жеңілдіктерді беруге міндетті емес.

      22. Алайда салық төлеуші жоғарыда көрсетілген құқыққа қайшы операцияларды жасады деп жеңіл-желпі пайымдауға болмайтынын атап өту маңызды. Негізгі қағидат мынадай: егер белгілі бір мәмілелерді немесе келісімдерді жасаудың негізгі мақсаты неғұрлым қолайлы салықтық жағдайды қамтамасыз ету болса және мұндай неғұрлым қолайлы режимді алу осы жағдайларда тиісті ережелердің мақсатына қайшы келсе, қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияда көзделген жеңілдіктер қолжетімді болмауға тиіс. Бұл қағидат 29-баптың 9-тармағының ережелеріне қарамастан қолданылады, өйткені аталған тармақ оны тек растайды.

      23. Жоғарыда 22-тармақта баяндалған негізгі қағидатты ЭЫДҰ 2017 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-бабына түсіндірменің 61-тармағында (2014 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-бабына түсіндірменің 9.5-тармағында) мақұлдаған. Комитет мүшелері де Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын 2011 жылы жаңарту кезінде осы қағидатты мақұлдады және оны ұстануды жалғастыруда. Олар келісімнің ережелерін теріс пайдалану нені білдіретініне қатысты осындай нұсқаулықтың маңызды мақсатқа қызмет ететінін есептейді, өйткені ол келісім ережелерін теріс пайдаланудың алдын алу қажеттілігі мен мемлекеттердің өздерінің шарттық міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету және салық төлеушілерге құқықтық айқындық беру қажеттілігі арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады. Мемлекеттер заңды операцияларды теріс пайдалану деп жай ғана мәлімдеу арқылы өздерінің шарттық міндеттемелерінен жалтара алмайтыны, ал мұндай операцияларға келісім ережелеріне қайшы келетіндей әсер ететін ішкі салықтық қағидалар теріс пайдалануға қарсы бағытталған нормалар болып табылмайтыны анық.

      24. Жоғарыда баяндалған негізгі қағидатқа сәйкес белгілі бір мәмілелерді немесе келісімдерді салықтық келісімнің ережелерін теріс пайдалану деп тану үшін екі элементтің болуы қажет:

      - мұндай мәмілелерді немесе келісімдерді жасаудың негізгі мақсаты неғұрлым қолайлы салықтық жағдайды қамтамасыз ету болғаны; және

      - осындай неғұрлым қолайлы режимді алу тиісті ережелердің міндеттері мен мақсаттарына қайшы келетіні.

      25. Бұл екі элемент әртүрлі елдерде әзірленген теріс пайдалануға қарсы жалпы қағидалар мен доктриналарда да айқын немесе жанама түрде жиі кездеседі.

      26. Осындай тәсілді қолдану нәтижесінде туындауы мүмкін белгісіздікті барынша азайту үшін бұл негізгі қағидат болжамды ниеттерге ғана емес, объективті фактілерге негізделіп қолданылуы маңызды. Осылайша, мәмілелерді немесе келісімдерді жасаудың негізгі мақсаты салықтық артықшылықтар алу болған-болмағанын анықтау барлық тиісті фактілер мен мән-жайларға сүйене отырып, ақылға қонымды салық төлеушінің дәл сол мәмілелерді немесе келісімдерді осындай салықтық артықшылықтарсыз жасайтыны туралы объективті бағалау негізінде жүргізілуге тиіс.

      27. Осы қағидаттарды ықтимал қолдану немесе 29-баптың 9-тармағын қолдану салықтық келісімдерге салық төлеуден жалтарудың белгілі бір нысандарының алдын алуға бағытталған арнайы ережелерді енгізу артық дегенді білдірмейді. Егер салық төлеуден жалтарудың белгілі бір тәсілдері анықталса немесе мұндай тәсілдерді пайдалану ерекше проблемалар туындатса, Конвенцияға тиісті жалтару стратегиясының алдын алуға бағытталған ережелерді енгізу көбінесе орынды болады. Бұдан басқа, бұл жоғарыда 20-тармақта сипатталған ұстанымды ұстанатын мемлекет өзінің ішкі заңнамасында осындай жалтару стратегиясына тиісті түрде қарсы тұру үшін қажетті нормалар немесе қағидаттар жоқ деп есептеген жағдайларда қажет болады.

      28. Мысалы, салық төлеуден жалтарудың кейбір нысандары Конвенцияның ережелерімен тікелей реттелген, атап айтқанда, «бенефициарлық меншік иесі» ұғымын енгізу арқылы (10, 11, 12 және 12А-баптарда) және «әртістер компаниялары» (artiste-companies) деп аталатындарға қатысты 17-баптың 2-тармағы сияқты арнайы ережелер арқылы. Мұндай мәселелер 10-бапқа (2014 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабына түсіндірменің 17 және 22-тармақтарына сілтеме жасай отырып, 13-тармақ) және 11-бапқа (2014 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабына түсіндірменің 12-тармағына сілтеме жасай отырып, 18-тармақ) берілген түсіндірмелерде де аталған.

      29. Бұдан басқа, еншілес компаниялардың, атап айтқанда оффшорлық аймақтарда құрылған немесе зиянды преференциялық режимдерді пайдаланатын компаниялардың келісім бойынша жеңілдіктер алуға қатысты талаптары, егер фактілер мен мән-жайларды мұқият зерделеу еншілес компанияның тұрақты жұмыс істейтін атқарушы органының орналасқан жері оның болжамды резиденттік мемлекетінде емес, керісінше, бас компанияның резиденттік мемлекетінде екенін және бұл оны ішкі заңнама мен келісім мақсаттары үшін осы соңғы мемлекеттің резиденті етуге бағытталғанын көрсетсе, қабылданбауы мүмкін (бұл мемлекеттің ішкі құқығында заңды тұлғаның басқару орны немесе осыған ұқсас өлшем оның орналасқан жерін/тұрғылықты жерін анықтау үшін пайдаланылатын жағдайда өзекті болады).

      30. Фактілер мен мән-жайларды мұқият зерделеу еншілес компанияны бас компанияның резиденттік мемлекетінде басқару нәтижесінде еншілес компанияның осы мемлекетте тұрақты мекемесі болғанын да көрсетуі мүмкін (мысалы, басқару орнының болуы арқылы), оған пайданың барлығы немесе елеулі бөлігі тиісті түрде жатқызылуы мүмкін.

      Салықтық келісімдерді теріс пайдаланумен күресуге арналған, ішкі құқыққа енгізілген арнайы заңнамалық нормалар

      31. Салықтық келісімдерді тиісті емес пайдаланудың проблемасын шешуге ұмтылатын салық органдары ең алдымен ішкі құқыққа енгізілген, салықтық келісімдерді теріс пайдаланумен күресуге арналған арнайы заңнамалық нормаларды қолдану мәселесін қарастыруы мүмкін.

      32. Бұл міндетті шешу үшін көптеген ішкі нормалар өзекті болуы мүмкін. Мысалы, бақыланатын шетелдік корпорациялар (БШК) жөніндегі нормалар резиденттердің базалық немесе жалған компанияларды пайдалануымен байланысты белгілі бір тетіктердің қолданылуын болдырмау үшін қолданылуы мүмкін, ал мұндай компаниялар келісімге қатысушы елдердің резиденттері болып табылады; жеткіліксіз капиталдандыру жөніндегі нормалар келісімге қатысушы елдердің резиденттеріне төленетін, салық базасын азайтатын пайыздық төлемдерді шегеруге жол бермеу үшін қолданылуы мүмкін; трансферттік баға белгілеу жөніндегі нормалар (тіпті олар бастапқыда салық төлеуден жалтаруға қарсы нормалар ретінде қызмет етуге арналмаған болса да) кірістердің резидент кәсіпорыннан келісімге қатысушы елдің резиденті болып табылатын кәсіпорынға жасанды түрде ауыстырылуына жол бермеуі мүмкін; шығу салығы немесе «қону» салығы жөніндегі нормалар келісімнің қолданылу аясынан шығарылған капитал өсімін іске асырғанға дейін тұрғылықты жерін өзгерту арқылы капитал өсіміне салынатын салықтан жалтарудың алдын алуы мүмкін; ал дивидендтер мөлшерін төмендету жөніндегі нормалар дивидендтерді келісімнің қолданылу аясынан шығарылған капитал өсіміне айналдыру мақсатындағы операциялар арқылы дивидендтерге салынатын ішкі ұстап қалу салықтарынан жалтарудың алдын алуы мүмкін.

      33. Салықтық келісімдерді пайдалануға байланысты тетіктерге қатысты осы және басқа да теріс пайдалануға қарсы арнайы нормалардың көпшілігін қолдану нәтижесінде бір ортақ проблема туындайды, ол осындай нормалардың салықтық келісімдердің ережелерімен қайшылыққа түсу мүмкіндігіне байланысты. Егер екі Уағдаласушы мемлекет келісімге қатысушы мемлекеттердің бірінің ішкі заңнамасында қолданылатын салықтық келісімдерді теріс пайдалануға қарсы белгілі бір арнайы норманың салықтық келісімнің ережелеріне қайшы келетін-келмейтіні жөнінде әртүрлі ұстанымда болса, бұл мәселені төмендегі қағидаттарды ескере отырып, өзара келісу рәсімі шеңберінде шешуге болады.

      34. Әдетте, ұлттық заңнама ережелері мен салықтық келісімдердің ережелерін қолдану қайшылықты жағдайлар туындатқан кезде салықтық келісімдердің ережелері басым күшке ие болады. Бұл 1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 26-бабында бекітілген шарттарды міндетті түрде орындау қағидатының (pacta sunt servanda) қисынды салдары болып табылады. Осылайша, егер осы қағидаларды қолдану салық төлеушінің салықтық міндеттемелерін салықтық келісімде рұқсат етілген шектен тыс ұлғайтуға әкеп соқса, бұл келісімнің ережелеріне қайшы келеді және халықаралық жария құқық нормаларына сәйкес осы ережелер басым күшке ие болуға тиіс.

      35. Дегенмен, төменде түсіндірілгендей, мұндай қайшылықтарды көбінесе болдырмауға болады және әрбір осындай жағдай нақты елдегі нақты жағдайды негізге ала отырып талдануға тиіс.

      36. Біріншіден, келісім ішкі заңнаманың теріс пайдалануға қарсы бағытталған белгілі бір нақты нормалары мен қағидаларын қолдануға арнайы рұқсат беруі мүмкін. Мысалы, Конвенцияның 9-бабы осы бапта көзделген жағдайларда трансферттік баға белгілеу жөніндегі ішкі нормаларды қолдануға нақты рұқсат береді. Бұдан басқа, көптеген келісімдерде қайшылықтың жоқ екенін (немесе мұндай қайшылық болған жағдайда да ішкі нормаларды қолдануға рұқсат беретінін) түсіндіретін нақты ережелер бар. Бұл, мысалы, жеткіліксіз капиталдандыру, БШК немесе шығу салығы жөніндегі нормаларға, неғұрлым жалпылама түрде айтқанда, салық төлеуден жалтарудың алдын алуға бағытталған ішкі нормалар мен қағидаларға қатысты болуы мүмкін.

      37. Екіншіден, салықтық келісімдердің көптеген ережелері ішкі заңнаманы қолдануға тәуелді. Бұл, мысалы, тұлғаның тұрғылықты жерін анықтауға, жылжымайтын мүлік ұғымын айқындауға, сондай-ақ корпоративтік құқықтардан алынатын кірістердің дивидендтер ретінде қарастырылуы мүмкін жағдайларын анықтауға қатысты. Жалпы алғанда, 3-баптың 2-тармағы келісімде анықталмаған терминдердің мағынасын айқындау мақсатында ішкі нормаларды өзекті етеді. Демек, көптеген жағдайларда салықтық келісімдерді теріс пайдалануға қарсы бағытталған ішкі нормаларды қолдану келісім ережелерін қолдану тәсілдеріне әсер етеді, бірақ қайшылықты нәтижелердің қалыптасуына әкелмейді. Мысалы, егер ішкі заңнамаға сәйкес компанияның өз акцияларының бір бөлігін сатып алуы кезінде акционер алған пайда дивидендтер ретінде қарастырылса, онда мұндай сатып алу 13-баптың 5-тармағының мақсаттары үшін мүлікті иеліктен шығару ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда 10-бапқа түсіндірменің 14-тармағында (2014 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабына түсіндірменің 14-тармағына сілтеме жасай отырып) пайда ішкі заңнамаға сәйкес дивидендтер ретінде қарастырылған жағдайда, мұндай пайда 10-баптың мақсаттары үшін дивидендтер болып табылатыны мойындалады.

      38. Үшіншіден, салықтық келісімнің ережелерін қолданудан осы келісімнің ережелерін теріс пайдалану жағдайында 29-баптың 9-тармағында аталған теріс пайдаланудың алдын алуға бағытталған жалпы норма негізінде немесе мұндай бапты қамтымайтын келісім жағдайында төменде 54-56-тармақтарда баяндалған қағидаттарға сәйкес келісімді тиісті түрде түсіндіру негізінде бас тартылуы мүмкін. Мұндай жағдайда келісімнің ережелерімен қайшылық туындамайды, егер келісім бойынша артықшылықтарды алуға келісімді де, салықтық келісімдерді теріс пайдалануға қарсы арнайы ішкі нормаларды да түсіндіру нәтижесінде тыйым салынса. Алайда салықтық келісімдерді теріс пайдалануға қарсы арнайы ішкі нормалар көбінесе үлестік қатысудың белгілі бір деңгейінің немесе меншікті және қарыз капиталы арақатынасының белгілі бір көрсеткішінің болуы сияқты объективті фактілерді ескере отырып жасалады. Мұндай әдіс оларды қолдануды едәуір жеңілдеткенімен, кейде бұл нормалардың бұзушылық болып табылмайтын операцияларға қатысты қолданылуына әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда Конвенция ішкі нормаларды өзіне қайшы келетін дәрежеде қолдануға жол бермейді. Мысалы, А мемлекеті салық салу мақсатында резиденттікті уақытша өзгертудің алдын алу үшін ішкі норма қабылдады деп болжап көрейік. Осы нормаға сәйкес, В мемлекетінің резиденті болып табылатын жеке тұлға, егер ол мүлікті сатып алған кезде А мемлекетінің резиденті болса және иеліктен шығару алдындағы он жылдың кемінде жеті жылында А мемлекетінің резиденті болған болса, үшінші мемлекетте орналасқан мүлікті иеліктен шығарудан алған кірісіне А мемлекетінде салық салынады. Мұндай жағдайда 13-баптың 6-тармағы осы тұлғаға мүлікті иеліктен шығару кезінде А мемлекетінің салық салуына кедергі келтіретін дәрежеде Конвенция А мемлекетінің ішкі нормасын қолдануға кедергі келтіреді. Бұған 13-баптың 6-тармағында көзделген артықшылықтардан осы нақты жағдайда 29-баптың 9-тармағы немесе төменде 54-56-тармақтарда баяндалған қағидаттар негізінде бас тартылған жағдайлар кірмейді.

      39. Төртіншіден, салықтық келісімнің ережелерін қолданудан құқықтық доктриналар немесе келісімді түсіндіруге қолданылатын қағидаттар негізінде бас тартылуы мүмкін (43-47 және 54-56-тармақтарды қараңыз). Мұндай жағдайда, егер келісім бойынша артықшылықтар келісімді тиісті түрде түсіндіру нәтижесінде де, теріс пайдаланудың алдын алуға бағытталған ішкі арнайы нормаларды қолдану нәтижесінде де жоққа шығарылса, келісімнің ережелеріне қайшылық болмайды. Мысалы, А мемлекетінің ішкі заңнамасында, егер иеліктен шығарушы тұлға А мемлекетінің резиденті болғанға дейінгі он жылдың кемінде жеті жылында А мемлекетінің резиденті болса, оған ұлттық компанияның капиталының 25 пайызынан астамы тиесілі болған жағдайда осы компанияның акцияларын иеліктен шығарудан алынған пайдаға салық салу көзделген деп болжап көрейік. Екінші жылы алдыңғы он жыл бойы А мемлекетінің резиденті болған жеке тұлға В мемлекетінің резиденті болады. В мемлекетінің резиденті мәртебесін алғаннан кейін көп ұзамай жеке тұлға А мемлекетінде өзі бұрын құрған шағын компанияның барлық акцияларын сатады. Алайда фактілер сату операциясының барлық элементтері бірінші жылы аяқталғанын, сату бағасына сәйкес келетін пайызсыз «қарыздың» сол кезде сатып алушы тарапынан сатушыға берілгенін, сатып алушы акциялар екінші жылы өзіне берілген кезде қарызды жойғанын және сатып алушы бірінші жылдан бастап компанияға нақты бақылау жүргізгенін көрсетеді. Акцияларды сатудан түскен кіріс А мемлекеті мен Б мемлекеті арасындағы келісімнің 13-бабының 6-тармағының қолданылу аясына түсуі мүмкін болғанымен, акцияларды берудің мән-жайлары олардың екінші жылы иеліктен шығарылуы А мемлекетінің соттары осы терминге беретін мағынадағы жалған мәміле болып табылатынын көрсетеді. Бұл жағдайда, А мемлекетінің соттары әзірлеген жалған мәмілелер туралы сот доктринасы халықаралық шарттарды түсіндіру қағидаларына қайшы келмейтін дәрежеде, осы доктринаны А мемлекеті мен Б мемлекеті арасындағы келісімнің 13-бабының 6-тармағын түсіндіру кезінде қолдануға болады, бұл А мемлекетіне тиісті кіріске өзінің ішкі заңнамасындағы нормаға сәйкес салық салуға мүмкіндік береді.

      40. Осындай талдау бақыланатын шетелдік корпорациялар (БШК) жөніндегі қағидаларға да қолданылады. Көптеген елдер шетелде орналасқан компанияларды пайдалануға байланысты мәселелерді шешу үшін БШК туралы ережелер қабылдады. Елдер арасында айтарлықтай айырмашылықтар болғанына қарамастан, қазіргі уақытта ұлттық салық базасын қорғаудың заңды құралы ретінде халықаралық деңгейде танылған осы ережелердің ортақ ерекшелігі — олар Уағдаласушы мемлекеттердің өз резиденттеріне белгілі бір шетелдік компанияларға қатысуымен байланысты кіріске салық салуына әкеледі. Кейде Конвенцияның 7-бабының 1-тармағы және 10-бабының 5-тармағы сияқты ережелерін белгілі бір түсіндіруге сүйене отырып, БШК туралы заңнаманың осы ортақ ерекшелігі аталған ережелерге қайшы келеді деген пікір айтылған. БШК туралы заңнама мемлекеттің өз резиденттеріне салық салуына әкелетіндіктен, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 2017 жылғы жаңартылған нұсқада жаңа салықтық үнемдеу туралы ереженің [1-баптың 3-тармағы] ретінде қосылуы оның салықтық конвенцияларға қайшы келмейтінін растайды. Осындай қорытынды 1-баптың 3-тармағына ұқсас ережені қамтымайтын конвенцияларға қатысты да жасалуға тиіс. 7-бапқа түсіндірменің 8-тармағында және 10-бапқа түсіндірменің 16-тармағында түсіндірілген себептер бойынша осы баптар БШК туралы ережелерді қолдануға кедергі келтіреді деген түсіндіру 7-баптың 1-тармағы мен 10-баптың 5-тармағының мәтініне сәйкес келмейді. Бұл ережелерді мәнмәтінде қарастырған кезде де мұндай түсіндіру шындыққа сәйкес келмейді. Осылайша, кейбір елдер өздерінің конвенцияларында БШК туралы заңнамасының Конвенцияға қайшы келмейтінін тікелей көрсетуді орынды деп тапқанымен, мұндай түсіндірменің болуы міндетті емес. Осылайша тұжырымдалған БШК туралы заңнама Конвенцияның ережелеріне қайшы келмейді деп есептеледі.

      Салықтық келісімдерді теріс пайдаланумен күресуге арналған, ішкі құқыққа енгізілген жалпы заңнамалық нормалар

      41. Кейбір елдер ішкі құқықтарына арнайы нормалар немесе құқықтық доктриналар тиісті түрде шеше алмайтын құқыққа қайшы тетіктерді пайдаланудың алдын алуға арналған, салықтық келісімдерді теріс пайдалануға қарсы жалпы қолданыстағы заңнамалық норманы енгізген.

      42. Теріс пайдалануға қарсы бағытталған осындай жалпы нормаларды қолдану да қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімнің ережелерімен ықтимал қайшылық туындауы мәселесін көтереді. Алайда жағдайлардың басым көпшілігінде мұндай қайшылық туындамайды. Біріншіден, қайшылықтар жоғарыда 39 және 40-тармақтарда келтірілген себептерге ұқсас себептер бойынша болдырылмайды. Бұдан басқа, егер теріс пайдалануға қарсы бағытталған осындай жалпы ішкі нормалардың негізгі аспектілері жоғарыда 22-тармақта баяндалған қағидатқа сәйкес келсе және, тиісінше, осы негізгі қағидатты қамтитын 29-баптың 9-тармағының негізгі аспектілеріне ұқсас болса, онда қайшылықтың туындауы мүмкін еместігі анық, өйткені теріс пайдалануға қарсы бағытталған тиісті жалпы ішкі норма Конвенцияның 29-бабының 9-тармағына сәйкес немесе мұндай тармақты қамтымайтын келісім жағдайында жоғарыда 22-тармақта баяндалған негізгі қағидатқа сәйкес Конвенция бойынша жеңілдіктерден бас тартылатын дәл сол жағдайларда қолданылады. ЭЫДҰ да осындай жалпы қорытындыға келді, бұл ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-бабына түсіндірменің 77-тармағында көрсетілген.

     Ішкі құқықтың құрамдас бөлігі болып табылатын құқықтық доктриналар және түсіндіру қағидаттары

43. Салық заңнамасын салық төлеуден жалтаруға қатысты істер бойынша түсіндіру процесінде көптеген елдердің соттары бірқатар сот доктриналарын немесе түсіндіру қағидаттарын әзірледі. Оларға фикция, іскерлік мақсат, нысаннан гөрі мазмұнның басымдығы, экономикалық мән, сатылы мәміле, заңды теріс пайдалану және fraus legis сияқты доктриналар жатады. Елден елге ерекшеленетін және кейінгі сот шешімдерінен туындайтын нақтылаулар немесе өзгерістер негізінде уақыт өте келе дамып отыратын бұл доктриналар мен түсіндіру қағидаттары, мәні бойынша, салық заңнамасын қалай түсіндіру керектігі туралы соттар білдіретін ұстанымдар болып табылады.

44. Бұл доктриналар соттардың салық заңнамасын қалай түсіндіру керектігі туралы білдіретін ұстанымдарын білдіреді және, әдетте, ішкі салық заңнамасының бір бөлігіне айналады.

45. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімдерді түсіндіру 1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 31–33-баптарында жүйеленген жалпы қағидалармен реттелгенімен, бұл жалпы қағидалар қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімдердің ережелерін түсіндіру кезінде ұқсас сот доктриналары мен қағидаттарын қолдануға кедергі келтірмейді. Мысалы, егер қандай да бір елдің соттары құқықтық түсіндіру тұрғысынан ішкі салық салу туралы ережелер белгілі бір операциялардың экономикалық мәні негізінде қолданылуға тиіс деп айқындаса, қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісім ережелерін ұқсас мәмілелерге қатысты қолдану кезінде де осындай тәсілді қолдануға кедергі келтіретін ештеңе жоқ. Бұл жоғарыдағы 40-тармақта келтірілген мысалмен расталады.

46. Жалпы ереже бойынша және 22-тармақты ескере отырып, алдыңғы талдау салық конвенциялары мен салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған сот доктриналарының немесе салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған жалпы ішкі нормалардың арасында қайшылық болмайды деген қорытындыға әкеледі. Мысалы, салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған жалпы ішкі норманы немесе «нысаннан гөрі мазмұнның басымдығы» не «экономикалық мән» сияқты сот доктринасын қолдану табысты қайта бағалауға немесе осындай табысты алушы болып есептелетін салық төлеушіні қайта айқындауға алып келген жағдайда, Конвенцияның ережелері осы өзгерістерді ескере отырып қолданылады.

47. Бұл қағидалар салық келісімдеріне қайшы келмегенімен, келісімдер бұзылып жатқанын айқын дәлелдейтін жағдайлар болмаған кезде мүше елдер қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімдерде бекітілген нақты міндеттемелерді мұқият сақтауға тиіс деген ортақ түсінік бар.

Салық келісімдерін теріс пайдалануға қарсы арнайы заңнамалық нормалар, салық келісімдерінде көзделген

48. Келісімдерді теріс пайдаланудың кейбір нысандарын арнайы шарттық ережелердің көмегімен жоюға болады. Мұндай нормалардың бірқатары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізілген, олардың қатарына, атап айтқанда, жеткізу үшін тауарлар қоры бар агентке сілтеме жасау (5-баптың 5-тармағының b) тармақшасы); «бенефициарлық меншік иесі» тұжырымдамасы (10, 11 және 12-баптар); пайыздар мен роялтиге қолданылатын «ерекше қатынастар» қағидасы (11-баптың 6-тармағы және 12-баптың 6-тармағы); жылжымайтын мүлікке жататын компаниялардың акцияларын иеліктен шығаруға қатысты қағида (13-баптың 4-тармағы); сондай-ақ «әртіздік» компанияларға қатысты қағида (17-баптың 2-тармағы) жатады. Келісімдерді теріс пайдалануды жоятын ереженің тағы бір мысалы ретінде 7-баптың 1-тармағында баяндалған және кейбір салық келісімдерінде кездесетін, тек салық төлеуден жалтару жағдайларына ғана қолданылатын «тартылыс орталығы» қағидасының өзгертілген нұсқасын қарастыруға болады.

49. Мұндай келісімдерді теріс пайдалануға қарсы нақты нормалар салық төлеушілер үшін кең ауқымды жалпы тиісті қағидаларға немесе доктриналарға қарағанда көбірек құқықтық айқындықты қамтамасыз ететіні анық. Бұл 22-тармақта және 2017 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-бабына берілген түсініктемесінің 62-тармағында (1-бапқа берілген түсініктеменің 9.6-тармағы) мойындалған, онда мұндай нормалар келісімдердің ережелерін теріс пайдалануға қарсы жалпы нормалар мен сот тәсілдерін пайдалы түрде толықтыра алатыны түсіндіріледі.

50. Алайда салық келісімдерінің ережелерін сақтаудан жалтару стратегияларына байланысты проблемаларды шешу кезінде тек қана теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды қолдануға басымдық берудің тәуекелдерін төмен бағалауға болмайды. Біріншіден, келісімдерді теріс пайдалануға қарсы арнайы нормалар көбінесе салық келісімдерін орындаудан жалтарудың белгілі бір стратегиясы анықталғаннан кейін әзірленеді. Екіншіден, келісімге теріс пайдалануға қарсы қандай да бір нақты ережені енгізу басқа да теріс пайдалану нысандарына қатысты жалпы шараларды немесе доктриналарды қолдану жөніндегі дәлелдерді әлсіретуі мүмкін. Салық келісіміне оның ережелерін теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды қосу, осы теріс пайдалануға қарсы норма бағытталған стратегияға ұқсас, бірақ одан біршама ерекшеленетін келісім ережелерін орындаудан жалтарудың белгілі бір жол берілмейтін стратегиясы рұқсат етіледі және оған келісімдерді теріс пайдалануға қарсы жалпы нормаларға сәйкес дау айту мүмкін емес деген болжам ретінде қате түсіндірілуі мүмкін. Үшіншіден, келісімдерді сақтаудан жалтарудың күрделі стратегияларына нақты қарсы тұру үшін күрделі қағидалар мен нормалар қажет болуы мүмкін. Бұл әсіресе осындай проблеманы мәміленің немесе келісімнің мақсаты сияқты икемді өлшемдердің көмегімен емес, түсіндіруге аз мүмкіндік қалдыратын өлшемдерді қолдану арқылы шешуге бағытталған қағидаларға қатысты дұрыс. Осы себептерге байланысты салық келісімдерін теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды енгізу белгілі бір жағдайлар үшін ең оңтайлы тәсіл болғанымен, мұндай тәсіл өздігінен салық келісімдерін теріс пайдалану проблемасын кешенді түрде шеше алмайды.

Салық келісімдерін теріс пайдалануға қарсы жалпы заңнамалық нормалар, салық келісімдерінде көзделген

51. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы жаңартылған редакциясында Конвенцияға 29-баптың 9-тармағы түрінде теріс пайдалануға қарсы жалпы норма қосылды. 29-баптың 9-тармағы мәміленің немесе уағдаластықтың негізгі мақсаты осындай жеңілдіктерді алу болып табылатын және мұндай жеңілдіктерді беру келісімнің тиісті ережелерінің міндеттері мен мақсаттарына қайшы келетін жағдайларда салық жеңілдіктерін беруден бас тарту арқылы салық келісімдерін заңсыз пайдаланудың алдын алуға арналған.

52. Жоғарыдағы 22-тармақта түсіндірілгендей, 29-баптың 9-тармағы салық жеңілдіктерін беру жөніндегі жетекші қағидатқа сәйкес келеді және оны растайды. Осылайша, көптеген елдер 29-баптың 9-тармағы сияқты теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы өз келісімдеріне енгізу қажеттілігінсіз-ақ теріс пайдалану жағдайларында салық жеңілдіктерін беруден бас тарта алады. Ол үшін бұл елдер ішкі заңнамада қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы, ішкі заңнамада көзделген құқықтық доктриналарды немесе түсіндіру қағидаттарын қолдана алады не теріс пайдалану жағдайларында келісім бойынша жеңілдіктер беруден бас тарту мақсатында өздерінің салық келісімдерінің ережелерін түсіндіре алады.

53. Кейбір елдер өздерінің ішкі заңнамасы мен салық келісімдерін түсіндіру тәсілі салық келісімдерін заңсыз пайдалануға қарсы тиісті түрде күресуге мүмкіндік беретініне сенімді болмауы мүмкін. Мұндай елдер өз келісімдеріне 29-баптың 9-тармағына ұқсас теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы енгізу мүмкіндігін қарастыра алады. Өз келісімдеріне теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы енгізгісі келетін елге оның тұжырымдамасын өз жағдайларына, әсіресе оның соттары салық төлеуден жалтаруға қатысты қабылдаған тәсілге бейімдеу қажет болуы мүмкін. Атап айтқанда, ішкі заңнамасында теріс пайдалануға қарсы жалпы нормасы бар ел осы ішкі норма мен өз келісімдеріне енгізілген теріс пайдалануға қарсы жалпы норма арасындағы кез келген сәйкессіздікті мүмкіндігінше болдырмауға тиіс.

Салық келісімдерінің ережелерін түсіндіру

54. Келісімдерді тиісінше пайдаланбауға қарсы күресте қолданылған тағы бір тәсіл шарттың өзінің бұзылуы мүмкін екенін ескеруден, сондай-ақ Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 31-бабына сәйкес тиісті ережелерді олардың мәнмәтінін, шарттың нысанасы мен мақсатын, сондай-ақ осы ережелерді адал түсіндіру міндеттемесін ескере отырып, дұрыс түсіндіру арқылы құқыққа қайшы мәмілелерді назарға алмаудан тұрды. Жоғарыда атап өтілгендей, 20-тармақта бірқатар елдер ішкі салық заңнамасының ережелерін теріс пайдалануға қарсы күресу үшін құқықтық түсіндіру әдісін бұрыннан қолданып келе жатқаны көрсетілген және салық заңнамасының ережелерін салық келісімінің бұзылуына қарсы күресу мақсатында ұқсас түрде түсіндіру толықтай орынды болып көрінеді. Жоғарыдағы 22-тармақта баяндалған жетекші қағидат келісім ережелерін келісімді теріс пайдаланудың алдын алу мақсатында түсіндіру үшін де, келісім ережелерінің ішкі заңнамада қамтылған теріс пайдалануға қарсы арнайы немесе жалпы нормаларды қолдануға кедергі келтіретін-келтірмейтінін анықтау үшін де бірдей дәрежеде қолданылады.

55. Жоғарыдағы 22–24-тармақтарда салық келісімін теріс пайдалану деп нені есептеу керектігіне қатысты нұсқаулар берілген. Мұндай нұсқаулардың осы тәсілді қолдану мақсаттары үшін аса өзекті екені анық.

56. 2017 жылғы қайта қарау шеңберінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының атауына өзгерістер енгізіліп, Конвенция мақсаттарының бірі ретінде салық төлеуден жалтару мен салық төлеуден жалтарудың алдын алуға тікелей сілтеме қосылды. Сонымен қатар Конвенцияға жаңа кіріспе қосылды, онда Уағдаласушы мемлекеттер Конвенция ережелері салық төлеуден жалтару немесе салық төлеуден жалтару тәсілдері, оның ішінде халықаралық салық келісімдерінің ережелерін теріс пайдалану арқылы салық төлемеу немесе салық салуды азайту мүмкіндіктерін туғызады деп болжам жасамайтыны түсіндіріледі. Халықаралық салық келісімдерінің ережелерін теріс пайдалану салық келісімдерін тиісінше пайдаланбаудың мысалдарының бірі ғана болып табылады; басқа мысалдар төмендегі 58–117-тармақтарда келтірілген. Атауы мен кіріспесі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы мәнмәтінінің бөлігі болғандықтан, олар Конвенция ережелерін келісімдерді теріс пайдаланудың алдын алу мақсатында түсіндіруде маңызды рөл атқаруға тиіс.

Салық келісімдерін тиісінше пайдаланбау мысалдары

57. Төмендегі тармақтарда жоғарыда сипатталған тәсілдердің салық келісімдерінің ережелерін тиісінше пайдаланбауға байланысты әртүрлі жағдайларда қолданылуы көрсетілген (алайда бұл мысалдар ұлттық заңнамада немесе нақты келісімдер шеңберінде мұндай мәмілелердің құқықтық режимі туралы қандай да бір асығыс пікір қалыптастыруға арналмаған).

Қосарланған резиденттік және резиденттікті өзгерту

58. Салық төлеушілер салық келісімдері бойынша жеңілдіктер алу мақсатында өздерінің салық резиденттігін өзгерткен жағдайлар орын алған. Осындай жағдайлардың кейбірін мынадай мысалдар арқылы көрсетуге болады:

- 1-мысал: X мырза — А мемлекетінің резиденті, осы елде едәуір мөлшерде зейнетақы құқықтарын жинақтаған. А және В мемлекеттері арасындағы келісімге сәйкес зейнетақылар мен басқа да осындай төлемдер алушының тұрғылықты жері бойынша мемлекетте ғана салық салуға жатады. Зейнетке шығуына аз уақыт қалғанда X мырза екі жыл мерзімге В мемлекетіне көшіп барады және осы елдің ұлттық салық заңнамасына сәйкес оның резиденті болады. X мырза келісімнің 4-бабының 2-тармағында көзделген қағидаларды осы келісімнің мақсаттары үшін осы елдің резиденті болып табылатынына кепілдік беру үшін мұқият сақтайды. Осы кезеңде оның жинақталған зейнетақы құқықтары оған біржолғы төлем түрінде төленеді, бұл төлем В мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салудан босатылады. Осыдан кейін X мырза А мемлекетіне қайтып оралады.

- 2-мысал: X компаниясы — А мемлекетінің резиденті, сондай-ақ А мемлекетінің резиденттері болып табылатын компаниялардың акцияларын сатуды қарастыруда. Мұндай сату А мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салынатын капитал өсімін туындатады. Осы сатылымға дейін X компаниясы өзінің директорлар кеңесінің отырыстарын В мемлекетінде өткізуді ұйымдастырады. Бұл ел компанияның салықтық резиденттігін анықтау кезінде әдетте директорлар кеңесінің отырыстары өткізілетін орынды айқындаушы фактор ретінде қарастыратын және акциялар бойынша капитал өсіміне салық салмайтын ел болып табылады. X компаниясы осы келісімнің 4-бабының 3-тармағына сәйкес А және В мемлекеттері арасындағы салық келісімінің қолданылу аясына кіру мақсатында В мемлекетінің резиденті болғанын мәлімдейді. Аталған тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының тиісті тармағына сәйкес келеді. Содан кейін компания акцияларды сатады және келісімнің 13-бабының 6-тармағына сәйкес капитал өсіміне А мемлекетінде салық салынбауға тиіс деп мәлімдейді (осы баптың 5-тармағы қолданылмайды, өйткені X компаниясының қарастырылып отырған компанияларда елеулі үлестік қатысуы жоқ).

- 3-мысал: X ханым, А мемлекетінің резиденті, сондай-ақ А мемлекетінің резиденті болып табылатын компанияның барлық акцияларына иелік етеді. Соңғы жылдары осы акциялардың құны едәуір өсті. А мемлекеті де, В мемлекеті де акциялар бойынша капитал өсіміне салық салады; алайда В мемлекетінің ішкі заңнамасында осы мемлекетте тұрақты тұрғылықты жері (домицилі) жоқ резиденттерге тек мемлекеттен тыс жерлерден алынған табыстарға ғана салық салынады, бұл ретте мұндай табыстардың іс жүзінде осы резидентке аударылуы немесе жеткізілуі талап етіледі. Осы акцияларды сату рәсімі шеңберінде X ханым екі жыл мерзімге В мемлекетіне көшіп барады және осы мемлекетте тұрақты тұрғылықты жері (домицилі) жоқ резидентке айналады. Содан кейін ол акцияларды сатады және тиісті келісімде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 5-тармағына ұқсас ереже болмағандықтан, келісімнің 13-бабының 6-тармағына сәйкес капитал өсіміне А мемлекетінде салық салынбауға тиіс деп мәлімдейді.

59. Нақты істің мән-жайларына байланысты, ең алдымен салық келісімі бойынша жеңілдіктер алу мақсатында жүзеге асырылған резиденттіктің өзгеруі салық келісімін теріс пайдалану болып табылады деп пайымдауға болады. Дегенмен, жоғарыда келтірілген үш мысалға ұқсас жағдайларда резиденттіктің өзгеруі ең алдымен келісім бойынша жеңілдіктер алу мақсатында жүзеге асырылғанын дәлелдейтін фактілерді анықтау өте қиын, әсіресе салық төлеушінің басқа мемлекетте тұрақты тұрғын үйі болған немесе ұзақ уақыт бойы тұрған жағдайларда. Осыған байланысты көптеген елдер мұндай жағдайларды реттеудің ең тиімді тәсілі арнайы нормалар болып табылады деген қорытындыға келді.

60. Кейбір елдер қолданатын тәсілдердің бірі — өздерінің салық келісімдеріне бұрын салық төлеуші резиденті болған мемлекетке резиденттік өзгергеннен кейін белгілі бір кезең ішінде жүзеге асырылған компаниялардағы елеулі үлестік қатысу акцияларын иеліктен шығарудан алынған капитал өсімі немесе зейнетақы құқықтары бойынша біржолғы төлемдер сияқты табыстардың кейбір түрлеріне салық салуға мүмкіндік беретін ережелерді енгізу. Мұндай ереженің мысалын 2002 жылы Нидерланд пен Польша арасында жасалған келісімнің 13-бабының 5-тармағынан табуға болады, онда былай делінген:

4-тармақтың ережелері акциялары бар капитал толық немесе ішінара акцияларға бөлінген және осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес осы мемлекеттің резиденті болып табылатын компаниядағы акцияларды немесе пайдаланушы акцияларды («жуиссанс») иеліктен шығарудан алынған табысқа, егер мұндай табысты басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және акцияларды немесе пайдаланушы акцияларды («жуиссанс») иеліктен шығаруға дейінгі соңғы он жыл ішінде бірінші аталған мемлекеттің резиденті болған жеке тұлға алса, әрбір Уағдаласушы мемлекеттің өзінің заңнамасына сәйкес салық салу құқығына нұқсан келтірмейді.

61. Елдер мұндай жағдайларды «шығу салығы» немесе «кету алымы» деп аталатын ережелердің көмегімен де реттейді, оған сәйкес резиденттіктің өзгеруі капитал өсімі мен зейнетақы сияқты табыстардың белгілі бір түрлерінің туындауына әкеледі. Мұндай салықты төлеу міндеттемесі салық салатын мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлғаға қатысты туындаған және резиденттік тоқтатылғаннан кейін есептелген табысқа қолданылмаған дәрежеде Конвенциядағы ешбір ереже, атап айтқанда 13 және 18-баптар, салық салудың осы түрін қолдануға кедергі келтірмейді. Осылайша, салық келісімдері резиденттік тоқтатылғанға дейін тікелей тұлға зейнетақы табысын алған немесе капитал өсіміне салық салу мақсатында мүлікті иеліктен шығарған болып есептелетін ішкі салық нормаларын қолдануға кедергі келтірмейді.

62. 4-баптың 2 және 3-тармақтарының ережелерін дұрыс түсіндіру осы мысалдарға ұқсас жағдайларды реттеу кезінде де пайдалы болуы мүмкін. «Өмірлік мүдделер орталығы» және «нақты басқару органы» сияқты ұғымдар салық төлеуші мен ел арасындағы берік байланысты талап етеді. Салық төлеушінің жиі болатын елде тұрғын үйінің болуы ғана бұл елді оның өмірлік мүдделер орталығы деп тану үшін жеткіліксіз; сол сияқты компанияның директорлар кеңесінің отырыстары белгілі бір елде өткізілуінің өзі нақты басқару органы дәл осы елде орналасқан деген қорытынды жасауға жеткіліксіз. Сонымен қатар кейбір елдер қосарланған резиденттік жағдайларын заңды тұлғалардың нақты басқару органының орналасқан жеріне қарай шешуді көздейтін 4-баптың 3-тармағын мұндай жағдайларды өзара келісу рәсімі шеңберінде шешуді көздейтін нормамен алмастырды.

63. 3-мысалда ақша аударымдары негізінде салық салу кезінде салық төлеуден жалтару мүмкіндігі туралы мәселе көтеріледі. Бұл мәселе төмендегі 118-тармақта 2017 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-бабына берілген түсініктеменің 108-тармағына сілтеме жасай отырып қарастырылады.

Қолайлы шарттық режимді іздеу

64. «Қолайлы шарттық режимді іздеу» — бұл салық келісімі бойынша жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғалардың осындай жеңілдіктерді алуға құқығы бар басқа тұлғаларды пайдалану арқылы аталған жеңілдіктерге жанама түрде қол жеткізуінен тұратын салық келісімдерін тиісінше пайдаланбау нысандарының бірі. Мысалы, келісім жасасқан елдің резиденті болып табылатын компания келісім бойынша жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаға кәсіпкерлік қызмет нәтижесінде тиесілі болуға тиіс табысты аудару үшін жалған компания ретінде әрекет етеді және осылайша салық келісімі бойынша жеңілдіктерді заңсыз алуды көздейді. Әдетте, жалған тұлға ретінде компания әрекет етеді, алайда бұл келісім бойынша жеңілдіктер алуға құқығы бар серіктестік, траст немесе соған ұқсас экономикалық субъект болуы да мүмкін. Мұндай жағдайларда келісімде көзделген жеңілдіктерді беру табыс көзі болып табылатын мемлекет үшін зиянды салдарға әкеледі, өйткені келісім бойынша жеңілдіктер мұндай артықшылықтарды алуға арналмаған тұлғаларға қолданылады.

65. Төменде көрсетілгендей, қолайлы шарттық режимді іздеу «тікелей жалған компания» немесе «сатылы жалған компания» схемасы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін15.

66. X компаниясы — А мемлекетінің резиденті, В мемлекетінің резиденті болып табылатын Y компаниясынан дивидендтер, пайыздар және роялти алады. X компаниясы А және В мемлекеттері арасындағы салық келісіміне сәйкес В мемлекетінің салық заңнамасында көзделген ішкі ұсталатын салықтардан толық немесе ішінара босатылуға құқығы бар екенін мәлімдейді. X компаниясы келісім бойынша А және В мемлекеттері арасындағы жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ С үшінші мемлекетінің резидентіне толығымен тиесілі. X компаниясы А және В мемлекеттері арасындағы келісім бойынша жеңілдіктер алу мақсатында құрылған және дәл осы мақсат үшін оған дивидендтер, пайыздар немесе роялти алуға негіз болған активтер мен құқықтар берілген. Бұл табыстар А мемлекетінде, мысалы, дивидендтер жағдайында, А мемлекетінің ішкі заңнамасында көзделген еншілес компанияның акционерін дивидендтерге салық төлеуден босату негізінде немесе А және В мемлекеттері арасындағы келісімге сәйкес салық салудан босатылады. Бұл жағдайда X компаниясы С мемлекетінің резиденті болып табылатын өзінің акционерінің тікелей жалған компаниясы болып табылады.

15 ЭЫДҰ-ның Double Taxation Conventions and the use of Conduit Companies баяндамасының R(6)-4-бетіндегі 4-тармақты қараңыз. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томына R(6)-1-бетінде енгізілген.

67. Сатылы жалған компанияны пайдалану да осындай негізгі схемаға негізделеді. Алайда бұл жағдайда X компаниясының табысына А мемлекетінде толық көлемде салық салынады және осы елде төленуге тиіс салықтан жалтару мақсатында X компаниясы жоғары мөлшердегі пайыздарды, комиссиялық сыйақыларды, қызметтер үшін гонорарларды немесе салық салынатын базадан шегерілетін осыған ұқсас шығыстарды D мемлекетінің резиденті болып табылатын екінші үлестес жалған компания — Z компаниясына төлейді. А мемлекетінде салық салынатын базадан шегерілетін бұл төлемдер D мемлекетінде қолданыстағы арнайы салық режимінің арқасында салық салуға жатпайды16. Осылайша, С мемлекетінің резиденті болып табылатын акционер А және В мемлекеттері арасындағы салық келісімі бойынша жеңілдіктерге X компаниясын «баспалдақ» ретінде пайдалану арқылы қол жеткізуге тырысады.

16 Сонда.

68. Мұндай жағдайларды жою үшін салық органдары алдыңғы бөлімдерде сипатталған әртүрлі тәсілдерді қолданады.

69. Мысалы, мұндай схемаларға қарсы күресу үшін бірқатар елдердің ұлттық заңнамасына келісімдерді теріс пайдалануға қарсы арнайы нормалар енгізілген. Осындай мысалдардың бірі — Америка Құрама Штаттарының қаржылық схемаларға қатысты нормативтік-құқықтық реттеуі. Осы нормалардың мақсаттары үшін қаржылық схема дегеніміз — қаржыландырушы субъект ақша қаражатын немесе өзге де мүлікті қаржыландырылатын субъектіге бір немесе бірнеше аралық субъектілер арқылы өтетіндей шартпен беретін операциялар сериясы. Аралық субъект «жалған компания» ретінде қарастырылады және мынадай жағдайларда оның қаржылық схемаларға қатысуы салық органдары тарапынан назарға алынбайды: i) аралық субъектінің болуы нәтижесінде салық сомасы азайса; ii) салық төлеуден жалтару жоспары болса; және iii) егер аралық субъект қаржыландырушы субъектінің үлестес компаниясы болып табылатындығына байланысты болмаса, мұндай субъектінің операцияға қатыспайтыны анықталса. Мұндай жағдайларда тиісті табыстар олардың экономикалық мәніне қарай қайта саралануға жатады.

16 Сонда.

70. Басқа елдер қолайлы шарттық режимді іздеу проблемасын салық келісімдерінің ережелерін түсіндіру арқылы шешеді. 1962 жылы қабылданған Швейцария Федералдық Кеңесінің қаулысына сәйкес, тиісті келісімдер шеңберінде осы елдер алатын, әйтпесе олардың тарапынан алынатын ұстап қалынатын салықтан босатуды көздейтін елдермен жасалған Швейцария келісімдеріне қатысты мұндай жеңілдікті талап ету, егер осындай талаптың нәтижесінде салық жеңілдіктерінің едәуір бөлігі тиісті салық келісімі бойынша оларды алуға құқығы жоқ тұлғаларға пайда әкелсе, теріс пайдалану болып есептеледі. Салық жеңілдіктерін беру мынадай жағдайларда құқыққа қайшы деп танылады: а) салық келісімінде көзделген талаптар (мысалы, резиденттік, сенімгерлік басқару, салық міндеттемесі және т. б.) орындалмаған жағдайда; және b) егер ол теріс пайдалану болып табылса. Швейцарияның салық органдары салық жеңілдіктері құқыққа қайшы түрде сұратылды деп есептеген жағдайда мынадай шараларды қолдана алады: а) өтініш нысанын куәландырудан бас тарту; b) өтініш нысанын жіберуден бас тарту; c) бұрын берілген сертификаттың күшін жою; d) салық жеңілдіктері құқыққа қайшы түрде берілген жағдайда табыс көзі болып табылатын мемлекеттің атынан ұстап қалынатын салықты өндіріп алу; сондай-ақ e) табыс көзі болып табылатын мемлекеттің салық органдарына салық жеңілдіктерінің құқыққа қайшы түрде берілгені туралы хабарлау.

71. Кейбір елдер қолайлы шарттық режимді іздеу фактілері бойынша шешім қабылдау кезінде келісімдерді теріс пайдалануға қарсы жалпы қолданыстағы ішкі заңнамалық нормаларға немесе құқықтық доктриналарға сүйенеді. Дегенмен, жоғарыда атап өтілгендей, келісімдерді теріс пайдалануға қарсы заңнамада бекітілген жалпы нормалар мен құқықтық доктриналар, әдетте, белгілі бір операциялардың салық келісімінің ережелерінің мәні мен мақсатын айналып өтуге бағытталғаны айқын болған жағдайларда неғұрлым тиімді болады.

72. Сонымен қатар қолайлы шарттық режимді іздеу проблемасын белгілі бір дәрежеде көптеген салық келісімдерінде көзделген, мысалы, «бенефициарлық меншік құқығы» ұғымы сияқты теріс пайдалануға қарсы нормалардың көмегімен шешуге болады.

73. Алайда кейбір елдер қолайлы шарттық режимді іздеу проблемасын шешудің ең тиімді тәсілі өздерінің салық келісімдеріне теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды, мысалы, 2017 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына қосылған 29-баптың 1–7-тармақтарында қамтылған нормаларды енгізу деп есептейді.

74. «Қолайлы шарттық режимді іздеуге» қарсы күрестің әртүрлі тәсілдерін қарастыру кезінде елдер осы тәсілдерді қолдану мүмкіндіктерін ескеруге тиіс. Көптеген дамушы елдер үшін шетелдік заңды тұлғалар туралы ауқымды ақпаратқа қол жеткізуді талап ететін өте егжей-тегжейлі нормаларды қолдану қиын болуы мүмкін. Мұндай елдер мәмілелер салық жеңілдіктерін алудың негізгі мақсатымен жасалған жағдайда Конвенцияның нақты баптарында көзделген жеңілдіктерден бас тартудан тұратын неғұрлым шектеулі тәсілді өз жағдайларына қолайлы деп санауы мүмкін. Бұл ретте 10, 11, 12 және 21-баптар туралы сөз болып отыр; ереже төменде көрсетілгендей, осы баптардың әрқайсысында қамтылатын табыстың нақты түріне қатысты болатындай етіп біршама өзгертілуге тиіс:

Осы баптың ережелері, егер мүдделі тұлғаның немесе тұлғалардың кез келгенінің [10-бап: «акцияларды немесе өзге де құқықтарды»; 11-бап: «борыштық талапты»; 12 және 21-баптар: «құқықты»] жасау немесе беру кезіндегі басты мақсаты немесе басты мақсаттарының бірі осындай жасау немесе беру арқылы осы бапта көзделген жеңілдіктерді алу болған жағдайда, қолданылмайды. [10-бап: «дивидендтер»; 11-бап: «пайыздар»; 12-бап: «роялти» және 21-бап: «табыс»] осы акциялар немесе құқықтар бойынша төленеді.

75. 2017 жылғы жаңартылған редакцияда Конвенцияға жаңа кіріспе қосылды, онда Конвенция салық төлеуден жалтару мүмкіндіктерін, оның ішінде қолайлы шарттық режимді іздеу туралы келісімдер жасасу арқылы туындайтын мүмкіндіктерді құруға арналмағаны тікелей айтылған. Сонымен қатар Конвенцияның атауына өзгерістер енгізіліп, оның мақсаттарына салық төлеуден жалтарудың және салық төлеуден жалтару әрекеттерінің алдын алу кіретіні белгіленді. Бұл өзгерістер салық келісімдерін жасасу кезінде теріс пайдаланудың алдын алу мақсатында Конвенция ережелерін тиісті түрде түсіндіру мен қолдануды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқаруға тиіс.

76. 2017 жылғы жаңартылған редакцияда Конвенцияға қосылған 29-баптың 9-тармағында қамтылған теріс пайдаланудың алдын алуға бағытталған жалпы норма да салық келісімдерінің ережелерін теріс пайдаланудың алдын алуда тиімді болуы мүмкін.

   Үшжақты схемалар

77. Салықтық шарттарға қатысты «үшжақты схемалар» (triangular cases) деген тіркес схемаға үш мемлекет қатысатын жағдайларда салықтық шарттарды қолдануды білдіреді. Салықтық шартты тиісінше пайдаланбау болып табылатын әдеттегі үшжақты схема мынадай жағдайларды қамтуы мүмкін:

— дивидендтер, пайыздар немесе роялти S мемлекетінің резиденті болып табылатын, салықтан босату режимі қолданылатын R мемлекетінің резиденті арқылы S мемлекетінен шығарылады;

— бұл табыс P мемлекетінде — салық салудың төмен мөлшерлемесі қолданылатын және аталған табысқа салық салынбайтын юрисдикцияда құрылған тұрақты мекемеге жатқызылады17.

78. R және S мемлекеттері арасындағы салықтық шартқа сәйкес, S мемлекеті осындай дивидендтерге, пайыздарға немесе роялтиге қатысты шарттық жеңілдіктерді беруге тиіс, өйткені оларды R мемлекетінің резиденті алады, тіпті егер осы мемлекетте қолданылатын салықтан босату жүйесіне байланысты аталған мемлекетте бұл табысқа салық салынбаса да.

17 ЭЫДҰ-ның Triangular Cases баяндамасының R(11)-3-бетіндегі 53-тармақты қараңыз. Ол ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томына R(11)-1-бетте енгізілген.

79. 2017 жылғы жаңартылған редакцияда Конвенцияға «үшжақты схемалар» жағдайларын қарастыру үшін 29-баптың 8-тармағы қосылды. Осы ережеге сәйкес, егер тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте табысқа салынатын салық мөлшері, егер бұл табысты үшінші мемлекеттегі тұрақты мекемеге жатқызбай, осы мемлекеттің резиденті алған жағдайда резиденттік мемлекетте салынатын салық мөлшерінің 60 пайызынан аз болса, Конвенцияның артықшылықтарын беруден бас тартылады. 29-баптың 8-тармағына қатысты 29-бапқа түсіндірменің 35-тармағын (2017 жылғы ЭЫДҰ түсіндірмесінің 29-бапқа қатысты 161–168-тармақтарына сілтеме жасай отырып) қараңыз.

80. Егер дивидендтер, пайыздар, роялти немесе техникалық қызметтер үшін төлемдер алынатын мемлекет салықтан босату жүйесі бар елдермен жасасатын келісімдеріне осындай ережелерді жүйелі түрде енгізбесе, тиісті активтердің берілуі немесе тиісті қызметтердің көрсетілуі бастапқы мемлекетпен жасалған келісімінде мұндай ережесі жоқ елдердің резиденттері болып табылатын байланысты кәсіпорындар арқылы жүзеге асырылу қаупі туындайды.

Пайданы немесе табысты арнайы жеке немесе заңды тұлғаға жатқызу

81. Өзіне басқа жағдайда қолжетімді болмайтын шарттық жеңілдіктерді алу үшін салық төлеуші, әдетте өзіне есептелетін табыстың туыстас жеке немесе заңды тұлғаның пайдасына есептелуіне әкелетін мәмілелер немесе келісімдер жасаса алады. Мұндай схеманы жүзеге асыру тәсілдерінің кейбірі (мысалы, қолайлы шарттық режимді іздеу және салықтары төмен елдердегі тұрақты мекемелерді пайдалану) жоғарыда қарастырылған болатын. Төменде табысты ауыстырудың басқа да сценарийлері қарастырылады.

i) «Қол созымдылық» қағидатын бұза отырып трансферттік баға белгілеу

82. Байланысты кәсіпорындар арасындағы пайданы «қол созымдылық» қағидатын бұзатын бағаларды пайдалану арқылы қайта бөлуге болатыны бұрыннан бері мойындалған және қазіргі уақытта көптеген елдердің салық заңнамасында дәл осындай жағдайларды реттеуге арналған трансферттік баға белгілеу жөніндегі нормалар қамтылған. Бұл нормалар Біріккен Ұлттар Ұйымы мен ЭЫДҰ Үлгілік конвенцияларының 9-бабында нақты көзделген. Дегенмен, бұл жеткілікті дәрежеде күрделі сала болып табылады, мұны ЭЫДҰ әзірлеген18 осы нормалар мен қағидалардың қалай қолданылуы керектігі туралы егжей-тегжейлі ұсынымдар19 растайды.

18 OECD Transfer Pricing Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations, 1995 (as updated) [«Трансұлттық корпорациялар мен салық органдарына арналған ЭЫДҰ-ның трансферттік баға белгілеу жөніндегі нұсқаулығы», 1995 жыл (соңғы редакциясы)]. 2012 жылғы жағдай бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Сарапшылар комитеті дамушы елдердің алдында тұрған мәселелерге баса назар аударатын трансферттік баға белгілеудің практикалық аспектілері жөніндегі нұсқаулықты әзірлеу жұмысын жалғастыруда.

19 United Nations Practical Manual on Transfer Pricing for Developing Countries, Дамушы елдерге арналған Біріккен Ұлттар Ұйымының трансферттік баға белгілеу жөніндегі практикалық нұсқаулығы, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Нью-Йорк, 2013 ж. (өзгерістерімен).

ii) Жеткіліксіз капиталдандыру

83. Барлық дерлік елдерде пайыздар салық салынатын базадан шегерілетін шығыстар болып табылады, ал дивидендтер пайда бөлу болып табылатындықтан, мұндай шегерімге жатпайды. Осыған байланысты толықтай меншігіндегі еншілес компанияға қаржыландыру ұсынғысы келетін шетелдік компания салық салудың пайыздарға қатысты жалпы деңгейіне байланысты мұндай қаржыландыруды акционерлік капитал есебінен емес, қарыз қаражаты есебінен ұсынуды салық тұрғысынан тиімді деп санауы мүмкін. Сондықтан еншілес компания қаржыландырудың іс жүзінде бүкіл көлемін акционерлік капитал түрінде емес, қарыз қаражаты түрінде ала алады; мұндай тәжірибе «жеткіліксіз (немесе «жұқа») капиталдандыру» деп аталады. Сондай-ақ ол өз табысына қатысты шамадан тыс пайыздарды шегеруді талап етуі мүмкін, бұл «пайдаға салынатын салықты оңтайландыру» деп аталады.

84. Жеткіліксіз капиталдандыру мәселесі жөніндегі ЭЫДҰ баяндамасына20 сәйкес, елдер бұл мәселені шешудің әртүрлі тәсілдерін әзірлеген. Бұл тәсілдерді шартты түрде жалпы теріс пайдалануға қарсы нормаларды немесе «қол созымдылық» қағидатын қолдануға негізделген тәсілдерге және меншікті және қарыз қаражатының арақатынасы түріндегі белгіленген «жабу коэффициенттерін» пайдалануды көздейтін тәсілдерге бөлуге болады.

85. Бірінші санатқа нақты әрбір жағдайда қарыз немесе акционерлік капитал есебінен нақты қаржыландыру жүзеге асырылып жатқанын анықтау үшін фактілер мен мән-жайларды зерттеуді талап ететін нормалар мен қағидалар жатады. Бұл арнайы заңнамалық нормалар, жалпы теріс пайдалануға қарсы нормалар, құқықтық доктриналар және «қол созымдылық» қағидатына негізделген трансферттік баға белгілеуді реттейтін заңнаманы қолдану арқылы іске асырылуы мүмкін.

86. Белгіленген коэффициенттерге негізделген тәсіл, әдетте, теріс пайдалануға қарсы арнайы заңнамалық нормалар арқылы іске асырылады; осы тәсілге сәйкес, егер нақты компанияның қарыз қаражатының меншікті қаражатқа қатынасының жалпы коэффициенті белгіленген арақатынастан асып кетсе, шамадан тыс берешек бойынша пайыздар шегерімге қабылданбауы, кейінге қалдырылуы немесе дивидендтер ретінде қайта саралануы мүмкін.

87. Елде қолданыстағы жеткіліксіз капиталдандыру жөніндегі қағидалар резидент еместерге төленетін пайыздарға қатысты қолданылып, бірақ резиденттерге төленетін ұқсас төлемдерге қолданылмайтын дәрежеде, бұл 24-баптың 4-тармағын бұзуы мүмкін. Аталған тармақта: «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны екінші Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төлейтін пайыздар, роялти және басқа да төлемдер осындай кәсіпорынның салық салынатын пайдасын айқындау мақсатында, егер олар бірінші аталған мемлекеттің резидентіне төленген болса, дәл сондай шарттармен шегерілуге тиіс» деп көзделген. Алайда трансферттік бағаларды түзету мәселелерін реттейтін 9-баптың 1-тармағы қолданылған кезде осы қағидадан ерекше алып тастау көзделеді. Осы себепті, ЭЫДҰ-ның 24-бапқа қатысты түсіндірмесінің 74-тармағында көрсетілгендей21:

20 Thin Capitalisation. Баяндама ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томына R(4)-1-бетте енгізілген. Веб-сайттан қараңыз: www.oecd.org/dataoecd/42/20/42649592.pdf.

21 ЭЫДҰ-ның 24-бапқа қатысты түсіндірмесінің 74-тармағы осы Үлгілік конвенцияның 24-бабына қатысты түсіндірмеде қайталанады.

4-тармақ қарыз алушы елдің 9-баптың 1-тармағымен немесе 11-баптың 6-тармағымен үйлесімді дәрежеде өзінің ішкі жеткіліксіз капиталдандыру жөніндегі нормаларын қолдануына тыйым салмайды. Алайда егер мұндай режим аталған баптармен үйлеспейтін нормаларға негізделсе және тек резидент емес кредиторларға қатысты қолданылып (резидент кредиторлар одан шығарылып тасталса), онда мұндай режимге 4-тармақпен тыйым салынады.

88. Осы Үлгілік конвенцияның тиісті ережесіне қатысты түсіндірменің 5-тармағында қайталанатын 9-бапқа қатысты ЭЫДҰ түсіндірмесінің 3-тармағында 9-баптың 1-тармағы жеткіліксіз капиталдандыру жөніндегі ішкі нормаларды қарыз алушының пайдасын «қол созымдылық» қағидаты жағдайында алынуы мүмкін пайдаға сәйкес келетін сомаға дейін түзету дәрежесінде қолдануға мүмкіндік беретіні нақтыланады. Әдетте бұл «қол созымдылық» қағидатына негізделген жеткіліксіз капиталдандыру қағидасын қолдану жағдайына сәйкес келеді, алайда белгіленген жабу коэффициентіне негізделген жеткіліксіз капиталдандыру қағидаларын қабылдаған ел, әдетте, тәуелсіз тараптардың іс-әрекеттерін қамтымайтын өз қағидаларының осы талапқа сәйкес келетінін дәлелдеуде қиындықтарға тап болады.

89. Осы себепті белгіленген жабу коэффициентіне негізделген жеткіліксіз капиталдандыру қағидаларын қабылдаған елдер өз шарттарына осы қағидаларды қолдануға тікелей рұқсат беретін ережелерді енгізу қажет деп жиі санайды. Мысалы, Франция мен Эстония арасындағы шартқа Хаттаманың 13-бабында мынадай ескерту көзделген:

Конвенцияның ережелері ешбір жағдайда Францияның өзінің Салық кодексінің (code général des impôts) жеткіліксіз капиталдандыруға қатысты 212-бабының ережелерін немесе осы баптың ережелерін өзгертуі немесе алмастыруы мүмкін кез келген елеулі түрде ұқсас ережелерді қолдануына кедергі келтірмейді.

iii) Базалық компанияларды пайдалану

90. Салықтары төмен юрисдикцияларда орналасқан базалық компаниялар табысты осы табыс компанияның акционерлері тікелей алған жағдайда төленуге тиіс салықтардан едәуір төмен салық салынатын елге шығару мақсатында пайдаланылуы мүмкін.

91. Мұндай схемаларға қарсы тұру үшін әртүрлі тәсілдер қолданылады. Мысалы, қызметкерлері жоқ және ешқандай нақты экономикалық қызметті жүзеге асырмайтын жай ғана «қабық» компания кейбір елдерде жалпы теріс пайдалануға қарсы нормаларға немесе құқықтық доктриналарға сәйкес салық салу мақсатында ескерілмеуі мүмкін. Сондай-ақ акционерлері басқа мемлекеттің резиденттері болып табылатын және олардың нақты басқаруында тұрған базалық компанияны осы мемлекетте резидент немесе тұрақты мекеме ретінде қарастыру мүмкіндігі бар. Бірінші тәсіл жоғарыдағы 41–47-тармақтарда сипатталған. Екінші тәсіл жоғарыдағы 29–30-тармақтарда сипатталған.

92. Алайда бұл тәсілдер тіркелген елдерінде айтарлықтай көлемдегі басқарушылық және экономикалық қызметті жүзеге асыратын компаниялар қатысатын схемаларға қатысты нәтиже бермеуі мүмкін. Мұндай жағдайларды реттеудің ең тиімді тәсілдерінің бірі ұлттық заңнамаға бақыланатын шетелдік корпорациялар (БШК) туралы ережелерді енгізу болып табылады. Кейде мұндай заң осындай ережелер салықтық шарттардың бірқатар нормаларын бұзуға әкелуі мүмкін деген пікір айтылғанымен, Комитет жоғарыдағы 40-тармақта көрсетілгендей, бұл типтік БШК қағидаларына қатысты емес деп санайды.

iv) Директорлар мен жоғары лауазымды тұлғалардың сыйақылары

93. 16-бапқа (Директорлар мен жоғары лауазымды тұлғалардың сыйақылары) сәйкес, компания директорларының гонорарлары мен жоғары басқарушы буын лауазымды тұлғаларының сыйақылары, директорлар мен жоғары лауазымды тұлғалардың көрсетілген қызметтерді қай жерде көрсеткеніне қарамастан, компания резиденті болып табылатын мемлекетте салық салуға жатқызылуы мүмкін. Осы бапқа сәйкес осы мемлекетте төленуге тиіс салықтарды азайту үшін «жалақыны бөлу» схемасы пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, А мемлекетінің резиденті болып табылатын А компаниясының X және Y мемлекеттерінің резиденттері болып табылатын B және C атты екі еншілес компаниясы бар деп болжайық. X мемлекетінің резиденті D мырза В еншілес компаниясының директоры және жоғары лауазымды тұлғасы болып табылады. X мемлекетінде табыс салығы 50 пайызға дейінгі прогрессивті мөлшерлеме бойынша алынады. Y мемлекетінде де табысқа салық салудың ұқсас жүйесі бар, бірақ салық мөлшерлемесі өте төмен. X және Y мемлекеттерінің арасында салықтық келісім бар, оған сәйкес X мемлекеті Y мемлекетінде салық салынуы мүмкін табыстарға салық салудан босату әдісін қолданады. Салық жүктемесін азайту мақсатында А компаниясы оны C компаниясының директоры және жоғары лауазымды тұлғасы қызметіне тағайындап, оның сыйақысының негізгі бөлігін осы лауазымдар бойынша есептеуді қамтамасыз ете алады.

94. 16-баптың 1-тармағы адам алатын директорлық сыйақыға, яғни оның компания директоры ретіндегі «лауазымына сәйкес» алатын сыйақысына қолданылады, ал 2-тармақ адам жоғары басқарушы буынның лауазымды тұлғасы ретіндегі «лауазымына сәйкес» алатын жалақыға, еңбек ақысына және басқа да осыған ұқсас сыйақыға қолданылады. Осылайша, мұндай схемаға жалпы теріс пайдалануға қарсы нормалар немесе құқықтық доктриналар негізінде сәтті түрде дау айту мүмкіндігінен бөлек, D мырзаның табыс алатын әрбір компанияға көрсететін қызметтерін, сондай-ақ C компаниясының басқа директорлары мен жоғары лауазымды тұлғаларына төленетін гонорарлар мен сыйақыларды тиісті түрде талдау арқылы да дау айтуға болады. Бұл ретте D мырзаға осы компаниядан төленетін директорлық гонорарлар мен сыйақылардың қандай дәрежеде осы компанияның директоры немесе жоғары лауазымды тұлғасы ретінде жүзеге асырылатын қызмет үшін негізді түрде тиесілі деп есептелуі мүмкін екені анықталуы тиіс.

v) Пайыздарды салықтан босатылған заңды тұлғаларға немесе мемлекеттік ұйымдарға жатқызу

95. 11-бапқа қатысты түсіндірменің 12-тармағына сәйкес, елдер екіжақты келіссөздер барысында өздерінің шарттарына пайыздық төлемдердің мынадай санаттарын салықтан босату туралы ережелерді енгізу жөнінде уағдаласа алады22:

— үкіметтерге немесе мемлекеттік мекемелерге төленетін пайыздар;

— үкіметтер немесе мемлекеттік мекемелер кепілдік берген пайыздар;

— орталық банктерге төленетін пайыздар;

— банктерге немесе басқа да қаржы мекемелеріне төленетін пайыздар;

— ұзақ мерзімді кредиттер бойынша пайыздар;

— арнайы жабдықтарды немесе қоғамдық жұмыстарды қаржыландыруға арналған кредиттер бойынша пайыздар; немесе

— үкімет мақұлдаған инвестициялардың басқа да түрлері бойынша пайыздар (мысалы, экспортты қаржыландыру).

96. Егер салықтық шартта осындай бір немесе бірнеше ереже қамтылса, онда мұндай босатуға құқығы бар ұйымға осындай босатуға құқығы жоқ басқа ұйымдармен немесе шартта пайыздар мен салықтан босатылмайтын табыстың басқа түрлері (мысалы, роялти) бойынша төлемдер көзделген жағдайларда, жалпы сыйақының (өтемақының) негізгі бөлігін пайыздарды төлеуге жатқызатын «өтемдік» (back-to-back) схемаларды құру мүмкіндігі туындауы мүмкін. Мұндай схемалар салықтан босатуға қатысты осы ерекшеліктерді тиісінше пайдаланбау болып табылады.

97. Салықтық шарттарға осындай босатуларды енгізуден бас тарту қарапайым шешім болар еді деп айтуға болғанымен, мұндай санаттар шарттарға саяси мақсаттарда енгізілетінін атап өту маңызды. Бұл ретте жалпы сомадан төленетін пайыздарға салынатын салық көбінесе қарыз алушының есебіне жатқызылатын тариф ретінде қарастырылады. Бұдан басқа, егер қандай да бір ел өз шарттарының біріне осындай босатуларды енгізуге келіссе, басқа да осындай елдермен жасалатын шарттарда осы жеңілдіктерді беруден бас тарту қиындықтар туғызады.

22 Көптеген шарттарда қаржы мекемелеріне төленетін пайыздар, кредитке сату бойынша пайыздар да көзден ұсталатын салықтан қосымша босатылады (11-бапқа қатысты түсіндірменің 12 және 13-тармақтарын қараңыз).

98. Жоғарыда көрсетілген қолайлы шарттық режимді іздеуге қатысты тәсілдердің көпшілігі осындай салықтан босатудың артықшылықтарына қол жеткізуге бағытталған өтемдік схемаларға қарсы тұру үшін де өзекті болуы мүмкін. Бұдан басқа, аралас шартта көзделген жалпы сыйақы пайыздық төлемдерге тиісінше жатқызылмаған жағдайларға ішкі заңнамада осындай жағдайларға қолданылатын теріс пайдалануға қарсы арнайы нормалар, жалпы ішкі теріс пайдалануға қарсы нормалар немесе құқықтық доктриналар арқылы, сондай-ақ шарт ережелерін тиісті түрде түсіндіру арқылы дау айтуға болады. Егер шартта көзделген жалпы сыйақы байланысты тараптар арасында бөлінсе, салықтық шартта көзделген салықтан босату артықшылықтарының тек пайыздардың тиісті сомасына ғана қолданылуын қамтамасыз ету үшін 11-баптың 6-тармағын және 9-баптың 1-тармағын қолдануға болады. Ақырында, кейбір елдер осындай өтемдік (back-to-back) схемаларға қарсы тұру үшін өз шарттарына теріс пайдалануға қарсы арнайы нормаларды енгізген. Осындай қағиданың мысалы ретінде 2002 жылы Австралия мен Мексика арасында қол қойылған шартқа Хаттаманың 7-бабының b тармақшасын келтіруге болады, онда былай делінген:

[…] 11-баптың [2-тармағының] ережелері өтемдік кредиттерден алынған пайыздарға қолданылмайды. Мұндай жағдайда пайыздарға олар есептелетін мемлекеттегі ішкі заңнамаға сәйкес салық салынады.

Жұмыс күшін жалға беру

99. 15-бапқа қатысты түсіндірмеде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына қатысты түсіндірменің, атап айтқанда, «халықаралық жұмыс күшін жалға беру» деп аталатын схемаларды реттейтін бөлігі қайталанады. Бұл қысқа мерзімге шетелдік қызметкерді жалдағысы келетін жергілікті кәсіпорынның жұмыс беруші ретінде формальды түрде әрекет ететін резидент емес делдалмен келісім жасасатын жағдайларына қатысты. Осылайша, қызметкер еңбек қызметі жүзеге асырылатын мемлекетте салық төлеуден босатуға үміткер болу үшін 15-баптың 2-тармағында көзделген үш шартты орындайтындай болып көрінеді. 15-бапқа қатысты түсіндірмеде бұл мәселені ішкі заңнамадағы теріс пайдалануға қарсы нормалар мен құқықтық доктриналар, сондай-ақ шартты дұрыс құрастыру арқылы осындай схемаларға дау айту тәсілдерін ескере отырып шешу жөніндегі нұсқаулар қамтылған.

Ойын-сауық индустриясының қызметкерлері мен спортшылар

100. Бұрын жасалған бірқатар салықтық шарттарда «жұлдызды» компанияларды пайдалануды реттейтін 17-баптың 2-тармағы (Артистер мен спортшылар) қамтылмаған. Осы баптың 1-тармағының ережелерін қолданбау үшін осындай шарттар жасасқан елдердің резиденттерінде өздерінің артист немесе спортшы ретіндегі қызметінен алынған табысты немесе оның бір бөлігін осы мақсатта құрылған компанияның пайдасына төлеуді ұйымдастыруға деген ниет туындауы мүмкін.

101. 17-бапқа қатысты түсіндірмеде көрсетілгендей, осы бап бойынша ЭЫДҰ түсіндірмесінің 11-тармағы қайталанатындықтан, мұндай схемаларға ішкі заңнамада осындай табыстарды артисттер мен спортшылардың өздеріне жатқызатын ережелер арқылы қарсы тұруға болады:

[…] Үшінші жағдай артист немесе спортшының өнер көрсетуі үшін төленетін сыйақы артистің немесе спортшының өзіне емес, басқа тұлғаға, мысалы, «артистік компания» деп аталатын компанияға төленетін кезде салықтан жалтарудың кейбір тәсілдеріне қатысты. Мұндай жағдайда табыс қызмет жүзеге асырылатын мемлекетте артистің немесе спортшының жеке қызметінен алынған табыс ретінде де, тұрақты мекеменің болмауына байланысты кәсіпорынның пайдасы ретінде де салық салуға жатпайды. Кейбір елдер өздерінің ішкі заңнамаларында мұндай схемаларды ескермейді және табысты артист немесе спортшы алған табыс ретінде қарастырады; мұндай жағдайда 1-тармақ оларға өз аумағында жүзеге асырылатын қызметтен алынған табысқа салық салуға мүмкіндік береді […].

102. 2003 жылы қосылған ЭЫДҰ түсіндірмесінің 11.2-тармағында мемлекет «жұлдызды» компаниялардың қатысуымен жасалатын құқыққа қайшы схемаларға қарсы тұру үшін өзінің жалпы теріс пайдалануға қарсы нормалары мен құқықтық доктриналарына да сүйене алатыны нақтыланады:

11.2. Жалпы ереже ретінде, 17-бапқа қарамастан, Конвенция бастапқы мемлекетке қатысты оның ішкі заңнамасында көзделген салық төлеуден жалтаруға қарсы жалпы нормаларды қолдануға кедергі келтірмейтінін атап өткен жөн. Бұл нормалар осы мемлекетке 1-баптың түсіндірмесінің 24-тармағында танылғандай, құқыққа қайшы жағдайларда орындаушылық өнер өкілінің/спортшының өзіне немесе «жұлдызды» компанияға салық салуға мүмкіндік береді.

103. Ақырында, 17-баптың 2-тармағында қамтылған теріс пайдалануға қарсы нормаға қатысты салық органдары бұл ереженің «жұлдызды» компанияның артист немесе спортшы резиденті болып табылатын елдің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан қолданылатынын ескеруі тиіс. Бұл түсіндірме де 2003 жылы ЭЫДҰ түсіндірмесіне енгізілген:

11.1. 2-тармақты қолдану орындаушылық өнер өкілі, спортшы және табыс есептелетін басқа тұлға, мысалы, «жұлдызды» компания бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын жағдайлармен шектелмейді. Осы тармақ артистің немесе спортшының қызметі жүзеге асырылатын мемлекетке Конвенцияның басқа негіздер бойынша қолданылуы мүмкін өзге де ережелеріне қарамастан, осындай қызмет түрлерінен алынған және басқа тұлғаның пайдасына есептелген табысқа салық салуға мүмкіндік береді. Осылайша, 7-баптың ережелеріне қарамастан, бұл тармақ аталған мемлекетке басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын «жұлдызды» компания алған табысқа, тіпті артист немесе спортшы осы басқа мемлекеттің резиденті болып табылмайтын жағдайларда да салық салуға мүмкіндік береді. Керісінше, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын артистің табысы қандай да бір тұлғаның, мысалы, бастапқы мемлекетімен салықтық конвенциясы жоқ үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын «жұлдызды» компанияның пайдасына есептелсе, Уағдаласушы мемлекеттің ішкі құқығына сәйкес осы тұлғаға салық салуына ешқандай кедергі жоқ.  

      Шартта көзделген табыс жіктелуін өзгертетін мәмілелер

104. 6–21-баптар табыстың сипатына қарай салық салу құқықтарын әртүрлі тәртіппен бөледі. Осы қағидалардың мақсаттары үшін табыстың белгілі бір бап бойынша жіктелуі шарттарда қамтылған анықтамалар мен ұлттық заңнаманың нормаларының үйлесіміне негізделеді. Ішкі заңнама мен салық шартының ережелерін қолдану мақсатында жіктеуге негіз болатын шарттардың мазмұнын, әдетте, салық төлеушілер айқындайтындықтан, олар кейбір жағдайларда өздеріне арналмаған шарттық жеңілдіктерді алу мақсатында осы жіктеуге ықпал етуге тырысуы мүмкін.

105. Төмендегі тармақтарда шартта көзделген табыс жіктелуін өзгертуге бағытталған схемалардың кейбір мысалдары келтіріледі. Жағдайларға байланысты мұндай схемаларға арнайы ұлттық немесе шарттық теріс пайдалануға қарсы нормалардың, сондай-ақ теріс пайдалануға қарсы жалпы нормалардың немесе құқықтық доктриналардың көмегімен қарсы тұруға болады. Дегенмен, іс жүзінде жиі туындайтын мәселе мынада: кейбір жағдайларда шарттық жіктеуді өзгерту мақсатында жасалған әртүрлі мәмілелер арасындағы байланысты анықтау және белгілеу қиындықтар туғызады.

i) Дивидендтерді пайыздарға айналдыру

106. Дивидендтерді пайыздарға айналдыру дивидендтерге төлем көзінен салық салуды, ал пайыздарға салық салмауды көздейтін шарт шеңберінде артықшылықтар береді. R мемлекетінің резиденті болып табылатын X S мемлекетінің резиденті А компаниясының барлық акцияларына иелік етеді деп болжап көрейік. Елеулі мөлшердегі дивидендтерді төлеуді жоспарлай отырып, X холдингтік В компаниясын құруды ұйымдастырады, ол да S мемлекетінің резиденті болып табылады, ал X В компаниясының жалғыз акционері болады. Содан кейін X А компаниясының акцияларын пайыздық вексельдерге айырбастау арқылы В компаниясына сатады (R және S мемлекеттері мұндай қайта құруға салық төлемей рұқсат береді). В компаниясының X-ке пайыздар төлеуі А компаниясының В компаниясына дивидендтер төлеуі арқылы мүмкін болады. Бұл ретте В компаниясы S мемлекетінде қатысу үлесіне салық салудан босату режимі немесе осыған ұқсас режим шеңберінде салық төлеуден жалтарады не X-ке берілген вексельдер бойынша пайыздық төлемдерді салық салынатын базадан шегерудің арқасында салық төлемейді. Осылайша, X А компаниясы төлеген дивидендтерді В компаниясы шығарған вексельдер бойынша пайыздық төлемдер түрінде жанама түрде алады және S мемлекетінде төлем көзінен салық төлеуден жалтарады.

ii) Аралас шарт шеңберінде құнды бөлу

107. Аралас шарт тауарларды жеткізу, қызметтер көрсету, ноу-хау беру және материалдық емес активтерді лицензиялау сияқты әртүрлі сыйақы түрлерін қамтиды. Нәтижесінде салық шартының мақсаттары үшін табыстың әртүрлі түрлері туындайды. Көптеген жағдайларда сатып алушы бағаны айқындайтын құнды сыйақының әртүрлі түрлері арасында бөлуден тыс қалады, сондықтан жеткізуші тиісті шартта құнның шамадан тыс үлкен бөлігін табыс көзі мемлекетінде салықтан босатылатын табыс түрлеріне жатқыза алады. Мысалы, франчайзинг туралы шартта сатуға арналған тауарларды беру, әртүрлі қызметтер көрсету, ноу-хау ұсыну және зияткерлік меншікті (мысалы, тауар белгілері мен фирмалық атауларды) пайдаланғаны үшін роялти төлеу көзделуі мүмкін. Егер резидент емес франчайзердің франчайзи орналасқан мемлекетте тұрақты мекемесі болмаса, 7-бап осы мемлекетке тауарлық-материалдық қорлар мен қызметтерді қамтамасыз етуге жататын коммерциялық пайдаға салық салуға мүмкіндік бермейді, алайда 12-бап роялти мен ноу-хауға байланысты төлемдерге салық салуға мүмкіндік береді. Франчайзи үшін осы төлемдердің барлығы, әдетте, салық салынатын базадан шегерілетіндіктен, жалпы құнның қалай бөлінетіні оған ешқандай айырмашылық тудырмайды. Дәл осы себепті шарт тауарлар мен қызметтерді ұсыну құнын арттырып, роялти мен ноу-хау ұсыну бағасын төмендететіндей етіп жасалуы мүмкін.

108. Шарт тараптары бір-бірінен тәуелсіз тұлғалар болғандықтан, трансферттік баға белгілеу саласындағы ішкі заңнама және Конвенцияның 9-бабы, әдетте, мұндай операцияларға қолданылмайды. Дамушы елдер мұндай операцияларға әсіресе осал болуы мүмкін, өйткені кедендік баждардың біртіндеп төмендеуі тауарларды беруге құн жатқызудың тартымдылығын, әдетте, азайтады, ал материалдық емес активтер үшін сыйақының тиісті санатын айқындау тіпті күрделі салық режимдері жағдайында жұмыс істейтін салық әкімшіліктері үшін де жиі қиын міндет болып табылады.

iii) Роялтиді капитал өсіміне айналдыру

109. Әдеби туындыға авторлық құқықты иеленетін резидент емес тұлға S мемлекетінің резидентіне осы мемлекетте аталған туындыны аудару және жариялау құқығын аударылған туындының сату көлеміне негізделген роялти төлеу түріндегі сыйақыға бергісі келеді. Резидент еместің аталған резидентке лицензия берудің орнына, S мемлекетіндегі осы туындының аударылған нұсқасына қатысты барлық құқықтарды резидент емес тұлға иеліктен шығаратын, ал резидент сатып алатын «сатып алу-сату» келісімін жасайды. Мұндай «сату» үшін сыйақы аударылған туындының жалпы сату көлемінен алынатын пайыз түрінде белгіленеді. Бұл шартта резидент емес тұлғаның бес жыл өткеннен кейін осы құқықтарды кері сатып алу мүмкіндігі де көзделеді.

110. Кейбір елдер дәл осындай жағдайларға қарсы күресу үшін «роялти» терминінің анықтамасына өзгерістер енгізді. Мысалы, Америка Құрама Штаттары мен Үндістан арасындағы шарттың 12-бабы 3-тармағының а) тармақшасында осы бапта қолданылатын «роялти» термині мынаны білдіреді деп көрсетілген:

a) авторлық құқықтарды […] пайдаланғаны немесе пайдалану құқығын бергені үшін сыйақы ретінде алынған кез келген түрдегі төлемдер, оның ішінде осындай құқықты немесе мүлікті иеліктен шығарудан алынған, олардың өнімділігіне, пайдаланылуына немесе оларға билік етуге байланысты болатын кірістер […].

(iv) Туынды бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелерді пайдалану

111. Туынды бағалы қағаздармен жасалатын операциялар салық төлеушілерге әртүрлі құқықтық нысандарда жүзеге асырылатын белгілі бір қаржылық операциялардың экономикалық нәтижесін алуға мүмкіндік беруі мүмкін. Мысалы, салық шартының ережелері мен әрбір елдің ішкі заңнамасына байланысты салық төлеуші жергілікті компанияның акцияларына қаражат салатын шетелдік инвестормен бірдей экономикалық жағдайда бола отырып, төлем көзінен салық салудың болмауы немесе төмендетілген мөлшерлемесі сияқты жеңілдіктерді ала алады. Мысалы, А мемлекетінің резиденті болып табылатын X компаниясы В мемлекетінің резиденті компанияның акцияларына ірі портфельдік инвестициялар салғысы келеді, ал В мемлекетінің резиденті болып табылатын Y компаниясы А мемлекетінің мемлекеттік облигацияларын сатып алғысы келеді деп болжайық. Ұстап қалынатын салықтарға әкеп соғатын дивидендтер мен пайыздардың халықаралық төлемдерін жүзеге асырмау үшін X компаниясы оның орнына өз елінде шығарылған облигацияларды сатып алуы мүмкін, ал Y компаниясы X компаниясы сатып алғысы келетін өз мемлекетінің резиденті компанияның акцияларын сатып ала алады. X және Y компаниялары своп туралы келісім жасайды, оның шеңберінде олар жыл сайын алатын дивидендтер мен пайыздардың ақша ағындары арасындағы айырмашылыққа сүйене отырып, өзара төлемдер алмасуға уағдаласады; сондай-ақ олар болашақта белгілі бір уақытта бір-бірінің акциялары мен облигацияларын сатып алу туралы шарттар жасасуды жоспарлайды. Осы мәмілелер арқылы салық төлеушілер акциялар мен облигацияларға шекарааралық инвестициялар салудың экономикалық жағдайын «айнадағыдай» бейнелейді және ұстап қалынатын салықтарды төлеу міндеттемелерін туындатпайды (дивидендтер мен пайыздардың ақша ағындары арасындағы айырмашылықты ғана білдіретін төлемдер алмасуға (свопқа) 21-бапқа және әрбір елдің ішкі заңнамасына сәйкес мұндай салықтар салынатын жағдайларды қоспағанда).

Салық шарттарында көзделген шекті деңгейлерден асып кетуді мақсат ететін мәмілелер

112. Салық шартының ережелерінде кейде белгілі бір елдің салық салу құқықтарын айқындау үшін шекті деңгейлер пайдаланылады. Мұндай мысалдардың бірі – 10-баптың 2-тармағының а) тармақшасында көрсетілген дивидендтерге төлем көзінен салынатын салықтың төмендетілген мөлшерлемесі. Ол дивидендтердің нақты иесі дивидендтер төлейтін компания капиталының кемінде 25 пайызына тікелей иелік ететін компания болған жағдайда ғана қолданылады.

113. Салық төлеушілер мұндай ережелердің артықшылықтарын көзделмеген жағдайларда алу мақсатында келісімдер жасасуы мүмкін. Мысалы, резидент емес акционер дивидендтерді төлеу рәсімі барысында өз акцияларын уақытша резидент компанияға немесе дивидендтері салықтан босатылатын не төмендетілген мөлшерлеме бойынша салық салынатын резидент емес компанияға беруді ұйымдастыруы мүмкін. Мұндай беру күтілетін дивидендтердің құны табыс көзі мемлекетінде салық салудан босатылатын капитал өсіміне айналатындай етіп құрылымдалуы мүмкін. 10-баптың 2-тармағы 2017 жылғы жаңартылған редакцияда өзгертіліп, 365 күндік иелену кезеңі туралы талап қосылғанына қарамастан, егер акциялар берілетін компания дивидендтер төлейтін компания акцияларының 25 пайызынан астамын 365 күн немесе одан да көп уақыт бойы иеленсе, 10-баптың 2-тармағында көзделген төмендетілген мөлшерлеме қолданылады. 10-бапқа түсіндірмеде көрсетілгендей, онда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2014 жылғы редакциясындағы осы бапқа берілген түсіндірменің 17-тармағы қайталанады:

2-тармақтың а) тармақшасында көзделген төмендету осы ережені теріс пайдалану жағдайларында, мысалы, 25 пайыздан аз үлеске ие компания дивидендтер төленерден аз уақыт бұрын, ең алдымен, жоғарыда көрсетілген ереже бойынша жеңілдіктерді қамтамасыз ету мақсатында өз үлесін ұлғайтқан немесе біліктілік талаптарына сәйкес келетін пакет ең алдымен осындай төмендетуді алу үшін құрылған жағдайларда берілмеуге тиіс. Мұндай айла-шарғыларға қарсы тұру мақсатында Уағдаласушы мемлекеттер а) тармақшасына мынадай ережені қосуды қажет деп санауы мүмкін:

егер бұл пакет негізінен осы ережеде көзделген артықшылықтарды пайдалану мақсатында сатып алынбаған болса.

Төменде Конвенцияда қамтылған әртүрлі шекті деңгейлерді айналып өтуге бағытталған схемалардың басқа да мысалдары келтіріледі.

Кейбір тұрақты мекемелер үшін мерзімдерді шектеу

114. Конвенцияның 5-бабының 3-тармағында белгілі бір жағдайларда шетелдік кәсіпорынның қандай да бір мемлекетте 183 күннен астам уақыт бойы қызмет көрсетуі тұрақты мекеме болып есептелетіні туралы ереже қамтылған. Салық төлеуші осы ережені қолдануды айналып өту үшін бір жобаны өзара байланысты кәсіпорындар арасында бөлу немесе әртүрлі жобаларды қамтиды деп мәлімдеуге негіз болу мақсатында бір шартты бірнеше жеке шартқа бөлу арқылы мұндай ережені қолданудан жалтаруға тырысуы мүмкін. Мұндай схемаларға қатысты түсіндірмелер 5-бапқа берілген түсіндірменің 11 және 12-тармақтарында келтірілген.

Акциялар бойынша капитал өсіміне табыс көзі бойынша салық салудың шекті деңгейлері

115. 13-баптың 4-тармағы мемлекетке компания акцияларының (және кейбір басқа ұйымдардағы қатысу үлестерінің) құнының 50 пайызынан астамы акциялар иеліктен шығарылғанға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта тікелей немесе жанама түрде осы мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен алынған жағдайда, осы акциялар бойынша капитал өсіміне салық салуға мүмкіндік береді. Компанияның немесе басқа ұйымның акциялары құнының 50 пайызынан астамы жылжымайтын мүліктен туындайтынын тексеруге арналған осы 365 күндік кезең Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-тармағына 2017 жылы Конвенцияны жаңарту шеңберінде қосылды.

116. 13-баптың 4-тармағына 365 күндік тексеру кезеңі енгізілгенге дейін кәсіпорын акциялары немесе қатысу үлестері иеліктен шығарылған кезде осы кәсіпорын құнының тиісті мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен қалыптасатын үлесін азайту арқылы осы ережені айналып өту әрекеттері болған. Компания жағдайында мұны акциялар немесе қатысу үлестері иеліктен шығарылғаннан кейін көп ұзамай кері сатып алынатыны көзделген облигациялар немесе артықшылықты акциялар орнына компанияға қомақты ақша қаражатын енгізу арқылы жасауға болады.

117. Егер келісімде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 13-бабының 4-тармағындағы 365 күндік кезең сияқты бақылау кезеңі көзделмесе және фактілер активтердің осы ұйымның акцияларын немесе қатысу үлестерін болжамды иеліктен шығаруға қатысты 13-баптың 4-тармағын қолданудан жалтару мақсатында ұйымға берілгенін көрсетсе, елдің теріс пайдалануға қарсы жалпы нормалары немесе құқықтық доктриналары не келісімде қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы норма қолданылуы әбден мүмкін. Алайда кейбір мемлекеттер өздерінің келісімдерінде мұндай жағдайларда 4-тармақты қолдануды тікелей көрсетуі мүмкін. Ол үшін 13-бапқа мынадай мазмұндағы ережені қосуға болады:

4-тармақтың мақсаттары үшін компанияға, серіктестікке, трастқа немесе мүліктік қорға тиесілі барлық активтердің жиынтық құнын айқындау кезінде осы тармақтың қолданылуынан жалтару мақсатында бірінші кезекте аталған заңды тұлғаға берілген активтер есепке алынбауға тиіс.

Басқа мемлекеттің салық жүйесінің белгілі бір ерекшеліктері қолданылатын табысқа қатысты шарттық жеңілдіктерді шектеу

118. Кіріспенің 17.2-тармағында көрсетілгендей (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы редакциясындағы Кіріспенің 15.2-тармағынан алынған дәйексөз):

…Мемлекет табыс элементтеріне салық салу құқығын шектейтін келісім ережелерін қабылдаған кезде, әдетте, бұл табыс элементтеріне басқа мемлекетте салық салынады деген түсінікке сүйенеді деп болжанады. Егер мемлекет табыс салығын өндіріп алмаса немесе төмен салық салса, басқа мемлекеттер қосарланған салық салу туралы келісім жасасуды өздігінен негіздейтін қосарланған салық салу тәуекелдерінің бар-жоғын қарастыруға тиіс. Сондай-ақ мемлекеттер басқа мемлекеттің салық жүйесінде салық салынбау тәуекелін арттыруы мүмкін ерекшеліктердің бар-жоғын, оның ішінде ішкі экономикамен шектелген салықтық артықшылықтарды қарастыруға тиіс.

Осыған байланысты Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы жаңартылуы шеңберінде енгізілген, осы конвенцияның 1-бабына берілген түсіндірмедегі төмендегі ережелер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының мақсаттары үшін де өзекті болып табылады деген шешім қабылдады:

83. Мемлекет басқа мемлекеттің салық жүйесінің белгілі бір ерекшеліктері салықтық келісім жасасуға кедергі келтіруге жеткіліксіз деген қорытындыға келуі мүмкін, бірақ осы ерекшеліктердің арқасында салық салынбайтын немесе төмен мөлшерлеме бойынша салық салынатын табысқа қатысты осы келісімді қолдануды болдырмауды қалауы мүмкін. Егер басқа мемлекеттің салық жүйесінің тиісті ерекшеліктері шарт бойынша келіссөздер жүргізу кезінде белгілі болса, осы ерекшеліктердің артықшылықтарын пайдаланатын табысқа қатысты шарттық жеңілдіктерден нақты бас тартатын ережелер әзірлеуге болады (мысалы, төмендегі 108-тармақты қараңыз).

84. Алайда мұндай ерекшеліктер салық салудан қосарланған босату туралы келісім жасалғаннан кейін ғана шарт бойынша әріптес мемлекеттің салық жүйесіне енгізілуі мүмкін немесе олар шарт күшіне енгеннен кейін ғана анықталуы мүмкін. Осылайша, қосарланған салық салудан босату туралы келісім жасасу кезінде Уағдаласушы мемлекет шарт бойынша әріптесінің өзіне сол кезде белгісіз болған немесе кейіннен осы әріптестің салық жүйесінің бөлігіне айналуы мүмкін салық жүйесінің ерекшеліктеріне алаңдауы мүмкін. Бақыланатын шетелдік компаниялар туралы ережелер (жоғарыдағы [32]-тармақты қараңыз) және «Конвенцияны тиісінше пайдаланбау» атты алдыңғы бөлімде талқыланған басқа да тәсілдер осы ерекшеліктердің кейбірін шешуге көмектесуі мүмкін. Алайда мұндай ерекшеліктер туындататын қиындықтар салық төлеушілер немесе олардың кеңесшілері әзірлеген салық төлеуден жалтару стратегияларынан емес, шарт бойынша әріптестердің салық заңнамасының құрылымынан туындайтындықтан, Уағдаласушы мемлекеттер бұл қиындықтарды нақты шарттық ережелердің көмегімен шешуді қалауы мүмкін. Төменде осы мақсатта қабылдануы мүмкін ережелердің мысалдары келтірілген.

Арнайы салық режимдері туралы ереже

85. Қосарланған салық салудан босату туралы келісімге «арнайы салық режимдерінің» жалпы анықтамасының өлшемшарттарына сәйкес келетін режимдерден алынған табысқа қатысты шарттың нақты ережелерін қолданудан бас тарту үшін ережелер енгізілуі мүмкін. Мысалы, 11 және 12-баптардың ережелерінде көрсетілген жеңілдіктерге, егер пайыздар мен роялти нақты иесінің резиденттік мемлекетінде осындай арнайы салық режимі шеңберінде тиімді салық салынатын болса, байланысты тұлғадан алынған пайыздар мен роялтиге қатысты бас тартылуы мүмкін. Мұны 11 және 12-баптарға мынадай мазмұндағы ережені қосу арқылы жасауға болады (ол Уағдаласушы мемлекеттердің жағдайларына қарай өзгертілуі немесе Конвенцияның басқа баптарына енгізілуі мүмкін):

Осы баптың [(11-бап жағдайында): 1 және 2-тармақтарының, бірақ 4-тармақтың ережелерін ескере отырып] [(12-бап жағдайында): 1-тармағының, бірақ 3-тармақтың ережелерін ескере отырып] ережелеріне қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және екінші Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне нақты тиесілі, төлеушімен байланысты [пайыздарға] [роялтиге], егер мұндай резидент өзінің резиденттік мемлекетінде [пайыздарға] [роялтиге] қатысты арнайы салық режимінің артықшылықтарын пайдаланса, бірінші Уағдаласушы мемлекетте ішкі заңнамаға сәйкес салық салынуы мүмкін.

Жоғарыда көрсетілген ереженің мақсаттары үшін төлеушімен «байланысты» резидентке сілтеме 29-баптың 7-тармағына берілген түсіндірмеде қамтылған «байланысты тұлға» анықтамасына сәйкес түсіндірілуге тиіс. Осы түсіндірменің 127-тармағында көрсетілгендей, егер жоғарыда көрсетілген ереже Конвенцияға енгізілсе, осы анықтаманы бүкіл Конвенцияда қолданылатын анықтамаларды қамтитын 3-баптың 1-тармағына енгізген орынды болады. Алайда кейбір мемлекеттер төлеушімен «байланысты» резидентке сілтемені төлеушімен «тығыз байланысты» резидентке сілтемемен алмастыруды жөн көруі мүмкін. Олардың арасындағы негізгі айырмашылық мынада: «байланысты тұлға» анықтамасынан өзгеше, 5-баптың 8-тармағында қамтылған «тығыз байланысты» тұлға анықтамасы бір тұлға екінші тұлғаның дауыс беру құқықтарының жалпы саны мен құнының дәл 50 пайызына тікелей немесе жанама түрде иелік ететін жағдайларға қолданылмайды (егер жоғарыда көрсетілген ереженің мақсаттары үшін «тығыз байланысты» тұлға анықтамасы пайдаланылса, бұл анықтаманы 3-баптың 1-тармағына енгізген орынды болар еді).

86. Бұдан басқа, жоғарыда көрсетілген ереже «арнайы салық режимі» терминінің анықтамасын талап етеді. Оны төмендегідей тұжырымдап, 3-баптың 1-тармағына енгізілген жалпы анықтамалар тізіміне қосуға болады:

«арнайы салық режимі» термині Уағдаласушы мемлекеттегі 2-бапта сипатталған салыққа қатысты кез келген заңды, қаулыны немесе әкімшілік практиканы білдіреді, ол төмендегі барлық шарттарға сәйкес келеді:

(i) төмендегі нәтижелердің біреуіне немесе бірнешеуіне алып келеді:

A) тауарларды немесе қызметтерді сатудан алынатын табыспен салыстырғанда пайыздарға, роялтиге немесе олардың кез келген үйлесіміне қатысты салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесі;

B) пайыздарға, роялтиге немесе олардың кез келген үйлесіміне қатысты, тауарларды немесе қызметтерді сатудан алынатын табыстың салыстырмалы түрде азаюынсыз, салық базасының тұрақты қысқаруы, оған мыналарға рұқсат беру арқылы қол жеткізіледі:

1) жалпы түсімнен алып тастауға;

2) қандай да бір тиісті төлемді немесе төлем жасау міндеттемесін есепке алмай шегеруге;

3) төленген немесе есептелген дивидендтерді шегеруге; немесе

4) 7 немесе 9-баптардың қағидаттарына сәйкес келмейтін салық салуға; немесе

C) осы бөлімнің B) тармақшасының 1), 2), 3) немесе 4) тармақшаларында сипатталған түрдегі салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесі немесе салық базасының тұрақты қысқаруы осындай Уағдаласушы мемлекетте белсенді қызмет жүргізбейтін компаниялар үшін компанияның іс жүзінде барлық табысына немесе компанияның шетелден алынатын іс жүзінде барлық табысына қатысты қолданылатын болса;

(ii) роялтиге қатысты салық салудың кез келген жеңілдікті мөлшерлемесі немесе салық базасының тұрақты қысқаруы жағдайында мұндай жеңілдіктерді алуды төмендегілерге байланыстырмайды:

A) Уағдаласушы мемлекетте жүргізілетін ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың көлеміне; немесе

B) жеңілдіктерді пайдаланатын тұлға нақты зерттеулер мен әзірлемелер жүргізу мақсатында көтеретін шығындарға (байланысты тарапқа қосалқы мердігерлікке беру шығындарына немесе сатып алу шығындарына байланысты кез келген шығындарды қоспағанда);

(iii) әдетте салық мөлшерлемесі төмендегі мәндердің неғұрлым азынан төмен болады деп күтіледі:

A) [екіжақты негізде айқындалатын мөлшерлеме]; немесе

B) басқа Уағдаласушы мемлекетте қолданылатын корпоративтік салықтың жалпы белгіленген мөлшерлемесінің 60 пайызы;

(iv) негізінен төмендегілерге қолданылмайды:

A) танылған зейнетақы қорларына;

B) тек қана діни, қайырымдылық, ғылыми, көркем, мәдени немесе білім беру мақсаттарында құрылған және қызметін жүзеге асыратын ұйымдарға.

C) тұлға деңгейінде немесе оның акционерлері деңгейінде (бір жылдан аспайтын кейінге қалдырумен) бірыңғай салық салу деңгейіне қол жеткізілетін және инвесторларды қорғау мақсатында Уағдаласушы мемлекетте реттелетін, сондай-ақ үлестері ең алдымен бөлшек инвесторларға сатылатын бағалы қағаздардың әртараптандырылған портфеліне иелік ететін тұлғаларға; немесе

D) тұлға деңгейінде немесе оның акционерлері деңгейінде (бір жылдан аспайтын кейінге қалдырумен) бірыңғай салық салу деңгейіне қол жеткізілетін және негізінен жылжымайтын мүлікке иелік ететін тұлғаларға; сондай-ақ

(v) бірінші аталған Уағдаласушы мемлекетпен консультация жүргізілгеннен кейін екінші Уағдаласушы мемлекет дипломатиялық арналар арқылы бірінші аталған Уағдаласушы мемлекетке осы тармақшаның (i)-ден (iv)-ке дейінгі бөлімшелерінің талаптарына сәйкес келетін режим ретінде айқындаған.

Екінші Уағдаласушы мемлекет режимді осы тармақшаның (i)-ден (iv)-ке дейінгі бөлімшелерінің талаптарына сәйкес келеді деп айқындайтын жазбаша жария хабарлама шығарған күннен бастап 30 күн өткенге дейін ешбір заң, қаулы немесе әкімшілік практика арнайы салық режимі ретінде қарастырылмауға тиіс.

87. Жоғарыда келтірілген «арнайы салық режимі» терминінің анықтамасы шартқа қол қойылғанға дейін болған немесе оған қол қойылғаннан кейін күшіне енген және төмендегі бес шарттың барлығына сәйкес келетін кез келген заңнамаға, қаулыға немесе әкімшілік практикаға (оның ішінде қалыптасқан практикаға) қолданылады.

88. Анықтаманың (i) бөлімшесінде сипатталған бірінші шартқа сәйкес, режим төменде көрсетілген нәтижелердің біреуіне немесе бірнешеуіне алып келуге тиіс:

A. пайыздарға, роялтиге немесе олардың кез келген үйлесіміне тауарларды немесе қызметтерді сатудан алынатын табыспен салыстырғанда салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін қолдану;

B. пайыздарға, роялтиге немесе олардың кез келген үйлесіміне қатысты, сатудан немесе қызмет көрсетуден түсетін кірістердің салыстырмалы түрде азаюынсыз, салық базасының белгілі бір тұрақты қысқаруы; немесе

C. осы Уағдаласушы мемлекетте белсенді қызмет жүргізбейтін компаниялар үшін компанияның іс жүзінде барлық табысына немесе компанияның шетелден алынатын іс жүзінде барлық табысына қатысты салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесі немесе салық базасының тұрақты қысқаруы. Анықтаманың бұл бөлігі, әдетте, мобильді табысқа мобильді емес табыспен салыстырғанда неғұрлым тиімді салық салатын режимдерді анықтауға арналған.

89. A) тармақшасында көзделгендей, егер режим пайыздарға, роялтиге немесе олардың үйлесіміне сатудан немесе қызмет көрсетуден түсетін табыспен салыстырғанда салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін көздесе, (i) бөлімшесінің талаптары орындалды деп есептелуге тиіс. Мысалы, резидент компаниялар алатын роялтиден түсетін табысқа салықтың жеңілдікті мөлшерлемесін қамтамасыз ететін, бірақ сатудан немесе қызмет көрсетуден түсетін табысқа қатысты мұндай жеңілдікті мөлшерлемені ұсынбайтын режим осы шартқа сәйкес келеді. Бұдан басқа, табыстың барлық санаттары үшін салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін көздейтін режим (дегенмен іс жүзінде мұндай жеңілдікті мөлшерлеме негізінен пайыздардан, роялтиден немесе олардың үйлесімінен алынатын табысқа қолжетімді болуы мүмкін) мұндай тәсіл осы табыс санаттарымен нақты шектелмейтініне қарамастан, (i) бөлімшесінің талаптарына сәйкес келеді. Мысалы, негізінен пайыздық табыс алатынын мәлімдейтін компанияларға (мысалы, топішілік қаржыландыру компанияларына) салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін белгілейтін салық органының әкімшілік практикасы, тіпті мұндай шешімдер техникалық тұрғыдан табыстың барлық түрлеріне қатысты жеңілдікті мөлшерлемені көздесе де, (i) бөлімшесінің талаптарына сәйкес келеді.

      90. Сол сияқты, егер режим пайыздар, роялти немесе олардың жиынтығы бойынша салық салынатын базаны тауарларды немесе қызметтерді сатудан түсетін кіріспен салыстырғанда төмендетуді мынадай бір немесе бірнеше тәсілмен тұрақты түрде көздесе, (i) тармақшаның B) тармақшасында көзделген ережелер сақталуға тиіс: жалпы түсімнен алып тастау (мысалы, роялти сомасының табыс құрамына енгізілетін мөлшерін автоматты түрде белгіленген шамаға азайту, бұл ретте мұндай азайту тауарларды немесе қызметтерді сатудан түсетін кіріске қатысты қолданылмайды); тиісті төлем жасамай немесе төлем жасау міндеттемесінсіз шегерім жасау; төленген немесе есептелген дивидендтерді шегерімге жатқызу; немесе Конвенцияның 7 немесе 9-баптарының қағидаттарына сәйкес келмейтін салық салу. 9-баптың қағидаттарына сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соғатын салық режимінің мысалы ретінде Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияға тиесілі және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын қауымдасқан кәсіпорын шығарған пайызсыз вексель бойынша пайыздық кіріс есептелмейтін режимді келтіруге болады.

91. Мемлекеттің салық салынатын базасының тұрақты түрде төмендеуі тек уақыт факторларындағы айырмашылықтарға байланысты туындамайды. Мысалы, белгілі бір елдің пайыздарды экономикалық тұрғыдан есептелген кезде емес, олар іс жүзінде төленген кезде ғана салық салуы салық салынатын базаның тұрақты түрде төмендеуін қамтамасыз ететін режим ретінде қарастырылмайды, өйткені мұндай ереже уақыт факторларындағы әдеттегі айырмашылықты білдіреді. Дегенмен, көптеген жылдар бойы шамадан тыс кейінге қалдыруға әкеп соғатын режим салық салынатын базаның тұрақты түрде төмендеуін көздейтін режим ретінде қарастырылуға тиіс, өйткені мұндай ереже мәні бойынша салық алатын елдің салық базасындағы тұрақты айырмашылықты білдіреді.

92. Балама ретінде, (i) тармақшаның C) тармақшасында көзделгендей, егер режим Уағдаласушы мемлекетте белсенді қызметті жүзеге асырмайтын компаниялар үшін іс жүзінде барлық кірістерге немесе шетелдік көздерден алынатын кірістердің іс жүзінде барлық түрлеріне қатысты жеңілдікті салық мөлшерлемесін немесе салық салынатын базаны тұрақты түрде төмендетуді (жоғарыда сипатталған түрдегі) көздесе, талап орындалған болып есептеледі. Мысалы, топішілік қаржыландыру компанияларының немесе холдингтік компаниялардың кірістеріне ғана жеңілдікті салық мөлшерлемелерін көздейтін режимдер, әдетте, (i) тармақшаның талаптарына сәйкес келеді.

93. Әдетте барлық кірістерге (атап айтқанда, тауарларды сатудан және қызметтер көрсетуден түсетін кірістерге) және барлық салаларда қолданылатын қолайлы салық жүйесін көздейтін режим (i) тармақшаға сәйкес келмеуге тиіс. (i) тармақшаға сәйкес келмейтін жалпы қолданыстағы ережелердің мысалдарына стандартты шегерімдерге, жеделдетілген амортизацияға, корпоративтік салықты шоғырландыруға, алынған дивидендтерді шегеруге, залалдарды кейінгі кезеңдерге ауыстыруға және шетелдік салықтар бойынша есепке жатқызуға рұқсат беретін режимдер жатады.

94. Анықтаманың (ii) тармақшасында сипатталған екінші шарт тек роялтиге қатысты қолданылады және режим жеңілдіктерді Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырылатын ғылыми-зерттеу қызметінің көлеміне де, пайда алушы тұлғаның нақты зерттеулер мен әзірлемелерді жүзеге асыру мақсатында көтеретін шығыстарына да (байланысты тарапқа қосалқы мердігерлікке беруге жататын кез келген шығыстарды немесе сатып алуға арналған кез келген шығындарды қоспағанда) байланыстырмаған жағдайда орындалады. (ii) тармақша «патенттік бокс» немесе «инновациялық бокс» режимдері бойынша жеңілдіктер алатын роялтидің шарттық жеңілдіктерге құқығы осындай режимдер осы екі талаптың біріне сәйкес келген жағдайда ғана туындауын қамтамасыз етуге арналған. Алайда кейбір мемлекеттер (ii) тармақшаның талаптарын шектеп, олар Уағдаласушы мемлекетте жүргізілетін ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың көлеміне режим жеңілдіктер берген жағдайда ғана орындалатындай етіп белгілеуді жөн көруі мүмкін. Осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер (ii) тармақшаның мынадай балама нұсқасын пайдалануды жөн көруі мүмкін:

      (ii) роялтиге қатысты кез келген жеңілдікті салық мөлшерлемесі немесе салық салынатын базаның тұрақты түрде төмендеуі жағдайында мұндай жеңілдіктерді алу Уағдаласушы мемлекетте жүргізілетін ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың көлеміне байланысты болмауға тиіс;

      (ii) тармақшаның кез келген нұсқасына сәйкес, ЭЫДҰ-ның Зиянды салық практикасы жөніндегі форумында қаралған және «іс жүзінде зиянды» деп танылмаған роялти режимдері, әдетте, (ii) тармақшаға сәйкес келмейді, ал егер сәйкес келсе де, арнайы салық режимдері ретінде қарастырылмайды.

95. Анықтаманың (iii) тармақшасында сипатталған үшінші шарт режимнің, әдетте, Уағдаласушы мемлекеттер арасында екіжақты негізде келісілген мөлшерлемелердің ең төменгісінен немесе басқа Мемлекет режимді ықтимал «арнайы салық режимі» ретінде қарастыратын Уағдаласушы мемлекетте қолданылатын компанияларға салынатын жалпы белгіленген салық мөлшерлемесінің 60 пайызынан төмен салық салу мөлшерлемесіне әкеп соғатыны күтілуін талап етеді.

96. Мемлекеттер (iii) тармақшаның мақсаттары үшін «салық салу мөлшерлемесіне» сілтемені нақтылау үшін шарттың келісілген түсіндірмесін көрсететін құжатқа мынадай ережені енгізуді пайдалы деп санауы мүмкін:

      Төменде көрсетілген жағдайларды қоспағанда, салық салу мөлшерлемесі қарастырылып отырған режимді енгізген Уағдаласушы мемлекеттің кірістерге салық салу қағидаттары негізінде айқындалады. Осылайша, тек жеңілдікті салық мөлшерлемесін көздейтін режим жағдайында режим шеңберінде әдетте күтілетін салық салу мөлшерлемесі осындай жеңілдікті мөлшерлемеге тең болуға тиіс. Тек салық салынатын базаны тұрақты түрде төмендетуді көздейтін режим жағдайында салық салу мөлшерлемесі режимге жататын компанияларға қатысты Уағдаласушы мемлекетте әдетте қолданылатын компанияларға салынатын белгіленген салық мөлшерлемесіне тең болады, одан осы мөлшерлеме мен салық салынатын базаның пайыздық төмендеуінің көбейтіндісі шегеріледі (бұл ретте базалық салық салынатын база Уағдаласушы мемлекеттің қағидаттарына сәйкес, бірақ (i) тармақшаның B) тармақшасында сипатталған және режим бойынша әдетте күтілетін салық салынатын базаның кез келген тұрақты төмендеуін есепке алмастан айқындалады). Мысалы, компанияның салық салынатын базасын әдетте 20 пайызға тұрақты түрде төмендетуді көздейтін режим бойынша салық салу мөлшерлемесі компанияларға салынатын қолданыстағы белгіленген салық мөлшерлемесіне тең болады, одан осындай заңмен белгіленген мөлшерлеменің 20 пайызы шегеріледі. Салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін де, салық салынатын базаның тұрақты түрде төмендеуін де көздейтін режим жағдайында салық салу мөлшерлемесі жеңілдікті салық мөлшерлемесі негізінде айқындалады, одан осындай мөлшерлеме мен салық салынатын базаның пайыздық төмендеуінің көбейтіндісі шегеріледі.

97. Жоғарыда баяндалғандар салық салу мөлшерлемесінің қарастырылып отырған режимді енгізген Уағдаласушы мемлекеттің кірістерге салық салу қағидаттары негізінде айқындалатынын түсіндіреді. Осылайша, тек жеңілдікті салық мөлшерлемесін көздейтін режим жағдайында режим шеңберінде әдетте күтілетін салық салу мөлшерлемесі осындай жеңілдікті мөлшерлемеге тең болуға тиіс. Тек салық салынатын базаны тұрақты түрде төмендетуді көздейтін режим жағдайында салық салу мөлшерлемесі режимге жататын компанияларға қатысты Уағдаласушы мемлекетте әдетте қолданылатын компанияларға салынатын белгіленген салық мөлшерлемесіне тең болады, одан осы мөлшерлеме мен салық салынатын базаның пайыздық төмендеуінің көбейтіндісі шегеріледі (бұл ретте базалық салық салынатын база Уағдаласушы мемлекеттің қағидаттарына сәйкес, бірақ (i) тармақшаның B) тармақшасында сипатталған және режим бойынша әдетте күтілетін салық салынатын базаның кез келген тұрақты төмендеуін есепке алмастан айқындалады). Мысалы, компанияның салық салынатын базасын әдетте 20 пайызға тұрақты түрде төмендетуді көздейтін режим бойынша салық салу мөлшерлемесі компанияларға салынатын қолданыстағы белгіленген салық мөлшерлемесіне тең болады, одан осындай заңмен белгіленген мөлшерлеменің 20 пайызы шегеріледі. Демек, егер Уағдаласушы мемлекетте қолданылатын компанияларға салынатын белгіленген салық мөлшерлемесі 25 пайызды құраса, мұндай режим нәтижесінде салық салу мөлшерлемесі 20 пайызды құрайтын еді (25 - (25 x 0,20)). Салық салудың жеңілдікті мөлшерлемесін де, салық салынатын базаның тұрақты түрде төмендеуін де көздейтін режим жағдайында салық салу мөлшерлемесі жеңілдікті салық мөлшерлемесі негізінде айқындалады, одан осындай мөлшерлеме мен салық салынатын базаның пайыздық төмендеуінің көбейтіндісі шегеріледі.

98. Анықтаманың (iv) тармақшасында сипатталған төртінші шарт режим негізінен зейнетақы қорларына немесе тек діни, қайырымдылық, ғылыми, өнер, мәдени немесе білім беру мақсаттары үшін құрылған және қолдау көрсетілетін ұйымдарға қатысты қолданылатын болса, ол арнайы салық режимі ретінде қарастырылмауға тиіс екенін көздейді. (iv) тармақшаға сәйкес, егер режим негізінен салық салу деңгейі тұлғаның өзінде немесе оның әртараптандырылған бағалы қағаздар портфеліне иелік ететін, инвесторларды қорғау мақсатында резиденттік Мемлекетте реттелетін және үлестері негізінен бөлшек инвесторларға сатылатын акционерлерінің деңгейінде (бір жылдан аспайтын кейінге қалдырумен) бірыңғай салық салу деңгейіне жететін тұлғаларға қатысты қолданылса, мұндай режим де арнайы салық режимі ретінде қарастырылмауға тиіс. Әдетте, бұл жоғарыдағы 22-тармақта аталған ұжымдық инвестициялау қорларына сәйкес келеді. (iv) тармақшада көзделген басқа ерекшелік негізінен салық салу деңгейі тұлғаның өзінде немесе оның акционерлерінің деңгейінде (бір жылдан аспайтын кейінге қалдырумен) бірыңғай салық салу деңгейіне жететін және негізінен жылжымайтын мүлікке иелік ететін тұлғаларға қатысты қолданылатын режимдерге жатады.

99. Анықтаманың (v) тармақшасында сипатталған бесінші шарт басқа Мемлекеттің режимін «арнайы салық режимі» ретінде қарастырғысы келетін Уағдаласушы мемлекеттің алдымен басқа Уағдаласушы мемлекетпен консультациялар жүргізуін және анықтаманың басқа шарттарына режимнің сәйкес келетіні анықталғаны туралы осы Мемлекетке дипломатиялық арналар арқылы хабарлауын көздейді.

100. Анықтаманың қорытынды бөлігі басқа мемлекеттің режимін «арнайы салық режимі» ретінде қарастырғысы келетін Уағдаласушы мемлекет режимнің анықтамаға сәйкес келетіні туралы жазбаша жария хабарлама шығаруға тиіс екенін талап етеді. Конвенцияның мақсаттары үшін арнайы салық режимі осындай жазбаша жария хабарлама шығарылған күннен бастап 30 күн өткен соң арнайы салық режимі ретінде қарастырылады.

      Ішкі заңнамаға кейіннен енгізілетін өзгерістер туралы ереже

101. Жоғарыда ұсынылған арнайы салық режимдері туралы ереже нысаналы салық режимдері мәселесін қамтығанымен, салық салудың неғұрлым жалпы сипаттағы және қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісім жасалғаннан кейін шарт бойынша серіктестің ішкі заңнамасына енгізілуі мүмкін әрі сол кезде қолданыста болған жағдайда мұндай келісімнің жасалуына кедергі келтіруі мүмкін өзгерістерді қамтымайды. Мысалы, кейбір Уағдаласушы мемлекеттер басқа мемлекеттің корпоративтік кірістерден алатын жалпы салық мөлшерлемесі қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісім жасасу мақсаттары үшін өздері қолайлы деп санайтын деңгейден төмендеген жағдайда алаңдаушылық білдіруі мүмкін. Кейбір мемлекеттер, сондай-ақ қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісім жасалған кезде шетелдік кірістердің көптеген түрлеріне салық салатын Мемлекет кейіннен осындай кірістерді резидент-компания алған жағдайларда салықтан босатуды шешсе де алаңдаушылық білдіруі мүмкін. Төменде әрбір Мемлекеттің нақты алаңдаушылықтарын ескеру үшін осы ереженің ерекшеліктері шектелуге немесе кеңейтілуге тиіс деген түсінікпен осы мәселелерді шешетін ереженің мысалы келтірілген:

      1. Егер осы Конвенцияға қол қойылғаннан кейін кез келген уақытта Уағдаласушы мемлекет

      a) резидент-компаниялардың іс жүзінде барлық кірістеріне қолданылатын компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесін төмендетіп, нәтижесінде мұндай мөлшерлеме мына көрсеткіштердің ең төменгісінен төмен болса:

      (i) [мөлшерлеме екіжақты негізде айқындалуға тиіс]; немесе

      (ii) басқа Уағдаласушы мемлекетте қолданылатын компанияларға салынатын жалпы салық мөлшерлемесінің 60 пайызы; немесе

      b) бірінші аталған Уағдаласушы мемлекет резидент-компанияларды шетелдік көздерден алынатын іс жүзінде барлық кірістерге (пайыздар мен роялтиді қоса алғанда) салық салудан босатса,

      Уағдаласушы мемлекеттер осы Конвенцияға Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы салық салу құқықтарын тиісінше бөлуді қалпына келтіру мақсатында оған түзетулер енгізу үшін консультациялар жүргізуге тиіс. Егер мұндай консультациялар ешқандай нәтиже бермесе, басқа Мемлекет бірінші аталған Мемлекетке дипломатиялық арналар арқылы оның 10, 11, 12 [12A] және 21-баптардың ережелерін қолдануды тоқтататыны туралы хабарлауы мүмкін. Мұндай жағдайда екі Уағдаласушы мемлекеттің де резидент-компанияларына төленетін төлемдерге қатысты осы баптардың ережелері басқа Уағдаласушы мемлекет осы баптардың ережелерін қолдануды тоқтататыны туралы жазбаша жария хабарлама шығарған күннен бастап алты ай өткен соң қолданысын тоқтатады.

      2. Компанияларға салынатын жалпы белгіленген салық мөлшерлемесін айқындау үшін:

      a. салық салынатын кіріс болып есептелетін соманың пайыздық мөлшеріне негізделген жалпыға қолжетімді шегерімдерге арналған жеңілдіктер және жалпы салық мөлшерлемесін төмендетуге бағытталған басқа да ұқсас тетіктер ескерілуге тиіс; сондай-ақ

      b. мыналар ескерілмейді:

      i. компания осындай пайданы бөлгеннен кейін ғана оған қолданылатын немесе акционерлерге салынатын салық; сондай-ақ

      ii. компания дивидендтер бөлген кезде қайтарылуға жататын салық сомасы.

102. Ұсынылып отырған мұндай ереже, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі Конвенцияға қол қойылғаннан кейін кез келген уақытта ішкі заңнамаға белгілі бір өзгерістер енгізсе, Уағдаласушы мемлекеттер консультациялар жүргізгеннен кейін салық салу құқықтарының тиісті бөлінуін қалпына келтіру үшін Конвенцияға енгізілетін түзетулер жөнінде келісімге келе алмаған жағдайда, 10, 11, 12 [12A] және 21-баптардың ережелері компанияларға төленетін төлемдерге қатысты қолданысын тоқтатуы мүмкін екенін көздейді.

103. Ұсынылып отырған ереженің 1-тармағында Мемлекет осы Мемлекеттің резидент-компанияларына қолданылатын салық қағидаларына қосарланған салық салуды болдырмау туралы келісімге қол қойылғаннан кейін енгізуі мүмкін кейінгі өзгерістердің екі түрі қарастырылады. Бірінші түрі — осы Мемлекет резидент-компаниялардың іс жүзінде барлық кірістеріне қолданылатын компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесін төмендетіп, нәтижесінде мұндай мөлшерлеме екіжақты негізде айқындалуға тиіс мөлшерлемеден немесе басқа Мемлекетте қолданылатын компаниялардың пайдасына салынатын жалпы салық мөлшерлемесінің 60 пайызынан төмен болған жағдай.

104. 1-тармақтың мақсаттары үшін «компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі» заңнамада көзделген компаниялардың пайдасына салынатын жалпы салық мөлшерлемесін білдіреді; егер компанияларға салынатын салық мөлшерлемелері сараланған болса, бұл салық төлеуші-компаниялардың елеулі бөлігіне қолданылатын және осы баптың қолданылуын айналып өту мақсатында ғана белгіленбеген жағдайда, ең жоғары шекті мөлшерлемені білдіреді. Жалпы алғанда кәсіпкерлік қызметтен алынатын пайдаға немесе «коммерциялық кіріске» (кең мағынада өндірістен, қызмет көрсетуден немесе тауарлар саудасынан алынатын кірісті қамтиды) қолданылатын компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі, тіпті кірістердің жекелеген шектеулі санаттары (портфельдік инвестициялардан немесе басқа пассивті қызметтен алынатын кірістерді қоса алғанда) алынып тасталғанның өзінде, резидент-компаниялардың іс жүзінде барлық кірістеріне қолданылатын мөлшерлеме ретінде қарастырылуға тиіс. Тек капитал өсіміне қатысты қолданылатын төмендетілген салық мөлшерлемесі осы баптың қолданылу аясына кірмейді; кәсіпкерлік қызметтен алынатын пайда мен капитал өсімі арасындағы айырмашылық резиденттік Мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес жүргізіледі. 2-тармақта Мемлекеттің компанияларға салынатын жалпы белгіленген салық мөлшерлемесін айқындау кезінде туындауы мүмкін нақты мәселелер қарастырылады. 2-тармақтың a) тармақшасында 1-тармақтың компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесінің төмендеуіне де, сондай-ақ басқа тетік қолданылған жағдайда осындай нәтижеге әкелетін ішкі заңнамадағы өзге де өзгерістерге бірдей дәрежеде қолданылатыны көзделген. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекетте компаниялардың пайдасына салынатын заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі 20 пайызды құраса, бірақ Конвенцияға қол қойылғаннан кейін Уағдаласушы мемлекеттің резидент-компанияларына өздерінің салық салынатын кірісі болып есептелетін соманың 50 пайызына тең шегерімдерді талап етуге рұқсат етілсе, компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі 10 пайызды құрайтын болады (20 - (20 x 0,50)). Сол сияқты, егер Уағдаласушы мемлекетте компаниялардың пайдасына салынатын заңмен белгіленген салық мөлшерлемесі 20 пайызды құраса, бірақ Конвенцияға қол қойылғаннан кейін Уағдаласушы мемлекеттің резидент-компанияларына өз капиталының пайыздық үлесіне тең соманы, салық салынатын кірісі болып есептелетін соманың 50 пайызына дейін шегеруге рұқсат етілсе. Әдетте, компаниялардың көпшілігі ең жоғары ықтимал шегерімді пайдалана алады, нәтижесінде пайдаға салынатын жалпы салық мөлшерлемесі 10 пайызды құрайды. 2-тармақтың b) тармақшасында компаниялардың пайдасына салынатын жалпы заңмен белгіленген салық мөлшерлемесін айқындау кезінде ескерілмеуге тиіс салықтар белгіленеді. Біріншіден, b) тармақшаның (i) тармақшасында көзделгендей, компания пайданы бөлген кезде компания деңгейінде немесе акционер деңгейінде алынатын салықтар компаниялардың пайдасына салынатын жалпы салық мөлшерлемесін айқындау кезінде ескерілмеуге тиіс (мысалы, егер резидент-компаниялар бөлуді жүзеге асырғанға дейін компания деңгейінде салық салуға жатпаса, бөлу кезінде алынатын салық компаниялардың пайдасына салынатын жалпы салық мөлшерлемесінің бөлігі болып есептелмейді). Екіншіден, b) тармақшаның (ii) тармақшасында көзделгендей, елдің ішкі заңнамасына сәйкес компания кірісін бөлген кезде өтелуге жататын корпоративтік салықтың кез келген сомасы компаниялардың пайдасына салынатын жалпы белгіленген салық мөлшерлемесін айқындау мақсаттары үшін ескерілмеуге тиіс.

105. 1-тармақ қамтитын ішкі салық заңнамасындағы кейінгі өзгерістердің екінші түрі — Мемлекеттің осы Мемлекеттің резидент-компанияларына осындай компаниялар алатын шетелдік көздерден түсетін кірістердің іс жүзінде барлығына (пайыздар мен роялтиді қоса алғанда) салықтан босату беруі. Резидент-компания алған шетелдік көздерден түсетін кірістердің іс жүзінде барлығын салықтан босатуға сілтеме резиденттік Мемлекеттен тыс жердегі көздерден алынатын кіріс (пайыздар мен роялтиден түсетін кірісті қоса алғанда) тек оның көзі осы Мемлекеттен тыс жерде орналасқаны негізінде салықтан босатылатын салық салу жүйесін сипаттауға арналған (аумақтық жүйелер деп аталатын жүйелер). Бұл сілтеме резиденттік Мемлекет тек шетелдік көздерден алынған дивидендтерді немесе шетелдік тұрақты мекемелерден алынған кәсіпкерлік қызметтен түсетін пайданы ғана салықтан босататын салық салу жүйелерін (дивидендтерден босату жүйелері деп аталатын жүйелерді) қамтымайды.

106. Ішкі заңнамаға қандай да бір кейінгі өзгеріс енгізілген кезде Уағдаласушы мемлекеттер алдымен екі Уағдаласушы мемлекет арасындағы салық салу құқықтарының тиісті бөлінуін қалпына келтіру үшін Конвенцияға түзетулер енгізу мақсатында консультациялар жүргізеді. Егер осындай консультациялардан кейін Уағдаласушы мемлекеттер түзетулер туралы келіссе немесе Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің ішкі заңнамасына енгізілген тиісті өзгерістер Конвенцияға сәйкес салық салу құқықтарының бөлінуіне нұқсан келтірмейтіні туралы келіссе, 1-тармақ одан әрі қолданылмайды. Алайда, егер ақылға қонымды уақыт кезеңі өткеннен кейін мұндай консультациялар ешқандай нәтиже бермесе, басқа Мемлекет дипломатиялық арналар арқылы ішкі заңнамасы өзгерген Мемлекетке 10, 11, 12, 12А және 21-баптардың ережелерін қолдануды тоқтататыны туралы хабарлауы мүмкін. Мұндай дипломатиялық хабарлама жасалғаннан кейін 1-тармақты қолдану үшін табыс көзі орналасқан Мемлекет жазбаша жария хабарлама арқылы осы баптардың ережелерін қолдануды тоқтататынын жариялауға тиіс. Осындай жазбаша жария хабарлама жасалған күннен бастап алты ай өткен соң осы баптардың кез келген Мемлекеттің резиденттері болып табылатын компанияларға төленетін төлемдерге қатысты ережелері екі Уағдаласушы мемлекетте де күшін жояды.

      Капиталға шартты шегерімдер туралы ереже

107. Шарттық жеңілдіктері шектелуі мүмкін салық режимінің мысалдарының бірі капиталға қатысты шартты шегерімді көздейтін ішкі заңнама ережелеріне жатады. Осындай шартты шегерімдерден пайда алатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға қатысты 11-баптың ережелерін қолдануды болдырмауға келісетін Уағдаласушы мемлекеттер мұны 11-бапқа мынадай ережені қосу арқылы жүзеге асыра алады:

      2. Осы Баптың 1-тармағының ережелеріне қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне заңды негізде тиесілі, төлеушімен байланысты болып табылатын (5-баптың 8-тармағында айқындалғандай) пайыздарға, егер осындай резидент пайыздар төленетін салық жылының кез келген уақытында бенефициар меншік иесі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекет капитал ретінде қарастыратын сомаларға қатысты шартты шегерімдерден пайда алса, бірінші аталған Уағдаласушы мемлекетте ішкі заңнамаға сәйкес салық салынуы мүмкін.

      Жоғарыдағы 85-тармақта резиденттің төлеушімен «байланысты» екендігі туралы сілтемеге қатысты берілген түсіндірмелер жоғарыда көрсетілген ережеге де бірдей дәрежеде қолданылады.

      Ақша аудару негізінде салық салу туралы ереже

108. Шарттық жеңілдіктері шектелуі мүмкін салық режимінің тағы бір мысалы — ақша аудару негізінде салық салу. Кейбір Мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес резиденттер ретінде сараланатын, бірақ Мемлекетпен тұрақты байланысы жоқ (кейде тұрақты тұратын жері деп аталатын) тұлғаларға Мемлекеттен тыс жерлердегі көздерден алынған кірістер осы кірістер іс жүзінде сол Мемлекетке қайтарылған немесе аударылған мөлшерде ғана салық салынады. Осылайша, мұндай тұлғаларға шетелдік кірістер резиденттік Мемлекетке аударылмаған дәрежеде ықтимал қосарланған салық салу қолданылмайды және оларға осындай кірістерге қатысты Конвенция ережелерінің артықшылықтарын беру орынсыз деп есептелуі мүмкін. Осындай тұлғалардың қолында іс жүзінде салық салынатын кірістерге қатысты Конвенция ережелерінің қолданылуын шектеуге келісетін Уағдаласушы мемлекеттер мұны Конвенцияға мынадай ережені қосу арқылы жүзеге асыра алады:

      Егер осы Конвенцияның қандай да бір ережесіне сәйкес бір Уағдаласушы Мемлекетте туындайтын кіріс осы Мемлекетте толық немесе ішінара салықтан босатылса және басқа Уағдаласушы мемлекеттің қолданыстағы заңнамасына сәйкес тұлғаға аталған кіріске қатысты оның толық сомасы емес, осындай кірістің осы басқа Мемлекетке аударылған немесе алынған сомасы негізінде салық салынса, онда осы Конвенцияның ережелерінде көзделген кез келген салықтан босату тек басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынатын кіріс бөлігіне ғана қолданылады.

      Кейбір Мемлекеттерде осы ережені қолдану, егер кірістің бір Уағдаласушы мемлекетте туындаған сәті мен басқа Уағдаласушы мемлекетте осы басқа Мемлекеттің резидентінің қолында оған салық салынған сәті арасында едәуір уақыт аралығы өтсе, әкімшілік қиындықтар туғызуы мүмкін. Осындай қиындықтарға алаңдайтын мемлекеттер жоғарыда көрсетілген ереженің соңғы бөлігіндегі, яғни қарастырылып отырған кіріс бірінші аталған Мемлекетте туындағаннан кейін белгілі бір уақыт кезеңі ішінде басқа Мемлекетте салық салынуға тиіс деген талапты бірінші аталған Мемлекетте осындай кіріске жеңілдіктер беру шарты ретінде белгілеуі мүмкін.

96 және 97-тармақтарды біріктір104-тармақты қысқа абзацтарға бөл

   3. Салық келісімдерін қолдану және түсіндірудің тиісті тетіктерін құру қажеттілігі

119. Комитет салықтық қаражатты құқыққа қайшы пайдалану тәуекелдерін барынша азайтуда тиісті әкімшілік рәсімдердің атқара алатын рөлін мойындайды. Салық келісімдерінің көптеген маңызды ережелері ішкі салық заңнамасының рәсімдік аспектілеріне сәйкес келетін тиісті әкімшілік рәсімдермен қамтамасыз етілуге тиіс. Дамушы елдер шарттарды қолдану мәселелеріне қатысты өздерінің рәсімдік ережелерін әзірлеу мүмкіндігін шарттарды табысты қолданып отырған елдердің тәжірибесін зерделеу арқылы қарастыра алады.

120. Комитет сондай-ақ салық келісімдерін түсіндірудің тиісті тетіктерінің маңыздылығын мойындайды. Көптеген елдерде салық әкімшіліктері үшін бағдар болатын салық келісімдерін тәуелсіз құқықтық түсіндірудің ұзақ тарихы қалыптасқан. Сот жүйесі әлсіз немесе сот органдарының салық келісімдерін түсіндіру саласындағы тәжірибесі жеткіліксіз елдер келісімдерді дұрыс, жедел және жауапкершілікпен түсіндіруді қамтамасыз ету үшін баламалы тетіктерді қарастыра алады.

121. Теріс пайдалануға қарсы нормалар шарттарды тиісінше пайдаланбаудың алдын алу үшін маңызды болғанымен, теріс пайдалануға қарсы кейбір қағидаларды қолдану салық әкімшіліктері үшін, әсіресе дамушы елдерде, күрделі болуы мүмкін. Мысалы, трансферттік баға белгілеудің ішкі қағидаларын тиімді қолдану елдерге келісімдер ережелерін құқыққа қайшы пайдаланудың кейбір жағдайларын шешуге көмектескенімен, трансферттік баға белгілеу саласында тәжірибесі шектеулі елдер қолайсыз жағдайда қалуы мүмкін. Бұдан басқа, келісімдерді құқыққа қайшы пайдалануға қарсы күресте жеткілікті тәжірибесі жоқ елдер, әсіресе мақсаттарды тексеруге қатысты жағдайларда, теріс пайдалануға қарсы жалпы нормаларды қолдану мәселесінде сенімсіздік сезінуі мүмкін. Бұл салық келісімдерін тиісінше түсіндіруді қамтамасыз ететін тиісті тетіктерге деген қажеттілікті арттырады.

122. Дамушы елдер, егер мұндай нормалар шетелдік инвестицияларға кедергі келтіруі мүмкін қолайсыз белгісіздік деңгейін туындатады деп есептесе, теріс пайдалануға қарсы жалпы нормаларды қабылдауға немесе қолдануға да күмәнмен қарауы мүмкін. Салық төлеушілерге теріс пайдалануға қарсы нормалардың болжанған мәмілелерге қолданылатынын немесе қолданылмайтынын жылдам анықтауға мүмкіндік беретін шешімдер шығару жүйесі мұндай алаңдаушылықты азайтуға көмектесе алады. Дегенмен мұндай жүйе мәмілелердің құпиялылығын қамтамасыз ете отырып, сонымен бірге дискрециялық түсіндіруге жол бермеуі маңызды (кейбір елдерде бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелімен байланысты болуы мүмкін). Күшті әрі тәуелсіз сот жүйесі салық төлеушілерге теріс пайдалануға қарсы нормалардың объективті түрде қолданылатынына сенімділік беруге көмектесетіні анық. Сол сияқты өзара келісу рәсімін тиімді қолдану теріс пайдалануға қарсы нормаларды қолдануға қатысты даулардың халықаралық деңгейде танылған қағидаттарға сәйкес шешілуін қамтамасыз етіп, осылайша салық келісімдерінің тұтастығын сақтауға мүмкіндік береді.

2-бап

ҚАМТЫЛАТЫН САЛЫҚТАР

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 2-бабында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-бабы қайталанады.

2. Бұл баптың мақсаты Конвенцияда қамтылатын салықтарға қатысты ұғымдар мен терминологияны түсіндіру болып табылады. Осыған байланысты бір елде бір табысқа немесе капиталға әртүрлі салықтар салынуы мүмкін екенін атап өткен жөн — олар өздерінің сипаты бойынша ерекшеленуі немесе сипаты жағынан ұқсас болғанымен, әртүрлі әкімшілік-аумақтық бірліктер немесе жергілікті билік органдары тарапынан алынуы мүмкін. Осылайша, егер қосарланған салық салудан босату әдістері әрбір Уағдаласушы мемлекетте мұндай табысқа немесе капиталға салынатын барлық салықтарды ескермесе, қосарланған салық салуды толықтай болдырмау мүмкін болмайды. Тиісінше, белгілі бір шартпен қамтылатын салықтарға қатысты ұғымдар мен терминология айқын, дәл және мүмкіндігінше толық болуы тиіс. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-бабына түсініктемеде атап өтілгендей, бұл:

1. […] Уағдаласушы мемлекеттерде Конвенциямен қамтылатын салықтарды айқындауды қамтамасыз ету; Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес олардың әкімшілік-аумақтық бірліктері немесе жергілікті билік органдары енгізетін салықтардың мүмкіндігінше көп санын енгізу арқылы Конвенцияның қолданылу аясын барынша кеңейту; сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына өзгерістер енгізілген сайын жаңа конвенция жасасу қажеттілігін болдырмау үшін тізімдермен мерзімді түрде алмасу және өзара консультациялар рәсімі арқылы жүзеге асырылады.

B. 2-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕ

1-тармақ

3. Бұл тармақта Конвенцияның табыс пен капиталға салынатын салықтарға, мұндай салықтардың қай органның атынан алынатынына (мысалы, мемлекеттің өзі, оның әкімшілік-аумақтық бірліктері немесе жергілікті билік органдары атынан) және мұндай салықтарды жинау тәртібіне (мысалы, тікелей есептеу немесе төлем көзінен ұстап қалу, қосымша салықтар немесе үстеме төлемдер түрінде не қосымша салықтар түрінде) қарамастан қолданылатыны айтылған.

2-тармақ

4. Бұл тармақта табыс пен капиталға салынатын салықтар жалпы табысқа, жиынтық капиталға немесе табыс пен капиталдың жекелеген элементтеріне салынатын салықтар ретінде айқындалады. Оларға жылжымалы немесе жылжымайтын мүлікті иеліктен шығару нәтижесінде алынған пайдаға салынатын салықтар, капитал өсіміне салынатын салықтар және кәсіпорындар төлейтін жалақы мен еңбекақының жалпы сомасына салынатын салықтар жатады. Кәсіпорындар төлейтін жалақы мен еңбекақының жалпы сомасына салынатын салықтарға қатысты тәжірибе әртүрлі елдерде ерекшеленеді және бұл мәселе екіжақты келіссөздер барысында ескерілуі тиіс. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-бабына түсініктеменің 3-тармағына сәйкес, еңбекақы төлемдерінің толық сомасына салынатын салықтарға «салық салу мен алынуға тиіс жеке жеңілдіктер арасында тікелей байланыс болған жағдайларда жүзеге асырылатын әлеуметтік сақтандыру төлемдері немесе кез келген басқа төлемдер» жатпайды. ЭЫДҰ түсініктемесінде бұдан әрі былай делінген:

4. Салық салу өкілеттігіне ие мемлекет — және тек сол мемлекет қана — өзінің заңнамасында көзделген салықтарды, сондай-ақ оларға байланысты кез келген баждар мен алымдарды: өсімпұлдарды, шығындарды, пайыздарды және т.б. алуға құқылы екендігі сөзсіз. Бұл бапта мұны нақтылау қажет деп танылған жоқ, өйткені салық алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекет негізгі салыққа байланысты қосымша баждар мен алымдарды да алуға құқылы екендігі айқын. Алайда мемлекеттердің көпшілігі салықтармен байланысты пайыздар мен айыппұлдар өздері 2-баптың қолданылу аясына кіреді деп есептемейді және тиісінше мұндай пайыздар мен айыппұлдарды салық салу көзіндегі (немесе мүлік орналасқан жердегі) мемлекеттің немесе резиденттік мемлекеттің салық салу құқықтарына қатысты барлық ережелер, соның ішінде салық салу көзіндегі мемлекеттің салық салуын шектеу және резиденттік мемлекеттің қосарланған салық салуды жою жөніндегі міндеттемесі қолданылатын төлемдер ретінде қарастырмайды. Дегенмен, егер салық салу 25-бапқа сәйкес өзара келісім негізінде жойылса немесе азайтылса, мұндай салық салуға қатысты пайыздар мен әкімшілік айыппұлдар өзара келісім негізінде жойылатын салық салумен (яғни салық міндеттемесімен) тікелей байланысты дәрежеде жойылуға немесе азайтылуға тиіс. Бұл, мысалы, қосымша алым негізгі салық міндеттемесінің сомасы негізінде есептелетін және құзыретті органдар негізгі салық салудың барлығы немесе бір бөлігі Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейді деп келіскен жағдайға қатысты. Бұл сондай-ақ, мысалы, трансферттік баға белгілеуді түзету негізінде әкімшілік айыппұлдар салынған, ал мұндай түзету 9-баптың 1-тармағына сәйкес келмейді деп танылғандықтан күшін жойған жағдайларға да қатысты.

5. Бұл бапта «кәдімгі салықтар» немесе «арнайы салықтар» ұғымдары аталмаған. Жалпы алғанда, арнайы салықтарды Үлгілік конвенцияға енгізу негізді деп танылуы мүмкін еді, алайда тәжірибе көрсеткендей, мұндай салықтар, әдетте, ерекше жағдайларда алынады. Оның үстіне, оларды айқындау қиын болар еді. Олар әртүрлі себептерге байланысты арнайы болуы мүмкін: енгізілуіне, алыну тәртібіне, мөлшерлемелеріне, мақсаттарына және т.б. байланысты. Осыны ескере отырып, арнайы салықтарды осы бапқа енгізбеу орынды деп саналады. Алайда арнайы салықтарды барлық конвенциялардан алып тастау ниеті болмағандықтан, кәдімгі салықтар да аталмаған. Осылайша, Уағдаласушы мемлекеттер Конвенцияның қолданылу аясын кәдімгі салықтармен шектеуге, оны арнайы салықтарға таратуға немесе тіпті арнайы ережелер көздеуге құқылы.

3-тармақ

5. Бұл тармақта Уағдаласушы мемлекеттерге Конвенция қолданылатын салықтарды тізбелеу мүмкіндігі беріледі. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-бабының 3-тармағына түсініктемеге сәйкес, бұл тізім «толық болып табылмайды», өйткені «ол осы баптың алдыңғы тармақтарын түсіндіру үшін қызмет етеді». Алайда, жалпы алғанда, бұл «Конвенцияға қол қойылған сәтте әрбір мемлекетте алынатын және Конвенциямен қамтылатын салықтардың толық тізімі» болуы күтіледі.

4-тармақ

6. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-бабының 4-тармағына түсініктеме қолданылады:

7. 3-тармақтағы салықтар тізімі тек декларативтік сипатта болғандықтан, осы тармақта Конвенцияның Уағдаласушы мемлекетте Конвенцияға қол қойылған күннен кейін қолданыстағы салықтарға қосымша ретінде немесе олардың орнына енгізілген кез келген бірдей немесе едәуір дәрежеде ұқсас салықтарға да қолданылатыны көзделген.

8. Әрбір мемлекет басқа мемлекетке өзінің салық заңнамасына енгізілген кез келген елеулі өзгерістер туралы хабарлауға, мысалы, жаңа немесе алмастырылған салықтар туралы мәліметтерді беруге міндеттенеді. Мүше елдерге басқа да маңызды оқиғалар, мысалы, жаңа қағидалар немесе сот шешімдері туралы хабарлау ұсынылады; көптеген елдер бұл тәжірибені қазірдің өзінде ұстанады. Уағдаласушы мемлекеттер хабарлау туралы талапты өздерінің Конвенция бойынша міндеттемелеріне әсер ететін басқа заңдардағы кез келген елеулі өзгерістерге де шектеусіз тарата алады. Мұндай шараларды қабылдағысы келетін Уағдаласушы мемлекеттер тармақтың соңғы сөйлемін мынадай редакциямен алмастыра алады: Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары бір-бірін өздерінің салық заңнамасына немесе Конвенция бойынша міндеттемелеріне әсер ететін басқа заңдарға енгізілген кез келген елеулі өзгерістер туралы хабардар етеді.

II ТАРАУҒА ТҮСІНДІРМЕ. АНЫҚТАМАЛАР

3-бап

ЖАЛПЫ АНЫҚТАМАЛАР

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 3-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабымен бірдей, тек ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабының 1-тармағының c және h тармақшаларында «кәсіпорын» және «кәсіпкерлік қызмет» терминдерінің анықтамалары келтірілген, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында олар жоқ. Бұл ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан 14-баптың (Тәуелсіз мердігерлердің қызметтері) алып тасталуымен, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында оның бұрынғысынша сақталуымен түсіндіріледі.

2. Кез келген екіжақты салық конвенциясын түсіну және қолдану үшін, әдетте, бірнеше жалпы анықтама қажет, ал нақтырақ ұғымдарға қатысты терминдер, әдетте, арнайы ережелерде анықталады немесе түсіндіріледі. Екінші жағынан, анықтамалары Конвенцияға енгізілмейтін, екіжақты келіссөздер барысында нақтыланатын терминдер де бар.

3. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабындағы сияқты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 3-бабында да Конвенцияда қолданылатын терминдерді түсіндіру үшін қажетті бірқатар жалпы анықтамалар келтірілген. Мұндай терминдерге мыналар жатады: «тұлға», «компания», «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны», «халықаралық тасымалдар», «құзыретті орган» және «азамат». 3-бапта әрбір мемлекеттің «құзыретті органын» айқындау үшін орын қалдырылған. «Резидент» және «тұрақты мекеме» терминдері тиісінше 4 және 5-баптарда айқындалған, ал табыстың жекелеген санаттарына қатысты баптарда қолданылатын кейбір терминдердің (мысалы, жылжымайтын мүлік, дивидендтер) түсіндірмесі тиісті баптарда қамтылған. Конвенция тараптары «Уағдаласушы мемлекеттердің бірі» және «екінші Уағдаласушы мемлекет» терминдерінің анықтамаларына қатысты екіжақты тәртіппен келісе алады. Олар сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің анықтамасына континенттік қайраңға сілтемені енгізе алады.

B. 3-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕ

1-тармақ

a) «Тұлға» термині

4. a тармақшасында кез келген жеке тұлғаны, компанияны немесе тұлғалардың кез келген басқа бірлестігін білдіретін ретінде анықталған «тұлға» термині өте кең мағынада түсіндірілуге тиіс. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабының 2-тармағына түсініктемеге сәйкес, бұл термин «заңды тұлға ретінде тіркелмегенімен, салық салу мақсаттары үшін заңды тұлға деп есептелетін кез келген құрылымды да қамтиды. Осылайша, мысалы, қор (fondation, Stiftung) “тұлға” терминінің мағынасына жатқызылуы мүмкін. Серіктестіктер де “компания” анықтамасына сәйкес келетіндіктен немесе басқа жағдайларда тұлғалардың өзге бірлестіктері болып табылатындықтан, “тұлғалар” деп есептеледі».

b) «Компания» термині

5. «Компания» терминінің анықтамасы, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы тиісті анықтама сияқты, 10-бапқа, яғни дивидендтер туралы бапқа арнайы сілтеме жасай отырып тұжырымдалған. Анықтама осы бапқа, сондай-ақ 5-баптың 8-9-тармақтарына, 16-бапқа және 29-бапқа қатысты, олар ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 7-8-тармақтарына, 16-бабына және 29-бабына сәйкес келеді.

c) «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны» термині

6. c тармақшасында «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны» және «екінші Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны» терминдерінің анықтамалары келтірілген. Онда «кәсіпорын» терминінің өзі анықталмаған, өйткені ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктемеде атап өтілгендей, «қандай да бір қызмет кәсіпорын шеңберінде жүзеге асырыла ма немесе өздігінен кәсіпорын құрайды деп есептеле ме деген мәселе әрқашан Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес түсіндіріледі».

d) «Халықаралық тасымалдар» термині

7. «Халықаралық тасымалдар» терминінің анықтамасы теңіз немесе әуе кемелерін халықаралық тасымалдарда пайдаланудан алынатын пайдаға салық салу құқығы тек нақты басқару органы орналасқан Уағдаласушы мемлекетке тиесілі деген қағидатқа негізделген. Бұл қағидат 8-баптың 1-тармағында (А нұсқасы) (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 8-бабының 1-тармағына сәйкес келеді), сондай-ақ 8-баптың 1-тармағында (В нұсқасы) және 8-баптың 2-тармағының бірінші сөйлемінде (соңғы жағдайда тиісті тасымалдау қызметі кездейсоқ сипаттан аспаған жағдайда) баяндалған. Алайда Уағдаласушы мемлекеттер қажет болған жағдайда халықаралық тасымалдарға қатысты басқа баптардың жалпы сипатына сәйкестікті қамтамасыз ету үшін d тармақшасындағы тұрақты орналасқан жерге сілтемені екіжақты негізде өзгерту туралы келісе алады. Мұндай жағдайларда, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабына түсініктеменің 2017 жылғы редакциясында атап өтілгендей, анықтама мынадай редакцияда болуы тиіс: «“халықаралық қатынас” термині теңіз немесе әуе кемесі Уағдаласушы мемлекетте орналасқан, ал осы теңіз немесе әуе кемесін пайдаланатын кәсіпорынның нақты басқару орны сол мемлекетте болмаған жағдайларды қоспағанда, теңіз немесе әуе кемесімен жүзеге асырылатын кез келген қатынасты білдіреді».

8. ЭЫДҰ түсініктемесінде де атап өтілгендей, «“халықаралық тасымалдар” терминінің анықтамасы осы терминнің әдеттегі мағынасынан кеңірек, ол [нақты басқару органы орналасқан] мемлекетке таза ішкі тасымалдарға, сондай-ақ үшінші мемлекеттер арасындағы халықаралық тасымалдарға салық салу құқығын сақтап қалу және екінші Уағдаласушы мемлекетке тек оның шекаралары шегіндегі тасымалдарға салық салуға мүмкіндік беру мақсатында қолданылады». Теңіз немесе әуе кемесі белгілі бір рейске қатысты екінші Уағдаласушы мемлекет ішіндегі пункттер арасында ғана пайдаланылатын болып есептеледі, егер кеменің жөнелту орны мен келу орны осы екінші Уағдаласушы мемлекетте орналасса. Мәселен, мысалы, осы екінші Уағдаласушы мемлекетте басталып, шетелдік портқа тоқтамай аяқталатын круиз халықаралық қатынастағы жолаушылар тасымалы болып табылмайды. Керісінше, осы екінші Уағдаласушы мемлекетте басталып, шетелдік портқа тоқтай отырып аяқталатын круиз халықаралық қатынастағы жолаушылар тасымалы болып табылады. Бұл мақсатта «тоқтау» жолаушыларға, тіпті уақытша болса да, бірақ тек жоспарланған аралық баратын пунктте ғана жағаға шығуға рұқсат етілген жағдайда орын алады.

8.1. ЭЫДҰ түсініктемесінің 2017 жылғы редакциясында сондай-ақ «2017 жылы осы анықтамаға өзгерістер енгізілді, осылайша ол үшінші мемлекеттің кәсіпорны пайдаланатын теңіз немесе әуе кемесімен жүзеге асырылатын тасымалдарға да қолданылатын болды» деп түсіндіріледі. Бұл өзгеріс тек Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының пайдасына қатысты 8-баптың қолданылуына әсер етпегенімен, ол үшінші мемлекеттің кәсіпорны пайдаланатын теңіз немесе әуе кемесінің бортында жалдамалы жұмыс атқарудан сыйақы алатын Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне 15-баптың 3-тармағын қолдануға мүмкіндік береді.

e) «Құзыретті орган» термині

9. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы сияқты, «құзыретті орган» терминінің анықтамасы Уағдаласушы мемлекеттердің өздеріне қалдырылады. Олар Конвенцияны қолдану мақсаттары үшін тиісті құзыретке ие бір немесе бірнеше органды тағайындауға құқылы. Мұндай тәсіл қажет, өйткені кейбір елдерде конвенцияны қолданысқа енгізу тек жоғары салық органдарының құзыреті шеңберінде ғана жүзеге асырылмайды, себебі кейбір мәселелер басқа органдардың қарауында қалуы немесе олардың құзыретіне жатуы мүмкін.

f) «Азамат» термині

10. Бастапқыда «азамат» терминінің анықтамасы кемсітпеуге қатысты 24-баптың 2-тармағына енгізілген болатын. Нәтижесінде «азамат» терминінің қолданылуы тек 24-баптың мақсаттарымен шектелетін еді. «Азамат» термині Конвенцияның басқа баптарында да, атап айтқанда, 4-баптың 2-тармағының c және d тармақшаларында, 19, 24 және 25-баптарда кездесетіндіктен, 1999 жылы «азамат» терминінің анықтамасын 24-баптың 2-тармағынан 3-баптың 1-тармағының f тармақшасына көшіру туралы шешім қабылданды. Жеке тұлғаларға қатысты анықтамада бұл термин Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматтығына ие кез келген жеке тұлғаға қатысты қолданылатыны жай ғана айтылған. Азаматтық ұғымының мағынасына қатысты Конвенция мәтініне қандай да бір пайымдаулар енгізу қажет деп танылған жоқ, тек осы сөздің мағынасы мен қолданылуына қатысты қандай да бір арнайы ескертпе жасау орынды деп саналған жағдайларды қоспағанда. Жеке тұлғаларға қатысты «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматтары» деген ұғымның нені білдіретінін айқындау кезінде бұл терминнің әдетте қолданылатын мағынасына және әрбір мемлекеттің азаматтық алу немесе одан айырылу туралы нормаларына сілтеме жасау қажет.

11. Бұдан басқа, f тармақшасында заңды тұлғаларға, серіктестіктерге және бірлестіктерге қатысты толығырақ айтылған. Осы ережеде азамат болып мәртебесі Уағдаласушы мемлекетте қолданыстағы заңнамаға негізделген кез келген заңды тұлға, серіктестік немесе бірлестік есептелетіні туралы тұжырым компаниялардың азаматтығын айқындау кезінде жиі туындайтын мәселені шешеді. Компаниялардың азаматтығын айқындау кезінде кейбір мемлекеттер компания қызметін реттейтін заңға емес, компания құрылған капиталдың шығу тегіне және оны бақылайтын жеке немесе заңды тұлғалардың азаматтығына басымдық береді.

12. Сонымен қатар компания мен ол құрылған мемлекеттің заңдары арасындағы, жеке тұлғалар үшін азаматтық қатынастарына ұқсас құқықтық қатынастарды ескере отырып, заңды тұлғаларды, серіктестіктер мен бірлестіктерді арнайы ережеде қарастырмай, оларды жеке тұлғалармен бірге «азамат» терминінің аясында біріктіру орынды деп саналады.

2-тармақ

13. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 3-бабының 2-тармағындағы сияқты, бұл тармақта Конвенцияда қолданылатын, бірақ анықталмаған терминдердің мағынасына қатысты жалпы норма қамтылған. ЭЫДҰ түсініктемесіне сәйкес, 1995 жылы 2-тармаққа оның мәтінін мына мақсатта өзгерту үшін түзетулер енгізілді:

13.1. […] ол мүше мемлекеттердің жалпы әрі ортақ түсінігіне көбірек сәйкес келуі үшін. 2-тармақтың мақсаттары үшін Конвенцияда анықтамасы жоқ кез келген терминнің мағынасы Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің тиісті ішкі заңнамасындағы кез келген тиісті ереженің мақсаттары үшін осы терминге берілетін мағынаға сілтеме жасау арқылы расталуы мүмкін, бұл заңнаманың салық заңнамасы болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан. Алайда егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің әртүрлі заңдарының мақсаттары үшін қандай да бір термин әртүрлі түрде анықталса, онда Конвенция қолданылатын салықтарды енгізетін заңнама мақсаттары үшін осы терминге берілетін мағына барлық басқа мағыналардан, соның ішінде басқа салық заңдарының мақсаттары үшін берілетін мағыналардан басым болады. 25-баптың, атап айтқанда оның 3-тармағының ережелері негізінде өзара келісімдер жасаса алатын мемлекеттер Конвенцияда анықтамасы жоқ терминдерді түсіндіру кезінде мұндай келісімдерді ескеруге тиіс.

Конвенцияға қол қойылған сәтте қолданыста болған заңнама мен Конвенцияны қолдану сәтінде қолданыста болған заңнама арасында қайшылық туындаған жағдайда, соңғы заңнама басым күшке ие болады.

14. ЭЫДҰ түсініктемесінде былай делінген:

12. Дегенмен 2-тармақта оның контекст бойынша өзгеше түсіндіру талап етілмеген жағдайларда ғана қолданылатыны көрсетілген. Контекст, атап айтқанда, Уағдаласушы мемлекеттердің Конвенцияға қол қою кезіндегі ниетімен, сондай-ақ екінші Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасында осы терминге берілетін мағынамен айқындалады (бұл Конвенция негізделетін өзара қарым-қатынас қағидатына тұспалданған сілтеме болып табылады). Осылайша, осы баптың тұжырымдамасы құзыретті органдарға белгілі бір әрекет ету еркіндігін береді.

13. Демек, 2-тармақтың тұжырымдамасы мемлекеттердің Конвенцияға қол қою кезінде өздеріне қабылдаған міндеттемелерінің тұрақтылығын қамтамасыз ету қажеттілігі (өйткені мемлекетке өзінің ішкі заңнамасында Конвенцияда анықтамасы жоқ терминдердің қолданылу аясын кейіннен өзгерту арқылы Конвенцияның күшін ішінара жоюға мүмкіндік берілмеуге тиіс), бір жағынан, және Конвенцияны белгілі бір уақыт кезеңі ішінде ыңғайлы әрі практикалық тәсілмен қолдану мүмкіндігінің болуы қажеттілігі (ескірген ұғымдарға сілтеме жасау қажеттілігін болдырмау керек), екінші жағынан, арасындағы жеткілікті теңгерімді көздейді.

4-бап

РЕЗИДЕНТ

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-бабында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабы бір түзетумен қайталанады, атап айтқанда: 1999 жылы резидент ретінде салық салу критерийлерінің тізбесіне «тіркелген жері» деген тағы бір критерий 1-тармаққа қосылды. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабына түсініктемеге сәйкес:

1. «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті» ұғымы әртүрлі функцияларды атқарады және үш жағдайда маңызды болып саналады:

a) Конвенцияның тұлғалық қолданылу аясын айқындау кезінде;

b) қосарланған резиденттік нәтижесінде туындайтын қосарланған салық салу жағдайларын реттеу кезінде;

c) тұрақты тұратын мемлекетте және табыс көзі немесе мүлік орналасқан мемлекетте салық салу нәтижесінде туындайтын қосарланған салық салу жағдайларын реттеу кезінде.

2. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабындағы сияқты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-бабында «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті» деген сөз тіркесіне анықтама берілген және қосарланған резиденттік жағдайларын реттеу қағидалары белгіленген. Екі типтік жағдайда — екі тұрақты тұратын жер арасындағы және тұрақты тұратын жер мен табыс көзі немесе мүлік орналасқан жер арасындағы қайшылық жағдайларында — қақтығыстың себебі ішкі заңнамасының негізінде Уағдаласушы мемлекеттердің біреуі немесе екеуі де тиісті тұлғаның өз аумағында резидент болып табылатынын мәлімдеуінде жатыр. Осыған байланысты ЭЫДҰ түсініктемесінде мынадай түсініктеме беріледі:

3. Әдетте, әртүрлі мемлекеттердің ішкі заңнамасында салық төлеушілердің осы мемлекетпен жеке байланысына («тұрақты тұратын мемлекетпен») негізделген толық салық төлеу міндеттемесі — «толық салық міндеттемелері» көзделеді. Мұндай салық төлеу міндеттемесі осы мемлекетте заңнамада (жеке құқықта) әдетте анықталатын мағынада «резиденттігі» бар тұлғаларға ғана жүктеледі. Толық салық төлеу міндеттемесі жағдайларының саны, мысалы, осы мемлекеттің аумағында тұрақты немесе белгілі бір кезең ішінде болуы мүмкін тұлғаларды да қамту үшін кеңейтілген. Кейбір мемлекеттердің заңнамасында толық салық төлеу міндеттемесі тіркеу порты осы мемлекетте орналасқан теңіз кемелерінің бортында қызмет көрсететін жеке тұлғаларға да жүктеледі.

4. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциялардың өзі, әдетте, қандай да бір тұлғаның салық салу мақсаттары үшін «резидент» деп есептелетін және тиісінше осы мемлекетте салық төлеу бойынша толық жауапкершілік көтеретін жағдайларды айқындау кезінде Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына араласпайды. Олар «тұрақты тұратын жер» туралы ішкі заңнаманың ережелері Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы қатынастарда толық салық міндеттемелері туралы талаптар қолданылуы үшін қандай стандарттарға сәйкес келуі керектігін белгілемейді. Бұл мәселеде мемлекеттердің ұстанымы тек ішкі заңнамаға негізделеді.

5. Бұл екі тұрақты тұратын жер арасында ешқандай қайшылық болмай, ал қақтығыс тек тұрақты тұратын жер мен табыс көзі немесе мүлік орналасқан жер арасында болған жағдайларда айқын көрінеді. Алайда дәл осындай көзқарас екі тұрақты тұратын жер арасындағы қайшылықтарға қатысты да қолданылады. Мұндай жағдайлардың ерекшелігі — тиісті мемлекеттердің ішкі заңнамасында қабылданған тұрақты тұратын жер ұғымына сілтеме жасау бұл қайшылықты шешуге мүмкіндік бермейді. Мұндай жағдайларда Конвенцияда тұрақты тұратын жер туралы екі ұғымның қайсысына басымдық берілетінін айқындауға мүмкіндік беретін арнайы ережелер көзделуге тиіс.

B. 4-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕ

1-тармақ

3. Бұрынғы Сарапшылар тобы 4-баптың 1-тармағы ретінде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабының 1-тармағын қабылдауға шешім қабылдады және бастапқыда мынадай екінші сөйлемді қабылдамау туралы шешім қабылдады: «Сонымен бірге, бұл термин [Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті] осы мемлекетте тек осы мемлекеттегі көздерден алынатын табысқа немесе онда орналасқан капиталға қатысты ғана салық салынатын кез келген тұлғаны қамтымайды». ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына енгізілген екінші сөйлем, мысалы, резиденттерге олардың жиынтық табысына салық салатын мемлекетте қызмет атқаратын шетелдік дипломатиялық және консулдық қызметкерлердің ерекше жағдайын ескеру үшін енгізілген. Олар қызмет атқаратын елдің ішкі заңнамасына сәйкес резиденттер деп танылуы мүмкін, бірақ соған қарамастан ерекше мәртебесіне байланысты тек осы мемлекеттегі көздерден алынатын табысқа қатысты ғана салық салынуы мүмкін. Бұл сөйлем 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-бабының 1-тармағына да енгізілді.

4. ЭЫДҰ түсініктемесінде атап өтіледі:

a. Алайда 1-тармақтың екінші сөйлемінің ережелеріне сәйкес, егер тұлға осы мемлекетте резиденттікке ие болмаса да, ішкі заңнама негізінде резидент деп есептелгенімен, тек осы мемлекеттегі көздерден алынатын табысына немесе онда орналасқан капиталына ғана шектелген салық салуға жататын болса, ол Конвенцияның мағынасында «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті» болып есептелмейді. Кейбір мемлекеттерде мұндай жағдай, мысалы, олардың аумағында қызмет атқаратын шетелдік дипломатиялық және консулдық қызметкерлерге қатысты туындайды.

b. Екінші сөйлемнің тұжырымдамасы мен рухына сәйкес, ол сондай-ақ шетелдік табысы жалған компанияларды тарту үшін берілген артықшылықтарға байланысты салық салудан босатылған шетелдік меншікке жататын компанияларды Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті анықтамасынан шығарады. Ол сондай-ақ ішкі салық заңнамасына сәйкес резидент болып табылғанымен, екі мемлекет арасындағы шартқа сәйкес басқа мемлекеттің резиденттері деп есептелетіндіктен, Уағдаласушы мемлекетте толық салық міндеттемелерін көтермейтін компаниялар мен басқа тұлғаларды да қамтымайды. Кейбір компанияларды анықтамадан алып тастау, әрине, Уағдаласушы мемлекеттердің олардың қызметі туралы ақпарат алмасуына кедергі келтіре алмайды (ЭЫДҰ түсініктемесінің 26-бабына 2-тармақты қараңыз). Іс жүзінде мемлекеттер шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниялар туралы ақпаратпен ерікті түрде алмасуды дамытуды орынды деп санауы мүмкін.

5. 1-тармақта, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тиісті ережесіндегідей, Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасында қамтылған тұрақты тұратын жер ұғымына сілтеме жасалады және резидент ретінде салық салу критерийлері тізбеленеді: домициль, тұрақты тұратын жер, басқару орны (Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында оған «тіркелген жер» қосылған) немесе осыған ұқсас сипаттағы кез келген басқа критерий. ЭЫДҰ түсініктемесіне сәйкес, мұндай тұжырымдағы «Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті» терминінің анықтамасы жеке тұлғаларға қатысты ішкі салық заңнамасында толық салық салудың (толық салық міндеттемелерінің) негізін құрайтын «мемлекетпен әртүрлі жеке байланыс нысандарын қамтуға» бағытталған.23

6. ЭЫДҰ түсініктемесінде атап өтіледі:

8.4. Мүше елдердің көпшілігінің ортақ түсінігіне сәйкес, Конвенцияның мақсаттары үшін әрбір мемлекеттің үкіметі, сондай-ақ оның кез келген әкімшілік-аумақтық бірлігі немесе жергілікті билік органы осы мемлекеттің резиденті болып табылады. 1995 жылға дейін Үлгілік конвенцияда бұл туралы тікелей айтылмаған; 1995 жылы Үлгілік конвенцияның мәтінін осы түсінікке сәйкестендіру мақсатында 4-бапқа түзету енгізілді.

(1999 жылы осындай түзету Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына да енгізілгенін атап өтуге болады).

8.6. 1-тармақ әртүрлі критерийлер негізінде Уағдаласушы мемлекеттің заңдарына сәйкес «салық төлеуге жауапты» тұлғаларға қатысты қолданылады. Көптеген мемлекеттерде Уағдаласушы мемлекет іс жүзінде қандай да бір салықты енгізбеген жағдайда да тұлға толық салық жауапкершілігін көтеретін болып есептеледі. Мысалы, зейнетақы қорлары, қайырымдылық және басқа ұйымдар салықтардан босатылуы мүмкін, бірақ олар салық заңнамасында көзделген босату талаптарының барлығына сәйкес келген жағдайда ғана босатылады. Осылайша, олар Уағдаласушы мемлекеттің салық заңнамасының қолданылу аясына жатады. Бұдан басқа, егер олар белгіленген талаптарға сәйкес келмесе, салық төлеуге де міндетті болады. Мемлекеттердің көпшілігі мұндай тұлғаларды Конвенция мақсаттары үшін резиденттер ретінде қарастырады (мысалы, 10-баптың 1-тармағын және 11-баптың 5-тармағын қараңыз).

8.7. Алайда кейбір мемлекеттерде бұл тұлғалар ішкі салық заңнамасына сәйкес салық салудан босатылған жағдайда салық төлеуге жауапты болып есептелмейді. Мұндай мемлекеттер, егер бұл субъектілер Конвенцияның қолданылу аясына тікелей кірсе, оларды Конвенция мақсаттары үшін резиденттер ретінде қарастырмауы мүмкін. Осындай ұстанымды қабылдайтын Уағдаласушы мемлекеттер бұл мәселені екіжақты келіссөздер шеңберінде реттей алады.

8.8. Егер мемлекет серіктестіктерді салық салу мақсаттары үшін елемей, оларды фискалдық тұрғыдан ашық ұйымдар ретінде қарастырса және серіктестердің серіктестік табысындағы үлесіне салық салса, онда серіктестіктің өзі салық төлеу міндеттемесін көтермейді және тиісінше осы мемлекеттің резиденті болып есептеле алмайды. Мұндай жағдайда осы мемлекеттің ұлттық заңнамасына сәйкес серіктестіктің табысы тікелей серіктестерге «өтетіндіктен», дәл сол серіктестер осы табысқа салық төлеу міндеттемесін көтеретін тұлғалар болып табылады және тиісінше өздері резиденттері болып табылатын мемлекеттер жасасқан конвенциялар бойынша жеңілдіктер алуға құқылы тиісті тұлғалар болып саналады. Бұл соңғы нәтиже табыс көзі орналасқан мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес серіктестіктің табысы жеке салық салу субъектісі ретінде қарастырылатын серіктестікке жатқызылған жағдайда да қамтамасыз етіледі. Осы бапты мұндай түсіндірумен келіспейтін мемлекеттер үшін серіктестіктің табысына екі мемлекетте әртүрлі режим қолданылған жағдайда ықтимал қосарланған салық салуды болдырмауға мүмкіндік беретін арнайы ережені қабылдау арқылы осы нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігі бар.

Комитеттің кейбір сарапшылары ЭЫДҰ түсініктемесінің жоғарыда келтірілген 8.8-тармағына енгізілген, фискалдық тұрғыдан ашық серіктестіктердің серіктестері Конвенция ережелерін қолдануды талап ете алады деген тұжырыммен келіспеді. Олар мұндай нәтижеге қол жеткізу үшін Конвенцияда арнайы қағидалар қажет деген пікір білдірді. Бұл, мысалы, қазір Конвенцияға енгізілген 1-баптың жаңа 2-тармағын қабылдау арқылы жүзеге асырылады. 1-баптың 2-тармағында Конвенцияның серіктестік табысына осы табыс тиісті мемлекетте салық салу мақсаттары үшін сол мемлекеттің резиденті болып табылатын серіктестің табысы ретінде қарастырылатын дәрежеде қолданылатыны түсіндіріледі. Осындай режим Уағдаласушы мемлекеттің салық заңнамасына сәйкес фискалдық тұрғыдан ашық деп қарастырылатын басқа ұйымдардың немесе келісімдердің табыстарына да қолданылады.

6.1. Кейбір елдер танылған зейнетақы қорлары 4-бапқа сәйкес өздері құрылған Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері ретінде қарастырылатынын нақтылағысы келеді. Мұндай жағдайда бұл елдер 4-баптың 1-тармағына танылған зейнетақы қорларына қатысты түзетулерді толықтыратын өзгерістер енгізе алады.

2-тармақ

7. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабының 2-тармағын қайталайтын бұл тармақта жеке тұлға екі Уағдаласушы мемлекеттің де резиденті болып табылған және алдыңғы критерийлер оның тұрақты тұратын жері мәртебесін нақты айқындауға мүмкіндік бермеген жағдайларда қолданылуға тиіс бірқатар қосалқы критерийлер маңыздылығының кему тәртібімен тізбеленеді. 1999 жылы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына бұрын енгізілген өзгерістерден кейін 2-тармақтың a, b және c тармақшаларына «тек» деген сөз енгізілгенін атап өтуге болады. ЭЫДҰ түсініктемесінде былай делінген:

9. Бұл тармақ 1-тармаққа сәйкес жеке тұлға екі Уағдаласушы мемлекеттің де резиденті болып табылатын жағдайға қатысты.

10. Бұл қайшылықты шешу үшін бір мемлекетке тиесілілікке екінші мемлекетке тиесілілікпен салыстырғанда басымдық беруге мүмкіндік беретін арнайы нормаларды көздеу қажет. Мүмкіндігінше басымдық критерийі осы мәселе бойынша ешқандай сұрақ туындамайтындай, бірақ тиісті тұлға оған тек бір мемлекетте ғана сәйкес келетіндей болуы керек, сонымен бірге ол салық салу құқығын дәл осы мемлекетке беруді табиғи деп есептеуге мүмкіндік беретін тиесілілікті көрсетуге тиіс. Арнайы нормалар қолданылатын жағдайлар салық төлеушінің тұрақты тұратын жері оның салық міндеттемелеріне әсер ететін кезең ішінде орын алады, бұл кезең бүкіл салық кезеңінен қысқа болуы мүмкін. Мысалы, күнтізбелік бір жыл ішінде қандай да бір жеке тұлға 1 қаңтардан 31 наурызға дейін А мемлекетінің салық заңнамасы негізінде оның резиденті болып табылады, содан кейін В мемлекетіне көшеді. Бұл жеке тұлға В мемлекетінде 183 күннен астам уақыт тұрақты тұрғандықтан, В мемлекетінің салық заңнамасы негізінде бүкіл жыл бойы В мемлекетінің резиденті болып есептеледі. Арнайы нормаларды 1 қаңтардан 31 наурызға дейінгі кезеңге қолданған кезде бұл жеке тұлға А мемлекетінің резиденті болып есептеледі. Осылайша, А мемлекеті де, В мемлекеті де осы жеке тұлғаны аталған кезең ішінде А мемлекетінің резиденті, ал 1 сәуірден 31 желтоқсанға дейінгі кезеңде В мемлекетінің резиденті ретінде қарастыруға тиіс.

11. Бұл бапта жеке тұлғаның өзіне тиесілі тұрақты тұрғын үйі бар Уағдаласушы мемлекетке басымдық беріледі. Мұндай критерий көбінесе, мысалы, жеке тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде тұрақты тұрғын үйі болып, екінші Уағдаласушы мемлекетте белгілі бір уақыт қана болған кезде, қайшылықты шешу үшін жеткілікті болады.

12. Осылайша, a тармақшасы Конвенцияны қолдану кезінде (яғни екі мемлекеттің құқық нормалары арасында қайшылық туындаған жағдайда) жеке тұлғаның өзіне тиесілі немесе оның иелігіндегі тұрғын үйі орналасқан жер тұрақты тұратын жер болып есептелетінін білдіреді; мұндай тұрғын үй тұрақты сипатта болуы тиіс, яғни жеке тұлға оны белгілі бір жерде қысқа мерзімді болатынын көрсететін жағдайларда уақытша тұрудан айырмашылығы ретінде тұрақты пайдалану үшін жабдықтап, күтіп ұстауы керек.

13. «Тұрғын үй» ұғымына қатысты тұрғын үйдің кез келген нысаны ескерілуі мүмкін екенін атап өткен жөн (жеке тұлғаға тиесілі немесе ол жалға алған үй немесе пәтер, жалға алынған жиһаздалған бөлме). Сонымен бірге тұрғын үйдің тұрақты сипаты елеулі маңызға ие; бұл жеке тұлғаның тұрғын үйді уақытша тұру мақсатында емес, кез келген уақытта тұрақты пайдалану үшін жабдықтағанын білдіреді. Уақытша тұруға себеп болған жағдайлар бойынша мұндай тұру сөзсіз қысқа мерзімді болады (туристік сапар, іссапар, танысу сапары, оқу орнында білім алу және т.б.).

14. Егер жеке тұлғаның екі Уағдаласушы мемлекетте де тұрақты тұрғын үйі болса, 2-тармақта жеке тұлғаның анағұрлым тығыз жеке және экономикалық байланыстары бар мемлекетке, яғни өмірлік мүдделер орталығы орналасқан мемлекетке басымдық беріледі. Мұндай жағдайларда тұрақты тұратын жерді осы ереже арқылы айқындау мүмкін болмаған кезде, 2-тармақта қосымша критерийлер ретінде, біріншіден, әдеттегі тұратын жер, одан кейін азаматтық көзделеді. Егер жеке тұлға екі мемлекеттің де азаматы болса немесе олардың ешқайсысының азаматы болмаса, мәселе 25-бапта баяндалған рәсімге сәйкес тиісті мемлекеттердің өзара келісімі арқылы шешіледі.

15. Егер жеке тұлғаның екі Уағдаласушы мемлекетте де тұрақты тұрғын үйі болса, оның екі мемлекеттің қайсысымен анағұрлым тығыз жеке және экономикалық байланыстары бар екенін айқындау үшін фактілерді зерделеу қажет. Осылайша, оның отбасылық және әлеуметтік байланыстары, кәсіби, саяси, мәдени немесе өзге де қызметі, кәсіпкерлік қызметінің орны, мүлкін басқаратын орны және т.б. ескеріледі. Барлық мән-жайлар жиынтығында зерделенуі қажет, дегенмен осы жеке тұлғаның жеке іс-әрекеттеріне негізделген пайымдауларға ерекше назар аудару керектігі анық. Егер қандай да бір тұлға бір мемлекетте тұрып, екінші мемлекетте екінші тұрғын үйді құрса, бірақ бірінші тұрғын үйін сақтап қалса, онда оның бұрыннан тұрып келе жатқан, жұмыс істеген, отбасы мен мүлкі орналасқан жердегі бірінші тұрғын үйін сақтап қалу фактісі басқа да элементтермен бірге бұл тұлғаның өмірлік мүдделер орталығын бірінші мемлекетте сақтап қалғанын растау үшін пайдаланылуы мүмкін.

16. b тармақшасында екі нақты әрі бір-бірінен ерекшеленетін жағдайға арналған қосалқы критерий қамтылған:

a) жеке тұлғаның екі Уағдаласушы мемлекетте де тұрақты тұрғын үйі бар және оның өмірлік мүдделер орталығы қай мемлекетте орналасқанын айқындау мүмкін болмаған кезде;

b) жеке тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысында тұрақты тұрғын үйі болмаған кезде.

Басымдық осы жеке тұлға әдетте тұратын мемлекетке беріледі.

17. Бірінші жағдайда, жеке тұлғаның екі мемлекетте де тұрақты тұрғын үйі болған кезде, оның бір мемлекетте екінші мемлекетке қарағанда жиірек әдеттегі түрде тұру фактісі оның өмірлік мүдделер орталығының орналасқан жеріне қатысты күмән туындаған жағдайда, осындай тұлға жиірек болатын мемлекеттің пайдасына шешім қабылдауға мүмкіндік беретін мән-жай болып табылады. Осы мақсатта жеке тұлғаның осы мемлекеттегі тұрақты тұрғын үйінде ғана емес, сол мемлекеттегі кез келген басқа жерде де тұруы ескерілуге тиіс.

18. Екінші жағдайда, жеке тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысында тұрақты тұрғын үйі болмайды, мысалы, бір қонақүйден екінші қонақүйге көшіп жүретін тұлға. Мұндай жағдайда да осы мемлекеттегі барлық тұратын орындар, олардың себептерін көрсетпей-ақ, ескерілуге тиіс.

19. b тармақшасында осы тармақта аталған екі жағдайда да жеке тұлға әдетте тұратын Уағдаласушы мемлекетке басымдық берілетіні белгіленген, алайда салыстыру жүргізілуге тиіс уақыт кезеңі көрсетілмеген. Салыстыру әрбір екі мемлекеттегі болу орнының әдеттегі болып табылатынын анықтауға, сондай-ақ осындай болу кезеңдерінің арасындағы уақыт аралықтарын анықтауға мүмкіндік беретін жеткілікті уақыт кезеңін қамтуға тиіс.

20. Егер b тармақшасында аталған екі жағдайда да жеке тұлғаның екі Уағдаласушы мемлекетте де әдеттегі тұратын жері болса немесе олардың ешқайсысында болмаса, онда жеке тұлға азаматы болып табылатын мемлекетке басымдық беріледі. Егер мұндай жағдайларда жеке тұлға екі Уағдаласушы мемлекеттің де азаматы болса немесе олардың ешқайсысының азаматы болмаса, d тармақшасында құзыретті органдарға 25-бапта көзделген рәсімге сәйкес өзара келісу арқылы осы мәселені шешу міндеті жүктеледі.

3-тармақ

8. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-бабының 3-тармағын қайталайтын 3-тармақта заңды тұлға болып табылатын-табылмайтынына қарамастан, компаниялар мен тұлғалардың басқа да бірлестіктері туралы айтылады. ЭЫДҰ түсініктемесінің 21-тармағында «тәжірибеде компанияның және т.б. бірнеше мемлекетте резидент ретінде салық салуға жататын жағдайлар сирек кездеседі, алайда бұл сөзсіз мүмкін, мысалы, егер бір мемлекет тіркеу орнына, ал екіншісі нақты басқару органының орналасқан жеріне негізгі мән берсе. Сондықтан компаниялар мен т.б. қатысты да басымдық беру туралы арнайы нормалар көздеу қажет» деп атап өтіледі. Сол ЭЫДҰ түсініктемесінің 22-тармағына сәйкес, «3-тармақ алғаш рет әзірленген кезде тіркеу сияқты таза формальды критерийге мән беру орынды шешім болмайды деп есептелді және компанияны және т.б. басқару іс жүзінде жүзеге асырылатын жерге негізделуге тиіс нақты басқару орнына негізделген қағидаға басымдық берілді».

9. Алайда ЭЫДҰ/Үлкен жиырмалықтың «Салық жеңілдіктерін тиісті емес негіздерде берудің алдын алу» атты 6-іс-қимыл жөніндегі қорытынды есебінде қамтылған ұсыным қосарланған резиденттік жағдайларын тек нақты басқару орны негізінде шешуге қатысты өзгерістерге алып келді. 2017 жылы Комитет ЭЫДҰ түсініктемесіне енгізілетін өзгерістер де мынадай тәртіппен қабылдануға тиіс деп шешті:

23. Алайда 2017 жылы Салық мәселелері жөніндегі комитет жеке тұлғалар болып табылмайтын заңды тұлғалардың қосарланған резиденттік жағдайлары салыстырмалы түрде сирек кездескенімен, қосарланған резиденттігі бар компаниялардың қатысуымен салық төлеуден жалтарудың бірқатар жағдайлары тіркелгенін мойындады. Осыған байланысты Комитет жеке тұлғалардан өзгеше ұйымдардың қосарланған резиденттік мәселесін шешудің ең тиімді жолы мұндай жағдайларды әрбір нақты жағдайда қарастыру болып табылады деген қорытындыға келді.

24. Осы пайымдаулардың нәтижесінде 3-тармақтың қазіргі редакциясында Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары жеке тұлға болып табылмайтын тұлғаның қосарланған резиденттік жағдайларын өзара келісім арқылы реттеуге ұмтылатыны көзделген.

24.1. 3-тармақты қолдануға тиіс құзыретті органдар әртүрлі факторларды ескеруі қажет болады, мысалы, тұлғаның директорлар кеңесінің немесе оған теңестірілген органының отырыстары әдетте өткізілетін орын, бас атқарушы директор мен басқа да жоғары лауазымды басшылардың әдетте өз қызметін жүзеге асыратын орны, тұлғаның күнделікті жоғары деңгейдегі басқаруы жүзеге асырылатын жер, тұлғаның бас кеңсесі орналасқан жер, тұлғаның құқықтық мәртебесі қай елдің заңнамасымен реттелетіні, оның бухгалтерлік есептілігі қай жерде жүргізілетіні, заңды тұлғаның Конвенция мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті, бірақ екіншісінің резиденті емес деп айқындалуы Конвенция ережелерін дұрыс пайдаланбау тәуекелімен байланысты бола ма және т.б. Қосарланған резиденттік туралы мұндай істерді шешу кезінде құзыретті органдарға қандай да бір факторларды пайдалануды көрсетпей, шешім қабылдау еркіндігін беруге болмайды деп есептейтін елдер осы немесе өздері маңызды деп санайтын басқа факторларды атап көрсете отырып, ережені толықтырғысы келуі мүмкін.

24.2. 3-тармаққа сәйкес анықтау, әдетте, тиісті тұлғаның 25-баптың 1-тармағында көзделген тетік арқылы өтініш беруі негізінде сұратылады. Мұндай өтініш осы тұлғаның 1-тармаққа сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің әрқайсысының резиденті деп танылуы ықтимал болған сәттен бастап берілуі мүмкін. 25-баптың 1-тармағында қамтылған хабарлау туралы талапқа байланысты, кез келген жағдайда, ол осы тұлғаға құзыретті органдардың 3-тармаққа сәйкес бірыңғай резиденттік мемлекетті айқындауға қатысты алдын ала әрекеттері болмаған кезде қосарланған резиденттік мәртебесіне байланысты жеңілдіктер немесе босатулар беруден бас тартылғанын көрсететін бір немесе екі мемлекеттің салық шаралары туралы алғашқы хабарлама жіберілген сәттен бастап үш жыл ішінде жіберілуге тиіс. 3-тармаққа сәйкес резиденттікті айқындау туралы өтініш келіп түскен құзыретті органдар оны жедел қарауға және өз жауабын салық төлеушіге мүмкіндігінше тезірек хабарлауға тиіс.

24.3. Шешім негізделетін фактілер уақыт өте келе өзгеруі мүмкін болғандықтан, осы ережеге сәйкес шешім қабылдайтын құзыретті органдар шешімнің қай уақыт кезеңін қамтитынын нақтылауға тиіс.

24.4. 3-тармақтың соңғы сөйлемінде құзыретті органдар шешім қабылдамаған жағдайда қосарланған резиденттігі бар тұлғаның Конвенцияға сәйкес қандай да бір жеңілдіктерге немесе босатуларға, құзыретті органдар келісе алатын көлем мен тәртіпті қоспағанда, құқығы болмайтыны көзделген. Алайда бұл салық төлеушінің шартта көзделген жеңілдіктер немесе босатулар берумен байланысты емес мақсаттар үшін Уағдаласушы мемлекеттердің әрқайсысының резиденті болып есептелуіне кедергі келтірмейді. Бұл, мысалы, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын және екінші мемлекетте еңбек қызметін жүзеге асыратын осы тұлғаның қызметкеріне қатысты 15-баптың 2-тармағының b тармақшасындағы талаптың орындалмайтынын білдіреді. Сол сияқты, егер тұлға компания болса, ол төлейтін дивидендтерге 10-бапты қолдану мақсаттары үшін әрбір мемлекеттің резиденті болып есептеледі.

10. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы жаңартылған редакциясында 4-баптың 3-тармағынан нақты басқару орны критерийі алынып тасталғанына қарамастан, кейбір мемлекеттер заңды тұлғалардың қосарланған резиденттік жағдайларын осы критерийді пайдалана отырып қарастыруды артық көруі мүмкін. Бұл мемлекеттер аталған норманы оны теріс пайдалануға жол бермейтіндей етіп түсіндіруге болады деп болжауы мүмкін және 2017 жылғы жаңартуға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізілген 3-тармақтың мынадай нұсқасын қосуды орынды деп санауы мүмкін:

3. Егер 1-тармақтың ережелеріне сәйкес жеке тұлға болып табылмайтын тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің екеуінің де резиденті болса, онда ол тек нақты басқару орны орналасқан мемлекеттің резиденті болып есептеледі.

     5-бап

ТҰРАҚТЫ ӨКІЛДІК

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 5-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының негізінде әзірленген, алайда олардың арасында бірнеше елеулі айырмашылық бар. Негізінен, олардың басты айырмашылықтары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына сәйкес:

— құрылыс алаңының немесе құрылыс объектісінің тұрақты өкілдік болып саналуы үшін он екі айлық емес, ал ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағыдай емес, алты айлық уақыт өлшемшарты көзделген, сондай-ақ бұл терминге құрастыру объектілері мен құрылыс алаңдарына, құрылыс, монтаждау немесе құрастыру объектілеріне байланысты қадағалау қызметі де кіретіні нақты көрсетілген (3-тармақтың а) тармақшасы);

— кәсіпорынның қызметкерлері немесе өзге де персоналы арқылы қызметтер көрсетуі осындай сипаттағы қызмет тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде жиынтығы 183 күннен астам уақыт жүзеге асырылған жағдайларда тұрақты өкілдіктің туындауына әкеп соғады (3-тармақтың b) тармақшасы);

— 14-бап (Тәуелсіз мердігерлер көрсететін қызметтер) сақталған, ал ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан 14-бап алынып тасталған, бұрын осы бапта «тұрақты база» өлшемшартына сәйкес реттелген жағдайлар енді 5-баппен реттеледі. Төменде (15.1-тармақтан бастап) атап өтілетіндей, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында 14-бап сақталғанына қарамастан, осы Комментарийде мұндай бапты өздерінің екіжақты салықтық шарттарына енгізгісі келмейтін елдерге арналған ұсынымдар келтіріледі;

— тұрақты өкілдік болып саналмайтын объектілер тізбесінде (бұл тізбе көбінесе «дайындық және көмекші қызмет түрлерінің» тізбесі деп аталады) «тауарларды жеткізу» жоқ, ал ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында қызметтің бұл түрі көрсетілген тізбеге енгізілген. Сондықтан Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына сәйкес тауарларды жеткізу тұрақты өкілдіктің туындауына әкеп соғуы мүмкін, ал ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес мұндай жағдай орын алмайды;

— «жалдамалы агенттің» әрекеттері, тіпті егер ол кәсіпорынның атынан шарттар жасасу өкілеттіктеріне ие болмаса немесе әдетте мұндай өкілеттіктерді жүзеге асырмаса да, бірақ әдетте өнімдердің немесе тауарлардың қорына ие болып, осы қордан тұрақты түрде жеткізілімдер жүзеге асырса, тұрақты өкілдікке теңестірілуі мүмкін (5-тармақтың b) тармақшасы);

— сақтандыру қызметін жүзеге асыру үшін тұрақты өкілдік құрылатын жағдайларды реттейтін арнайы ереже қамтылған; осылайша, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында қабылданған тәсілге сәйкес мұндай жағдайларда тұрақты өкілдіктің бар екендігі анағұрлым ықтимал болып табылады (6-тармақ); және

Бұл айырмашылықтар төменде толығырақ қарастырылады.

2. «Тұрақты өкілдік» ұғымы екіжақты салықтық шарттарда бір мемлекеттің басқа мемлекеттегі кәсіпорын пайдасына салық салу құқығын айқындау үшін қолданылады. Атап айтқанда, бір мемлекеттің кәсіпорнының пайдасына басқа мемлекетте осы кәсіпорынның сол мемлекетте тұрақты өкілдігі болған жағдайда ғана және осы пайда тұрақты өкілдікке жатқызылатын бөлігінде ғана салық салынуы мүмкін. Тұрақты өкілдік ұғымы 1928 жылы Ұлттар Лигасы әзірлеген үлгілік конвенцияларды қоса алғанда, бұдан бұрынғы үлгілік конвенцияларда да кездеседі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында бұл ұғым қайтадан бекітілген.

B. 5-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ҚАТЫСТЫ КОММЕНТАРИЙ

1-тармақ

3. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 1-тармағын қайталайтын осы тармақта «тұрақты өкілдік» ұғымының анықтамасы қамтылған, ол оның нақты «мүліктің орналасқан жері» бар «тұрақты кеңсе орналасқан орын» ретіндегі мәнін атап көрсетеді. ЭЫДҰ Комментарийіне сәйкес, осы анықтамада мынадай шарттар көзделеді:

— «кеңсе орналасқан орынның», яғни үй-жайлар немесе кейбір жағдайларда механизмдер не жабдықтар сияқты объектінің болуы;

— осы кеңсе орналасқан орынның «тұрақты» болуы, яғни белгілі бір тұрақтылық дәрежесі бар дербес объект ретінде ұйымдастырылуы;

— кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметін осындай тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы жүзеге асыруы. Бұл, әдетте, қандай да бір түрде кәсіпорынға тәуелді адамдардың (персоналдың) кәсіпкерлік қызметті тұрақты кеңсе орналасқан орын орналасқан мемлекетте жүзеге асыратынын білдіреді.

ЭЫДҰ Комментарийінде бұдан әрі мыналар атап өтіледі:

3. Жалпы анықтама шеңберінде бұрын кейде белгілі бір мән берілген тұрақты өкілдіктің тағы бір ерекше белгісін, атап айтқанда, тұрақты өкілдіктің өндірістік сипатқа ие болуға, яғни кәсіпорынның пайда табуына ықпал етуге тиіс екенін де атап көрсету қажет деп пайымдауға болады. Осы анықтамада бұл ерекше белгі көрініс таппаған. Жақсы жолға қойылған кәсіпкерлік қызмет жағдайында әрбір қатысушының жалпы өнімділікке өз үлесін қосатынына толық сенімді болуға болады. Әрине, ұйымның жалпы қызметі тұрғысынан алғанда «өндірістік сипатқа» ие қандай да бір кәсіпорынның болуының өзі оның нәтижесінде белгілі бір аумақта салық салу мақсаттары үшін пайда тиісті түрде жатқызылуы мүмкін тұрақты өкілдік болып табылатынын білдірмейді (4-тармаққа қатысты комментарийді қараңыз).

4. «Кеңсе орналасқан орын» термині кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыру үшін пайдаланылатын кез келген қызметтік үй-жайларды, объектілерді немесе қондырғыларды қамтиды, олардың тек осы мақсатта ғана пайдаланылатыны немесе пайдаланылмайтыны маңызды емес. Кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыру үшін қызметтік үй-жайлар болмаған немесе талап етілмеген, оның қолындағы белгілі бір алаңдарды пайдалану жеткілікті болған жағдайда да кеңсе орналасқан орынның болуы туралы айтуға болады. Осы қызметтік үй-жайлардың, объектілердің немесе қондырғылардың кәсіпорынға тиесілі болуы, оның жалға алуы немесе өзге де жолмен оның иелігінде болуы маңызды емес. Осылайша, кеңсе орналасқан орын нарықтағы тауар партиясын немесе кеден қоймасында тұрақты түрде пайдаланылатын қандай да бір алаңды (мысалы, баж салығы салынатын тауарларды сақтау үшін) білдіруі мүмкін.

Бұдан басқа, кеңсе орналасқан орын басқа кәсіпорынның қызметтік үй-жайларында орналасуы мүмкін. Бұл, мысалы, шетелдік кәсіпорынның басқа кәсіпорынға тиесілі белгілі бір қызметтік үй-жайларды (немесе олардың бір бөлігін) тұрақты түрде өз иелігінде ұстаған жағдайларына қатысты.

4.1 Жоғарыда атап өтілгендей, кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін пайдаланылатын белгілі бір алаңдарды өз иелігінде ұстауының өзі осы алаңдарды кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын деп санауға жеткілікті. Осылайша, бұл орынды пайдалануға қандай да бір ресми заңды құқықтың болуы талап етілмейді. Мысалы, кәсіпорын өзі кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын белгілі бір үй-жайды заңсыз басып алған жағдайда да тұрақты өкілдік болуы мүмкін.

4.2 Белгілі бір орынның тұрақты өкілдік болып танылуы үшін оны пайдалануға ресми заңды құқықтың болуы талап етілмегенімен, кәсіпорынның белгілі бір жерде болуының өзі бұл орынның сол кәсіпорынның иелігінде екенін міндетті түрде білдірмейді. Осы қағидаларды түсіндіру үшін бір кәсіпорын өкілдерінің басқа кәсіпорынның аумағында болатын жағдайларына қатысты мынадай мысалдар келтіруге болады. Бірінші мысал — тапсырыстарды қабылдау үшін ірі клиентке тұрақты түрде келіп, сатып алу жөніндегі директормен оның кабинетінде кездесетін сауда өкілінің жағдайы. Бұл жағдайда клиенттің үй-жайы осы сауда өкілі жұмыс істейтін кәсіпорынның иелігінде болмайды, сондықтан осы кәсіпорын өзінің кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны болып табылмайды (алайда мән-жайларға байланысты 5-тармаққа сәйкес тұрақты өкілдіктің бар екендігі болжануы мүмкін).

4.3 Екінші мысал — басқа компанияның бас кеңсесіндегі кабинетті (мысалы, жақында сатып алынған еншілес компанияның кеңсесіндегі кабинетті) ұзақ уақыт бойы пайдалануға рұқсат берілген компания қызметкерінің жағдайы. Бұл қызметкер бірінші компанияның кәсіпкерлік қызметіне байланысты қызметті жүзеге асырады және басқа компанияның бас кеңсесіндегі оның иелігінде болатын кабинет, егер бұл кабинет «тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны» деп танылуы үшін жеткілікті ұзақ уақыт бойы оның иелігінде болса (6–6.3-тармақтарды қараңыз) және осы кабинетте жүзеге асырылатын қызмет баптың 4-тармағында көрсетілген қызмет түрлерімен шектелмесе, оның жұмыс берушісінің тұрақты өкілдігі болып табылады.

4.4 Үшінші мысал — сатып алушы сатып алған тауарларды жеткізу үшін бірнеше жыл бойы сатып алушының қоймасындағы жүк тиеу алаңын күн сайын пайдаланатын жүк тасымалдаушы кәсіпорынның жағдайы. Бұл жағдайда жүк тасымалдаушы кәсіпорынның жүк тиеу алаңында болуының сипаты соншалықты шектеулі болады, сондықтан бұл кәсіпорын аталған алаңды өзінің иелігіндегі орын ретінде қарастыра алмайды және, тиісінше, бұл алаң аталған кәсіпорынның тұрақты өкілдігі болып саналмайды.

4.5 Төртінші мысал — екі жыл бойы аптасына үш күн өзінің негізгі клиентінің үлкен кеңсе ғимаратында жұмыс істейтін сырлаушының жағдайы. Бұл жағдайда сырлаушының өзінің кәсіпкерлік қызметінің ең маңызды функцияларын (яғни қабырғаларды бояуды) орындайтын осы кеңсе ғимаратында болуы оның тұрақты өкілдігі болып табылады.

4.6 «Арқылы» деген сөздер осы мақсатта кәсіпорынның иелігінде болатын нақты бір орында кәсіпкерлік қызмет жүзеге асырылатын кез келген жағдайға қатысты кең мағынада түсіндірілуге тиіс. Мысалы, жолға асфальт төсейтін кәсіпорын осы қызметті жүзеге асыратын орындағы кәсіпкерлік қызметін «арқылы» жүзеге асырады деп есептеледі.

5. Анықтамаға сәйкес кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын «тұрақты» болуға тиіс. Осылайша, әдетте кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын мен белгілі бір географиялық нүкте арасында байланыс болуы қажет. Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте белгілі бір жерде әрекет етпесе, оның сол мемлекетте қанша уақыт қызмет атқаратыны маңызды емес, алайда бұл кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын болып табылатын жабдық өзі орналасқан жерге нақты бекітілуге тиіс дегенді білдірмейді. Бұл жабдықтың белгілі бір алаңда тұрақты түрде орналасуы жеткілікті (алайда төмендегі 20-тармақты қараңыз).

5.1 Кәсіпорын жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметтің сипаты осы қызметтің көршілес орналасқан нүктелер арасында жиі ауысып отыруын талап ететін жағдайларда бірыңғай «кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орынды» айқындау кезінде қиындықтар туындауы мүмкін (егер кәсіпорын қызметті екі жерден жүзеге асырса және бұл ретте 5-баптың қалған талаптары орындалса, әрине, кәсіпорынның екі тұрақты өкілдігі бар деп есептеледі). Төмендегі 18 және 20-тармақтарда мойындалғандай, әдетте кәсіпкерлік қызметтің сипатын ескере отырып, қызмет жүзеге асырылатын белгілі бір аумақты осы кәсіпкерлік қызметке қатысты коммерциялық және географиялық тұрғыдан біртұтас бүтін ретінде қарастыруға болатын жағдайларда кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын бар деп есептеледі.

5.2 Бұл қағиданы мынадай мысалдармен көрсетуге болады. Кеніштің өзі өте үлкен болуы мүмкін екеніне және кәсіпкерлік қызмет кеніш аумағындағы бір жерден екінші жерге ауысуы мүмкін екеніне қарамастан, кеніш кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын болып табылатыны анық, өйткені тау-кен өндіруші кәсіпорын тұрғысынан алғанда кеніш бірыңғай географиялық және коммерциялық бірлік болып табылады. Сол сияқты консалтингтік фирма әртүрлі қызметтік үй-жайларды тұрақты түрде жалға алатын «кеңсе-қонақүй кешені» де осы фирма үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені бұл жағдайда ғимарат географиялық тұрғыдан біртұтас, ал қонақүй осы консалтингтік фирма үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын болып табылады. Дәл осы себеппен саудагер өз шатырын тұрақты түрде әртүрлі бөліктеріне орнататын жаяу жүргіншілер көшесі, ашық базар немесе жәрмеңке осы саудагер үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орынды білдіреді.

Бұдан әрі ЭЫДҰ Комментарийінде қызметтер көрсетуге қатысты бірқатар мысалдар келтіріледі. Комитет келесі екі тармақты келтіре отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы 5-бабының 3-тармағының b) тармақшасында кәсіпорынның осы мақсатта жалданған қызметкерлері немесе өзге де персоналы арқылы қызметтер көрсетуін реттейтін нақты ереже қамтылғанын атап өтеді. Осылайша, іс жүзінде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 1-тармағына қатысты Комментарийінің 5.3 және 5.4-тармақтарының (сондай-ақ ЭЫДҰ Комментарийінің 5-баптың 1-тармағына қатысты басқа бөлімдерінің) маңызы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы үшін олардың бастапқы контекстіндегі маңызынан төмен болуы мүмкін.

5.3 Керісінше, коммерциялық біртұтастық болмаған жағдайда, белгілі бір қызметтің шектеулі географиялық аумақта жүзеге асырылуының өзі осы аумақты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын деп санауға негіз болмауға тиіс. Мысалы, егер сырлаушы бір-бірімен байланысты емес бірнеше клиентпен жасалған өзара байланысты емес бірқатар шарттар шеңберінде үлкен кеңсе ғимаратында жұмыстарды бірінен кейін бірін орындаса және осыған байланысты ғимаратты қайта бояу жөніндегі бірыңғай жоба туралы айту мүмкін болмаса, онда ғимарат аталған қызмет түрі үшін осы сырлаушының кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын біртұтас орны болып саналмауға тиіс. Алайда егер сырлаушы бірыңғай шарт негізінде бір клиент үшін бүкіл ғимаратта жұмыс орындаса, бұл қызмет аталған сырлаушы үшін бірыңғай жобаны білдіреді және бұл жағдайда ғимарат тұтастай алғанда аталған қызметті жүзеге асыру мақсаттары үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені бұл жағдайда ол коммерциялық және географиялық тұрғыдан біртұтас бүтінді білдіреді.

5.4 Және керісінше, бірыңғай жобаның шеңберінде жүзеге асырылатын және коммерциялық тұрғыдан біртұтас бүтінді құрайтын қызмет жүзеге асырылатын аумақ кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын біртұтас орын деп тану үшін қажетті географиялық біртұтастыққа ие болмауы мүмкін. Мысалы, консультант банктің қызметкерлерін даярлау жөніндегі бірыңғай жоба шеңберінде әртүрлі жерлерде орналасқан әртүрлі бөлімшелерде жұмыс істеген кезде әрбір осындай бөлімше жеке қарастырылуға тиіс. Алайда егер консультант бір бөлімшенің шегінде бір кабинеттен екінші кабинетке ауысса, ол сол кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орында қалып отыр деп есептелуге тиіс. Бір бөлімшенің орналасқан жері географиялық біртұтастыққа ие, ал бұл біртұтастық консультант әртүрлі жерлерде орналасқан бөлімшелер арасында ауысқан кезде болмайды.

Бұдан әрі ЭЫДҰ Комментарийінде мыналар келтіріледі:

6. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын тұрақты болуға тиіс болғандықтан, тұрақты өкілдік деп танылуы үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын белгілі бір дәрежеде тұрақтылыққа ие болуы, яғни таза уақытша сипатта болмауы қажет. Алайда кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын іс жүзінде өте қысқа уақыт ішінде ғана жұмыс істеген жағдайда да тұрақты өкілдік болып саналуы мүмкін, егер бұл осындай қысқа уақыт ішінде жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметтің сипатына байланысты болса. Кейде мұның шынымен солай екенін анықтау қиын. Қатысушы елдердің тиісті уақыт талаптарына қатысты практикасы бірізді болмаса да, тәжірибе көрсеткендей, әдетте кәсіпкерлік қызмет белгілі бір елде алты айдан аз уақыт бойы жұмыс істейтін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын арқылы жүзеге асырылған жағдайда, мұндай орын тұрақты өкілдік болып саналмайды (және керісінше, практика көрсеткендей, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын алты айдан астам уақыт болған көптеген жағдайларда ол тұрақты өкілдік болып саналады). Ерекшеліктердің бірі — мерзімді түрде жүзеге асырылатын қызмет: мұндай жағдайларда аталған орын пайдаланылатын әрбір уақыт кезеңі осы орынның пайдаланылған жағдайларының санымен бірге (бірнеше жыл бойы болуы мүмкін) қарастырылуға тиіс. Тағы бір ерекшелік белгілі бір қызмет тек осы елде ғана жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет болып табылатын жағдайларға қатысты жасалады; мұндай жағдайда осы кәсіпкерлік қызмет жүзеге асырылатын уақыт кезеңі оның сипатына байланысты қысқа болуы мүмкін, алайда ол толығымен осы елде жүзеге асырылатындықтан, оның аталған елмен байланысы анағұрлым күшті болады. Әкімшілендіруді жеңілдету мақсатында елдер белгілі бір кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орынның қысқа уақыт кезеңінде ғана жұмыс істегеніне қарамастан, оның тұрақты өкілдік болып табылатыны туралы мәселені реттеу кезінде осы практиканы ескеруді қалауы мүмкін.

Комитет ЭЫДҰ Комментарийінің 6-тармағында таңдалған тәсілмен келіседі, сонымен бірге мұндай ерекше жағдайлардың іс жүзінде сирек кездесетінін мойындайды, сондықтан 6-тармақтың ережелерін нақты жағдайға қолдану кезінде ерекше назар аудару қажет. Бұдан әрі ЭЫДҰ Комментарийінде мыналар келтіріледі:

6.1 Төмендегі 11 және 19-тармақтарда көрсетілгендей, операциялардың уақытша тоқтатылуы тұрақты өкілдіктің жабылуы ретінде қарастырылмайды. Бұдан басқа, 6-тармақта айтылғандай, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын белгілі бір орын өте шектеулі уақыт кезеңдерінде пайдаланылғанымен, мұндай пайдалану ұзақ уақыт бойы тұрақты түрде орын алса, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын бұл орын таза уақытша сипатта деп қарастырылмауға тиіс.

6.2 Сонымен қатар, бір тұлға немесе өзара байланысты тұлғалар басқаратын бірнеше ұқсас кәсіпорын белгілі бір кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын нақты бір орынды өте қысқа уақыт кезеңдерінде пайдаланатын жағдайлар болуы мүмкін, бұл ретте әрбір нақты кәсіпорын осы орынды тек қысқа уақыт ішінде ғана пайдаланатындай әсер қалыптастыруға тырысады. Мұндай жағдайларда 3-тармақта көзделген он екі айлық кезеңді айналып өтуге бағытталған рәсімдерге қатысты төмендегі 18-тармақтағы ескертулер әділ болып табылады.

6.3 Егер бастапқы кезден бастап тұрақты өкілдік болып саналмауы үшін тек қысқа уақыт кезеңінде пайдалануға арналған кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын осындай уақыт кезеңінен тыс жұмысын жалғастырып, енді оны уақытша деп санауға мүмкіндік бермейтін мерзімге дейін қызмет етсе, онда бұл орын кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұрақты орынға айналады және тиісінше, кері күшпен тұрақты өкілдік болып танылады. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын, егер ерекше мән-жайларға (мысалы, салық төлеушінің қайтыс болуы, инвестициялардың болмауы) байланысты іс жүзінде өте қысқа уақыт ішінде ғана жұмыс істеген болса да, өзінің пайда болған сәтінен бастап тұрақты өкілдік болып саналуы мүмкін.

7. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орын тұрақты өкілдік болуы үшін оны пайдаланатын кәсіпорын өзінің кәсіпкерлік қызметін толық немесе ішінара осы орын арқылы жүзеге асыруға тиіс. Жоғарыдағы 3-тармақта атап өтілгендей, қызметтің міндетті түрде өндірістік сипатта болуы талап етілмейді. Бұдан басқа, операциялардың үздіксіз болуы мағынасында қызметтің тұрақты болуы міндетті емес, алайда операциялар тұрақты негізде жүзеге асырылуға тиіс.

8. Егер материалдық мүлік, мысалы, объектілер, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми (ӨКҒ) жабдықтар мен ғимараттар немесе материалдық емес мүлік, мысалы, патенттер, технологиялық процестер және осыған ұқсас меншік, бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа мемлекетте ұстайтын тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы үшінші тұлғаларға жалға немесе арендаға берілсе, онда бұл қызмет, әдетте, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орынның тұрақты өкілдік болып танылуына әкеп соғады. Капиталдың тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы тартылуына қатысты да осыны айтуға болады. Егер бір мемлекеттің кәсіпорны басқа мемлекеттің кәсіпорнына объектілерді, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықтарды, ғимараттарды немесе материалдық емес мүлікті басқа мемлекетте тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы осындай жалға беру немесе арендаға беру қызметін жүзеге асырмай-ақ жалға немесе арендаға берсе, онда жалға берілген объектілер, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықтар, ғимараттар немесе материалдық емес мүлік жалға берушінің тұрақты өкілдігі болып табылмайды, бұл ретте шарт тек өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықтарды және т.б. жай ғана жалға берумен шектелуге тиіс. Бұл, мысалы, жалға беруші монтаждау жұмыстарын жүргізгеннен кейін жабдықты пайдалану үшін персонал ұсынған жағдайларға да қатысты, егер мұндай персоналдың міндеттері тек жалға алушының басқаруында, жауапкершілігінде немесе бақылауында болатын өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдаланумен және оған қызмет көрсетумен ғана шектелсе. Егер мұндай персоналдың өкілеттіктері кеңірек болса, мысалы, жабдық пайдаланылатын жұмыстың жүзеге асырылуына қатысты шешімдер қабылдауға қатысса немесе жалға берушінің жауапкершілігі мен бақылауындағы жабдықты пайдаланса, оған қызмет көрсетсе, тексерсе және күтіп ұстаса, онда жалға берушінің қызметі өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты әдеттегі жалға беру шеңберінен шығуы және кәсіпкерлік қызметті білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайда тұрақтылық өлшемшарты сақталған кезде тұрақты өкілдік бар деп есептеуге болады. Егер мұндай қызмет 3-тармақта көрсетілген қызметпен байланысты болса немесе соған ұқсас сипатта болса, онда [алты] айлық уақыт шегі қолданылады. Басқа жағдайлар мән-жайларға қарай айқындалуға тиіс.

10. Кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметін негізінен кәсіпкердің өзі немесе осы кәсіпорында жалданып жұмыс істейтін адамдар (персонал) жүзеге асырады. Мұндай персоналға жалдамалы қызметкерлер және кәсіпорыннан нұсқаулар алатын басқа да тұлғалар (мысалы, жалдамалы агенттер) кіреді. Мұндай персоналдың үшінші тұлғалармен қарым-қатынастағы өкілеттіктері маңызды емес. Жалдамалы агенттің шарттар жасасуға өкілеттігі бар-жоғы маңызды емес, егер ол кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұрақты орында жұмыс істесе […]. Алайда кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметі негізінен автоматтандырылған жабдық арқылы жүзеге асырылған жағдайда да, ал персоналдың қызметі осындай жабдықты баптаумен, пайдаланумен, бақылаумен және оған қызмет көрсетумен шектелсе де, тұрақты өкілдік болуы мүмкін. Осылайша, бір мемлекеттің кәсіпорны басқа мемлекетте орнатқан ойын және сауда автоматтары мен осыған ұқсас механизмдерді тұрақты өкілдік деп санауға болатыны туралы мәселе осы кәсіпорынның осындай автоматтарды бастапқы орнатудан басқа қандай да бір кәсіпкерлік қызметпен айналысатынына байланысты болады. Егер кәсіпорын тек автоматтарды орнатып, содан кейін оларды басқа кәсіпорындарға жалға берсе, тұрақты өкілдік болмайды. Алайда автоматтарды орнататын кәсіпорын оларды өз есебінен пайдалануды және оларға қызмет көрсетуді де қамтамасыз етсе, тұрақты өкілдік болуы мүмкін. Бұл мұндай автоматтарды осы кәсіпорында жалданып жұмыс істейтін агент пайдаланған және оларға қызмет көрсеткен жағдайларға да қатысты.

11. Тұрақты өкілдіктің болуы ол өзінің тұрақты кеңсе орналасқан орны арқылы кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыруға кіріскен сәттен басталады. Бұл кәсіпорын кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орында осы орынды тұрақты пайдаланудың мақсаты болып табылатын қызметпен айналыса бастаған кезде бірден орын алады. Кәсіпорын осы тұрақты кеңсе орналасқан орынды құрған кезең, егер бұл қызмет аталған орынды тұрақты пайдаланудың көзделген мақсатындағы қызметтен елеулі түрде ерекшеленсе, есепке алынбауға тиіс. Тұрақты өкілдік кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұрақты орын таратылған немесе ол арқылы жүзеге асырылатын кез келген қызмет тоқтатылған кезде, яғни тұрақты өкілдіктің бұрынғы қызметіне байланысты барлық іс-әрекеттер мен шаралар (ағымдағы іскерлік операцияларды тоқтату, объектілерге қызмет көрсету және оларды жөндеу) аяқталған кезде өз қызметін тоқтатады. Сонымен бірге операциялардың уақытша тоқтатылуы жабылу деп есептелмейді. Егер тұрақты кеңсе орналасқан орын басқа кәсіпорынға жалға берілсе, онда ол, әдетте, жалға берушіге емес, осы кәсіпорынға қызмет көрсету үшін ғана пайдаланылады; әдетте, жалға берушінің тұрақты өкілдігі өз қызметін тоқтатады, бұған оның тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы дербес кәсіпкерлік қызметін жалғастыратын жағдайлар кірмейді.

3.1. 2017 жылы 5-бапқа және тиісінше осы Комментарийге бірқатар өзгерістер енгізілді. ЭЫДҰ/Үлкен жиырмалықтың салық салу базасының азаюына және пайданы шығаруға қарсы күрес жөніндегі жобасының 7-іс-қимылы туралы есептің қабылдануы нәтижесінде 4.1-тармақтың қосылуына және баптың 4 және 5-тармақтарының өзгертілуіне байланысты енгізілген өзгерістер тек болашаққа қатысты сипатқа ие және өздігінен Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік салық конвенциясының бұрынғы ережелерін және осы ережелер енгізілген халықаралық шарттарды түсіндіруге әсер етпейді, атап айтқанда, баптың 4 және 5-тармақтарын осы өзгерістер енгізілгенге дейінгі редакциясында түсіндіруге әсер етпейді.

2-тармақ

4. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 2-тармағын қайталайтын 2-тармақта көбінесе тұрақты өкілдік болып саналатын орындардың мысалдары келтірілген. Алайда бұл ережені дербес ереже ретінде қарастыруға болмайды. 2-тармақта кеңселер, фабрикалар және т.б. тұрақты өкілдіктердің кең таралған түрлері ретінде көрсетілгенімен, оларды тұрақты өкілдік деп тану үшін 1-тармақтың талаптары да орындалуға тиіс. Осылайша, 2-тармақта тиісті орындардың тұрақты өкілдік болуы мүмкін екендігі ғана көрсетіледі; бұл мұндай өкілдіктің міндетті түрде бар екенін білдірмейді. Бұл ұстаным ЭЫДҰ Комментарийінде де расталады, онда мемлекеттер аталған терминдерді «осы кеңселер 1-тармақтың талаптарына жауап берген жағдайда ғана тұрақты өкілдік болып табылатындығы» тұрғысынан түсіндіреді деп болжанады. Дамушы елдер көбінесе «тұрақты өкілдік» терминінің қолданылу аясын барынша кеңейтуді қалайды және, атап айтқанда, нақты мысалдар қатарына қоймаларды қосуды ұсынады. Алайда 4-тармақтың (а) және (b) тармақшаларында көрсетілген қызмет түрлерінің қатарынан «жеткізу» терминінің алынып тасталуы осы мақсатта пайдаланылатын «қойманың» (1-тармақта баяндалған талаптар орындалған жағдайда) баптың жалпы қағидаларына сәйкес тұрақты өкілдік болып табылатынын білдіреді.

ЭЫДҰ Комментарийінің 13-тармағында «басқару орны» терминінің бөлек көрсетілгені атап өтіледі, өйткені ол әрдайым «кеңсе» дегенді білдірмейді, сондай-ақ «егер екі Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасында «кеңседен» ерекшеленетін «басқару орны» ұғымы болмаса, онда олардың екіжақты шарттарында осы терминге сілтеме жасаудың қажеті жоқ».

5. Табиғи ресурстарды өндіру орны ретінде шахталарды, мұнай және газ ұңғымаларын, карьерлерді немесе кез келген басқа орынды қамтитын «тұрақты өкілдік» термині көзделген (f) тармақшасына қатысты ЭЫДҰ Комментарийінде «табиғи ресурстарды өндірудің кез келген басқа орны» деген сөз тіркесін, мысалы, көмірсутектерді өндірудің барлық орындарын — жағалау белдеуінде де, одан алыс жерлерде де — қамтитындай етіп кеңінен түсіндіру қажет екені айтылған. (f) тармақшасында табиғи ресурстарды барлау жағалау белдеуінде де, одан алыс жерлерде де көрсетілмегендіктен, барлау жұмыстарының тұрақты өкілдік арқылы жүзеге асырылатынын немесе жүзеге асырылмайтынын айқындау кезінде 1-тармақты басшылыққа алу қажет.

ЭЫДҰ Комментарийінде мыналар келтіріледі:

15. […] Алайда барлау қызметінен алынған кіріске салық салу құқықтарының кімге тиесілі екендігі және мұндай кірісті қандай санатқа жатқызу керектігі туралы негізгі мәселелер бойынша бірыңғай пікірге қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, Уағдаласушы мемлекеттер арнайы ережелер енгізу туралы уағдаласа алады. Мысалы, олар бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттің қандай да бір орнында немесе ауданында табиғи ресурстарды барлау жөніндегі қызметіне байланысты:

a) осы басқа мемлекетте тұрақты өкілдігі жоқ деп есептелетіні туралы; немесе

b) осы басқа мемлекетте тұрақты өкілдік арқылы осындай қызметті жүзеге асырады деп есептелетіні туралы; немесе

c) егер осындай қызмет белгілі бір кезеңнен астам уақытқа созылса, осы басқа мемлекетте тұрақты өкілдік арқылы осындай қызметті жүзеге асырады деп есептелетіні туралы уағдаласа алады.

Бұдан басқа, Уағдаласушы мемлекеттер осындай қызметтен алынатын кірістерге кез келген басқа ережені қолдану туралы уағдаласа алады.

6. Жоғарыда атап өтілгендей, (f) тармақшасындағы «табиғи ресурстарды өндірудің кез келген басқа орны» деген сөз тіркесі кеңінен түсіндірілуге тиіс. Осыған байланысты кейбіреулер балықты табиғи ресурс деп қарастыруға болатындықтан, балық аулайтын кемелерді де табиғи ресурстарды өндіру немесе пайдалану орны деп санауға болады деп тұжырымдайды. Бұл ретте олар 2-тармақтың (а)–(е) тармақшаларында «тұрақты өкілдік» деп белгіленген барлық орындар немесе жабдықтар шын мәнінде белгілі бір тұрақтылық дәрежесіне ие немесе «жылжымайтын мүлік» болып табылғанымен, балық аулайтын кемелерді жер қойнауындағы пайдалы қазбалармен ғана шектелмейтін табиғи ресурстарды өндіру үшін пайдаланылатын орын деп санауға болады деген тұжырымға сүйенеді. Осы көзқарасқа сәйкес мұндай балық аулайтын кемелерді мұнай немесе газға қол жеткізу мақсатында теңізде бұрғылау үшін пайдаланылатын қалқымалы бұрғылау платформасымен іс жүзінде салыстыруға болады. Мұндай балық аулайтын кемелер жағалаудағы мемлекеттің аумақтық суларында немесе айрықша экономикалық аймағында пайдаланылған кезде, осы кемелердің қызметі сол мемлекетте орналасқан тұрақты өкілдікті білдіреді. Алайда бірқатар басқа мүшелер кейбір елдер бұл тәсілмен келіспеуі мүмкін деп санайды, өйткені ол «тұрақты өкілдік» терминінің және осы тармақшаның бастапқы тұжырымдарының тым кең түсіндірілуін қамтамасыз етеді. Сондықтан олардың пікірінше, балық аулау қызметіне қатысты осындай ұсыныс жасағысы келетін қандай да бір шартқа қатысушы елдер мұны осы бапта дербес жаңа санат ретінде тікелей енгізу арқылы жүзеге асыруға тиіс. Демек, осы қызметтің сипатын түсіндіру мәселесі Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы келіссөздер барысында шешілетін болады. Мысалы, балық аулайтын кемені тұрақты өкілдік деп санайтын елдер өз қалауы бойынша мұны осы бапта, мысалы, осы Комментарийдің 13-тармағында сипатталған тәсілді пайдалана отырып, нақты көрсете алады. Осылайша, бұл қызметтің сипатын түсіндіру мәселесі Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы келіссөздер барысында шешілетін болады.

3-тармақ

7. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 3-тармағымен салыстырғанда қызметтің анағұрлым кең ауқымы қамтылған, онда: «Құрылыс алаңы немесе құрылыс не монтаждау объектісі оларға қатысты жұмыстардың ұзақтығы 12 айдан асқан жағдайда ғана тұрақты өкілдік болып табылады» делінген. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында пайдаланылатын «монтаждау объектісі» терминіне қосымша, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 3-тармағының (а) тармақшасына «құрастыру объектісі», сондай-ақ «құрылыс алаңына, құрылыс, монтаждау немесе құрастыру объектісіне» байланысты «қадағалау қызметі» енгізілген. Тағы бір айырмашылығы — ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында он екі айлық мерзім белгіленсе, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында бұл ең төменгі мерзім алты айға дейін қысқартылған. Ерекше жағдайларда екіжақты келіссөздер барысында алты айлық мерзім үш айға дейін қысқартылуы мүмкін, бірақ одан төмен болмауға тиіс. Комитет 3-тармақтың (а) тармақшасы «дербес» ереже болып табыла ма (яғни 1-тармаққа ешқандай сілтеме жасау талап етілмейді) немесе, керісінше, тек 1-тармақтың өлшемшарттарына жауап беретін, бірақ сонымен бірге кемінде алты ай болу туралы нақты шартты қанағаттандыратын құрылыс алаңдары және т.б. ғана тұрақты өкілдік бола ала ма деген мәселеде елдердің пікірлері әртүрлі екенін атап өтеді. Алайда Комитет құрылыс алаңы алты ай бойы болған жағдайларда, іс жүзінде ол әрдайым дерлік 1-тармақтың талаптарына да жауап береді деп санайды. Шынында да, құрылыс алаңын және т.б. өз иелігінде ұстайтын және ол арқылы өзінің қызметін толық немесе ішінара жүзеге асыратын кәсіпорын 1-тармақтың өлшемшарттарына да жауап береді.

8. Кейбір елдер 3-тармақтың (а) тармақшасының анағұрлым егжей-тегжейлі нұсқасын қолдайды, онда осы ереженің қолданылу аясы «егер машиналарды немесе жабдықтарды сатуға байланысты осындай объект немесе осындай қызмет алты айдан аспайтын уақыт кезеңі ішінде сақталса, ал объектіге немесе қызметке байланысты төленетін шығындар осы машиналардың немесе жабдықтардың сату бағасының 10 пайызынан асатын жағдайға» да таралады. Басқа елдер мұндай ережені енгізу орынсыз болар еді деп санайды, әсіресе машиналарды құрылыс жұмыстарын жүзеге асыратын кәсіпорын орнатпаған жағдайда.

9. 5-баптың 3-тармағының (b) тармақшасында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес өздігінен тұрақты өкілдіктің туындауына әкеп соқпайтын қызметтерді, оның ішінде консультациялық қызметтерді көрсету туралы сөз болады. Көптеген дамушы елдер осы тармақша басқарушылық және консультациялық қызметтерді де қамтуға тиіс деп санайды, өйткені мұндай қызметтерді өнеркәсібі дамыған елдердің кәсіпорындарының дамушы елдерде көрсетуі айтарлықтай табысты болуы мүмкін. 2011 жылы дайындалған Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының редакциясында Комитет 3-тармақтың (b) тармақшасының тұжырымдамасына шағын өзгеріс енгізу туралы келісіп, оны былайша өзгертті: «алайда мұндай сипаттағы қызмет тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде Уағдаласушы мемлекетте жиынтығы 183 күннен астам уақыт бойы жүзеге асырылған кезең немесе кезеңдер жағдайында ғана» деген тұжырыммен бұрынғы «алайда мұндай сипаттағы қызмет кез келген он екі айлық кезең ішінде жиынтығы алты айдан асатын уақыт бойы жүзеге асырылған жағдайда ғана» деген тұжырым алмастырылды.

Бұл 14-баптың 1-тармағының (b) тармақшасында таңдалған тәсілге көбірек сәйкес келеді деп шешілді. 2017 жылғы қайта қаралған редакцияда Комитет (b) тармақшасына қосымша өзгеріс енгізіп, одан жақша ішіндегі «(сол немесе байланысты жоба шеңберінде)» деген сөздерді алып тастады. Бұл өзгеріс төмендегі 12-тармақта толығырақ қарастырылады.

10. Бірнеше дамушы ел 3-тармақтың (а) және (b) тармақшаларында алты ай (немесе 183 күн) мөлшеріндегі мерзімдік шектеудің белгіленуіне мүлдем қарсы. Олардың бұған қатысты екі негізгі себебі бар: біріншіден, олар қазіргі заманғы технологиялардың арқасында құрылыс, құрастыру және осыған ұқсас жұмыстар өте қысқа мерзімде орындалуы мүмкін, алайда мұндай жұмыстарды жүзеге асыратын кәсіпорынға елеулі пайда әкелуі мүмкін деп мәлімдейді, сондықтан шетелдік персоналдың табыс көзі болып табылатын мемлекетте болу кезеңі олардың табысқа салық салу құқығына мүлдем байланысты емес екеніне сенімді (17-бапқа сәйкес әртістер мен спортшыларға қатысты жағдайдағыдай). Басқа дамушы елдер уақытша шектеуге қарсы, өйткені шетелдік кәсіпорындар мұндай шектеуді табыс көзі болып табылатын мемлекет аумағында салық салудан жалтаруға мүмкіндік беретін жасанды тетіктер құру үшін пайдалануы мүмкін. Алайда екіжақты шарттардың мақсаты халықаралық сауданы, инвестициялар мен дамуды ынталандыру болып табылады, ал мерзімдік шектеуді белгілеудің (және жалпы тұрақты өкілдікке қатысты уақытша шектеулерді белгілеудің) негізінде жатқан идея кәсіпорындарды басқа мемлекетте дайындық немесе көмекші операцияларды жүзеге асыруға ынталандыру болып табылады. Мұндай операциялар кәсіпорындарға кейінгі кезеңде анағұрлым тұрақты сипаттағы және кеңейтілген қызметті жүзеге асыруға жәрдемдеседі, бұл ретте олар аталған мемлекет тарапынан бірден салық салуға тартылмайды.

11. Осыған байланысты ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік комментарийінде мыналар атап өтіледі (екі Конвенциядағы әртүрлі уақыт кезеңдерін ескеретін өзгерістер тік жақшаның ішінде келтірілген):

51. [Алты] айлық мерзім әрбір жеке алаңға немесе әрбір объектіге қатысты қолданылады. Алаңның немесе объектінің болған ұзақтығын айқындау кезінде тиісті мердігердің онымен мүлдем байланысты емес басқа алаңдарда немесе объектілерде бұрын жұмсаған уақытын ескермеу қажет. Құрылыс алаңы коммерциялық және географиялық тұрғыдан айқын түрде біртұтас бүтінді білдіретін жағдайда, ол бірнеше шарт негізінде құрылған болса да, біртұтас объект ретінде қарастырылуға тиіс. Осы ережені сақтаған жағдайда, құрылыс алаңы бірнеше тұлға тапсырыс берген кезде де (мысалы, бірнеше үй салуға) біртұтас объект болып табылады.

52. [Алты] айлық шекті мерзім теріс пайдалануға мүмкіндік береді: кәсіпорындардың (негізінен, континенттік қайраңда жұмыс істейтін немесе континенттік қайраңды барлау мен игеруге байланысты қызметпен айналысатын мердігерлердің немесе қосалқы мердігерлердің) өз шарттарын әрқайсысы [алты] айдан аз кезеңді қамтитын және соған қарамастан бір топқа тиесілі жеке компанияларға қатысты болатын бірнеше бөлікке бөлген жағдайлары болған. Мұндай теріс пайдаланушылықтар мән-жайларға байланысты салық төлеуден жалтаруға қарсы бағытталған заңнамалық немесе сот нормаларын қолдануға жатқызылуы мүмкін екенінен бөлек, оларды 29-баптың 9-тармағында қамтылған теріс пайдалануға қарсы ережені қолдану арқылы да жоюға болады, бұл 29-бапқа қатысты Комментарийдің [182]-тармағындағы J [және N] мысалдарында көрсетілген. Дегенмен кейбір мемлекеттер мұндай теріс пайдаланушылықтарды тікелей реттеуді қалауы мүмкін. Бұдан басқа, 29-баптың 9-тармағын өз шарттарына енгізбеген мемлекеттер шарттарды бөлшектеуге қатысты қосымша ереже енгізуге тиіс. Мұндай ереже, мысалы, төмендегідей тұжырымдалуы мүмкін:

Тек 3-тармақта аталған [алты айлық] кезеңнің асқан-аспайтынын айқындау мақсатында,

a) егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте құрылыс алаңы болып табылатын жерде немесе құрылыс [құрастыру] не монтаждау объектісінде [немесе осыларға байланысты қадағалау қызметін] жүзеге асырса және бұл қызмет бір немесе бірнеше кезең ішінде жиынтығы 30 күннен асатын, бірақ [алты] айдан аспайтын уақыт бойы жүзеге асырылса; және

b) байланысты қызмет түрлері сол бір құрылыс алаңында немесе құрылыс, [құрастыру] не монтаждау объектісінде [немесе осыларға байланысты қадағалау қызметі шеңберінде] әрқайсысы 30 күннен асатын әртүрлі уақыт кезеңдері ішінде бірінші аталған кәсіпорынмен тығыз байланысты бір немесе бірнеше кәсіпорын арқылы жүзеге асырылса,

осы әртүрлі уақыт кезеңдері бірінші аталған кәсіпорынның осы құрылыс алаңында немесе құрылыс, [құрастыру] не монтаждау объектісінде [немесе осыған байланысты қадағалау қызметін] жүзеге асырған уақытына қосылады.

Жоғарыда көрсетілген ережеде пайдаланылатын «тығыз байланысты кәсіпорындар» ұғымы баптың [9]-тармағында айқындалған (төмендегі 119–121-тармақтарды қараңыз).

53. 52-тармақта қамтылған балама ереженің мақсаттары үшін қызметтің байланысты болып табылатынын айқындау әрбір істің фактілері мен мән-жайларына байланысты болады. Осы мақсат үшін ерекше маңызды болуы мүмкін факторларға мыналар жатады:

— әртүрлі қызмет түрлерін қамтитын шарттардың бір тұлғамен немесе онымен байланысты тұлғалармен жасалған-жасалмағаны;

— тұлғамен немесе онымен байланысты тұлғалармен жасалған алдыңғы шарттың қисынды салдары ретінде қосымша шарттардың жасалуы-жасалмағаны;

— егер салықтық жоспарлау жөніндегі пайымдаулар болмаса, осы қызмет түрлері бір шартпен қамтылар ма еді;

— әртүрлі шарттар бойынша орындалатын жұмыстардың сипаты бірдей немесе ұқсас болып табыла ма;

— әртүрлі шарттар бойынша бір қызметкерлердің жұмыс істеуі.

Комитет мұндай теріс пайдаланушылықтарға қарсы шаралар 5-баптың 3-тармағының (b) тармақшасымен реттелетін жағдайларға да бірдей дәрежеде қолданылатынын атап өтеді. ЭЫДҰ Комментарийінің 52-тармағында көзделген шарттарды бөлшектеуге қарсы ереже (b) тармақшасына сәйкес көзделген теріс пайдаланушылықтарға да қарсы тұру үшін өзгертілуі мүмкін. Тағы бір мүмкіндік — (b) тармақшасынан кейін 2016 жылғы Чили мен Жапония арасындағы шарттағы ұқсас ережеге негізделген, бірақ ЭЫДҰ ережесінде қамтылған кәсіпорындардың өзара тығыз байланысы туралы ұқсас тұжырымды пайдаланатын мынадай мәтінді енгізу:

(а) және (b) тармақшаларына сәйкес қызметтің ұзақтығы Уағдаласушы мемлекетте қызметті жүзеге асыратын тығыз байланысты кәсіпорындардың қызметті жүзеге асырған кезеңдерін қосу арқылы айқындалады, бұл ретте осындай тығыз байланысты кәсіпорынның осы Уағдаласушы мемлекеттегі қызметі оның осы Уағдаласушы мемлекеттегі тығыз байланысты кәсіпорындары жүзеге асыратын қызметпен байланысты болуға тиіс. Екі немесе одан да көп тығыз байланысты кәсіпорын бір мезгілде қызметті жүзеге асырған кезең осы қызметтің ұзақтығын айқындау мақсатында бір рет қана есепке алынады.

ЭЫДҰ Комментарийінің 2014 жылғы редакциясында тиісті мынадай үзінділер қамтылған:

19. Құрылыс алаңы мердігер құрылыс жүргізілетін елде өз жұмысын, оның ішінде кез келген дайындық жұмыстарын бастаған сәттен бастап, мысалы, құрылыс жүргізу үшін жобалау бюросын құрған кезден бастап жұмыс істейді. Жалпы алғанда, құрылыс алаңы жұмыстар аяқталғанға немесе түпкілікті тоқтатылғанға дейін жұмыс істейді. Жұмыстың уақытша тоқтатылуын құрылыс алаңының жұмыс істеуінің тоқтатылуы деп есептеуге болмайды. Құрылыс алаңының жұмыс істеу ұзақтығын айқындау кезінде маусымдық немесе өзге де уақытша үзілістер ескерілуге тиіс. Маусымдық үзілістерге ауа райының қолайсыздығынан туындаған үзілістер жатады. Уақытша үзіліс, мысалы, материалдардың жетіспеушілігінен немесе жұмыс күшіне байланысты қиындықтардан туындауы мүмкін. Мәселен, егер мердігер жол құрылысын 1 мамырда бастап, ауа райының қолайсыздығына немесе материалдардың болмауына байланысты 1 [тамызда] жұмысты тоқтатып, оны келесі жылдың 1 [қаңтарында] жол құрылысын аяқтай отырып, 1 [қазанда] қайта бастаса, онда оның құрылыс объектісі тұрақты өкілдік болып саналады, өйткені жұмыстардың басталған күнінен (1 мамырдан) бастап олардың түпкілікті аяқталған күніне (келесі жылдың 1 [қаңтарына]) дейін [сегіз] ай өткен. Егер бүкіл объектіні іске асыру міндеттемесін өзіне алған кәсіпорын (бас мердігер) осы объектінің бөліктерін басқа кәсіпорындарға (қосалқы мердігерлерге) қосалқы мердігерлік шарты бойынша берсе, онда құрылыс алаңында жұмыс істейтін қосалқы мердігер жұмсаған уақыт бас мердігердің объектіні салуға жұмсаған уақыты ретінде есептелуге тиіс. Қосалқы мердігердің өзі алаңдағы қызметінің ұзақтығы [алты] айдан асқан жағдайда осы алаңда тұрақты өкілдікке ие болады.

Комитет ЭЫДҰ Комментарийінің осы тармағының алдындағы сөйлемінде қамтылған объектінің «бөліктері» туралы нұсқау барлық бөліктерді қосалқы мердігерлікке беретін кәсіпорын қабылдаушы мемлекетте ешқашан тұрақты өкілдікке ие бола алмайды дегенді білдірмейді деп санайды.

ЭЫДҰ-ның 2014 жылғы Үлгілік конвенциясына қатысты Комментарийі одан әрі былайша жалғасады:

19.1 Қаржылық тұрғыдан ашық серіктестіктер жағдайында [алты] айлық өлшемшарт серіктестіктің өз қызметіне қатысты серіктестік деңгейінде қолданылады. Егер серіктестер мен осы серіктестіктің қызметкерлерінің алаңда болған уақыты [алты] айдан асса, онда серіктестік басқаратын кәсіпорын тұрақты өкілдік болып саналады. Осылайша, серіктестік алған кәсіпорын пайдасының әрбір серіктеске тиесілі үлесіне салық салу мақсатында әрбір серіктес алаңда физикалық тұрғыдан қанша уақыт болғанына қарамастан, тұрақты өкілдікке ие деп есептеледі.

20. Құрылыс немесе монтаждау объектісінің сипаты мердігерді жұмыстарды орындау барысында өзінің қызмет орнын тұрақты түрде немесе кем дегенде мезгіл-мезгіл өзгертуге мәжбүр етуі мүмкін. Бұл, мысалы, жолдар немесе каналдар салу, су жолдарын тереңдету немесе құбырлар тарту кезінде орын алуы мүмкін. Осыған ұқсас, теңіз платформасы сияқты ірі құрылыстың бөліктері ел аумағындағы әртүрлі жерлерде құрастырылып, түпкілікті монтаждау үшін сол ел аумағындағы басқа жерге тасымалданған жағдайда, бұл жұмыс бірыңғай объектінің бөлігі болып саналады. Мұндай жағдайда қандай да бір нақты жерде жұмыс күшінің [алты] ай бойы болмауының ешқандай маңызы жоқ. Әрбір нақты жерде жүзеге асырылатын қызмет бірыңғай объектінің бөлігі болып табылады және осы объектіге қатысты жұмыстардың жалпы ұзақтығы [алты] айдан асқан жағдайда, бұл объект тұрақты өкілдік деп саналуға тиіс.

12. 2017 жылғы жаңартуға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Конвенциясында (b) тармақшасында «(сол немесе байланысты жоба үшін)» деген сөздер қамтылған болатын. Бұл тұжырым алынып тасталды, өйткені «жоба» деген шектеуді оңай өзгертуге болатын және ол салық органдары үшін, әсіресе дамушы елдер үшін әкімшілік тұрғыдан қолайсыз болып табылатын, түсіндіру мен фактілерді анықтауға қатысты күрделі мәселелер туындататын. Бұдан басқа, саясат тұрғысынан алғанда, егер резидент емес тұлға елде 183 күннен астам уақыт бойы қызмет көрсетсе, резидент емес тұлғаның осы елдің коммерциялық өміріне қатысуы, қызметтердің бір жоба шеңберінде немесе бірнеше жоба шеңберінде көрсетілетініне қарамастан, осындай қызметтерден алынған кіріске салық салуды анық ақтайды. Резидент емес тұлғаның табыс көзі болып табылатын мемлекеттің экономикасына қатысу дәрежесі жобалардың санына қарамастан бірдей болады. Салық төлеушілерге өз қызметкерлері мен тәуелсіз мердігерлерінің орналасқан жерін әрбір нақты жоба негізінде бақылау оңайырақ екені алға тартылады. Кәсіпорындардан, тіпті көптеген жобалары бар ірі кәсіпорындардан да өз қызметкерлері мен тәуелсіз мердігерлері жұмыс істейтін елдердің есебін жүргізуді талап ету, әсіресе технологиялық прогресті ескере отырып, шамадан тыс ауыр немесе негізсіз талап болып табылмайды.

Алайда өзара байланысы жоқ жобалардың кезеңдерін қосуға байланысты туындайтын белгісіздікке және, мысалы, ұзақтығы 95 күн болатын бір жобасы бар кәсіпорын мен бірінен кейін бірі жүзеге асырылатын, әрқайсысының ұзақтығы 95 күн болатын екі өзара байланысы жоқ жобасы бар басқа кәсіпорын арасында туындайтын жағымсыз айырмашылыққа алаңдайтын елдер 3-тармақтың (b) тармақшасына «(сол немесе байланысты жоба үшін)» деген сөздерді қосуы мүмкін.

    12.1

Комитет жалпы алғанда 3(b) тармақшасының қолданылу аясының кеңейтілуі белгілі бір жағдайларда қайта қаралған ереженің техникалық қызметтер үшін төленетін ақыға қатысты жаңа 12А-баптың орнына қолданылатынын білдіретінін атап өтті.

13.

Егер мемлекеттер өздерінің аумақтық суларында балық аулайтын кемелерді тұрақты мекеме ретінде қарастырғысы келсе (жоғарыдағы 6-тармақты қараңыз), олар 3-тармаққа тиісті ережені қоса алады. Мысалы, мұндай ереже белгілі бір деңгейден асатын аулауға ғана немесе қандай да бір өзге өлшемшарт негізінде қолданылуы мүмкін.

14.

Егер 3-тармаққа сәйкес тұрақты мекеме бар деп есептелсе, онда кіріс көзінің мемлекетінде тек осы тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметке жататын пайдаға ғана салық салынады.

15.

Төменде келтірілген ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы Түсіндірмесінен алынған үзінділер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы 5-бабының 3-тармағының (а) тармақшасына қатысты болып табылады. Алайда, атап айтқанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағыдай емес, «құрастыру объектісіне» сілтеме жасалғанын және алты айлық мерзім көзделгенін ескеру қажет:

16.

Осы тармақта құрылыс алаңы немесе құрылыс не монтаждау объектісі оның ұзақтығы он екі айдан асқан жағдайда ғана тұрақты мекеме болып табылатыны тікелей көзделген. Осы талапқа сәйкес келмейтін мұндай объектілердің кез келгені, тіпті онда 2-тармақтың мағынасындағы құрылыс қызметіне байланысты, мысалы, кеңсе немесе шеберхана сияқты қондырғы болғанның өзінде, өздігінен тұрақты мекеме құрмайды. Алайда, егер мұндай кеңсе немесе шеберхана бірқатар құрылыс жобалары үшін пайдаланылса және онда жүзеге асырылатын қызмет 4-тармақта аталған қызмет шеңберінен шықса, осы баптың өзге талаптары орындалған жағдайда, олардың ешқайсысы он екі айдан астам уақытқа созылатын құрылыс алаңымен немесе құрылыс не монтаждау жобасымен байланысты болмаса да, олар тұрақты мекеме болып есептеледі. Бұл жағдайда шеберхананың немесе кеңсенің жағдайы тұрақты мекеме болып табылмайтын құрылыс алаңдары мен жобалардың жағдайынан өзгеше болады. Мұндай ретте тұрақты мекемеге тек осы кеңсе немесе шеберхана орындайтын функциялармен және өзіне қабылдаған тәуекелдермен тиісінше байланысты пайда ғана жатқызылуын қамтамасыз ету маңызды. Бұған әртүрлі құрылыс алаңдарына қатысты орындалатын функциялар мен қабылданған тәуекелдерге жататын пайда кіруі мүмкін, бірақ тек осы функциялар мен тәуекелдер кеңсенің қызметіне тиісінше жатқызылатын дәрежеде ғана.

17.

«Құрылыс алаңы немесе құрылыс не монтаждау объектісі» термині тек ғимараттар салуды ғана емес, сонымен қатар жолдар, көпірлер мен каналдар салуды, ғимараттарды, жолдарды, көпірлерді немесе каналдарды күрделі жөндеуді (қарапайым ағымдағы немесе косметикалық жөндеумен шектелмейтін), құбыржолдарын төсеуді, жер жұмыстарын және түбін тереңдету жұмыстарын да қамтиды. Сонымен қатар, «монтаждау объектісі» термині құрылыс шеңберінде монтаждаумен шектелмейді; ол сондай-ақ, мысалы, қолданыстағы ғимараттарда немесе ашық алаңдарда күрделі механизмдер сияқты жаңа жабдықтарды орнатуды да қамтиды. 3-тармақ құрылыс алаңын жобалау және ғимараттарды салуды қадағалау жөніндегі жұмыстарды да қамтиды. Осы тармақтың мәтініне соңғы ережені нақты көрсету мақсатында өзгерістер енгізгісі келетін мемлекеттер мұны өздерінің екіжақты шарттарында жасай алады.

14-бапты алып тастағысы келетін елдерге арналған балама мәтін

15.1

Кейбір елдер 14-бапты алып тастап, онда реттелетін мәселелерді 5 және 7-баптарда қарастыру қажет деген пікірді ұстанады. Мұндай пікірді ұстанатын елдер көбінесе, олардың пайымдауынша, 14-баптағы «тұрақты база» ұғымы, жалпыға бірдей мойындалғандай, белгісіздікке ие және 14-бапта реттелетін салық салу құқықтарын «тұрақты мекеме» ұғымының анықтамасына енгізуге болады деген тұжырымға негізделеді. Бұл тәсіл ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабына берілген Түсіндірмеде төмендегідей бекітілген:

2. 2000 жылға дейін кәсіби қызметтер көрсетуден немесе тәуелсіз сипаттағы қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асырудан алынған табыс жеке баппен, яғни 14-баппен реттелді. Осы баптың ережелері кәсіпорынның пайдасына қатысты ережелерге ұқсас болды, алайда онда «тұрақты мекеме» ұғымының орнына «тұрақты база» ұғымы пайдаланылды, өйткені бастапқыда бірінші ұғым коммерциялық және өнеркәсіптік қызмет үшін ғана қолданылуға тиіс деп есептелген болатын. 14-баптың 2000 жылы алып тасталуы 7-бапта пайдаланылатын тұрақты мекеме ұғымы мен 14-бапта пайдаланылатын тұрақты база ұғымының арасында, сондай-ақ 7 және 14-баптарда бекітілген табыс пен салықтарды есептеу әдістерінің арасында ешқандай айырмашылық болмауға тиіс деген көзқарастың көрінісі болды. Осылайша, 14-баптың алып тасталуы бұрын тұрақты база деп есептелген барлық жағдайлардың енді тұрақты мекеме анықтамасына жататынын білдірді.

15.2

Көптеген елдер бұл пікірмен келіспейді және келтірілген дәлелдер 14-бапты алып тастауды негіздеу үшін жеткіліксіз деп есептейді. Бұдан басқа, кейбір елдер «тұрақты база» (14-бап) және «тұрақты мекеме» (5-бап) ұғымдарының мағынасы жағынан ерекшеленеді деп санайды. Осы айырмашылықтарға байланысты 14-бапты алып тастау және оның ережелерін 5 және 7-баптарға көшіру іс жүзінде кіріс көзінің мемлекетінің салық салу құқықтарының шектелуіне алып келеді немесе, кем дегенде, алып келуі мүмкін. Осы мәселе бойынша бар келіспеушіліктерді бірыңғай ережені әзірлеу арқылы еңсеру мүмкін болмағандықтан, Комитет 14-бапты Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында сақтап қалу туралы шешім қабылдады, сонымен бірге осы бапқа берілген Түсіндірмеде 14-бапты алып тастағысы келетін елдерге арналған балама тұжырымдаманы ұсынды.

15.3

Бұл балама нұсқа 2000 жылы жарияланған ЭЫДҰ-ның 14-бапқа қатысты баяндамасының қорытындылары ескеріле отырып әзірленген ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында көзделген нұсқадан ерекшеленеді.24 Аталған баяндамада ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының баптарына (және екіжақты шарттарға), сондай-ақ Түсіндірмеге тиісті өзгерістер енгізу ұсынылған болатын. 14-бапты алып тастайтын елдердің көпшілігі бұл қадамға ЭЫДҰ баяндамасында келтірілген себептер бойынша баратынын және, ықтимал, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының ұсынымдарын ұстанатынын ескере отырып, осы баяндамада ұсынылған және қазіргі уақытта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында келтірілген өзгертілген баптар төменде 14-бапты ықтимал алып тастау мәселесі талданатын тармақтарда қарастырылады. Бұл тәсіл мен төменде баяндалған балама тұжырымдаманың арасындағы айырмашылықтар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясындағы 14-баптың ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында бұрын болған 14-баптан тиісті айырмашылықтарына байланысты.

15.4

14-бапты алып тастау кейбір елдер пайдалануды ұйғаруы мүмкін нұсқалардың бірі ретінде ғана ұсынылатындықтан, осы тәсілді таңдаудың салдары туралы барлық талқылау 5-бапқа берілген Түсіндірмеде қарастырылады. Бұған 14-бапты алып тастауға байланысты бірқатар өзгерістер енгізу мүмкіндігі, ал көпшілік жағдайда қажеттілігі, «тәуелсіз мердігерлердің қызметтері» және «тұрақты базалар» туралы сілтемелерді міндетті түрде алып тастау, сондай-ақ түсінікті арттыру мақсатында «жалдамалы еңбек қызметтеріне» қатысты сілтемелерді ықтимал алып тастау мәселелері кіреді.

14 және 5-баптарға енгізілетін өзгерістер

15.5

14-бапты алып тастау ұсынылады. 5-баптың 3-тармағының (b) тармақшасын төмендегідей редакцияда жазу ұсынылады:

(c) кәсіпорынның осы мақсат үшін жалдайтын қызметкерлері немесе өзге де персоналы арқылы қызметтер көрсетуі, оның ішінде консультациялық қызметтер көрсетуі, бірақ мұндай сипаттағы қызмет Договаривающиеся Мемлекетте тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде жиынтығы 183 күннен асатын кезең немесе кезеңдер бойы жалғасқан жағдайда ғана;

15.6

Бұл нұсқаның 1999 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында көрсетілген тармақшадан айырмашылықтары елеусіз және мыналарды қамтиды: (i) «қызметтер көрсету» деген сөздерден кейінгі «консультациялық қызметтерді қоса алғанда» деген сөздерді алып тастау, өйткені көрсетілген тұжырымдама қажет емес және тек түсінбеушілік туғызады, себебі мұндай қызметтердің осы баптың қолданылу аясына жататыны анық; (ii) жоғарыда 9-тармақта атап өтілгендей, алты айлық кезеңді 183 күнмен ауыстыру; және (iii) тармақшаның соңындағы нүктені нүктелі үтірмен ауыстырып, с тармақшасын қосу. 2017 жылы Комитет (b) тармақшасынан жақша ішіндегі «(сол немесе байланысты жоба үшін)» деген сөздерді алып тастады. Мұның нәтижесінде туындауы мүмкін белгісіздікке алаңдайтын елдер осы мәтінді бұрынғысынша енгізе алады.

15.7

Сондай-ақ 3-тармаққа төмендегі жаңа (с) тармақшасын қосу ұсынылады:

1 Issues Related to Article 14 of the OECD Model Tax Convention. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томында, R (16)-1-бетте қайта шығарылған.

c) жеке тұлғаға қатысты — осы жеке тұлғаның Договаривающиеся Мемлекетте қызметтер көрсетуі, бірақ осы тұлғаның тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде осы мемлекетте болу мерзімі немесе мерзімдерінің жиынтығы 183 күннен асқан жағдайда ғана.

15.8

(с) тармақшасының мақсаты — бұрын 14-баппен реттелген барлық жағдайларға 5 және 7-баптардың қолданылуын кеңейту. Бұл тұжырымдама Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабының алып тасталуы осы Үлгілік конвенцияның 14-бабының 1-тармағының (b) тармақшасындағы «жеке қатысу күндері» өлшемшартының жойылуына әкелетінін көрсетеді. Бұл өлшемшарт 14-бапты ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан алып тастау туралы шешім қабылданған кезде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында баламалы түрде көзделмеген болатын.

15.9

Қазіргі уақытта 14-баптың 1-тармағының (b) тармақшасындағы ережелерді 5-бапқа енгізуге арналған (с) тармақшасында осы тармақшаның қолданылу аясы тек жеке тұлғаларға ғана қатысты екені анағұрлым нақты көрсетілгенін атап өткен жөн. Осыған байланысты ұсынылып отырған мәтін 14-бапқа берілген Түсіндірменің 9-тармағында баяндалған, 14-бап тек жеке тұлғаларға қатысты қолданылады деген түсіндіруге сәйкес келеді және бұл ережені одан да айқын көрсетеді. Комитет кейбір елдердің бұл көзқараспен келіспейтінін атап өтеді және оларға 14-бап бойынша келіссөздер жүргізу барысында осы мәселені нақтылау қажет.

15.10

Сондай-ақ 14-баптың 1-тармағының (b) тармақшасының соңғы бөлігі («…бұл жағдайда осы басқа мемлекетте оның тек осы мемлекеттегі қызметінен алынған табысының бөлігіне ғана салық салынуы мүмкін») 5-бапқа енгізілмегенін атап өткен жөн. Мұның себебі — 7-бапта пайдаға қатысты салық салу ережелері көзделген, оларға сәйкес көпшілік жағдайларда тұрақты мекеме орналасқан мемлекет кәсіпорынның пайдасына тек оның аталған тұрақты мекемеге жататын көлемінде ғана салық сала алады (яғни 3-тармақтың (с) тармақшасындағы нақты қатысуға). Екіжақты шарттарда 7-бапта көзделген «шектеулі тартылыс күші» қағидасы бекітілген салыстырмалы түрде аз жағдайларда тұрақты мекеме орналасқан мемлекет сондай-ақ осындай немесе ұқсас сипаттағы басқа да коммерциялық қызметке салық сала алады. Мұны тұрақты мекеменің әртүрлі нысандарына бірыңғай режимді қамтамасыз ету ретінде негіздеуге болады. Мемлекеттер 7-бапта бекітілген «шектеулі тартылыс күші» қағидасын қолдануға және сонымен қатар 14-бапты алып тастауға уағдаласқан, бірақ бұл ретте «шектеулі тартылыс күші» қағидасын бұрын 14-баптың 1-тармағының (b) тармақшасымен реттелген жағдайларға қолдануды қаламайтын жағдайларда, мұндай қағиданың 3-тармақтың (с) тармақшасымен реттелетін жағдайларға қолданылмайтынын тікелей көздеуге болады.

Басқа баптарға енгізілетін тиісті өзгерістер

15.11

3-баптың 1-тармағында (с)–(f) тармақшаларының нөмірленуін (d)–(g) деп өзгерту және мынадай жаңа (с) және (h) тармақшаларын қосу қажет:

(c) «кәсіпорын» термині кәсіпкерлік қызметтің кез келген түрін жүзеге асыруға қолданылады;

(h) «кәсіпкерлік қызмет» термині кәсіби қызметтер көрсетуді немесе тәуелсіз сипаттағы қызметтің басқа да түрлерін жүзеге асыруды қамтиды.

15.12

Мұндай өзгерістерді енгізу негіздері ЭЫДҰ Конвенциясының 3-бабына берілген Түсіндірменің 4 және 10.2-тармақтарында сипатталған:

4. Қандай да бір қызмет түрінің кәсіпорын шеңберінде жүзеге асырылатыны немесе дербес кәсіпорын болып саналатыны туралы мәселе әрдайым Договаривающиеся Мемлекеттердің ішкі заңнамасының ережелеріне сәйкес түсіндіріледі. Сондықтан осы бапта «кәсіпорын» терминінің толық анықтамасын әзірлеуге әрекет жасалған жоқ. Сонымен бірге онда «кәсіпорын» термині кәсіпкерлік қызметтің кез келген түрін жүзеге асыруға қолданылатыны көзделген. «Кәсіпкерлік қызмет» терминінің анықтамасында оған кәсіби қызметтер көрсету және тәуелсіз сипаттағы қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыру да кіретіні нақты көрсетілгендіктен, бұл ереже кәсіби қызметтер көрсету немесе тәуелсіз сипаттағы қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыру ішкі заңнамаға сәйкес бұл терминнің қалай түсіндірілетініне қарамастан, кәсіпорын болып саналуға тиіс екенін түсіндіреді. Мұндай түсіндіруді қажетсіз деп санайтын мемлекеттер өздерінің екіжақты шарттарынан «кәсіпорын» терминінің анықтамасын өз қалауы бойынша алып тастай алады.

10.2. Конвенцияда «кәсіпкерлік қызмет» терминінің толық анықтамасы жоқ, бұл термин 2-тармаққа сәйкес жалпы алғанда Конвенцияны қолданатын мемлекеттің ішкі заңнамасында қалай түсіндірілсе, солай түсіндірілуге тиіс. Алайда (h) тармақшасында бұл терминге кәсіби қызметтер көрсету және тәуелсіз сипаттағы қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыру кіретіні нақты көзделген. Бұл ереже 2000 жылы тәуелсіз мердігерлердің қызметтерін реттейтін 14-баптың Конвенциядан алып тасталуымен бір мезгілде қосылды. Бұрын 14-баппен реттелген қызмет түрлеріне «кәсіпкерлік қызмет» терминін қолдануды қамтамасыз етуге бағытталған бұл толықтырудың мақсаты — «кәсіпкерлік қызмет» терминінің шектеулі түсіндірілуіне жол бермеу, осылайша ішкі заңнамасы мұндай қызметтер көрсетуді немесе қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыруды кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастыруға мүмкіндік бермейтін мемлекеттер кәсіби қызметтер көрсетуді немесе тәуелсіз сипаттағы қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыруды «кәсіпкерлік қызмет» ұғымынан алып тастай алмауы тиіс. Бұл мәселе бойынша өзгеше жағдай қалыптасқан Договаривающиеся Мемлекеттер екіжақты негізде осы анықтаманы алып тастау туралы өз қалауы бойынша уағдаласа алады.

15.13

6-баптың 4-тармағының мәтініне тәуелсіз мердігерлердің қызметтеріне қатысты сілтемені алып тастау арқылы өзгеріс енгізу қажет:

4. 1 және 3-тармақтардың ережелері кәсіпорынның жылжымайтын мүлкінен алынатын табысқа және тәуелсіз мердігерлердің қызметтерін көрсету үшін пайдаланылатын жылжымайтын мүліктен алынатын табысқа да қолданылады.

15.14

10-баптың 4-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

4. Егер дивидендтердің нақты иесі болып табылатын және Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын тұлға дивидендтер төлейтін компания резиденті болып табылатын басқа Договаривающиеся Мемлекетте кәсіпкерлік қызметті сол мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырса немесе осы басқа мемлекетте сол мемлекетте орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе және дивидендтер төленетін холдингтік қатысу үлесі осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен нақты байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

15.15

10-баптың 5-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

5. Егер Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын компания басқа Договаривающиеся Мемлекетте пайда немесе табыс алса, онда бұл басқа мемлекет компания төлейтін дивидендтерге қандай да бір салық сала алмайды. Бұған дивидендтер осы басқа мемлекеттің резидентіне төленетін немесе дивидендтер төленетін холдингтік қатысу үлесі осы басқа мемлекетте орналасқан тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен нақты байланысты болатын жағдайлар кірмейді. Сондай-ақ бұл мемлекет компанияның бөлінбеген пайдасына бөлінбеген пайда салығын сала алмайды, тіпті төленетін дивидендтер немесе бөлінбеген пайда толықтай немесе ішінара осы басқа мемлекетте туындайтын пайдадан немесе табыстан тұрса да.

15.16

11-баптың 4-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

4. Егер пайыздардың нақты иесі болып табылатын және Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын тұлға пайыздар туындайтын басқа Договаривающиеся Мемлекетте кәсіпкерлік қызметті сол мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырса немесе осы басқа мемлекетте сол мемлекетте орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе және пайыздар төленетін борыштық міндеттеме нақты түрде: а) осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен немесе b) 7-баптың 1-тармағының с тармақшасында көрсетілген кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайларда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

15.17

11-баптың 5-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

5. Егер төлеуші Договаривающиеся Мемлекеттің резиденті болса, пайыздар осы мемлекетте туындайды деп есептеледі. Алайда, егер пайыздарды төлейтін тұлғаның Договаривающиеся Мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, оның Договаривающиеся Мемлекетте пайыздар төленетін берешектің туындауына себеп болған тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және бұл пайыздар осындай тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе, онда бұл пайыздар тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан мемлекетте туындайды деп есептеледі.

15.18

12-баптың 4-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

4. Егер роялтидің нақты иесі болып табылатын және Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын тұлға роялти туындайтын басқа Договаривающиеся Мемлекетте кәсіпкерлік қызметті сол мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырса немесе осы басқа мемлекетте сол мемлекетте орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе және роялти төленетін құқық немесе мүлік нақты түрде: (a) осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен немесе (b) 7-баптың 1-тармағының с тармақшасында аталған кәсіпкерлік қызметпен байланысты болса, 1 және 2-тармақтардың ережелері қолданылмайды. Мұндай жағдайларда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

15.19

12-баптың 5-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

5. Егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болса, роялти осы Договаривающиеся Мемлекетте туындайды деп есептеледі. Алайда, егер роялтиді төлейтін тұлғаның Договаривающиеся Мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, оның Договаривающиеся Мемлекетте роялти төлеу міндеттемесінің туындауына себеп болған тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және бұл роялти осындай тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе, онда бұл роялти тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан мемлекетте туындайды деп есептеледі.

15.20

13-баптың 2-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

2. Кәсіпорынның басқа Договаривающиеся Мемлекетте иеленетін тұрақты мекемесіне тиесілі кәсіпорын мүлкінің бір бөлігін құрайтын жылжымалы мүлікті немесе Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резидентіне басқа Договаривающиеся Мемлекетте тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсету үшін берілген тұрақты базаға жататын жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге, оның ішінде осындай тұрақты мекемені (жеке немесе бүкіл кәсіпорынмен бірге) немесе осындай тұрақты базаны иеліктен шығарудан алынған өсімге осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

15.21

14-баптың күшін жою кезінде одан кейінгі баптарды қайта нөмірлеу қажеттілігі туралы мәселе елдердің келісіміне байланысты болады. Алайда, әдетте қолданылатын тәжірибеге сәйкес, бұл баптар қайта нөмірленеді немесе 14-бап ретінде қандай да бір қосымша бап белгіленеді.

15.22

Елдер 15-баптың атауын ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2000 жылғы редакциясында және ЭЫДҰ Үлгілік конвенцияларының кейінгі редакцияларында көзделгендей, мынадай атаумен ауыстыруды қалауы мүмкін: «ЖАЛДАМАЛЫ ЕҢБЕКТЕН АЛЫНАТЫН ТАБЫС». Бұл өзгеріс 14-баптың күшін жою әдеттегі жағдайда тәуелсіз мердігерлердің қызметтері және жалдамалы еңбек қызметтері ұғымдарын пайдаланудан бас тарту туралы саналы шешімді және 15-бап тек жалданып жұмыс істейтін тұлғалар көрсететін қызметтерге қатысты екенін мойындауды білдіреді деген негізге сүйенеді. Бұл ретте қызмет көрсетудің кез келген басқа түрлері 7-бапта немесе 16 және 17-баптар сияқты арнайы баптарда қарастырылады.

15.23

15-баптың 2-тармағының (с) тармақшасына «тұрақты база» ұғымына қатысты сілтемелерді алып тастау арқылы мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

(c) сыйақы жұмыс берушінің басқа мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесінің немесе тұрақты базасының есебінен төленбейді.

15.24

17-бапқа күшін жойған 14-бапқа қатысты сілтемелерді алып тастау және 7-бапқа сілтемелерді қосу мақсатында мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

(a) 17-баптың 1-тармағын төмендегідей редакцияда жазу:

1. 14, 7 және 15-баптардың ережелеріне қарамастан, Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті кәсіби өнер қайраткері, мысалы, театр, кино, радио немесе теледидар әртісі, музыкант немесе спортшы ретінде өзінің тиісті сапасында басқа Договаривающиеся Мемлекетте жүзеге асыратын жеке қызметінен алатын табысқа осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

(b) 17-баптың 2-тармағын төмендегідей редакцияда жазу:

2. Егер кәсіби өнер қайраткері немесе спортшы өзінің тиісті сапасында жүзеге асыратын жеке қызметінен алынатын табысты оның өзі емес, басқа тұлға алса, 7, 14 және 15-баптардың ережелеріне қарамастан, мұндай табысқа кәсіби өнер қайраткері немесе спортшы қызметін жүзеге асыратын Договаривающиеся Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

15.25

21-баптың 2-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

2. 1-тармақтың ережелері, 6-баптың 2-тармағында айқындалған жылжымайтын мүліктен алынатын табысты қоспағанда, егер мұндай табысты алушы Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резиденті бола отырып, басқа Договаривающиеся Мемлекетте кәсіпкерлік қызметті сол мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырса немесе осы басқа мемлекетте сол мемлекетте орналасқан тұрақты базадан тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсетсе және табыс төленетін құқық немесе мүлік осындай тұрақты мекемемен немесе осындай тұрақты базамен нақты байланысты болса, қолданылмайды. Бұл жағдайда мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 14-баптың ережелері қолданылады.

15.26

22-баптың 2-тармағына мынадай түзетулер енгізілуге тиіс:

2. Кәсіпорынның басқа Договаривающиеся Мемлекетте иеленетін тұрақты мекемесіне тиесілі кәсіпорын мүлкінің бір бөлігін құрайтын жылжымалы мүлік түріндегі капиталға немесе Договаривающиеся Мемлекеттердің бірінің резидентіне басқа Договаривающиеся Мемлекетте тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсету мақсатында берілген тұрақты базаға жататын жылжымалы мүлік түріндегі капиталға осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін.

    4-тармақ

16. 2017 жылы Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының жаңартылған нұсқасына 5-баптың өзгертілген 4-тармағын енгізу туралы шешім қабылдады. Енгізілген өзгерістер ЭЫДҰ/G20-ның 7-іс-қимыл бойынша қорытынды баяндамасының (Тұрақты мекеме мәртебесін жасанды түрде айналып өтудің алдын алу) ұсынымдарына негізделді. 4-тармақ оған енгізілген өзгерістер нәтижесінде 4-тармақта қамтылған қызметтің барлық түрлеріне олардың дайындық немесе көмекші сипатта болу шарты қолданылатындай етіп өзгертілді.

17. Біріккен Ұлттар Ұйымының Салық конвенциясының 5-бабының жаңа 4-тармағында (a) және (b) тармақшаларында бұрынғыдай «жеткізу» туралы сілтеме жоқ. «Жеткізу» сөзінің алынып тасталуы Комитет мүшелерінің көпшілігінің осы мақсатта пайдаланылатын «қойма» 1-тармақтың талаптары сақталған жағдайда тұрақты мекеме болып табылуға тиіс деген пікірін көрсетеді.

17.1 Ұсынылған мәтінмен ұқсастығын және оған берілген түсіндірменің жалпы өзектілігін ескере отырып, төменде алдымен екі Конвенцияға сәйкес 5-баптың 4-тармағының жалпы қағидаттары қарастырылады, содан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында «жеткізу» туралы сілтемелерді алып тастаудың практикалық маңызы қарастырылады.

18. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 4-тармағындағы өзгерістерді көрсететін ЭЫДҰ Түсіндірмесіне өзгерістер енгізілгеннен кейін, ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік түсіндірмесінде енді мыналар жазылған:

58. Осы тармақта 1-тармақта келтірілген жалпы анықтамадан ерекшеліктер болып саналатын және қызмет тұрақты орналасқан кеңсе арқылы жүзеге асырылғанына қарамастан, тұрақты мекеме болып табылмайтын кәсіпкерлік қызметтің кейбір түрлері тізбеленген. Осы тармақтың қорытынды бөлігінде бұл ерекшеліктердің тізбеленген қызмет түрлері дайындық немесе көмекші сипатта болған жағдайда ғана қолданылатыны айтылған. e) тармақшасы осы тармақта тікелей көрсетілмеген кез келген қызмет түріне (егер мұндай қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болса) қолданылатындықтан, осы тармақтың ережелері іс жүзінде 1-тармақта қамтылған тұрақты мекеме анықтамасының қолданылу аясын жалпы шектейді және осы тармақпен бірге қарастырылған кезде тұрақты мекеменің не екенін анықтауға мүмкіндік беретін неғұрлым іріктелген өлшемшартты қамтамасыз етеді. Бұл ережелер 1-тармақта қамтылған анықтаманы едәуір дәрежеде шектейді және жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет тек дайындық немесе көмекші сипатта болғандықтан, өзінің кең ауқымына қарамастан, тұрақты мекеме ретінде қарастырылмауға тиіс бірқатар тұрақты кәсіпкерлік қызмет орындарын осы анықтаманың қолданылу аясынан шығарады. Мұндай кәсіпкерлік қызмет орны кәсіпорынның өнімділігін арттыруға ықпал етуі мүмкін екені мойындалады, алайда оның көрсететін қызметтері нақты пайда алудан соншалықты алшақ болғандықтан, осы тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қандай да бір пайданы жатқызу қиынға соғады. Сонымен қатар, f) тармақшасында a)–e) тармақшаларында аталған қызмет түрлерінің бір тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнында үйлесуі, осы тармақтың қорытынды бөлігінде көрсетілген шарт сақталған жағдайда, яғни осындай үйлесудің нәтижесінде пайда болған тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнының жалпы қызметі дайындық немесе көмекші сипатта болған кезде, тұрақты мекеме болып саналмайтыны көзделген. Осылайша, 4-тармақтың ережелері кәсіпорынның басқа мемлекетте тек дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметті жүзеге асырған жағдайда, сол мемлекеттің оның қызметіне салық салуына жол бермеуге бағытталған. 4.1-тармақтың ережелері (төменде қараңыз) осы қағидатты толықтырады және тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнында жүзеге асырылатын қызметтің дайындық немесе көмекші сипаты сол кәсіпорынның немесе онымен тығыз байланысты кәсіпорындардың сол мемлекетте жүзеге асыратын біртұтас бизнестің құрамына кіретін қосымша функциялар болып табылатын өзге де қызмет түрлерін ескере отырып қарастырылуға тиіс екеніне кепілдік береді.

59. Дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет пен мұндай сипатқа ие емес қызметтің аражігін ажырату көбінесе қиынға соғады. Шешуші өлшемшарт тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнының қызметі өздігінен кәсіпорынның жалпы қызметінің елеулі әрі маңызды бөлігі болып табыла ма, жоқ па деген мәселе болып табылады. Әрбір жеке жағдай оның мән-жайлары бойынша қарастырылуға тиіс. Кез келген жағдайда, жалпы мақсаты бүкіл кәсіпорынның жалпы мақсатымен сәйкес келетін тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны дайындық немесе көмекші қызметті жүзеге асырмайды.

60. Жалпы ереже бойынша, дайындық сипаттағы қызмет дегеніміз – кәсіпорынның жалпы қызметінің елеулі әрі маңызды бөлігін құрайтын қызметті жүзеге асыруға дайындық ретінде жүргізілетін қызмет. Дайындық қызметі басқа қызметтің алдында жүзеге асырылатындықтан, ол көбінесе салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде орындалады, бұл мерзімнің ұзақтығы кәсіпорынның негізгі қызметінің сипатына байланысты айқындалады. Алайда бұл әрдайым осылай бола бермейді, өйткені белгілі бір жерде басқа жерде жүзеге асырылатын қызметке дайындық ретінде ұзақ уақыт бойы қызмет жүргізуге болады. Мысалы, егер құрылыс кәсіпорны өз қызметкерлерін бір жерде оқытып, содан кейін оларды басқа елдерде орналасқан шалғайдағы жұмыс алаңдарына жіберсе, бірінші жерде өткізілетін оқыту осы кәсіпорын үшін дайындық қызметі болып табылады. Екінші жағынан, көмекші сипаттағы қызмет, әдетте, кәсіпорынның жалпы қызметінің елеулі әрі маңызды бөлігін құрамай, оны қолдау мақсатында жүзеге асырылатын қызметке сәйкес келеді. Кәсіпорын активтерінің немесе қызметкерлерінің едәуір бөлігін пайдалануды талап ететін қызметтің көмекші сипатта болуы екіталай.

61. a)–e) тармақшалары кәсіпорынның өзі үшін жүзеге асырылатын қызметке қатысты. Осылайша, егер мұндай қызмет басқа кәсіпорындардың атынан сол бір тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнында жүзеге асырылса, тұрақты мекеме болады. Мысалы, өз өнімдерін немесе қызметтерін жарнамалау үшін кеңсесі бар кәсіпорын сол жерде басқа кәсіпорындардың атынан да жарнамамен айналысса, онда мұндай кеңсе оны ұстап отырған кәсіпорынның тұрақты мекемесі болып саналады.

62. a) тармақшасы кәсіпорынға тиесілі тауарларды немесе өнімдерді сақтау, көрсету немесе жеткізу үшін кәсіпорын пайдаланатын объектілерден тұратын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қатысты. Мұндай кәсіпкерлік қызмет орнында жүзеге асырылатын қызметтің дайындық немесе көмекші сипатта болатыны туралы мәселе кәсіпорынның жалпы іскерлік қызметін қамтитын факторларды ескере отырып шешілуге тиіс. Мысалы, егер R мемлекетінің кәсіпорны S мемлекетінде кәсіпорынға тиесілі және кәсіпорын S мемлекетінің сатып алушыларына Интернет арқылы сататын тауарларды сақтауға және жеткізуге арналған, көптеген қызметкерлер жұмыс істейтін өте үлкен қойманы ұстаса, онда 4-тармақ осы қоймаға қолданылмайды, өйткені кәсіпорынның сату/тарату қызметінің маңызды активі болып табылатын және көптеген қызметкерлерді қажет ететін осы қойма арқылы жүзеге асырылатын сақтау және жеткізу қызметі кәсіпорын қызметінің елеулі бөлігін құрайды, сондықтан дайындық немесе көмекші сипатта болмайды.

63. a) тармақшасы, мысалы, басқа мемлекеттегі кедендік тазарту кезінде жемістерді бақыланатын жағдайларда сақтау мақсатында ғана басқа мемлекетте арнайы газ жабдығы бар кеден қоймасын ұстайтын бір мемлекеттің жеміс экспорттаушысына қатысты қолданылады. Ол сондай-ақ кәсіпорын клиенттерге сататын машиналарға арналған қосалқы бөлшектерді клиенттерге жеткізу мақсатында ғана ұстайтын тұрақты кеңсені де қамтиды. Алайда, егер кәсіпорын клиенттерге осындай машиналарға арналған қосалқы бөлшектерді жеткізу үшін тұрақты кеңсе ұстап, сонымен қатар осы машиналарға техникалық қызмет көрсету немесе оларды жөндеу қызметтерін көрсетсе, 4-тармақ қолданылмайды, өйткені бұл a) тармақшасында айтылған жай жеткізу шегінен шығады және дайындық немесе көмекші қызмет болып табылмайды, себебі сатудан кейінгі мұндай қызмет кәсіпорынның өз клиенттеріне көрсететін қызметтерінің елеулі әрі маңызды бөлігін құрайды.

64. Ел аумағын кесіп өтетін кабельдер немесе құбырлар сияқты объектілерге қатысты тұрақты мекеме анықтамасын қолдануға байланысты мәселелер туындауы мүмкін. Мұндай объектілерді басқа кәсіпорындардың пайдалануынан олардың иесі немесе операторы алатын табыс 6-баптың 2-тармағына сәйкес жылжымайтын мүлік болып табылатын жағдайда, 6-баптың қолданылу аясына жататынынан бөлек, оларға a) тармақшасының қолданылатыны туралы мәселе туындауы мүмкін. Егер мұндай объектілер басқа кәсіпорындарға тиесілі мүлікті тасымалдау үшін пайдаланылса, кәсіпорын пайдаланатын объектінің иесі немесе операторы үшін тек осы кәсіпорынға тиесілі тауарларды немесе өнімдерді жеткізумен шектелетін a) тармақшасы қолданылмайды. e) тармақшасы да осы кәсіпорынға қатысты қолданылмайды, өйткені кабель немесе құбыр тек осы кәсіпорын үшін пайдаланылмайды және оны пайдалану осы кәсіпорын қызметінің сипатын ескере отырып, дайындық немесе көмекші сипатта болмайды. Алайда кәсіпорын ел аумағын кесіп өтетін кабельге немесе құбырға иелік етіп, оны тек өзіне тиесілі мүлікті тасымалдау мақсатында пайдаланса және мұндай тасымалдау осы кәсіпорынның қызметіне қатысты тек қосалқы сипатта болса, жағдай басқаша болады. Мысалы, мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорын ел аумағын кесіп өтетін құбырға иелік етіп, оны тек өз мұнайын басқа елде орналасқан өзінің мұнай өңдеу зауытына тасымалдау үшін пайдаланған жағдайда. Мұндай жағдайда a) тармақшасы қолданылады. Жеке мәселе – кабель немесе құбыр оны пайдаланатын оператордың клиенті үшін, яғни деректері, энергиясы немесе мүлкі бір жерден екінші жерге берілетін немесе тасымалданатын кәсіпорын үшін тұрақты мекеме бола ала ма деген мәселе. Мұндай жағдайда кәсіпорын кабель немесе құбыр операторы көрсететін беру немесе тасымалдау қызметтерін ғана алады және оның иелігінде кабель немесе құбыр болмайды. Соның салдарынан кабель немесе құбыр осы кәсіпорынның тұрақты мекемесі ретінде қарастырыла алмайды.

65. b) тармақшасы кәсіпорынға тиесілі тауарлар немесе өнімдер қорын ұстауға қатысты. Бұл тармақша кәсіпорынға тиесілі тауарлар немесе өнімдер қорын басқа тұлға сол тұлға басқаратын объектілерде сақтаған және кәсіпорынның мұндай объектілерді өз иелігінде ұстамаған жағдайларда қолданылмайды, өйткені қор сақталатын орын осы кәсіпорынның тұрақты мекемесі бола алмайды. Мысалы, егер S мемлекетіндегі логистикалық компания R мемлекетінің, өзімен тығыз байланысты емес кәсіпорнына тиесілі тауарларды немесе өнімдерді өзінің қоймасында тұрақты түрде сақтаса, онда қойма R мемлекеті кәсіпорнының иелігіндегі тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны болып табылмайды, сондықтан b) тармақшасы қолданылмайды. Алайда, егер осы кәсіпорынға онда сақталатын тауарларды немесе өнімдерді тексеру және оларға қызмет көрсету мақсатында қойманың жеке бір бөлігіне шектеусіз қол жеткізуге рұқсат берілсе, b) тармақшасы қолданылады және тұрақты мекеменің бар-жоғы осы қызметтің дайындық немесе көмекші сипатта болуына байланысты болады.

66. a) және b) тармақшаларын қолдану мақсатында сақтау немесе жеткізу тауарларды немесе өнімдерді сатқанға дейін немесе сатқаннан кейін жүзеге асырылатыны маңызды емес, бұл ретте тауарлар немесе өнімдер тиісті жерде болған кезеңде кәсіпорынға тиесілі болуға тиіс (мысалы, осы тармақшалар қоймада сақталатын кейбір тауарлар сатылып кеткеніне қарамастан, егер оларға меншік құқығы сатып алушыға жеткізілгеннен кейін немесе жеткізу кезінде ғана өтетін болса, қолданылуы мүмкін). a) және b) тармақшалары сондай-ақ объектінің немесе тауарлар не өнімдер қорының сақтау, көрсету және жеткізу мақсатында кез келген үйлесімде пайдаланылуы жағдайларын да қамтиды, өйткені тауарларды жеткізу үшін пайдаланылатын объектілер әрдайым дерлік осы тауарларды сақтау үшін де пайдаланылады, кем дегенде қысқа уақыт аралығында. a)–d) тармақшаларының мақсаттары үшін «тауарлар» және «өнімдер» сөздері материалдық мүлікке қатысты қолданылады және, мысалы, жылжымайтын мүлік пен деректерді қамтымайды (алайда бұл тармақшалар CD және DVD сияқты деректерді қамтитын материалдық өнімдерге қолданылады).

67. c) тармақшасы бір кәсіпорынға тиесілі тауарлар немесе өнімдер қорын екінші кәсіпорынның бірінші аталған кәсіпорынның атынан немесе оның есебінен өңдейтін жағдайды қамтиды. Алдыңғы тармақта түсіндірілгендей, кәсіпорынға тиесілі тауарлардың немесе өнімдердің болуы өздігінен осы тауарлар немесе өнімдер сақталатын тұрақты кеңсенің осы кәсіпорынның иелігінде екенін білдірмейді. Мысалы, егер R мемлекетінің кәсіпорны болып табылатын RCO-ға тиесілі тауарлар қоры S мемлекетінде орналасқан толлингтік өндірушіде осы өндірушінің өңдеуі үшін сақталса, онда RCO-ның иелігінде тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны болмайды және, тиісінше, қор сақталатын орын RCO-ның тұрақты мекемесі бола алмайды. Алайда, егер RCO-ға онда сақталатын тауарларды тексеру және оларға қызмет көрсету мақсатында толлингтік өндірушінің өндірістік қуаттарының жеке бір бөлігіне шектеусіз қол жеткізуге рұқсат берілсе, c) тармақшасы қолданылады және RCO-ның осы тауарлар қорына қызмет көрсетуі дайындық немесе көмекші қызмет болып табылатынын анықтау қажет болады. Егер RCO басқа кәсіпорындар өндірген өнімдерді ғана таратушы болса, бұл осылай болады, өйткені мұндай жағдайда басқа кәсіпорынның өңдеуі мақсатында тауарлар қорын жай ғана ұстау RCO-ның жалпы қызметінің елеулі әрі маңызды бөлігін құрамайды. Мұндай жағдайда, егер 4.1-тармақ қолданылмаса, 4-тармақ толлингтік өндіруші өңдеуге тиіс өз тауарларын сақтау мақсатында R мемлекетінің кәсіпорнының иелігінде болатын осындай тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қатысты тұрақты мекеменің жоқтығын көздейді.

68. d) тармақшасының бірінші бөлігі кәсіпорын үшін тауарларды немесе өнімдерді сатып алу мақсатында ғана пайдаланылатын үй-жайларға қатысты. Бұл ерекшелік тек осындай қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болған жағдайда ғана қолданылатындықтан, ол, әдетте, кәсіпорынның жалпы қызметі осы тауарларды сатудан тұратын және сатып алу кәсіпорын қызметіндегі негізгі функция болып табылатын кезде тауарларды немесе өнімдерді сатып алу үшін пайдаланылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қолданылмайды. Төмендегі мысалдар сатып алу қызметі жүзеге асырылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орындарына қатысты 4-тармақтың қолданылуын көрсетеді:

— 1-мысал: RCO – R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания, ол S мемлекетінде өндірілетін белгілі бір ауыл шаруашылығы өнімінің ірі сатып алушысы болып табылады және осы өнімді R мемлекетінен әртүрлі елдерде орналасқан дистрибьюторларға сатады. RCO S мемлекетінде сатып алу кеңсесін ұстайды. Осы кеңседе жұмыс істейтін қызметкерлер – осы өнім түрі бойынша арнайы білімі бар тәжірибелі сатып алушылар. Олар S мемлекетіндегі өндірушілерге барып, халықаралық стандарттарға сәйкес өнімнің түрі мен сапасын айқындайды (бұл арнайы дағдылар мен білімді талап ететін күрделі процесс), сондай-ақ RCO осы өнімді сатып алуы үшін әртүрлі үлгідегі (спот немесе форвардтық) шарттар жасасады. Бұл мысалда кеңсе арқылы жүзеге асырылатын қызметтің жалғыз түрі RCO үшін өнімді сатып алу болғанымен және ол d) тармақшасының қолданылу аясына кіргенімен, 4-тармақ қолданылмайды, сондықтан кеңсе тұрақты мекеме болып табылады, өйткені сатып алу функциясы RCO-ның жалпы қызметінің елеулі әрі маңызды бөлігін құрайды.

— 2-мысал: RCO – R мемлекетінің резиденті болып табылатын және бірқатар ірі дисконттық дүкендерді басқаратын компания. Ол екі жыл бойы S мемлекетінде жергілікті нарықты зерттеу және RCO-ға S мемлекетінде дүкендер ашуға мүмкіндік беретін өзгерістер енгізу мақсатында үкіметке лобби жасау үшін кеңсе ұстайды. Осы кезеңде RCO қызметкерлері кейде өз кеңсесіне қажетті шығыс материалдарын сатып алады. Бұл мысалда 4-тармақ қолданылады, өйткені f) тармақшасы кеңсе арқылы жүзеге асырылатын қызметке қолданылады (себебі егер кеңседе жүзеге асырылатын қызметтің әрқайсысы жеке-дара қызметтің жалғыз түрі болған жағдайда, сатып алу, зерттеу және лоббилеу қызметтеріне d) және e) тармақшалары қолданылар еді), ал кеңсенің жалпы қызметі дайындық сипатта болады.

69. d) тармақшасының екінші бөлігі кәсіпорын үшін ақпарат жинау мақсатында ғана пайдаланылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қатысты. Кәсіпорынға белгілі бір мемлекетте өзінің негізгі кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыру немесе оны жүзеге асыру тәсілі туралы шешім қабылдағанға дейін ақпарат жинау жиі қажет болады. Егер кәсіпорын мұны осы мемлекетте тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын ұстамай жүзеге асырса, онда d) тармақшасының қолданылмайтыны анық. Алайда, егер тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны тек осы мақсатта ұсталса, d) тармақшасының маңызы болады және ақпарат жинау дайындық немесе көмекші қызмет шегінен шығатынын анықтау қажет. Мысалы, егер инвестициялық қор осы мемлекеттегі ықтимал инвестициялық мүмкіндіктер туралы ақпарат жинау мақсатында ғана мемлекетте кеңсе ашса, осы кеңсе арқылы ақпарат жинау дайындық қызметі болып табылады. Осындай қорытындыға белгілі бір нарықтағы тәуекелдер туралы, мысалы, статистикалық деректер жинау мақсатында ғана мемлекетте кеңсе ашатын сақтандыру кәсіпорнына және жарнамалық қызметтің ешбір түрін жүзеге асырмай, ықтимал жаңалық материалдары туралы ақпарат жинау мақсатында ғана мемлекетте құрылған газет бюросына қатысты да келуге болады: екі жағдайда да ақпарат жинау дайындық қызметі болып табылады.

70. e) тармақшасы кәсіпорын үшін a)–d) тармақшаларында тікелей көрсетілмеген кез келген қызметті жүзеге асыру үшін ғана пайдаланылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнына қолданылады; егер мұндай қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болса, онда осы кәсіпкерлік қызмет орны тұрақты мекеме болып саналмайды. Осы тармақшаның тұжырымдамасы осы тармақ қолданылуы мүмкін қызмет түрлерінің толық тізбесін жасауды талап етпейді, ал a)–d) тармақшаларында келтірілген мысалдар осы тармақтың қолданылу аясына жататын қызмет түрлерінің тек жалпы мысалдары болып табылады, өйткені олар көбінесе дайындық немесе көмекші сипатта болады.

71. d) тармақшасының қолданылу аясына жататын кәсіпкерлік қызмет орындарының мысалдарына, егер мұндай қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болса, тек жарнама жасау, ақпарат беру, ғылыми зерттеулер жүргізу немесе патентке не ноу-хауға қызмет көрсету мақсатында пайдаланылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орындары жатады. Алайда, егер ақпарат беру үшін пайдаланылатын тұрақты кеңсе ақпарат берумен ғана шектелмей, жеке клиенттің мақсаттары үшін арнайы әзірленген жоспарларды және т.б. ұсынса, 4-тармақ қолданылмайды. Егер зерттеу мекемесі өндіріспен айналысса да, 4-тармақ қолданылмайды. Сол сияқты, егер кәсіпорынның мақсаты патенттер мен ноу-хауға қызмет көрсету болса, мұндай қызметті жүзеге асыратын осы кәсіпорынның тұрақты кеңсесі 4-тармақтың артықшылықтарын пайдалана алмайды. Кәсіпорынды немесе тіпті кәсіпорынның не кәсіпорындар тобының бір бөлігін басқару функциясын орындайтын тұрақты кеңсе дайындық немесе көмекші қызметті жүзеге асырады деп қарастырылмайды, өйткені мұндай басқару қызметі осы деңгейден асып түседі. Егер халықаралық маңызы бар кәсіпорын өзінің еншілес кәсіпорындары, тұрақты мекемелері, агенттері немесе лицензиаттары орналасқан мемлекетте кәсіпорынның тиісті өңірде орналасқан барлық бөлімшелеріне қатысты қадағалау және үйлестіру функцияларын орындайтын «басқару бөлімшесі» деп аталатын құрылымды құрса, e) тармақшасы мұндай «басқару бөлімшесіне» қолданылмайды, өйткені кәсіпорынды басқару функциясы, тіпті ол концерн қызметінің белгілі бір саласын ғана қамтыса да, кәсіпорынның іскерлік операцияларының елеулі бөлігін құрайды және сондықтан 4-тармақтың мағынасында ешбір жағдайда дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет ретінде қарастырыла алмайды.

72. Сонымен қатар, егер тауарларды бүкіл әлем бойынша сататын кәсіпорын қандай да бір мемлекетте өкілдік ашса және осы өкілдікте жұмыс істейтін қызметкерлер, әдетте, шарттар жасаспаса немесе шарттар жасасуға әкелетін негізгі рөл атқармаса да (мысалы, осы шарттар қамтитын өнімнің түріне, сапасына немесе санына қатысты шешімдер қабылдауға қатысу арқылы), сол мемлекеттегі сатып алушыларға тауарларды сату шарттарының маңызды бөліктерін келісуге белсенді түрде қатысса, мұндай қызмет әдетте кәсіпорынның іскерлік операцияларының елеулі бөлігін құрайды және 4-тармақтың e) тармақшасының мағынасында дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет ретінде қарастырылмауға тиіс. Осылайша, 1-тармақтың шарттары сақталған жағдайда, мұндай бөлімше тұрақты мекеме болып табылады.

73. Жоғарыда 58-тармақта айтылғандай, 4-тармақтың жобасында дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметті жүзеге асыратын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орындарына қатысты 1-тармақтың жалпы анықтамасынан ерекшеліктер көзделген. Осылайша, f) тармақшасына сәйкес, бір тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнында a)–e) тармақшаларында аталған қызмет түрлерінің кез келгенінің үйлесуі өздігінен тұрақты мекеменің бар екенін білдірмейді. Мұндай тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнының жиынтық қызметі тек дайындық немесе көмекші сипатта болғанға дейін тұрақты мекеме бар деп есептелмеуге тиіс. Мұндай үйлесімдер қатаң қағидалар бойынша емес, нақты мән-жайлар ескеріле отырып қарастырылуға тиіс.

74. Егер фрагментацияға қарсы 4.1-тармақтың ережелері қолданылмаса (төменде қараңыз), f) тармақшасы кәсіпорынның a)–e) тармақшалары қолданылатын бірнеше тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны болған жағдайда маңызды болмайды, өйткені мұндай жағдайда тұрақты мекеменің бар-жоғын анықтау үшін әрбір кәсіпкерлік қызмет орны жеке және оқшау қарастырылуға тиіс.

75. 4-тармақ қолданылатын тұрақты кәсіпкерлік қызмет орындары осы орындар арқылы жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет осы тармақта көрсетілген қызметпен шектелгенге дейін тұрақты мекеме болып табылмайды. Бұл кәсіпкерлік қызмет орындарын құру және олардың жұмыс істеуі үшін қажетті шарттарды сол орындарға жауапты тұлғалар жасасқан жағдайда да осылай болады. Мұндай қызметкерлердің осы шарттарды жасасуы 5-тармаққа сәйкес кәсіпорынның тұрақты мекемесінің болуын білдірмейді, егер осы шарттарды жасасу 4-тармақтың талаптарына сәйкес келсе (төменде 33-тармақты қараңыз). Мысал ретінде дайындық немесе көмекші сипаттағы зерттеу қызметі жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет орнының басшысы осы жерде жүзеге асырылатын қызмет шеңберінде аталған кәсіпкерлік қызмет орнын құру және оның жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қажетті шарттарды жасасатын жағдайды келтіруге болады.

76. Егер 4-тармаққа сәйкес тұрақты кәсіпкерлік қызмет орны тұрақты мекеме болып саналмаса, онда бұл ерекшелік кәсіпорынның осы жерде қызметін тоқтатуы кезінде кәсіпкерлік қызмет орнының коммерциялық мүлкінің бір бөлігі болып табылатын жылжымалы мүлікті иеліктен шығаруға да қолданылады (жоғарыдағы 11-тармақты және 13-баптың 2-тармағын қараңыз). Мысалы, егер жәрмеңке немесе съезд кезінде тауарларды көрсету a) және b) тармақшаларына сәйкес ерекшелікке жатса, онда жәрмеңке немесе съезд аяқталғаннан кейін осы тауарларды сату e) тармақшасының аясына кіреді, өйткені мұндай сату тек көмекші қызмет болып табылады. Әрине, бұл ерекшелік жәрмеңкеде немесе съезде нақты көрсетілмеген тауарларды сатуға қолданылмайды.

77. Егер кәсіпорын 4-тармақта көзделген қызметті жүзеге асыру үшін пайдаланатын тұрақты кеңсе дайындық немесе көмекші қызмет шегінен шығатын басқа қызмет үшін де пайдаланылатындықтан, 4-тармақ қолданылмаса, онда мұндай кәсіпкерлік қызмет орны кәсіпорынның бірыңғай тұрақты мекемесі болып табылады және екі қызмет түріне де қатысты тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда осы тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте салық салуға жатқызылуы мүмкін.

19. Комитет кейбір мүшелердің пікірінше, 4-тармақтың қолданылу аясы тым кең екенін және проблемалар туғызатынын (жоғарыдағы 18-тармақты, онда ЭЫДҰ Түсіндірмесінің 21.1-тармағы келтірілгенін қараңыз) атап өтті. Дамушы елдер үшін мұндай проблемаларды шешу әкімшілік әлеуеттің болмауына байланысты ерекше қиын болуы мүмкін. Осындай алаңдаушылықтары бар елдер осы тармақты толығымен алып тастау мүмкіндігін қарастыра алады. Осы тармақтың қолданылу аясын шектеуді қалайтын мемлекеттер қарастыра алатын тағы бір нұсқа – қолданылу аясы тым кең деп есептелуі мүмкін тармақшаларды, атап айтқанда, мүшелер атап өткен e) және f) тармақшаларын алып тастау.

Алайда, келісім бойынша келіссөздер жүргізетін тараптар қалған тармақтың қолданылуы дайындық немесе көмекші сипат талабымен шектелетініне көз жеткізуге тиіс, осылайша бұл тармақ 1-тармақтағы тұрақты мекеме ұғымынан кәсіпорын жүзеге асыратын басқа қызметпен салыстырғанда маңызы жоқ немесе өте аз маңызы бар қызметті ғана алып тастауға мүмкіндік береді.

19.1 Сондай-ақ кейбір мемлекеттер 4-тармақта көрсетілген қызметтің өзінің табиғаты бойынша дайындық немесе көмекші сипатта болады деп есептеуі мүмкін және осы ерекшеліктерді тиісінше пайдаланбауға қатысты кез келген алаңдаушылық 4.1-тармақтың ережелерімен жойылатындықтан, мұндай қызметке дайындық немесе көмекші сипатта болу шарты қолданылмауға тиіс деген пікірді ұстануы мүмкін екені атап өтілді. Осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер 4-тармаққа мынадай өзгерістер енгізе алады (сондай-ақ төмендегі a)–d) тармақшаларында тізбеленген қызметтің кейбір түрлеріне, егер олар e) тармақшасындағы дайындық немесе көмекші сипат талабына бағынуға тиіс деп есептесе, оларды алып тастауға келісуі мүмкін):

4. Осы баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, «тұрақты мекеме» термині мыналарды қамтымайды деп есептеледі:

(a) Кәсіпорынға тиесілі тауарларды немесе өнімдерді сақтау немесе көрсету мақсатында ғана үй-жайларды пайдалану;

(b) Кәсіпорынға тиесілі тауарлар немесе өнімдер қорын тек сақтау немесе көрсету мақсатында ұстау;

(c) Кәсіпорынға тиесілі тауарлар немесе өнімдер қорын басқа кәсіпорынның өңдеуі мақсатында ғана ұстау;

(d) Кәсіпорын үшін тауарларды немесе өнімдерді сатып алу немесе ақпарат жинау мақсатында ғана тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын ұстау;

(e) Кәсіпорын үшін кез келген басқа дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметті жүзеге асыру мақсатында ғана тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын ұстау; немесе

(f) Осы үйлесудің нәтижесінде кәсіпорынның тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнының жалпы қызметі дайындық немесе көмекші сипатта болу шартымен, (a)–(e) тармақшаларында аталған қызмет түрлерінің кез келген үйлесімін жүзеге асыру мақсатында ғана тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын ұстау.

20. Жоғарыда атап өтілгендей, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан айырмашылығы, (a) және (b) тармақшаларының ешқайсысында «жеткізу» туралы айтылмайды. «Тауарларды жеткізу» үшін объектілерді пайдалануды тұрақты мекеменің құрылуына әкелетін қызмет деп санау керек пе деген мәселе егжей-тегжейлі талқылаулардың нысанасы болды. 1997 жылы жүргізілген зерттеу дамушы елдер жасасқан салық келісімдерінің шамамен 75 пайызы 4-тармақтың (a) және (b) тармақшаларындағы ерекшеліктер тізбесінде «тауарларды жеткізу» деген сөз тіркесін қамтитынын көрсетті. Дегенмен кейбір елдер бұл тұжырымның Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында болмауын оның ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан өзгешеленетін маңызды тұсы деп санайды және тауарларды дереу жеткізуге арналған қорлардың болуы өнімді сатуға, тиісінше, қабылдаушы елде пайда алуға ықпал етеді деп есептейді.

21. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын қайта қарау барысында Комитет екі Үлгілік конвенция арасындағы қолданыстағы айырмашылықты сақтап қалу туралы шешім қабылдады, алайда тауарларды жеткізуді тұрақты мекеменің құрылуына әкелетін қызмет ретінде қарастырғанның өзінде, мұндай қызметке, ең ықтимал жағдайда, тек шамалы ғана табыс жатқызылуы мүмкін екенін атап өтті. Салық органдары бұл мәселені терең зерттемей, осы қызметке тым көп табыс жатқызатын жағдай туындауы мүмкін, бұл ұзаққа созылатын сот талқылауына және салық келісімдерінің біркелкі қолданылмауына әкеледі. Сондықтан Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында «жеткізу» сөзі болмағанына қарамастан, мемлекеттер екіжақты салық келісімдерін жасасу кезінде осы тәсілдердің кез келгенін пайдаланудың практикалық нәтижелерін айқындау мақсатында екі көзқарасты да қарастыруды қалауы мүмкін.

4.1-тармақ

21.1 2017 жылы Комитет 5-бапқа жаңа 4.1-тармақ енгізу туралы шешім қабылдады. Жаңа 4.1-тармақ ЭЫДҰ/G20-ның 7-іс-қимыл бойынша қорытынды баяндамасында (Тұрақты мекеме мәртебесін жасанды түрде айналып өтудің алдын алу) ЭЫДҰ-ның Үлгілік салық конвенциясы үшін ұсынылған фрагментацияға қарсы қағиданы білдіреді. Осы жаңа тармақтың мақсаты – 5-баптың 4-тармағында көзделген қызметтің нақты түрлеріне қатысты ерекшеліктерге құқық алу үшін кәсіпорын қызметін кәсіпорынның ішінде де, сондай-ақ өзара тығыз байланысты кәсіпорындар арасында да бөлшектеудің алдын алу. Қорытынды баяндамада сондай-ақ кәсіпорын немесе өзара тығыз байланысты кәсіпорындар тобы 4-тармақта қамтылған дайындық немесе көмекші қызмет қағидасын біртұтас іскерлік операцияны бірнеше шағын операцияға бөлу арқылы айналып өтуге тырысатын жағдайларда 4.1-тармақты қолдану жөніндегі ұсынымдар қамтылған жаңа түсіндірме де бар. ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы жаңа түсіндірмесінде мыналар келтірілген:

79. […] 4.1-тармаққа сәйкес, егер осы жерде жүзеге асырылатын қызмет және сол кәсіпорынның немесе өзара тығыз байланысты кәсіпорындардың сол жерде немесе сол мемлекеттегі басқа жерде жүзеге асыратын өзге де қызметі біртұтас іскерлік операцияның бөлігі болып табылатын өзара толықтырушы функцияларды білдірсе, онда 4-тармақта көзделген ерекшеліктер, өзге жағдайларда тұрақты мекеме болып табылатын кәсіпкерлік қызметке қолданылмайды. Алайда 4.1-тармақты қолдану үшін қызмет жүзеге асырылатын орындардың кем дегенде біреуі тұрақты мекеме болуға тиіс немесе, егер олай болмаса, тиісті қызмет түрлерінің үйлесуі нәтижесінде пайда болған жалпы қызмет жай ғана дайындық немесе көмекші сипат шегінен шығуға тиіс.

80. [9]-тармақтың ережелері бір кәсіпорынның екінші кәсіпорынға қатысты өзара тығыз байланысты кәсіпорын болып табылатынын анықтау үшін қолданылады (төмендегі 119–121-тармақтарды қараңыз).

81. Төмендегі мысалдар 4.1-тармақтың қолданылуын көрсетеді:

— А мысалы: RCO – R мемлекетінің резиденті болып табылатын банк, оның S мемлекетінде тұрақты мекеме болып табылатын бірнеше филиалы бар. Сондай-ақ оның S мемлекетінде әртүрлі филиалдарға кредит алуға өтінім берген клиенттер ұсынған ақпаратты тексерумен айналысатын бірнеше қызметкері бар жеке кеңсесі де бар. Осы қызметкерлер жүргізген тексерулердің нәтижелері R мемлекетінде орналасқан RCO бас кеңсесіне жіберіледі, онда басқа қызметкерлер кредит алуға өтінімдерде қамтылған ақпаратты талдайды және кредит беру туралы шешім қабылданатын филиалдарға есептер ұсынады. Бұл жағдайда 4-тармақта көзделген ерекшеліктер кеңсеге қолданылмайды, өйткені басқа орын (яғни кредит алуға өтінімдер берілетін басқа филиалдардың кез келгені) RCO-ның S мемлекетіндегі тұрақты мекемесі болып табылады, ал RCO-ның кеңседе және тиісті филиалда жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметі біртұтас іскерлік операцияның (яғни S мемлекетіндегі клиенттерге кредит беру) бөлігі болып табылатын өзара толықтырушы функцияларды білдіреді.

— B мысалы: RCO – тұрмыстық техника өндіретін және сататын R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания. S мемлекетінің резиденті болып табылатын және RCO-ның 100 пайыз еншілес компаниясы саналатын SCO компаниясының RCO-дан сатып алынған тұрмыстық техниканы сататын дүкені бар. RCO-ның сондай-ақ S мемлекетінде SCO-ға тиесілі дүкенде көрсетілген тауарлармен бірдей бірнеше ірі тауар сақталатын шағын қоймасы бар. Клиент SCO-дан осындай ірі тауарды сатып алған кезде, SCO қызметкерлері қоймаға барып, тауарды клиентке жеткізгенге дейін оны өз иелігіне алады; тауарға меншік құқығы RCO-дан SCO-ға тауар қоймадан шыққаннан кейін ғана өтеді. Бұл жағдайда 4.1-тармақ қоймаға қатысты 4-тармақта көзделген ерекшеліктерді қолдануға мүмкіндік бермейді, сондықтан қоймаға 4-тармақтың, атап айтқанда оның 4 a) тармақшасының қолданылатынын анықтау қажеттілігі жоқ. 4.1-тармақты қолдану шарттары орындалған, өйткені:

— SCO және RCO өзара тығыз байланысты кәсіпорындар болып табылады;

— SCO дүкені SCO-ның тұрақты мекемесі болып табылады (тұрақты мекеменің анықтамасы бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті екінші мемлекетте тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын пайдаланатын немесе иеленетін жағдайлармен шектелмейді; ол сондай-ақ бір мемлекеттің кәсіпорны сол мемлекеттің өзінде тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын пайдаланатын немесе иеленетін жағдайларға да қолданылады); және

— RCO-ның өз қоймасында және SCO-ның өз дүкенінде жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметі біртұтас іскерлік операцияның бөлігі болып табылатын өзара толықтырушы функцияларды білдіреді (яғни тауарларды бір жерде сақтау, оларды сол мемлекеттегі басқа орын арқылы сату нәтижесінде туындайтын міндеттемелер шеңберінде жеткізу мақсатында жүзеге асырылады).

    5-тармақ

22. 2017 жылы Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының жаңартылған нұсқасына 5-баптың 5 және 7-тармақтарын өзгерту туралы шешім қабылдады. Жаңа тармақтар комиссиялық келісімдер мен осыған ұқсас стратегияларды пайдалану арқылы Тұрақты өкілдік (ТӨ) мәртебесінен жасанды түрде жалтаруға қатысты. БҰҰ Үлгілік конвенциясына және оған тиісті түсіндірмеге енгізілген бұл өзгерістер Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ)/Үлкен жиырмалықтың 7-іс-қимыл жөніндегі Қорытынды баяндамасында (Тұрақты өкілдік мәртебесінен жасанды түрде жалтарудың алдын алу) қамтылған ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына қатысты ұсынымдарға сәйкес келеді.

22.1 Егер қандай да бір тұлға мемлекеттің аумағында кәсіпорынның мүддесі үшін әрекет етіп, оның қызметі кәсіпорынның осы мемлекеттің экономикалық өмірімен тығыз байланысты болуына әкеп соқса, онда кәсіпорын 1-тармаққа сәйкес осы мемлекетте тұрақты қызмет орны болмаса да, осы мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп танылуы тиіс екендігі жалпыға бірдей қабылданған. 5-тармақта бұл мақсатқа тұлға тәуелді агент деп аталатын тұлға болып, кәсіпорынның атынан (a) немесе (b) тармақшаларында көрсетілген қызметті жүзеге асырған жағдайда тұрақты өкілдіктің бар екенін тану арқылы қол жеткізіледі.

22.2 (a) тармақшасы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының мәніне сәйкес келеді және егер кәсіпорынның атынан кәсіпорын мүлкіне меншік құқығын беру немесе оны пайдалану құқығын беру туралы не осы кәсіпорынның қызметтер көрсетуі туралы шарттарды әдетте жасайтын тұлға кәсіпорын үшін мемлекетпен (немесе осындай шарттарды жасасуға әдетте негізгі рөл атқаратын жағдайда) жеткілікті дәрежеде тығыз байланыс қалыптастырса, онда мұндай кәсіпорынның осы мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп есептеу орынды деген тұжырымға негізделеді. Тауар қорын ұстауға қатысты (b) тармақшасының шарты төменде қарастырылады.

23. (a) тармақшасына қатысты, жалдамалы агент тұрақты өкілдіктің бар деп танылуына тек оның өкілеттіктері жекелеген жағдайларда ғана емес, бірнеше рет пайдаланылған жағдайда ғана негіз болады. ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Конвенциясына түсіндірмеде төмендегілер келтірілген:

84. 5-тармақты қолдану үшін төмендегі барлық шарттар орындалуы тиіс:

— тұлға Уағдаласушы мемлекетте кәсіпорынның атынан әрекет етеді;

— бұл ретте аталған тұлға әдетте шарттар жасасады немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді әдетте атқарады; және

— бұл шарттар не кәсіпорынның атынан жасалады, не осы кәсіпорынға тиесілі немесе кәсіпорынның пайдалануға құқығы бар мүлікке меншік құқығын беру немесе оны пайдалану құқығын беру туралы, не осы кәсіпорынның қызметтер көрсетуі туралы жасалады.

85. Алайда, осы шарттар орындалғанның өзінде, егер тұлғаның кәсіпорын атынан жүзеге асыратын қызметі 6-тармақта көзделген тәуелсіз агентке қатысты ерекшелікке жататын болса немесе 4-тармақта аталған қызметпен ғана шектелсе, 5-тармақ қолданылмайды. Мұндай қызмет, егер тұрақты кеңсе орналасқан орын арқылы жүзеге асырылса, тұрақты өкілдікті құрмайтын болып есептеледі. Бұл соңғы ерекшелік 4-тармаққа сәйкес дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметті жүзеге асыру мақсатында ғана тұрақты кеңсе орналасқан орынды ұстау тұрақты өкілдіктің пайда болуына әкелмейтіндіктен, қызметі осындай мақсаттармен ғана шектелетін тұлға да тұрақты өкілдік құрмауы тиіс деген түсінікпен негізделеді. Мысалы, егер тұлға кәсіпорын үшін тек сатып алу жөніндегі агент ретінде әрекет етсе және осы кәсіпорынның атынан сатып алу-сату шарттарын әдетте жасаса, онда мұндай тұлға кәсіпорынға тәуелсіз болмаса да, егер бұл қызмет дайындық немесе көмекші сипатта болса, 5-тармақ қолданылмайды (жоғарыдағы 68-тармақты қараңыз).

86. Егер тұлға тиісті мемлекетте кәсіпорынды белгілі бір дәрежеде кәсіпкерлік қызметке тартса, онда ол осы мемлекеттің аумағында кәсіпорынның атынан әрекет етеді. Бұл, мысалы, агент принципалдың атынан әрекет еткенде, серіктес серіктестіктің атынан әрекет еткенде, директор компанияның атынан әрекет еткенде немесе қызметкер жұмыс берушінің атынан әрекет еткенде орын алады. Егер кәсіпорын осы тұлға жасаған әрекеттердің нәтижесінде тікелей немесе жанама түрде қозғалмаса, онда тұлға кәсіпорынның атынан әрекет етеді деп айтуға болмайды. 83-тармақта көрсетілгендей, кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлға компания болуы мүмкін; мұндай жағдайда осы компания қызметкерлері мен директорларының әрекеттері осы компанияның кәсіпорынның атынан әрекет ететін-етпейтінін және қандай дәрежеде әрекет ететінін анықтау мақсатында бірге қарастырылады.

87. «Шарттар жасайды» деген тіркес шарттарды реттейтін тиісті заңнамаға сәйкес шарт белгілі бір тұлға жасады деп есептелетін жағдайларға қатысты қолданылады. Шарт оның талаптары бойынша белсенді келіссөздер жүргізілмей-ақ жасалуы мүмкін; мысалы, тиісті заңнамада тұлға кәсіпорынның атынан үшінші тұлғаның осы кәсіпорынмен стандартты шарт жасасу туралы ұсынысын қабылдауы нәтижесінде шарт жасалады деп көзделген жағдайда осылай болады. Бұдан басқа, тиісті заңнамаға сәйкес, шарт оған мемлекеттің аумағынан тыс жерде қол қойылғанына қарамастан, қандай да бір мемлекеттің аумағында жасалуы мүмкін; мысалы, егер шарт кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлғаның үшінші тұлға жасаған шарт жасасу туралы ұсынысты қабылдауы нәтижесінде жасалса, шартқа осы мемлекеттің аумағынан тыс жерде қол қойылғаны маңызды емес. Сонымен қатар, егер тұлға қандай да бір мемлекетте шарттың барлық элементтері мен егжей-тегжейлерін кәсіпорын үшін міндетті болатындай етіп келіссе, онда шартқа осы мемлекеттің аумағынан тыс жерде басқа тұлға қол қойғанына қарамастан, ол осы мемлекетте шарт жасасты деп есептелуі мүмкін.

88. «Немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттарды жасасуға әкелетін негізгі рөлді әдетте атқарады» деген сөз тіркесі шарттың жасалуы тұлғаның Уағдаласушы мемлекетте кәсіпорынның атынан жүзеге асыратын әрекеттерінен тікелей туындайтын жағдайларға қатысты қолданылады, тіпті тиісті заңнамаға сәйкес шартты осы мемлекеттің аумағында осы тұлға жасамаса да. «Шарттар жасайды» деген сөз тіркесі шарттық құқыққа негізделген салыстырмалы түрде белгілі бір өлшем болып табылғанымен, шарттың жасалуы тиісті шарттық құқық нормаларына сәйкес осы мемлекеттің аумағынан тыс жерде орын алатынына қарамастан, шарттың жасалуы осы мемлекетте жүзеге асырылатын қызметтің тікелей нәтижесі болып табылатын жағдайларды қамту үшін материалдық-құқықтық қызметке бағдарланған өлшеммен толықтыру қажет деп танылды. Бұл сөз тіркесі 5-тармақтың объектісі мен мақсаты тұрғысынан түсіндірілуі тиіс. Аталған тармақ кәсіпорынның атынан мемлекетте жүзеге асырылатын қызмет шетелдік кәсіпорын жасасуға тиіс шарттарды тұрақты түрде жасасуға бағытталған жағдайларды, яғни бұл тұлға кәсіпорынның сауда агенті ретінде әрекет ететін жағдайларды қамтуға арналған. Сондықтан шарттың жасалуына әкелген негізгі рөл, әдетте, үшінші тұлғаны кәсіпорынмен шарт жасасуға көндірген тұлғаның әрекеттерімен байланысты болады. «Кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттар» деген сөздер, егер осындай негізгі рөл осы мемлекетте орындалса, онда бұл тұлғаның әрекеттері 5-тармақтың қолданылу аясына жататынын түсіндіреді, тіпті шарттар ресми түрде осы мемлекетте жасалмаса да. Мысалы, шарттар әдетте мемлекеттен тыс жерде қаралып, мақұлданатын, алайда мұндай қарау олардың негізгі аспектілерінің өзгеруіне әкелмейтін жағдайлар.

89. Осылайша, «кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттарды жасасуда негізгі рөлді әдетте атқарады» деген сөз тіркесі, мысалы, тұлға тапсырыстарды сұратып, қабылдайтын (бірақ оларды ресми түрде рәсімдемейтін) және бұл тапсырыстар тауарлар кәсіпорынға тиесілі болатын қоймадан тікелей жөнелтілетін жағдайларға қатысты қолданылады. Бұл ретте кәсіпорын әдетте осындай мәмілелерді мақұлдайды. Алайда бұл ереже тұлға кәсіпорынның тауарларын немесе қызметтерін жарнамалап, ілгерілетумен ғана айналысатын және мұндай қызмет шарттардың жасалуына тікелей әкелмейтін жағдайларға қолданылмайды. Мысалы, егер фармацевтикалық кәсіпорынның өкілдері осы кәсіпорын өндіретін дәрілік заттарды белсенді түрде жарнамалап, дәрігерлермен байланыс орнатса, ал дәрігерлер кейіннен осы дәрілік заттарды тағайындаса, онда мұндай маркетингтік қызмет дәрігерлер мен кәсіпорын арасында шарттардың жасалуына тікелей әкелмейді. Сондықтан осы маркетингтік қызмет нәтижесінде дәрілік заттардың сатылымы айтарлықтай өсуі мүмкін болғанына қарамастан, аталған тармақ қолданылмайды.

90. Төменде 5-тармақтың қолданылуын түсіндіретін тағы бір мысал келтірілген. RCO компаниясы R мемлекетінде тіркелген және әртүрлі тауарлар мен қызметтерді өзінің веб-сайттары арқылы бүкіл әлем бойынша таратады. S мемлекетінде резидент болып табылатын SCO компаниясы RCO компаниясының еншілес компаниясы болып табылады. SCO қызметкерлері ірі ұйымдарды RCO өнімдері мен қызметтерін сатып алуға көндіру мақсатында электрондық хаттар жібереді, телефон арқылы қоңырау шалады немесе оларға барады, сондықтан S мемлекетіндегі ірі клиенттермен жұмыс істеуге жауап береді; еңбекақысының бір бөлігі RCO компаниясының осы клиенттерден алатын кірісіне байланысты болатын SCO қызметкерлері өздерінің іскерлік қарым-қатынас орнату дағдыларын пайдалана отырып, клиенттердің қажеттіліктерін алдын ала болжауға және оларды RCO ұсынатын өнімдер мен қызметтерді сатып алуға көндіруге тырысады. SCO қызметкері осындай клиенттердің бірін белгілі бір мөлшердегі тауарларды немесе қызметтерді сатып алуға көндірген кезде, ол осы мөлшер үшін төленуге тиіс бағаны атайды, тауарлар немесе қызметтер RCO тарапынан ұсынылмас бұрын RCO компаниясымен онлайн режимінде шарт жасасу қажет екенін көрсетеді және RCO шарттарының стандартты талаптарын, соның ішінде қызметкер өзгертуге құқылы емес RCO қолданатын тіркелген баға құрылымын түсіндіреді. Кейіннен клиент қызметкермен талқыланған тауарлар немесе қызметтер көлеміне және қызметкер ұсынған баға құрылымына сәйкес осы шартты онлайн режимінде жасасады. Бұл мысалда SCO қызметкерлері клиент пен RCO арасындағы шарттың жасалуында негізгі рөл атқарады және мұндай шарттар кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз тұрақты түрде жасалады. SCO қызметкерлерінің шарт талаптарын өзгертуге құқығының болмауы шарттардың жасалуы олардың кәсіпорынның атынан жүзеге асырған қызметінің тікелей нәтижесі болып табылмайды дегенді білдірмейді, өйткені қызметкерлер клиентті осы стандартты талаптарды қабылдауға көндіреді және бұл клиент пен RCO арасындағы шарттың жасалуына әкелетін шешуші элемент болып табылады.

91. a), b) және c) тармақшаларының тұжырымдары 5-тармақтың қолданылуын тек кәсіпорын мен осындай шарттар жасалған үшінші тұлғалар арасында заңды күші бар құқықтар мен міндеттерді туындататын шарттарға ғана емес, сонымен қатар шарт бойынша міндеттемелер іс жүзінде шарт бойынша міндетті тұлға емес, осындай кәсіпорын тарапынан орындалатын шарттарға да қолдануды қамтамасыз етеді.

92. Осы тармақшалар қамтитын әдеттегі жағдай – кәсіпорынның агенті, серіктесі немесе қызметкері кәсіпорын мен клиенттер арасында заңды түрде бекітілген құқықтар мен міндеттерді қалыптастыру мақсатында клиенттермен шарттар жасасатын жағдай. Бұл тармақшалар кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлға жасасқан шарттар осы тұлға мен шарт жасасқан үшінші тұлғалар арасында шетелдік кәсіпорынды заңды түрде байланыстыратын құқықтар мен міндеттерді туындатпайтын, алайда кәсіпорын мен комиссиялық шарт жасасқан тұлға арасындағы келісім нәтижесінде шетелдік кәсіпорын осы үшінші тұлғаларға өзіне тиесілі немесе пайдалануға құқығы бар мүлікке меншік құқығын немесе оны пайдалану құқығын тікелей беретін жағдайларды да қамтиды. Мұндай жағдайдың әдеттегі мысалы ретінде «комиссионердің» шетелдік кәсіпорынмен жасасқан комиссиялық келісім шеңберінде үшінші тұлғалармен шарттарды өз атынан жасасуын келтіруге болады. Бұл ретте комиссионер кәсіпорынның атынан әрекет етеді, алайда жасалған шарттар шетелдік кәсіпорын мен үшінші тұлғалар арасында заңды күші бар құқықтар мен міндеттерді туындатпайды. Соған қарамастан, комиссионер мен шетелдік кәсіпорын арасындағы келісімнің нәтижесінде шетелдік кәсіпорын осы үшінші тұлғаларға өзіне тиесілі немесе пайдалануға құқығы бар мүлікке иелік ету немесе оны пайдалану құқығын тікелей береді.

93. (a) тармақшасындағы «кәсіпорынның атынан» жасалған шарттарға сілтеме осы тармақшаның қолданылуын сөзбе-сөз кәсіпорынның атынан жасалған шарттармен шектемейді; ол, мысалы, жазбаша шартта кәсіпорынның атауы ашып көрсетілмеген кейбір жағдайларда да қолданылуы мүмкін.

94. b) және c) тармақшаларын қолданудың шешуші шарты – шарттарды әдетте жасайтын немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді әдетте атқаратын тұлғаның кәсіпорынның атынан осындай түрде әрекет етуі, нәтижесінде шарттардың мүлікке иелік ету немесе оны пайдалану құқығын беруге не қызметтер көрсетуге қатысты бөліктері кәсіпорын тарапынан орындалады, ал кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлға тарапынан орындалмайды.

95. b) тармақшасының мақсаттары үшін шарттарды кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлға мен үшінші тұлғалар арасында жасасу кезінде тиісті мүліктің болғаны немесе кәсіпорынның меншігінде болғаны маңызды емес. Мысалы, кәсіпорынның атынан әрекет ететін тұлға кәсіпорын кейіннен өндіретін және тікелей сатып алушыларға жеткізетін мүлікті сата алады. Сонымен қатар, «мүлік» ұғымына материалдық және материалдық емес меншіктің кез келген түрі кіреді.

96. 5-тармақ қолданылатын жағдайларды тұлға шарттарды өз атынан жасасатын және осы шарттардан туындайтын міндеттемелерді орындау үшін басқа кәсіпорындардан тауарлар немесе қызметтер сатып алатын не осындай тауарлар мен қызметтерді басқа кәсіпорындардың жеткізуін ұйымдастыратын жағдайлардан ажырату қажет. Мұндай жағдайларда тұлға осы басқа кәсіпорындардың «атынан» әрекет етпейді, ал ол жасасқан шарттар осы кәсіпорындардың атынан да, оларға тиесілі немесе пайдалануға құқығы бар мүлікке иелік ету немесе оны пайдалану құқығын үшінші тұлғаларға беру мақсатында да, сондай-ақ осы басқа кәсіпорындардың қызметтерін көрсету мақсатында да жасалмайды. Мысалы, егер компания белгілі бір нарықта өнімдерді дистрибьютор ретінде сатса және сатып алушыларға қандай да бір кәсіпорыннан (оның ішінде байланысты кәсіпорыннан) сатып алған өнімдерді сататын болса, онда ол осы кәсіпорынның атынан әрекет етпейді және осы кәсіпорынға тиесілі мүлікті сатпайды, өйткені сатып алушыларға сатылатын мүлік дистрибьюторға тиесілі болады. Егер дистрибьютор төмен тәуекелді дистрибьютор ретінде әрекет етсе (мысалы, агент ретінде емес), онда да жағдай осындай болады, бірақ бұл жағдайда сатылатын өнімге меншік құқығы кәсіпорыннан дистрибьюторға, ал дистрибьютордан сатып алушыға берілсе (дистрибьютор сатылатын өнімге меншік құқығын қанша уақыт иеленетініне қарамастан), яғни дистрибьютор комиссия түріндегі сыйақы емес, сатудан пайда алатын болса ғана.

97. 5-тармақта аталған шарттар кәсіпорынның өзінің коммерциялық қызметін құрайтын операцияларға қатысты шарттарды қамтиды. Мысалы, егер тұлға кәсіпорынның қызметіне жәрдемдесу мақсатында кәсіпорын үшін еңбек шарттарын жасасуға уәкілетті болса немесе осы тұлға кәсіпорынның атынан тек ішкі қызметке қатысты ұқсас шарттар жасасса, бұл маңызды емес. Сонымен қатар, тұлғаның әдетте шарттар жасасатын немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді атқаратын-атқармайтыны туралы мәселе нақты жағдайдың коммерциялық мән-жайларына сүйене отырып шешілуі тиіс. Мемлекет аумағында кәсіпорын мен клиент арасындағы келіссөздерге тұлғаның қатысуы немесе тіпті оның осындай келіссөздерге қатысуының өзі бұл тұлға шарттар жасасты немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді атқарды деген қорытынды жасау үшін жеткіліксіз. Алайда мұндай келіссөздерге тұлғаның қатысуы немесе тіпті оның қатысу фактісінің өзі осы тұлғаның кәсіпорынның атынан орындайтын нақты функцияларын айқындау кезінде ескерілетін фактор болуы мүмкін.

98. Агенттің шарттарды «әдетте» жасасуы немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді атқаруы туралы талап кәсіпорынның Уағдаласушы мемлекеттегі қатысуы тұрақты өкілдігі бар деп танылуы және тиісінше осы мемлекетте салық салынатын қатысуы болуы үшін уақытша сипаттан артық болуы тиіс деген 5-баптың негізгі қағидатын көрсетеді. Агенттің «әдетте шарттар жасасатыны немесе кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттардың жасалуына әкелетін негізгі рөлді атқаратыны» туралы қорытынды жасау үшін қажетті қызметтің көлемі мен жиілігі принципалдың шарттарының сипаты мен оның бизнесіне байланысты болады. Жиілікке қатысты нақты өлшем белгілеу мүмкін емес. Дегенмен мұндай анықтама жасау кезінде 6-тармақта қарастырылатын факторларды ескеру орынды болады.

24. Комитет «кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын шарттарға» сілтеменің маңызын талқылады. Комитет кәсіпорын кейбір шарттарға (тіпті жергілікті сауда агенттерінің қызметі нәтижесінде жасалған шарттардың көпшілігіне) оларды мақұлдағанға дейін елеулі өзгерістер енгізгеннің өзінде, кәсіпорын елеулі өзгерістерсіз жасайтын басқа шарттарды жасасуда негізгі рөлді әдетте атқаратын тұлға болған жағдайда, осы тұлғаның қызметі нәтижесінде тәуелді агенттің тұрақты өкілдігі бәрібір туындайтынын атап өтті. Комитеттің кейбір мүшелері, соған қарамастан, кеңірек тұжырымдаманы қолдағандықтан, осы сөз тіркесін алып тастауды жөн көрді. Олар сондай-ақ бұл талаптың орындалмайтынын кәсіпорындардың мәлімдеуіне және тұрақты өкілдіктің туындауынан жасанды түрде жалтаруына ықпал етуі мүмкін деп есептеді. Осындай алаңдаушылықты бөлісетін елдер «кәсіпорын тарапынан елеулі өзгерістерсіз әдетте жасалатын» деген сөздерді алып тастай алады.

25. 5-тармаққа тауар қорын ұстауға қатысты b) тармақшасының қосылуын ескере отырып, бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-тармағына қарағанда кеңірек қолданылу аясына ие. Кейбір елдер тар тұжырымдама іс жүзінде тәуелді тұлға болып табылатын агентті өз атынан әрекет ететіндей етіп көрсетуге ынталандыруы мүмкін деп санайды.

26. Бұрынғы Сарапшылар тобының пікірінше, 5-тармақтың (b) тармақшасы былайша түсіндірілуі тиіс: егер сату жөніндегі барлық қызмет қабылдаушы мемлекеттен тыс жерде жүзеге асырылса, ал осы мемлекеттің өзінде тек агент жүзеге асыратын жеткізу орын алса, мұндай жағдай тұрақты өкілдіктің құрылуына әкелмейді25. Алайда бұрынғы Сарапшылар тобы, егер сату жөніндегі қызмет (мысалы, жарнама немесе тауарды ілгерілету) осы мемлекеттің аумағында да резиденттің атынан (кәсіпорынның өзі немесе оның жалдамалы агенттері арқылы болсын, болмасын) жүзеге асырылып, осындай өнімдер мен тауарлардың сатылуына ықпал етсе, онда тұрақты өкілдік болуы мүмкін екенін атап өтті.26.

25 1999 жылғы редакциядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 5-бабына түсіндірменің 25-тармағын қараңыз.

26 Сонда.

6-тармақ

27. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының ешбір ережесіне сәйкес келмейді және сақтандыру бизнесінің жекелеген аспектілерін қамту үшін енгізілген. Дегенмен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында екіжақты салықтық шарттарға осындай ережені енгізу мүмкіндігі туралы айтылады, атап айтқанда:

39. «Тұрақты өкілдік» терминінің анықтамасына сәйкес, бір мемлекеттің сақтандыру компаниясына, егер ол 1-тармақтың мағынасында тұрақты кәсіпкерлік қызмет орнын иеленсе немесе 5-тармақтың мағынасында қандай да бір тұлға арқылы бизнес жүргізсе, басқа мемлекетте сақтандыру бизнесімен айналысқаны үшін салық салынуы мүмкін. Шетелдік сақтандыру компанияларының агенттіктері кейде жоғарыда аталған талаптардың ешқайсысына сәйкес келмейтіндіктен, бұл компаниялар белгілі бір мемлекетте ауқымды бизнес жүргізіп, сонымен бірге осы бизнестен алатын пайдасына осы мемлекетте салық салынбайтын жағдайларға жол берілуі мүмкін. Мұндай мүмкіндікті болдырмау үшін ЭЫДҰ-ға мүше елдер жасасатын әртүрлі конвенцияларға белгілі бір мемлекеттің сақтандыру компаниялары, егер олар басқа мемлекетте сақтандыру сыйлықақыларын сол мемлекетте өкілдігі бар агент арқылы жинаса немесе осындай агент арқылы осы мемлекеттің аумағында туындайтын тәуекелдерді сақтандырса, осы басқа мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп есептелетінін көздейтін ереже енгізіледі. Осындай мазмұндағы ережені конвенцияға енгізу қажеттілігі туралы шешім тиісті Уағдаласушы мемлекеттерде қалыптасқан нақты және құқықтық жағдайларға байланысты болады. Сондықтан мұндай ережені енгізу мәселесі көбінесе қарастырылмайды. Осыған байланысты мұндай мазмұндағы ережені Үлгілік конвенцияға енгізу орынсыз деп танылды.

28. Жоғарыда келтірілген ережелер тұжырымдалған Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 6-тармағы қажет болып табылады, өйткені сақтандыру агенттері әдетте шарттар жасасу өкілеттіктеріне ие болмайды және сондықтан 5-тармақтың a) тармақшасының талаптарына сәйкес келмейді. Алайда сақтандыру агенті тәуелсіз мәртебеге ие болса, онда сақтандыру компаниясының оның қызметіне жатқызылатын пайдасына осындай пайда алынған мемлекетте салық салынбайды, өйткені 5-баптың 7-тармағының шарттары орындалады және кәсіпорын тұрақты өкілдігі бар деп есептелмейді.

29. Алайда кейбір елдер осы ереженің қолданылу аясын кеңейтуді жөн көреді, осылайша бұл қызметке тіпті тәуелсіз агент арқылы жүзеге асырылған жағдайларда да салық салуға мүмкіндік беріледі. Олар мұндай тәсілді сақтандыру бизнесінің сипатына, тәуекелдердің салықтық юрисдикцияны қолдануды талап ететін елде туындайтынына, сондай-ақ тұлғалардың сақтандыру компанияларын «тәуелсіз мәртебе» негізінде қосымша қызмет ретінде ұсыну мүмкіндігінің қарапайымдылығына байланысты қолдайды, бұл жалдамалы сақтандыру агенттері мен тәуелсіз сақтандыру агенттерінің арасындағы айырмашылықты анықтауды қиындатады. Басқа елдер, алайда, сақтандыру бизнесіне материалдық тауарларды сату сияқты қызмет түрлерінен өзгеше қараудың қажеті жоқ деп санайды. Олар сондай-ақ бір елде бірнеше тәуелсіз агент арқылы сақтандыру жүзеге асырылған кезде айналымның жалпы сомасын анықтаудың қиындығына назар аударады. Осындай тәсілдердегі айырмашылықтарға байланысты тәуелсіз агенттердің қызметін қалай реттеу керектігі туралы мәселені шешу екіжақты келіссөздер жүргізетін тараптардың қарауына қалдырылады. Мұндай келіссөздер барысында сақтандыру полистерін сату кезінде қолданылатын әдістер мен тиісті елдердегі сақтандыру бизнесінің басқа да ерекшеліктері ескерілуі мүмкін.

7-тармақ

30. Осы тармақтың бірінші сөйлемі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-бабының 6-тармағын аздаған редакциялық өзгерістермен қайталайды. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2017 жылы берілген түсіндірмеден тиісті үзінділер төменде келтірілген:

102. Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны екінші Уағдаласушы мемлекетте тәуелсіз агент арқылы коммерциялық операцияларды жүзеге асырса және бұл агент осындай агент ретінде кәсіпкерлік қызметпен айналысса, онда агент өзінің әдеттегі коммерциялық қызметі барысында әрекет еткен жағдайда, кәсіпорынға осы операцияларға қатысты екінші Уағдаласушы мемлекетте салық салынбайды [...]. Жеке және тәуелсіз кәсіпорын болып табылатын мұндай агенттің қызметі шетелдік кәсіпорынның тұрақты өкілдігінің пайда болуына әкелмеуі тиіс.

103. 6-тармақта көзделген ерекшелік тұлға кәсіпорынның атынан тәуелсіз агент ретінде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру барысында әрекет еткен жағдайларда ғана қолданылады. Сондықтан бұл ерекшелік тұлға кәсіпорынның атынан басқа мәртебеде, мысалы, қызметкер жұмыс берушінің атынан немесе серіктес серіктестіктің атынан әрекет еткен жағдайда қолданылмайды. 15-бапқа түсіндірменің 8.1-тармағында түсіндірілгендей, кейде жеке тұлға көрсететін қызметтердің жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілетін қызметтерге немесе жеке кәсіпорын көрсететін қызметтерге жататынын анықтау қиынға соғады және осы мақсатта 15-бапқа түсіндірменің 8.2–8.28-тармақтарында қамтылған нұсқауларды басшылыққа алу орынды болады. Алайда егер жеке тұлға кәсіпорынның атынан қызметкер ретінде емес, өзінің жеке кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыру барысында әрекет етсе де, 6-тармақты қолдану үшін бұл тұлғаның тәуелсіз агент ретінде әрекет етуі талап етіледі. Төмендегі 111-тармақта түсіндірілгендей, егер осы тұлғаның қызметі тек бір кәсіпорынның немесе онымен тығыз байланысты кәсіпорындардың мүддесі үшін ғана немесе дерлік толығымен жүзеге асырылса, оның тәуелсіз мәртебеге ие болуы екіталай.

104. Агент ретінде әрекет ететін тұлғаның өзі өкілдік ететін кәсіпорыннан тәуелсіз болып табылатыны осы тұлғаның кәсіпорын алдындағы міндеттемелерінің көлеміне байланысты болады. Егер тұлғаның кәсіпорын мүддесі үшін жүзеге асыратын коммерциялық қызметі егжей-тегжейлі нұсқауларға сәйкес немесе кәсіпорын тарапынан жан-жақты бақылау жағдайында жүзеге асырылса, мұндай тұлғаны кәсіпорыннан тәуелсіз деп есептеуге болмайды. Тағы бір маңызды өлшем – кәсіпкерлік тәуекелді осы тұлғаның немесе ол өкілдік ететін кәсіпорынның көтеруі. Қалай болғанда да, 6-тармақтың соңғы сөйлемінде белгілі бір жағдайларда тұлғаның тәуелсіз агент болып есептелмеуі көзделген (төмендегі 119–121-тармақтарды қараңыз). Соңғы сөйлем қолданылмайтын агенттің тәуелсіз болып есептелетінін анықтау кезінде төмендегі жайттарды ескеру қажет.

105. 6-тармақтың соңғы сөйлемі қолданылмайтын жағдайларда, өйткені еншілес компания тығыз байланысты кәсіпорындардың мүддесі үшін ғана әрекет етпейді немесе дерлік толығымен олардың мүддесі үшін қызмет атқармайды, бас компанияның акционер ретінде өзінің еншілес компаниясына жүзеге асыратын бақылауы осы еншілес компанияның бас компанияға қатысты агент ретінде тәуелді немесе тәуелсіз екенін қарастыру кезінде маңызды емес екенін атап өткен жөн. Бұл 5-баптың 7-тармағында қамтылған қағидаға сәйкес келеді (төмендегі 113-тармақты да қараңыз).

106. Тәуелсіз агент, әдетте, өз жұмысының нәтижелері үшін принципал алдында жауапты болады, алайда бұл жұмыстың қалай орындалатынына қатысты елеулі бақылауға ұшырамайды. Ол принципалдан жұмысты орындау жөнінде егжей-тегжейлі нұсқаулар алмауы тиіс. Принципалдың агенттің ерекше дағдылары мен біліміне сүйенуі тәуелсіздіктің белгісі болып табылады.

107. Агент жүргізе алатын бизнестің көлеміне қатысты шектеулер, сөзсіз, агент өкілеттіктерінің ауқымына әсер етеді. Алайда мұндай шектеулер тәуелділікке қатысы жоқ, өйткені тәуелділік агенттің келісім бойынша берілген өкілеттіктер шеңберінде принципалдың атынан бизнес жүргізу кезінде қаншалықты еркіндік танытатынын қарастыру арқылы айқындалады.

108. Келісімнің ерекшелігі агенттің осы келісім шеңберінде жүзеге асырылатын бизнеске қатысты принципалға елеулі ақпарат беруі болуы мүмкін. Егер мұндай ақпарат принципалдың бизнесті жүргізу тәсілін мақұлдауын алу барысында берілмесе, ақпараттың берілу фактісінің өзі агенттің тәуелді болып табылатынын анықтау үшін жеткілікті өлшем болып табылмайды. Келісімнің тиісінше орындалуын қамтамасыз етуге және принципалмен жақсы қарым-қатынасты сақтауға ғана бағытталған ақпаратты беру тәуелділіктің белгісі болып табылмайды.

109. Тәуелсіз мәртебені анықтау кезінде ескерілетін тағы бір фактор – агент өкілдік ететін принципалдардың саны. 111-тармақта көрсетілгендей, егер агенттің қызметі оның бүкіл кәсіпкерлік қызметі кезеңінде немесе ұзақ уақыт бойы тек бір кәсіпорынның мүддесі үшін ғана немесе дерлік толығымен жүзеге асырылса, оның тәуелсіз мәртебеге ие болуы екіталай. Алайда бұл факт өздігінен шешуші болып табылмайды. Агент қызметінің кәсіпкерлік тәуекелді өз мойнына алып, өзінің кәсіпкерлік дағдылары мен білімін пайдалану арқылы сыйақы алатын дербес бизнесті білдіретінін анықтау үшін барлық фактілер мен мән-жайларды ескеру қажет. Егер агент әдеттегі кәсіпкерлік қызметі барысында бірнеше принципалдың мүддесі үшін әрекет етсе және олардың ешқайсысы агент жүзеге асыратын бизнес тұрғысынан басым болмаса, онда принципалдар агенттің олардың атынан кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезіндегі әрекеттерін бақылау мақсатында келісілген түрде әрекет еткен жағдайда тәуелділік болуы мүмкін.

110. Егер агент агенттік қызметке қатысы жоқ қызметті жүзеге асырса, онда тәуелсіз агент өзінің агент ретіндегі әдеттегі кәсіпкерлік қызметі шеңберінде әрекет етеді деп айтуға болмайды. Мысалы, егер бірнеше компания үшін өз есебінен дистрибьютор ретінде әрекет ететін компания басқа кәсіпорынның агенті ретінде де қызмет атқарса, онда компанияның дистрибьютор ретіндегі қызметі 6-тармақты қолдану мақсатында агент ретінде өзінің әдеттегі қызметі барысында жүзеге асырылатын қызметтің бөлігі болып есептелмейді. Алайда белгілі бір бизнес секторындағы әдеттегі тәжірибеге сәйкес кейде агент ретінде, ал кейде кәсіпорынның өз есебінен жүзеге асырылатын делдалдық қызмет, егер мұндай делдалдық қызмет өзінің мәні бойынша бір-бірінен ерекшеленбесе, кәсіпорынның агент ретіндегі әдеттегі қызметінің бөлігі болып табылады. Мысалы, қаржы секторындағы брокер-дилер нарықта делдалдық қызметтің әртүрлі түрлерін бірдей тәсілмен жүзеге асырып, клиенттердің қажеттіліктеріне қарай кейде басқа кәсіпорынның агенті ретінде, ал кейде өз есебінен әрекет етсе, онда брокер-дилер нарықта осындай әртүрлі делдалдық қызметті жүзеге асырған кезде агент ретіндегі өзінің әдеттегі қызметі шеңберінде әрекет етеді деп есептеледі.

111. 6-тармақтың соңғы сөйлемінде тұлға өзі тығыз байланысты бір немесе бірнеше кәсіпорынның мүддесі үшін ғана немесе дерлік толығымен әрекет етсе, ол тәуелсіз агент болып есептелмейтіні көзделген. Алайда бұл соңғы сөйлем тұлға өзі тығыз байланысты емес бір немесе бірнеше кәсіпорынның мүддесі үшін әрекет еткен жағдайда 6-тармақ автоматты түрде қолданылады дегенді білдірмейді.

Алайда соңғы сөйлем тұлға өзі тығыз байланысты емес бір немесе бірнеше кәсіпорынның мүддесі үшін әрекет еткен жағдайда 6-тармақ автоматты түрде қолданылады дегенді білдірмейді. 6-тармақ тұлғаның тәуелсіз агент ретінде кәсіпкерлік қызметпен айналысуын және өзінің әдеттегі қызметі барысында әрекет етуін талап етеді. Егер тұлғаның қызметі оның бүкіл қызмет ету кезеңінде немесе ұзақ уақыт бойы тек бір кәсіпорынның (немесе өзара тығыз байланысты кәсіпорындар тобының) мүддесі үшін ғана немесе дерлік толығымен жүзеге асырылса, оның тәуелсіз мәртебеге ие болуы екіталай. Алайда егер тұлға қысқа уақыт кезеңі ішінде (мысалы, өзінің кәсіпкерлік қызметінің бастапқы кезеңінде) өзі тығыз байланысты емес бір кәсіпорынның мүддесі үшін ғана әрекет етсе, онда 6-тармақты қолдану мүмкін болуы ықтимал. Жоғарыдағы 109-тармақта көрсетілгендей, осы тұлғаның қызметі тәуелсіз агент ретінде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру болып табылатынын анықтау үшін барлық фактілер мен мән-жайларды ескеру қажет.

112. 6-тармақтың соңғы сөйлемі тұлға 9-тармақта анықталғандай, тығыз байланысты кәсіпорындардың мүддесі үшін «ғана немесе дерлік толығымен» әрекет ететін жағдайларда ғана қолданылады. Бұл тұлғаның өзі тығыз байланысты емес кәсіпорындардың атынан жүзеге асыратын қызметі оның бизнесінің елеулі бөлігін құрамаса, онда мұндай тұлға тәуелсіз агент ретінде сараланбайды дегенді білдіреді. Мысалы, егер агенттің өзі тығыз байланысты емес кәсіпорындар үшін агент ретінде жасасатын сатылымдарының үлесі оның басқа кәсіпорындардың атынан агент ретінде жасасатын барлық сатылымдарының 10 пайызынан аз болса, онда мұндай агент тығыз байланысты кәсіпорындардың мүддесі үшін «ғана немесе дерлік толығымен» әрекет етеді деп қарастырылуы тиіс.

113. 6-тармақтың соңғы сөйлемінде қамтылған қағида және 8-тармақтағы «тығыз байланысты» анықтамасының бір компанияның басқа компанияны бақылауы немесе оның бақылауында болуы жағдайларын қамтуы 5-баптың 8-тармағының қолданылу аясын ешбір жағдайда шектемейді. Төмендегі 117-тармақта түсіндірілгендей, еншілес компания өзінің бас компаниясының атынан 5-тармаққа сәйкес бас компанияның тұрақты өкілдігі бар деп есептелетіндей түрде әрекет етуі мүмкін; мұндай жағдайда тек қана немесе дерлік толығымен өзінің бас компаниясының мүддесі үшін әрекет ететін еншілес компания 6-тармақта көзделген «тәуелсіз агент» ерекшелігін пайдалана алмайды.

Алайда бұл бас және еншілес компаниялар арасындағы қатынастар 5-тармақтың талаптарын жоққа шығарады немесе мұндай қатынастардың өзі осы талаптардың кез келгенінің орындалғаны туралы қорытынды жасау үшін жеткілікті дегенді білдірмейді.

31. 1999 жылы қайта қаралған Үлгілік конвенцияда тұжырымдама агентті тәуелсіз мәртебесі жоқ деп танудың маңызды өлшемі «тәуелсіз тараптар арасындағыдай шарттар негізінде» қатынастардың болмауы екенін нақтылау мақсатында өзгертілді.

32. 2017 жылғы жаңартылған нұсқада Комитет «тәуелсіз тараптар арасындағыдай шарттар негізінде» қатынастардың болмауы агенттің тәуелсіз мәртебеге ие емес екенін анықтау кезінде шешуші фактор болмауы тиіс деп қаулы етті және тәуелсіз агентке қатысты ережеден осы талапты алып тастады. Бұл шешімді қабылдау кезінде «тәуелсіз тараптар арасындағыдай шарттар негізінде» талаптарының алынып тасталуы 2017 жылғы жаңартуға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы бойынша «тәуелсіз агент» ретінде саралану ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына қарағанда жеңілірек болғандықтан жүзеге асырылғаны атап өтілді.

8-тармақ

33. Осы тармақта ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік конвенциясының 5-бабының 7-тармағы қайталанады. ЭЫДҰ мәтініне берілген түсіндірме төмендегідей:

115. Еншілес компанияның болуының өзі бұл еншілес компания өзінің бас компаниясының тұрақты өкілдігі болып табылатынын білдірмейтіні жалпыға бірдей қабылданған. Бұл салық салу мақсаттары үшін мұндай еншілес компанияның тәуелсіз заңды тұлға болып табылатындығы қағидатынан туындайды. Тіпті еншілес компания жүзеге асыратын сауда немесе бизнес бас компания тарапынан басқарылатын фактінің өзі еншілес компанияны бас компанияның тұрақты өкілдігіне айналдырмайды.

116. Алайда бас компания осы баптың 1 немесе 5-тармақтарының қағидаларына сәйкес еншілес компанияның коммерциялық кәсіпорны орналасқан мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп танылуы мүмкін. Осылайша, еншілес компанияға тиесілі және бас компанияның иелігіне берілген [...] алаңдар немесе үй-жайлар, егер олар тұрақты қызмет орны болып табылса және бас компания өзінің қызметін солар арқылы жүзеге асырса, 1-тармаққа сәйкес бас компанияның тұрақты өкілдігі болып табылады, бұл ретте 3 және 4-тармақтардың ережелері ескеріледі (мысалы, жоғарыдағы 15-тармақта келтірілген мысалды қараңыз). Бұдан басқа, 5-тармаққа сәйкес, егер осы тармақтың талаптары орындалса (жоғарыдағы 82–99-тармақтарды қараңыз), еншілес компанияның бас компания үшін жүзеге асыратын кез келген қызметіне қатысты бас компания осы мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп есептеледі, тек егер бұл қызмет баптың 4-тармағында аталған қызметпен ғана шектелмесе немесе баптың 6-тармағы қолданылмаса.

117. Дәл осындай қағидаттар көпұлтты топтың құрамына кіретін кез келген компанияға қатысты қолданылады, сондықтан мұндай компания, егер ол басқа топ компаниясына тиесілі үй-жайларды өз иелігіне алып, пайдаланса немесе осы баптың 5-тармағына сәйкес тұрақты өкілдігі бар деп есептелсе, мемлекетте тұрақты өкілдігі бар деп танылуы мүмкін [...]. Алайда осы баптың 1 немесе 5-тармақтарының қағидаларына сәйкес тұрақты өкілдіктің бар-жоғын анықтау әрбір топ компаниясына қатысты жеке жүргізілуі тиіс. Осылайша, бір мемлекеттің аумағында топтың бір компаниясының тұрақты өкілдігінің болуы осы мемлекетте топтың басқа компаниясының тұрақты өкілдігі бар-жоғын анықтау үшін ешқандай маңызға ие болмайды.

34. Комитет тұрақты өкілдіктің бар немесе жоқ екенін жеке субъект негізінде анықтау теріс пайдалануға осалдық тудыруы мүмкін екенін атап өтеді. Мемлекеттердің ішкі заңнамасына байланысты тек жасанды құрылымдарға қарсы кепілдіктер нысаннан гөрі мазмұнның басымдығы қағидатын қолдану арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін. ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік конвенциясына берілген түсіндірмеде сондай-ақ төмендегілер көрсетілген:

118. Көпұлтты топқа кіретін бір компанияға тиесілі үй-жайлар топтың басқа компаниясының иелігіне берілуі және 5-баптың басқа талаптары ескерілген жағдайда, егер осы басқа компанияның кәсіпкерлік қызметі сол орын арқылы жүзеге асырылса, ол осы басқа компанияның тұрақты өкілдігі болып есептелуі мүмкін. Алайда бұл жағдайды көпұлтты топқа кіретін бір компанияның басқа топ компаниясына өз кәсіпкерлік қызметі шеңберінде (мысалы, басқарушылық қызметтер) қызметтер көрсететін және бұл ретте өзі иеленетін үй-жайларда өз қызметкерлерін пайдаланатын жиі кездесетін жағдайдан ажырату маңызды. Мұндай жағдайда қызметтер көрсетілетін орын екінші компанияның иелігінде болмайды және осы орын арқылы екінші компания айналыспайтын кәсіпкерлік қызмет жүзеге асырылады. Сондықтан бұл орын қызметтер көрсетілетін компанияның тұрақты өкілдігі болып есептелмейді. Шынында да, бір компанияның белгілі бір жерде жүзеге асыратын жеке қызметі басқа компанияға оның кәсіпкерлік қызметінде экономикалық пайда әкелуі мүмкін деген факт екінші компания өзінің кәсіпкерлік қызметін осы орын арқылы жүзеге асырады дегенді білдірмейді: басқа елде өндірілген немесе жеткізілген тауарларды немесе қызметтерді жай ғана сатып алатын компания осы фактінің негізінде тұрақты өкілдікке ие болмайтыны анық, тіпті ол осындай тауарларды өндіруден немесе қызметтерді жеткізуден пайда алуы мүмкін болса да.

      9-тармақ

35. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы 5-бабы 8-тармағы қайталанады; ЭЫДҰ мәтініне қатысты түсіндірменің тиісті үзінділері төменде келтірілген:

119. [9]-тармақта осы баптың, атап айтқанда 4.1 және 6-тармақтардың мақсаттары үшін «кәсіпорынмен тығыз байланысты тұлға» ұғымының мәні түсіндіріледі. Бұл ұғым 9-баптың мақсаттары үшін пайдаланылатын «байланысты кәсіпорындар» ұғымынан ажыратылуға тиіс; аталған екі ұғым белгілі бір дәрежеде өзара сәйкес келгенімен, олар баламалы болып есептелмейді.

120. [9]-тармақтың бірінші бөлігі «кәсіпорынмен тығыз байланысты тұлға» ұғымының жалпы анықтамасын қамтиды. Оған сәйкес, барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, олардың біреуі екіншісін бақылайтын болса немесе екеуі де бір тұлғалардың немесе кәсіпорындардың бақылауында болса, тұлға кәсіпорынмен тығыз байланысты болып табылады. Бұл жалпы ереже, мысалы, тұлға немесе кәсіпорын арнайы келісім негізінде кәсіпорынды бақылайтын жағдайларға да қолданылады, мұндай келісім осы тұлғаға кәсіпорындағы бенефициарлық үлестердің 50 пайызынан астамын тікелей немесе жанама иеленген жағдайда болатын құқықтарға ұқсас құқықтарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Көпше түр қолданылатын жағдайлардың көпшілігіндегідей, [9]-тармақтың бірінші сөйлемінің соңындағы «сол тұлғалар немесе кәсіпорындар» деген сілтеме осындай бір ғана тұлға немесе кәсіпорын болған жағдайларды да қамтиды.

121. [9]-тармақтың екінші бөлігі белгілі бір жағдайларда «кәсіпорынмен тығыз байланысты тұлға» ұғымының анықтамасы автоматты түрде орындалатынын көздейді. Осы екінші бөлікке сәйкес, егер тұлғалардың бірі екіншісіндегі бенефициарлық қатысу үлестерінің 50 пайызынан астамын тікелей немесе жанама иеленсе немесе үшінші тұлға осы тұлғаның да, кәсіпорынның да бенефициарлық қатысу үлестерінің 50 пайызынан астамын тікелей немесе жанама иеленсе, тұлға кәсіпорынмен тығыз байланысты деп есептеледі. Компания жағдайында бұл талап тұлға компаниядағы дауыстардың жиынтық саны мен акциялар құнының немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлестерінің 50 пайызынан астамын тікелей немесе жанама иеленген жағдайда орындалады.

Электрондық сауда

36. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы түсіндірмесінде «электрондық саудаға» арналған мынадай бөлім қамтылған:

Электрондық сауда

122. Электрондық саудада компьютерлік жабдықты қандай да бір елде жай ғана пайдалану тұрақты мекеме құра ала ма деген мәселе талқыланды. Бұл мәселе баптың ережелеріне қатысты бірқатар проблемаларды туындатады.

123. Кәсіпорын автоматтандырылған жабдықты пайдаланатын орын ол орналасқан елде тұрақты мекеме болып табылуы мүмкін болғанымен (төменде қараңыз), белгілі бір жағдайларда тұрақты мекеме болып табылуы мүмкін қандай да бір жерде орнатылған компьютерлік жабдық пен осы жабдықта пайдаланылатын немесе сақталатын деректер мен бағдарламалық қамтамасыз етудің аражігін ажырату қажет. Мысалы, бағдарламалық қамтамасыз ету мен электрондық деректердің жиынтығы болып табылатын интернет-сайттың өзі материалдық мүлік болып табылмайды. Сондықтан оның «кеңсенің орналасқан жері» болып табылуы мүмкін орны жоқ, өйткені осы веб-сайтты құрайтын бағдарламалық қамтамасыз ету мен деректерге қатысты «үй-жайлар немесе кейбір жағдайларда машиналар немесе жабдықтар сияқты объект» жоқ (жоғарыдағы 6-тармақты қараңыз). Екінші жағынан, веб-сайт сақталатын және оған қол жеткізу жүзеге асырылатын сервер физикалық орналасқан жері бар жабдық болып табылады, сондықтан осындай орналасқан жер осы серверді пайдаланатын кәсіпорынның «тұрақты кеңсе орналасқан жері» болуы мүмкін.

124. Веб-сайт пен веб-сайт сақталатын және пайдаланылатын сервер арасындағы айырмашылық маңызды, өйткені серверді басқаратын кәсіпорын веб-сайт арқылы бизнес жүргізетін кәсіпорыннан өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, әдетте кәсіпорын өз қызметін жүзеге асыратын веб-сайт интернет-қызметтер провайдерінің (ИҚП) серверінде орналастырылады. Провайдерге осындай келісімдер шеңберінде төленетін ақы веб-сайтқа қажетті бағдарламалық қамтамасыз ету мен деректерді сақтау үшін пайдаланылатын дискілік кеңістіктің көлеміне негізделуі мүмкін болғанымен, мұндай шарттар, әдетте, сервер мен оның орналасқан жері кәсіпорынның иелігінде болады дегенді білдірмейді (жоғарыдағы 10–19-тармақтарды қараңыз), тіпті егер кәсіпорын өзінің веб-сайты белгілі бір жерде орналасқан нақты серверде орналастырылуға тиіс екенін айқындай алса да. Мұндай жағдайда кәсіпорынның тіпті осы жерде физикалық қатысуы да болмайды, өйткені веб-сайт материалдық объект болып табылмайды. Осындай жағдайларда кәсіпорын хостинг туралы осындай келісімнің негізінде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын орынға ие болды деп есептелмейді. Алайда веб-сайт арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын кәсіпорынның сервері өз иелігінде болса, мысалы, веб-сайт сақталатын және пайдаланылатын серверді иеленсе (немесе жалға алса) және пайдаланса, онда осы сервер орналасқан жер, егер осы баптың басқа талаптары сақталса, кәсіпорынның тұрақты мекемесі болып табылуы мүмкін.

125. Белгілі бір жерде орналасқан компьютерлік жабдық тұрақты мекеме болып табылуы үшін ол тек тұрақтылық талабына сәйкес келген жағдайда ғана осындай мәртебеге ие бола алады. Сервер жағдайында маңыздысы — сервердің орнын ауыстыруға болатындығы емес, оның іс жүзінде орын ауыстырған-ауысырмағаны. Сервер кәсіпкерлік қызметтің тұрақты орнына айналуы үшін ол 1-тармақтың мағынасы бойынша тұрақты деп танылуы үшін жеткілікті уақыт бойы белгілі бір жерде орналасуға тиіс.

126. Тағы бір мәселе кәсіпорын сервер сияқты жабдық өз иелігінде болатын жерде өзінің кәсіпкерлік қызметін толықтай немесе ішінара жүзеге асырады деп есептеуге бола ма дегенге қатысты. Кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің осындай жабдық арқылы толықтай немесе ішінара жүзеге асырылатыны туралы мәселе әрбір нақты жағдайда осы жабдықтың болуына байланысты кәсіпорынның кәсіпкерлік функцияларын орындау үшін пайдаланылатын объектілер өз иелігінде бар деп есептеуге болатынына қарай шешілуге тиіс.

127. Егер кәсіпорын белгілі бір жерде компьютерлік жабдықты пайдаланса, онда осы жабдықты пайдалану үшін кәсіпорынның персоналы сол жерде болуды талап етпесе де, тұрақты мекеме болуы мүмкін. Егер белгілі бір жерде кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру үшін персонал іс жүзінде қажет болмаса, кәсіпорынның сол жерде өзінің кәсіпкерлік қызметін толықтай немесе ішінара жүзеге асырады деп есептеу үшін персоналдың болуы міндетті емес. Бұл қорытынды электрондық саудаға да, жабдық автоматты түрде жұмыс істейтін қызметтің басқа түрлеріне де бірдей қолданылады, мысалы, табиғи ресурстарды пайдалану кезінде қолданылатын автоматты сорғы жабдықтары.

128. Тағы бір мәселе белгілі бір елдегі белгілі бір жерде орналасқан компьютерлік жабдық арқылы жүзеге асырылатын электрондық сауда операциялары 4-тармақпен реттелетін дайындық немесе көмекші сипаттағы қызметпен шектелген жағдайда тұрақты мекеме бар деп есептелмеуі мүмкін екендігіне байланысты. Осындай жерде жүзеге асырылатын нақты қызмет түрлерінің 4-тармақтың қолданылу аясына жататыны-жатпайтыны туралы мәселе әрбір нақты жағдайда осы жабдық арқылы кәсіпорын орындайтын әртүрлі функцияларға қарай шешілуге тиіс. Әдетте дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет деп есептелетін қызмет түрлерінің мынадай мысалдарын келтіруге болады:

— жеткізушілер мен клиенттер арасындағы телефон байланысы желісі сияқты байланыс желісін қамтамасыз ету;

— тауарларды немесе қызметтерді жарнамалау;

— қауіпсіздік пен тиімділік мүддесінде ақпаратты айна-сервер арқылы қайта бағыттау;

— кәсіпорын үшін нарықтың жай-күйі туралы деректер жинау;

— ақпарат беру.

129. Алайда мұндай функциялардың өзі кәсіпорынның тұтастай алғандағы кәсіпкерлік қызметінің қажетті әрі елеулі бөлігін құрайтын немесе кәсіпорынның басқа негізгі функциялары компьютерлік жабдық арқылы орындалатын жағдайларда, олар 4-тармақпен реттелетін қызмет түрлерінің шеңберінен шығады және егер бұл жабдық кәсіпорынның тұрақты кеңсе орналасқан жері болып есептелсе (жоғарыдағы 123–127-тармақтарда талқыланғандай), тұрақты мекеме құрайды.

130. Белгілі бір нақты кәсіпорынның негізгі функцияларының тізбесі осы кәсіпорын жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметтің сипатына байланысты болатыны анық. Мысалы, кейбір ИҚП басқа кәсіпорындарға веб-сайттарды немесе өзге де қолданбалы бағдарламаларды орналастыру мақсатында өздерінің серверлерін пайдаланумен айналысады. Мұндай ИҚП үшін клиенттерге қызмет көрсету мақсатында өз серверлерін пайдалану олардың коммерциялық қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады және оны дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет деп есептеуге болмайды. Тағы бір мысал — Интернет арқылы өнімдерді сатумен айналысатын кәсіпорын (кейде «электрондық бөлшек сауда дүкені» деп аталады). Бұл жағдайда кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметі серверлерді пайдаланумен байланысты емес, және кәсіпорынның осындай қызметті белгілі бір жерде жүзеге асыра алатындығының өзі осы жерде жүзеге асырылатын қызмет дайындық және көмекші қызмет шеңберінен шығады деп пайымдауға жеткілікті негіз бермейді. Мұндай жағдайларда осы жерде жүзеге асырылатын қызмет түрлерінің сипатын кәсіпорын жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметке қатысты қарастыру қажет. Егер бұл қызмет түрлері Интернет арқылы өнімдерді сатуға қатысты тек дайындық немесе көмекші сипатта болса (мысалы, орналасқан жер веб-сайт орналастырылған серверді пайдалану үшін ғана қолданылса және мұндай веб-сайт, әдетте, тек жарнама жасау, өнімдер каталогын көрсету немесе әлеуетті клиенттерге ақпарат беру үшін пайдаланылса), онда 4-тармақ қолданылады және осы орын тұрақты мекеме болып есептелмейді. Алайда егер осы жерде сатуға байланысты әдеттегі функциялар орындалса (мысалы, клиентпен шарт жасасу, төлемді өңдеу және өнімді жеткізу осы жерде орналасқан жабдық арқылы автоматты түрде жүзеге асырылса), онда мұндай қызмет түрлерін тек дайындық немесе көмекші сипаттағы қызмет деп есептеуге болмайды.

131. Соңғы мәселе 5-тармақты қолдану негізінде ИҚП тұрақты мекеме құрайды деп есептеуге бола ма дегенге қатысты. Жоғарыда атап өтілгендей, ИҚП әдетте басқа кәсіпорындардың веб-сайттарын өздерінің жеке серверлерінде орналастыру қызметтерін ұсынады. Осыған байланысты осындай ИҚП-ны 5-тармақтың ережелерін қолдану негізінде веб-сайттары осы ИҚП-ға тиесілі және олар пайдаланатын серверлерде орналастырылған электрондық сауда операцияларын жүзеге асыратын кәсіпорындардың тұрақты мекемелері деп есептеуге бола ма деген мәселе туындауы мүмкін. Бұл ерекше жағдайларда орын алуы мүмкін болғанымен, 5-тармақ, әдетте, қолданылмайды, өйткені ИҚП веб-сайттары өздеріне тиесілі кәсіпорындардың агенттері ретінде әрекет етпейді, себебі олардың осы кәсіпорындардың атынан шарт жасасуға өкілеттіктері болмайды және олар мұндай шарттарды тұрақты түрде жасаспайды немесе өздерінің әдеттегі қызметі шеңберінде әрекет ететін тәуелсіз агенттер болып табылады, бұл олардың әртүрлі көптеген кәсіпорындардың веб-сайттарын орналастырумен айналысатынынан көрінеді. Сондай-ақ кәсіпорын өзінің кәсіпкерлік қызметін жүзеге асыратын веб-сайттың өзі 3-бапта айқындалғандай, «тұлға» болып табылмайтындықтан, 5-тармақтың ережелері осы тармақтың мақсаттары үшін кәсіпорынның агенті веб-сайттың өзі болып табылады деген негізде тұрақты мекеме бар деп есептеу үшін қолданылмайтыны анық.

37. Сарапшылар комитеті ЭЫДҰ түсіндірмесінің 124-тармағында интернет-қызметтер провайдерімен жасалған шарт пен кәсіпорынның иелігіндегі кәсіпкерлік қызмет орнының арасындағы айырмашылық жүргізілетінін атап өтеді. Осыған байланысты Комитет кейбір кәсіпкерлік субъектілері тұрақты мекеменің бар екендігі туралы қорытынды жасауға негіз болатын нақты мән-жайлар болған жағдайларда шарт талаптарын реттеу арқылы тұрақты мекеменің құрылуын болдырмауға тырысуы мүмкін екенін мойындайды. Мұндай теріс пайдаланушылықтар салық төлеуден жалтаруға қарсы заңнамалық немесе сот нормаларының қолданылу аясына түсуі мүмкін.

III-ТАРАУҒА ҚАТЫСТЫ ТҮСІНДІРМЕ. ТАБЫСТАРҒА САЛЫҚ САЛУ

6-бап

ЖЫЛЖЫМАЙТЫН МҮЛІКТЕН ТҮСЕТІН ТАБЫС

А. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 6-бабында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 6-бабы қайталанады, тек Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-тармағының соңында келтірілген «сондай-ақ өнеркәсіптік, коммерциялық және өзге де кәсіпорындардың жылжымайтын мүлкінен түсетін табысқа және тәуелсіз мердігерлер қызметтерін көрсету үшін пайдаланылатын жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа қатысты» деген сөз тіркесі бұған кірмейді. Бұл сөз тіркесі тәуелсіз мердігерлер қызметтерін қамтитын 14-баптың сақталуы нәтижесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізілген.

2. Жылжымайтын [нақты] мүліктен түсетін табысқа салық салудың нысанасы жалпы түсім емес, пайдаға салық салу болуға тиіс; осылайша жылжымайтын [нақты] мүліктен, ауыл шаруашылығынан немесе орман шаруашылығынан табыс алу кезінде жұмсалған шығыстар ескерілуге тиіс. Алайда бұл мақсат жылжымайтын [нақты] мүліктен түсетін табыстан жалпы түсім негізінде алынатын салықты көзден ұстап қалу арқылы пайдалануға кедергі келтірмеуге тиіс; мұндай жағдайларда мөлшерлеме мөлшері жұмсалған шығыстарды ескеруге тиіс. Екінші жағынан, егер жылжымайтын мүліктен түсетін жалпы табыстан көзден ұсталатын салық қолданылса, жылжымайтын [нақты] мүліктің иесі әдеттегі табыс салығы шеңберінде таза негізде салық салынатын мүліктен табыс алуды таңдаса, бұл жеткілікті болады. 6-бап ауыл шаруашылығынан немесе өзге де жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа бағалау немесе соған ұқсас негізде салық салатын елдің осы әдісті одан әрі пайдалануына кедергі келтіруді мақсат етпейді.

3. Бұрынғы Сарапшылар тобының кейбір мүшелерінің пікірінше, 13-баптың 4-тармағында айтылған компанияның дивидендтерді бөлуі жылжымайтын мүліктен түсетін табыс ретінде қарастырылуға тиіс және осылайша 6-баптың қолданылу аясына жатады. Алайда Топ мүшелерінің көпшілігі бұл көзқараспен келіспеді.

4. Кейбір елдерде тұлға жылжымайтын мүлікке тікелей иелік етудің орнына осы мүлік тиесілі компанияның акцияларын иелену арқылы жылжымайтын мүліктен (әдетте, жалдау ақысынан) табыс алуы мүмкін екені атап өтілді, бұл ретте осындай акцияларды иелену аталған тұлғаға осы мүлікті пайдалану немесе оған меншік құқығын иелену құқығын береді. Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың қолданылу аясын осындай пайдалану немесе меншік құқығын иеленуден түсетін табысты қамту мақсатында кеңейте алады. Олар сондай-ақ осындай компаниялардың акцияларына көзден салық салуды көздеу үшін 22-баптың қолданылу аясын кеңейте алады.

B. 6-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ҚАТЫСТЫ ТҮСІНДІРМЕ

1-тармақ

5. Осы тармақта жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа (оның ішінде ауыл шаруашылығынан немесе орман шаруашылығынан түсетін табысқа) салық салу құқығы табыс көзі мемлекетіне, яғни осы мүлік орналасқан мемлекетке беріледі. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына қатысты түсіндірмеде атап өтілгендей, бұл ереженің негізінде «осы табыс көзінің табыс көзі мемлекетімен әрдайым өте тығыз экономикалық байланыста болатындығы» фактісі жатыр. 27

6. ЭЫДҰ түсіндірмесінде мыналар атап өтіледі:

27 ЭЫДҰ-ның 6-бапқа қатысты түсіндірмесінің 1-тармағы.

1. […] Ауыл шаруашылығынан немесе орман шаруашылығынан түсетін табыс 6-бапқа енгізілгеніне қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенцияларында мұндай табысты 7-бап шеңберінде қарастыру туралы келісуге құқылы. 6-бап тек бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті екінші Уағдаласушы мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен алатын табысына қатысты қолданылады. Алайда ол алушы 4-баптың мағынасы бойынша резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа қатысты қолданылмайды; мұндай табысқа қатысты 21-баптың 1-тармағының ережелері қолданылады.

2-тармақ

7. Жылжымайтын мүлік терминіне осы мүлік орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасында берілген мағына берілетін осы тармақтың мақсаты активтің немесе қандай да бір құқықтың жылжымайтын мүлік болып табылатынын анықтау кезінде туындайтын түсіндіру қиындықтарын болдырмау болып табылады. Бұдан басқа, осы тармақта кез келген жағдайда осы терминнің аясына жататын болып есептелетін бірқатар активтер мен құқықтар тізбеленеді. Екінші жағынан, осы тармақта теңіз, өзен және әуе кемелері жылжымайтын мүлік болып есептелмейтіні көзделген. 6-бапта жылжымайтын мүлікпен қамтамасыз етілген берешек бойынша пайыздарға қатысты ереже жоқ, алайда бұл мәселе пайыздарға қатысты 11-бап шеңберінде қарастырылады.

3-тармақ

8. Осы тармақта 1-тармақта баяндалған жалпы ереже жылжымайтын мүлікті пайдалану нысанына қарамастан қолданылатыны көзделген.

4-тармақ

9. Осы тармақта 1 және 3-тармақтардың ережелері өнеркәсіптік, коммерциялық және өзге де кәсіпорындардың жылжымайтын мүлкінен түсетін табысқа, сондай-ақ тәуелсіз мердігерлер қызметтерін көрсету үшін пайдаланылатын жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа да қолданылатыны көзделген. ЭЫДҰ түсіндірмесінде сондай-ақ мыналар атап өтіледі:

4. […] Табыс көзі мемлекетіне тиесілі салық салу құқығы басымдыққа ие болады және кәсіпорын немесе өнеркәсіптік емес әрі коммерциялық емес қызмет шеңберінде жылжымайтын мүліктен тек жанама табыс алынған жағдайда да қолданылады. Бұл жылжымайтын мүліктен тұрақты мекеме арқылы алынған табысты кәсіпорынның табысы ретінде қарастыруға кедергі келтірмейді, бірақ жылжымайтын мүлік осы мемлекетте орналасқан тұрақты мекеменің құрамына кірмеген жағдайда да жылжымайтын мүліктен түсетін табыс осы мүлік орналасқан мемлекетте салық салуға жататынына кепілдік береді. Сондай-ақ осы баптың ережелері жылжымайтын мүліктен түсетін табысқа салық салу тәртібіне қатысты ішкі құқықтың қолданылуын алдын ала айқындамайтынын атап өткен жөн.

Бұл пайымдаулар тәуелсіз мердігерлер қызметтерін көрсету үшін пайдаланылатын жылжымайтын мүліктен түсетін табыстың Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-тармағына енгізілуіне байланысты өнеркәсіптік емес және коммерциялық емес қызмет түрлері жағдайында да бірдей дәрежеде қолданылады.

7-бап. КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ ПАЙДАСЫ

А. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы 7-бабының бірқатар ережелерін өзгеріссіз де, елеулі түзетулермен де қамтиды, сондай-ақ кейбір жаңа ережелерді қамтиды. Сарапшылар комитеті 2009 жылғы жыл сайынғы сессиясында 2008 жылы жарияланған тұрақты мекемелерге пайданы жатқызу мәселесі жөніндегі ЭЫДҰ баяндамасына (2008 жылғы тұрақты мекемелер туралы баяндама) байланысты ЭЫДҰ-ның 7-бапқа қатысты тәсілін мақұлдамау туралы шешім қабылдады. 2008 жылғы тұрақты мекемелер туралы баяндама кәсіпорынның әртүрлі бөліктері, мысалы, тұрақты мекеме мен оның бас кеңсесі арасындағы операцияларды Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында мойындалғаннан гөрі кеңірек дәрежеде есепке алуды көздейді. Қазіргі уақытта ЭЫДҰ-ның бұл тәсілі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы жаңа 7-бабында және осы бапқа қатысты түсіндірмеде көрсетілген. Сарапшылар комитеті ЭЫДҰ-ның бұл тәсілін мақұлдамау туралы шешім қабылдады, өйткені ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының 3-тармағына тікелей қайшы келеді, бұл тармақ, жалпы алғанда, тұрақты мекеменің өзінің бас кеңсесіне «төлеген» сомаларын шегеруге жол бермейді (егер олар нақты шығыстарды өтеуге жұмсалмаса). Бұл ереже ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясы мен оған қатысты түсіндірмелерге енгізілген өзгерістерге қарамастан, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы тұрғысынан әлі де өзекті мәнге ие екені мойындалды. Сондықтан ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабына және оған қатысты түсіндірмеге жасалатын барлық кейінгі сілтемелер ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясына сәйкес келетінін атап өткен жөн. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабы мен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-бабы көп жағдайда сәйкес келеді (Біріккен Ұлттар Ұйымы енгізген арнайы толықтыруларды қоспағанда). ЭЫДҰ түсіндірмесінің 2008 жылғы жекелеген аспектілері тұрақты мекемелер туралы 2008 жылғы баяндамада баяндалған ұстанымдарды көрсетеді. ЭЫДҰ-ның 2008 жылғы түсіндірмесі осы баяндаманың тәсілін көрсететін жерлерде оның орнына бұған ешқандай қатысы жоқ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2005 жылғы редакциясына сілтеме жасалады.

28 Тұрақты мекемелерге пайданы жатқызу мәселесі жөніндегі баяндама, 2008 жыл. Мына мекенжайда орналастырылған: http://www.oecd.org/dataoecd/20/36/41031455.pdf.

2. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында қамтылған «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле қағидаты» («қол созымдылық қағидаты») жалпыға бірдей танылған қағида болып табылады, оған сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда осы мекеме бас кеңсе арқылы әрекет ететін, толықтай дербес құрылым болған және жеке кәсіпорын ретінде жұмыс істеген, әдеттегі нарықта қалыптасқан шарттармен әрекет етіп, өнімдерді сол нарықта қолданылатын бағалар бойынша өткізген жағдайда алатын пайдаға тең болады. Осылайша жатқызылатын пайда, әдетте, осы мекеменің бухгалтерлік кітаптарында көрсетілген пайданы білдіреді. Дегенмен бұл қағидат тұрақты мекеме орналасқан елдің билік органдарына кәсіпорынның қаржылық есептілігін тұрақты мекеме бас кеңсе арқылы әрекет ететін дербес кәсіпорын болған жағдайда алатын табысты тиісті түрде көрсететіндей етіп түзетуге мүмкіндік береді. Бас кеңсе мен оның тұрақты мекемесі арасында пайданы бөлу кезінде «қол созымдылық қағидатын» қолдану көптеген елдерде ішкі заңнама осындай қағидат негізінде айқындауға мүмкіндік беретінін болжайды.

3. «Қол созымдылық қағидатын» қолдану тұрақты мекемелердің табыстан шегерімдер жасау құқығына қатысты күрделі әрі қиын мәселеге байланысты ерекше маңызға ие. Сондай-ақ тұрақты мекеменің пайдасын есептеу кезінде, егер шығыстар тұрақты мекеменің қызмет мақсаттары үшін жұмсалса, оның ішінде әкімшілік және жалпы басқару шығыстары болса, олар ескерілуге тиіс екені жалпыға бірдей мойындалған. Әдеттегі деп есептелуі мүмкін шығыстардан басқа, ерекше мәселелер туындайтын шығыстардың кейбір санаттары бар. Оларға тұрақты мекеменің өзінің бас кеңсесіне берілген ақшалай қарыздар немесе лицензия бойынша берілген патенттік құқықтар үшін төлейтін пайыздар мен роялти және т.б. жатады. Бұдан басқа, нақты қызметтер көрсеткені үшін немесе кәсіпорынның тұрақты мекеменің мүддесі үшін басқару функцияларын жүзеге асырғаны үшін төленетін комиссиялық алымдар да (нақты шығыстарды өтеуді қоспағанда) осы санатқа кіреді. Бұл жағдайда мұндай төлемдер тұрақты мекеменің пайдасын есептеу кезінде табыстан шегерілетін баптар ретінде есепке алынбауға тиіс деп есептеледі. Керісінше, бас кеңсе тұрақты мекемеге төлеген мұндай төлемдер тұрақты мекеменің пайдасынан алып тасталуға тиіс. Екінші жағынан, кәсіпорын үшінші тұлғаларға төлеген пайыздар мен роялти сияқты төлемдердің бөлінетін үлесі ескерілуге тиіс. Жоғарыдағы 1-тармақта атап өтілгендей, бұл тәсіл ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-бапты түсіндіру кезінде қабылданған тәсілге сәйкес келеді, бірақ ол ЭЫДҰ-ның 2008 жылғы тұрақты мекемелер туралы баяндамасында қабылданған тәсілден ерекшеленеді.

4. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес, тек табыс көзі мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайдаға ғана салық салынуы мүмкін. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы бұл қағидатты тарту ережесімен толықтырады, ол табыс көзі мемлекетінде тұрақты мекеме арқылы қызметін жүзеге асыратын кәсіпорынға осы елдегі тұрақты мекемеден тыс жасалған мәмілелерден туындайтын белгілі бір кәсіпкерлік қызмет пайдасына салық салуға мүмкіндік береді. Егер тарту қағидаты бойынша тұрақты мекемеге тікелей жатқызылмайтын кәсіпорын пайдасына тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін болса, онда мұндай пайда тұрақты мекемеге тікелей жатқызылғандай тәртіппен айқындалуға тиіс.

5. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 5-тармағы29 қамтылмаған, онда: «Кәсіпорынның бұйымдарын немесе тауарларын осы тұрақты мекеменің жай ғана сатып алуы негізінде пайда тұрақты мекемеге жатқызылмайды» деп көрсетілген. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 1980 жылғы жобасын әзірлеу кезінде бұрынғы Сарапшылар тобы тауарларды жай ғана сатып алу негізінде тұрақты мекемеге пайданы жатқызу мәселесі бойынша ортақ пікірге келе алмады, сондықтан осы мәселе екіжақты келіссөздер барысында реттелуге тиіс екенін атап көрсететін ескертпені 7-бапқа енгізу туралы шешім қабылдады. Бұл мәселені бұрынғы Сарапшылар тобы қарастырған кезде дамушы елдерден шыққан оның кейбір мүшелері, егер тұрақты мекеме сатып алу қызметімен және басқа да қызмет түрлерімен айналысса, сатып алу қызметінің нәтижесінде алынған пайда тұрақты мекемеге жатқызылуға тиіс деген түзету енгізілген жағдайда, осы ережені қосуға болады деп есептеді. Дамушы елдерден шыққан Топтың басқа мүшелері бұл ережені алып тастау керек деп есептеді, өйткені тіпті табыс көзі мемлекетінде кәсіпорынның жалғыз қызмет түрі сатып алу қызметі болған жағдайда да, осы елде тұрақты мекеме болуы мүмкін, сатып алу қызметі кәсіпорынның жалпы пайдасын қалыптастыруға қатысуы мүмкін және осылайша осы пайданың белгілі бір бөлігіне осы елде салық салынуы мүмкін. Дамыған елдерден шыққан Топ мүшелері жалпы алғанда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабының 5-тармағын өзгеріссіз енгізуді қолдады30.

    29. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабының 5-тармағы 2010 жылы жүргізілген ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясын жаңарту барысында алып тасталды.

30. Топтың осы мүшелері қолдаған тұжырымдама 2008 жылғы редакциядағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-тармағының тұжырымдамасымен бірдей болды.

B. 7-баптың тармақтарына түсініктеме

1-тармақ

6. Осы тармақта 2008 жылғы редакциядағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабының 1-тармағы қайталанады, оған (b) және (с) тармақшалары қосылған. Сарапшылар тобы осы тармақты қабылдағанға дейінгі талқылау барысында дамушы елдерден шыққан Топтың бірнеше мүшесі «тартылыс күші» қағидасын қолдады, алайда оның қолданылуын шектеуді ұсынды. (b) және (с) тармақшалары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы шектеулі күші бар «тартылыс күші» қағидасын енгізу арқылы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тиісті бабын күшейтетінін білдіреді. Бұл тұрақты мекеме орналасқан елге осы тұрақты мекемеге жатқызылатын пайдаға ғана емес, сондай-ақ осы бапта рұқсат етілген шектерде кәсіпорынның осы елде алған басқа да пайдасына салық салуға мүмкіндік береді. «Тартылыс күші» қағидасының қолданылу аясы 7-баппен қамтылатын кәсіпорын пайдасымен шектелетінін және басқа шарттық ережелерде қарастырылатын капиталдан түсетін кірістерге (дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге) қолданылмайтынын атап өткен жөн. Осы қағиданы қолдайтындар бұл қағидаға сәйкес тәуелсіз комиссионерлер арқылы жүзеге асырылатын сату да, сатып алу қызметі де принципал үшін салық салынатын объект болмайды деген дәлел келтіреді. Дамыған елдерден шыққан Топтың кейбір мүшелері «тартылыс күші» қағидасы қанағаттанарлықсыз деп танылғанын және соңғы уақытта жасалған салық келісімдерінен мақсатқа сай еместігіне байланысты алып тасталғанын атап өтті, өйткені тұрақты мекемемен ешқандай байланысы жоқ, көлемі тұрақты мекеменің құрылуына жеткіліксіз қызметтен алынған кірістерге салық салу орынсыз болып табылады. Олар сондай-ақ мұндай тәсілдің салық төлеушілер үшін белгісіздік туғызатынын атап көрсетті. Дамушы елдерден келген Топ мүшелері «тартылыс күші» қағидасы кейбір әкімшілік мәселелерді шешуге мүмкіндік беретінін атап өтті, өйткені бұл тәсіл шеңберінде нақты қызметтің тұрақты мекемемен немесе оған жатқызылатын кіріспен байланысының бар-жоғын анықтау міндетті емес. Бұл, әсіресе, ел аумағында тікелей бас кеңсе жүзеге асыратын, бірақ сипаты бойынша тұрақты мекеме жүзеге асыратын мәмілелерге ұқсас мәмілелерге қатысты. Алайда талқылау қорытындысы бойынша «тартылыс күші» қағидасын тауарлар мен бұйымдарды сатуға және басқа да қызмет түрлеріне қолдануды мынадай тәртіппен шектеу ұсынылды: егер кәсіпорынның басқа Уағдаласушы мемлекетте бұйымдарды немесе тауарларды сату мақсатында тұрақты мекемесі болса, онда осындай немесе ұқсас тауарларды сату, тіпті ол тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылмаса да, осы мемлекетте салық салынуға жатуы мүмкін; егер тұрақты мекеме басқа да шаруашылық қызмет түрлерін жүзеге асыру үшін пайдаланылса және осындай немесе ұқсас қызмет тұрақты мекемемен ешқандай байланыссыз жүзеге асырылса, осыған ұқсас қағида қолданылады.

7. Алайда 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын қайта қарау барысында Сарапшылар тобының кейбір мүшелері, егер кәсіпорын сауда немесе шаруашылық қызметі шарттық жеңілдіктерді алудан өзге себептермен жүзеге асырылғанын дәлелдей алатын болса, заңдық күші шектеулі мұндай «тартылыс күші» қағидасы қолданылмауға тиіс деп есептеді. Осылайша, кәсіпорынның сауда немесе шаруашылық қызметін өзінің тұрақты мекемесі арқылы жүзеге асырмауды таңдауы үшін заңды коммерциялық себептері болуы мүмкін екені мойындалады.

8. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 1-тармағына берілген түсініктеменің төмендегі бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымы Үлгілік конвенциясының 7-бабының тиісті тармағына қолданылады деп есептейді:

11. Кәсіпорынның тұрақты мекемесіне жатқызылатын пайданың бөлігі туралы айтқанда, 1-тармақтың екінші сөйлемінде 2-тармаққа тікелей сілтеме жасалған, онда тұрақты мекемеге жатқызылуға тиіс пайданы айқындау жөніндегі нұсқаулар берілген. 2-тармақ осы сөйлемді түсіндіру қажет мәнмәтіннің ажырамас бөлігі болғандықтан, оны 2-тармаққа қайшы келетіндей етіп, мысалы, тұрақты мекемеге жатқызылуы мүмкін пайда мөлшерін тұтастай кәсіпорын пайдасының мөлшерімен шектейтіндей етіп түсіндіруге болмайды. Осылайша, 1-тармақта Уағдаласушы мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнына оның бірінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесіне жатқызылуы мүмкін мөлшерде ғана салық сала алатыны көзделгенімен, «тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда» деген сөз тіркесінің мағынасын дәл 2-тармақ айқындайды. Басқаша айтқанда, 2-тармақтың нұсқауы кәсіпорын тұтастай алғанда ешқашан пайда алмаған жағдайда да тұрақты мекемеге пайда жатқызуға әкелуі мүмкін: керісінше, бұл нұсқау кәсіпорын тұтастай алғанда пайда алғанына қарамастан, тұрақты мекемеге ешқандай пайда жатқызылмауына да әкелуі мүмкін.

12. Алайда кәсіпорын резиденттігі мемлекетінің тұрақты мекеме орналасқан мемлекет тарапынан 2-тармақтың нұсқауының тиісінше қолданылуына мүдделі екені анық. Бұл нұсқау екі Уағдаласушы мемлекетке де қатысты болғандықтан, кәсіпорын резиденттігі мемлекеті 23-бапқа сәйкес тұрақты мекемеге тиісінше жатқызылған пайдаға қосарланған салық салуды жоюға тиіс. Басқаша айтқанда, егер тұрақты мекеме орналасқан мемлекеттің резиденттігі мемлекеті 7-бапқа сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылуға жатпайтын пайдаға салық салуға әрекет жасаса, бұл кәсіпорын орналасқан мемлекетте ғана салық салынуға тиіс пайдаға қосарланған салық салуға әкелуі мүмкін.

13. 1-тармақтың мақсаты — Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын кәсіпорындардың шаруашылық қызметінен алынатын пайдаға салық салу құқығын шектеуді қамтамасыз ету. Бұл тармақ Уағдаласушы мемлекеттің өзінің ішкі заңнамасында қолданылатын бақыланатын шетелдік компаниялар туралы ережелерге сәйкес өз резиденттеріне салық салу құқықтарын шектемейді, тіпті мұндай резиденттерге салынатын салық басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорын пайдасының осы резиденттердің аталған кәсіпорынға қатысуына байланысты бөлігіне қатысты есептелсе де. Осылайша мемлекет өз резиденттеріне салатын салық басқа мемлекеттің кәсіпорнының пайдасын азайтпайды, сондықтан бұл салықпен аталған пайдаға салық салынады деп айтуға болмайды (сондай-ақ 1-бапқа берілген түсініктеменің 23-тармағын және 10-бапқа берілген түсініктеменің 37–39-тармақтарын қараңыз).

Кейбір елдер ЭЫДҰ түсініктемесінің 13-тармағының екінші сөйлемінде қабылданған тәсілмен келіспейді, онда 7-баптың 1-тармағы Уағдаласушы мемлекеттердің өз резиденттеріне олардың ішкі заңнамасында бекітілген бақыланатын шетелдік компаниялар туралы ережелерге сәйкес салық салу құқықтарын шектемейтіні айтылған.

2-тармақ

9. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабының 2-тармағы қайталанады. Бұрынғы Сарапшылар тобының талқылауы барысында дамушы елдердің бірінен шыққан оның мүшесі өз елінде, әсіресе «кілт тапсыру» шарттарына қатысты, тұрақты мекемеге жатқызылуға тиіс пайданы айқындаудағы қайшылықтарға байланысты белгілі бір мәселелер бар екенін атап өтті. «Кілт тапсыру» шарттары шеңберінде мердігер фабриканы немесе басқа да осыған ұқсас объектіні салып, оны пайдалануға дайын күйге келтіру міндеттемесін өзіне алады; объект пайдалануға беруге дайын болған кезде ол сатып алушыға тапсырылады, ал сатып алушы жұмысты бастай алады. Халықаралық салық салу мәселелері объект бір елде басқа елдің резиденті болып табылатын мердігермен салынған кезде туындайды. Егер бір елде жүзеге асырылатын нақты құрылыс жұмыстары жеткілікті ұзақ уақытқа созылса, онда ол осы елде тұрақты мекеме болып табылатыны сөзсіз. Алайда «кілт тапсыру» шарттарына көбінесе әдеттегі құрылыс жұмыстарынан басқа да құрамдас бөліктер кіреді, соның ішінде өндіріс құралдарын сатып алу, сәулет және инженерлік қызметтерді орындау, техникалық көмек көрсету. Бұл жұмыстардың түрлері кейде нақты құрылыс басталғанға дейін (демек, құрылыс алаңында тұрақты мекеме құрылғанға дейін) аяқталады, сондай-ақ көбінесе құрылыс алаңы/тұрақты мекеме орналасқан елден тыс жерде жүзеге асырылады.

10. Осылайша, «кілт тапсыру» шарты бойынша алынған жалпы пайданың қандай бөлігі тұрақты мекемеге тиісінше жатқызылуға және тиісінше оның орналасқан елінде салық салынуға тиіс деген мәселе туындайды. Топтың дамыған елдердің бірінен шыққан мүшесінің айтуынша, ол елдердің шарт бойынша алынған пайданың бүкіл көлемін тұрақты мекемеге жатқызуға тырысқан жағдайларын біледі. Алайда оның пікірінше, егер пайда Конвенцияның басқа баптарында қарастырылатын және оларға сәйкес осы елде салық салынуға жататын кіріс баптарын қамтымаса, онда тұрақты мекеме орналасқан елде тек тұрақты мекеме жүзеге асыратын қызметке жатқызылатын пайдаға ғана салық салынуға тиіс.

11. Топ бұл күрделі мәселе екеніне, келіспеушіліктер туғызуы мүмкін екеніне және кіріс көзін айқындау, тұрақты мекемені және кәсіпорын пайдасын анықтау қағидалары сияқты өзара байланысты көптеген мәселелерді қозғайтынына келісті. Топ бұл мәселені екіжақты келіссөздер барысында қарастыруға болатынын мойындады, бірақ осыған байланысты қандай да бір түзетулер енгізбеу туралы шешім қабылдады.

12. 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын қайта қарау барысында Сарапшылар тобының кейбір мүшелері 2-тармақтың соңғы бөлігі тым тар деп есептеді, өйткені олардың пікірінше, ол тек тұрақты мекеме мен бас кеңсе арасындағы операцияларға қатысты және сол бір кәсіпорынның басқа тұрақты мекемелері арасындағы операцияларды, мысалы, ескермейді. Осыған байланысты Уағдаласушы мемлекеттер мынадай балама нақтылауды қарастыруы мүмкін:

Әрбір Уағдаласушы мемлекетте осы тұрақты мекемеге, егер ол жеке әрі дербес кәсіпорын ретінде осындай немесе ұқсас қызметті дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда жүзеге асырса, алуы мүмкін пайда жатқызылады.

13. Әртүрлі тұрақты мекемелер арасында пайданы жатқызуға байланысты келіспеушіліктердің мәні, бас кеңсе мен оның тұрақты мекемесі арасында пайданы жатқызудан айырмашылығы, күмән туғызбайтынына қарамастан, бұрынғы Сарапшылар тобының алаңдаушылығы нақты көрсетілуге тиіс деген ортақ пікір айтылды.

14. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы 7-бабына берілген түсініктеменің 14-тармағында атап өтілгендей, қолданыстағы редакциядағы 2-тармақ «пайданы тұрақты мекемеге жатқызу негізделуге тиіс негізгі нұсқауды қамтиды».

Осы бапта айтылғандай, бұл тармақ осы баптың 3-тармағының ережелеріне сөзсіз тәуелді. Бұдан әрі ЭЫДҰ түсініктемесінің 14-тармағында мыналар көрсетілген:

Осы тармақта екіжақты конвенцияларда әдетте көзделетін ереже қамтылған, оған сәйкес тұрақты мекемеге ол кәсіпорынның қалған бөлігімен емес, қалыпты нарықта қалыптасқан жағдайлар мен бағалар бойынша тәуелсіз кәсіпорынмен қарым-қатынас жасаған жағдайда алатын пайдасы жатқызылады. Бұл 9-бапқа берілген түсініктемеде қарастырылатын «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына сәйкес келеді. Әдетте осылайша айқындалатын пайда бухгалтерлік есептің әдеттегі рәсімдеріне сәйкес айқындалатын пайдамен бірдей болады.

«Тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасы осы кәсіпорынның басқа тұрақты мекемелерімен жасалатын операциялар бойынша тұрақты мекеме алуы мүмкін пайданы жатқызуға да қолданылатындықтан, қолданыстағы 2-тармақтың мазмұны оның мұндай жағдайларда нақты қолданылуын қамтамасыз етуге тиіс. Осылайша, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте оның аумағында орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса, онда осы тұрақты мекемеге, егер ол осындай немесе ұқсас қызметті дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда жүзеге асыратын және «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына сәйкес әрекет ететін, сондай-ақ өзі құрамына кіретін кәсіпорынмен немесе осы кәсіпорынның басқа тұрақты мекемелерімен толық дербес құрылым ретінде қарым-қатынас жасайтын жеке кәсіпорын болған жағдайда алуы мүмкін пайда жатқызылуға тиіс.

15. Белгілі бір тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы айқындау — ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына берілген 2008 жылғы түсініктемеде Тұрақты мекемелер туралы 2008 жылғы баяндамаға сілтеме жасалатын жағдайлардың бірі. Жоғарыда 1-тармақта келтірілген ескертулерді ескере отырып, Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2005 жылғы редакциясындағы 7-баптың 2-тармағына берілген түсініктеменің төмендегі бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының 2-тармағына қолданылады деп есептейді:

12. Көптеген жағдайларда тұрақты мекеменің сауда шоттары — әдетте олар табысты жұмыс істейтін кәсіпкерлік ұйымның әртүрлі бөлімшелерінің қаншалықты пайдалы екенін білуге мүдделі болатынының өзінен-ақ бар деп есептелетін шоттар — тиісті салық органдары тарапынан осы тұрақты мекемеге тиісінше жатқызылатын пайданы айқындау үшін пайдаланылады. Ерекше жағдайларда арнайы шоттар болмауы мүмкін […]. Алайда мұндай шоттар болған кезде, егер жатқызылатын пайданың мөлшерін тиісінше айқындау үшін түзету қажет болса, олар кез келген түзету үшін бастапқы материал ретінде қызмет етеді. 2-тармақта қамтылған нұсқау салық органдарына пайданың мөлшері туралы дерексіз, гипотетикалық деректер құруға негіз бермейтінін атап өткен жөн; әрдайым тұрақты мекеменің қаржылық есептілігінде көрсетілген нақты фактілерден бастау және қажет болған жағдайда осы фактілер негізінде алынған пайда көрсеткіштеріне түзетулер енгізу қажет.

12.1 Осыған байланысты бас кеңсе мен оның тұрақты мекемелері (немесе тұрақты мекемелердің өзара) арасындағы келісімдер осындай шоттардың негізі болған жағдайда, оларға қаншалықты сенім артуға болатыны туралы мәселе туындайды. Мұндай ішкі келісімдерді заңдық тұрғыдан міндетті шарттар ретінде саралауға болмайтыны анық. Алайда бас кеңсе мен тұрақты мекемелердің сауда шоттары осындай келісімдер негізінде өзара үйлесімді түрде жасалған және бұл келісімдер кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелері орындайтын функцияларды көрсететін болса, мұндай сауда шоттарын салық органдары қабылдай алады. Осыған байланысты шоттар тек тұрақты мекеменің бухгалтерлік есептілігіндегі мәмілелер сомалары немесе пайданы не шығыстарды жатқызу әдістері кәсіпорын өз операцияларын есепке алатын ұлттық немесе функционалдық валютада көрсетілген бас кеңсенің есептілігіндегі сомалар мен жатқызу әдістеріне дәл сәйкес келген жағдайда ғана өзара үйлесімді түрде жасалған деп есептелуі мүмкін. Алайда егер сауда шоттары кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелерінің нақты экономикалық функцияларын емес, тек жасанды келісімдерді көрсететін ішкі келісімдерге негізделсе, онда мұндай келісімдер мүлдем ескерілмеуге, ал шоттарға тиісті түзетулер енгізілуге тиіс. Мысалы, ішкі келісім шеңберінде сатумен айналысатын тұрақты мекеме принципалдың (барлық тәуекелдерді көтеретін және сатудан түсетін барлық пайдаға құқығы бар тұлғаның) рөлін атқарса, ал іс жүзінде бұл тұрақты мекеме тек делдал немесе агент (шектеулі тәуекел көтеретін және алынған кірістің тек шектеулі бөлігіне құқығы бар тұлға) болып табылса немесе керісінше жағдайда осылай болуы мүмкін.

12.2 Осыған байланысты 2-тармақта баяндалған қағиданың осы баптың 3-тармағының ережелерін, әсіресе тұрақты мекеменің бас кеңсесіне қарызды өтеу немесе соңғысы тұрақты мекемеге берген патенттік құқықтарды пайдаланғаны үшін төлем ретінде пайыздар, роялти және т.б. түрінде төлейтін сомаларды есепке алуға қатысты ережелерін сақтаған жағдайда қолданылатынын да атап өткен жөн […].

13. Тұрақты мекеме өз қызметінен алынған пайданы көрсетуге арналған егжей-тегжейлі шоттарды ұсына алғанның өзінде, осы елдің салық органдарына бұл шоттарды «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына сәйкес түзету қажет болуы мүмкін […]. Мұндай түзету, мысалы, егер бас кеңсе тұрақты мекемеге тауарларға арналған шоттарды осы қағидаға сәйкес келмейтін бағалар бойынша ұсынса және соның нәтижесінде пайда тұрақты мекемеге емес, бас кеңсеге жатқызылса немесе керісінше болса, қажет болуы мүмкін.

14. Мұндай жағдайларда, әдетте, пайдаланылатын бағаларды дәл осындай немесе ұқсас тауарларды дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда жеткізу кезіндегі қалыпты нарықтық бағалармен алмастыру орынды болады. Ашық нарық жағдайында тауарларды сатып алуға болатын баға қажетті мөлшерге және олардың жеткізілуі тиіс мерзіміне байланысты өзгеретіні анық; ашық нарық бағасын пайдалану туралы шешім қабылдаған кезде мұндай факторлар ескерілуге тиіс. Осыған байланысты кейде кәсіпорынның өз тауарларын қалыпты нарықта қалыптасқан бағалардан төмен бағамен ұсынуына жеткілікті дәрежеде негізделген коммерциялық себептері болуы мүмкін екенін атап өткен жөн; мысалы, бұл жаңа нарықта белгілі бір тауарлардың орнын бекітудің әдеттегі коммерциялық тәсілі болуы мүмкін және оны пайданы бір елден екінші елге аудару әрекетінің дәлелі ретінде қарастыруға болмайды. Кәсіпорын шығаратын және толығымен тұрақты мекемелер арқылы сатылатын патенттелген тауарларға байланысты да қиындықтар туындауы мүмкін; мұндай жағдайларда ашық нарық бағасы болмаған кезде, ал шоттардағы көрсеткіштер қанағаттанарлықсыз болып көрінсе, тұрақты мекеменің айналымына жалпы пайданың орташа арақатынасын қолдану және осылайша алынған сомадан тиісті шығындар сомасын шегеру сияқты басқа әдістермен тұрақты мекеменің пайдасын есептеу қажеттілігі туындауы мүмкін. Мұндай сипаттағы ерекше мәселелер жекелеген жағдайларда туындауы мүмкін екені анық, бірақ жалпы қағида әрдайым мәселе бойынша нақты фактілерді көрсететін шоттар болған жағдайда тұрақты мекемеге пайданы осы шоттардың негізінде жатқызу болуға тиіс. Егер қолда бар шоттар нақты фактілерді көрсетпесе, онда жаңа шоттар жасалуға немесе бастапқы шоттар қайта қаралуға тиіс, ал осы мақсатта ашық нарықта қалыптасқан көрсеткіштер пайдаланылуы керек.

15. Көптеген мемлекеттер өз аумағында орналасқан тұрақты мекеменің мүлкінің құрамына кіретін, сауда нысанасы болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, активтің сол бір кәсіпорынның басқа мемлекеттегі тұрақты мекемесіне немесе бас кеңсесіне ауыстырылуын салық салынатын пайданы іске асыру ретінде қарастырады. 7-бап бұл мемлекеттерге осындай ауыстыру нәтижесінде туындайды деп есептейтін пайдаға салық салуға рұқсат береді. Бұл пайда төменде көрсетілген тәртіппен айқындалуы мүмкін. Ауыстыру болған жағдайда, оның тұрақты немесе уақытша болуына қарамастан, салық салынатын пайданың қашан іске асырылатыны туралы мәселе туындайды. Іс жүзінде, егер мұндай мүліктің елеулі нарықтық құны болса және ол ауыстыру жүзеге асырылған салық жылы аяқталғаннан кейін оны қабылдаған тұрақты мекеменің немесе осы кәсіпорынның басқа бөлімшесінің балансында көрсетілуі ықтимал болса, онда тұтастай алғанда кәсіпорынға қатысты салық салынатын пайданың іске асырылуы міндетті түрде ауыстыру жүзеге асырылған салық жылында орын алмайды. Алайда бұл мүліктің салық юрисдикциясының шегінен шығуының өзі осы мүлікке жатқызылатын есептелген пайдаға салық салуға әкелуі мүмкін, өйткені «іске асыру» ұғымының анықтамасы әрбір елдің ішкі заңнамасына байланысты болады.

15.1 Егер тұрақты мекемелер орналасқан елдер ішкі ауыстыру нәтижесінде туындаған пайдаға ол келесі коммерциялық жылға дейін іс жүзінде іске асырылмаса да, ауыстыру жүзеге асырылғаннан кейін бірден салық салса, онда шетелде салық төленген сәт пен осы кәсіпорынның бас кеңсесі орналасқан елде оның есепке алынған сәті арасында уақытша алшақтық сөзсіз туындайды. Бұл уақытша алшақтық елеулі проблема туғызады, әсіресе тұрақты мекеме негізгі құралдарды немесе — ол таратылған жағдайда — барлық өндірістік жабдықты өзі құрамына кіретін кәсіпорынның басқа бөлімшесіне ауыстырған кезде. Мұндай жағдайларда артық салық салудың елеулі қаупі туындаған кезде әрбір нақты жағдай бойынша басқа мемлекетпен екіжақты шешімдерге қол жеткізу міндеті осы кәсіпорынның бас кеңсесі орналасқан елге жүктелуге тиіс.

15.2 Мерзімі өткен қарыздар сияқты активтерді ауыстыруға байланысты тағы бір маңызды мәселе халықаралық банктік операцияларға қатысты туындайды. Қарыздар қадағалау және қаржылық себептер бойынша банктің бөлімшесінен бас кеңсесіне немесе бір бөлімшесінен сол банктің басқа бөлімшесіне ауыстырылуы мүмкін. Егер оларды елеулі коммерциялық себептермен жасалған деп немесе тәуелсіз кәсіпорындар арасында орын алған деп қарастыруға негізді себептер болмаса, мысалы, олар тек осы банк үшін ең жоғары салық жеңілдіктерін алу мақсатында ғана жүзеге асырылса, мұндай ауыстырулар ескерілмеуге тиіс. Мұндай жағдайларда бұл ауыстырулар толықтай тәуелсіз кәсіпорындар арасында орын алуы мүмкін емес еді және тиісінше осы кәсіпорынның тұрақты мекемесі болып табылатын кәсіпорынмен тәуелсіз қатынастар орнатқан жағдайда мұндай дербес кәсіпорын алуы мүмкін пайданың мөлшеріне әсер етпес еді.

15.3 Алайда мұндай қарыздарды бір банктен екінші банкке ауыстырудың коммерциялық нарығы болуы мүмкін, ал ішкі ауыстырудың мән-жайлары тәуелсіз банктер арасындағы қатынастарда күтілетін жағдайларға ұқсас болуы мүмкін. Мұндай ауыстырудың мысалы ретінде банк белгілі бір шетелдік бөлімшесін жауып, тиісті берешектерді өзінің бас кеңсесіне немесе басқа бөлімшесіне ауыстыруға мәжбүр болатын жағдайды келтіруге болады. Тағы бір мысал — белгілі бір елде жаңа бөлімше ашу және кейіннен оған осы елдің резиденттеріне бұрын бас кеңсе немесе басқа бөлімшелер берген барлық қарыздарды тек коммерциялық себептермен ауыстыру. Кез келген осындай ауыстыру (егер ол жалпы салық салу мақсаттары үшін мойындалатын болса) ауыстыру күніндегі осы берешектің ашық нарықтық құны бойынша жүзеге асырылған деп қарастырылуға тиіс. Тұрақты мекеменің пайдасын есептеу кезінде белгілі бір дисконт ескерілуге тиіс, өйткені жекелеген құрылымдар арасында берешек сомасы ауыстыру күніндегі бағасын айқындау кезінде ескерілуге тиіс, ал бөлек бухгалтерлік есеп қағидалары активтердің баланстық құнының нарықтық бағаларға сәйкес өзгертілуін талап етеді.

15.4 Егер мерзімі өткен қарыздар мұндай залал бойынша шамадан тыс емес, бірақ толық дисконт алу мақсатында ауыстырылса, тиісті екі юрисдикцияның осы дисконтты берудің өзара қолайлы негізі туралы келісімге қол жеткізуі маңызды. Мұндай жағдайларда ауыстырылатын борыштың ішкі ауыстыру күніндегі құны борышкердің кредит қабілеттілігін қате бағалаудың нәтижесі болып табыла ма, әлде оның сол сәттегі құны борышкердің қалыптасқан жағдайын дұрыс бағалауды көрсете ме деген мәселені ескеру қажет. Бірінші жағдайда қарызды ауыстыратын бөлімше орналасқан ел үшін дисконтты тұтастай банк шеккен нақты залал мөлшерімен шектеу, ал ауыстыруды қабылдайтын ел үшін кейіннен туындайтын айқын пайданы салық салудан босату орынды болуы мүмкін. Алайда егер қарыз банктің бір бөлімшесінен екінші бөлімшесіне коммерциялық себептермен ауыстырылса және белгілі бір уақыт өткеннен кейін оның құны артса, онда ауыстыруды жүзеге асыратын бөлімше ауыстыру сәтіндегі нақты құны негізінде дисконт алуға тиіс. Егер қарызды қабылдайтын құрылым кредит берілген елдегі банктің бас кеңсесі болса, жағдай біршама өзгеше болады, өйткені, әдетте, кредит берілген ел банктің бүкіл әлем бойынша алған пайдасына салық салады және осы мақсатта қарыз берілген сәттен бастап оны ауыстыру сәтіне дейін осы қарыз бойынша шеккен жалпы залал мөлшерін ескере отырып, дисконт береді. Бұл жағдайда қарызды ауыстыратын бөлімше жоғарыда баяндалған қағидаларға сәйкес қарыз өзінде болған кезең үшін дисконт алады. Бұдан кейін бас кеңсе орналасқан ел қабылдаушы елде бөлімшеге есептелген салықты өтеу арқылы қосарланған салық салуды болдырмау үшін дисконт береді.

3-тармақ

16. 7-баптың 3-тармағының бірінші сөйлемінде аздаған редакциялық өзгерістермен 2008 жылғы редакциядағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 7-бабының 3-тармағының мәтіні қайталанған. Ал тармақтың қалған бөлігінде 1980 жылы бұрынғы Сарапшылар тобы тұжырымдаған қосымша ережелер қамтылған. Бұл ережелер дамушы елдерден шыққан Топ мүшелерінің, атап айтқанда Топ құрамында өкілдігі жоқ дамушы елдерге көмек көрсету мақсатында барлық қажетті анықтамалар мен нақтылауларды мәтінге енгізу орынды болар еді деген ұсынысына негізделген. Осы Топ мүшелерінің кейбіреулері сондай-ақ салық төлеушілерге өздерінің салықтық міндеттемелері туралы барлық ақпаратты ұсыну үшін белгілі бір шығыстарды шегеруге тыйым салатын ережелер екіжақты салық келісімдерінің мәтініне енгізілуге тиіс деп есептеді. Талқылау барысында ЭЫДҰ мәтініне енгізілген толықтырулар тұрақты мекемеге бас кеңсе өкілдік атынан көтерген пайыздарды, роялтиді және басқа да шығыстарды шегеруге мүмкіндік беретіні атап өтілді. Топ бас кеңсе ұсынған шоттарға толық шығындар — тікелей де, жанама да — енгізілген жағдайда, бас кеңсенің басқарушылық және әкімшілік шығыстарын қосымша есептеу жүргізілмейді деген мәселе бойынша жалпы келісімге келді, өйткені бұл жағдайда бас кеңсе мен тұрақты мекеме арасындағы аударымдар бойынша мұндай төлемдер қайталанатын болады. Бұл ретте бағаның қалай белгіленгенін және шығындардың қандай элементтері ескерілгенін анықтау маңызды екені атап өтілді. Егер халықаралық көтерме баға пайдаланылса, онда жанама шығындарды ескеру табиғи жағдай болар еді. Топ мүшелерінің жалпы пікірінше, шығындар мен шығыстардың кез келген қайталануына жол бермеу қажет.

17. Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте оның аумағында орналасқан тұрақты мекеме арқылы өз қызметін жүзеге асырмаса, онда бұл кәсіпорынның пайдасына тек осы мемлекетте ғана салық салынады. Кәсіпорынның пайдасы мен кірістері барлық шаруашылық қызметке жататын шығыстарды шегеру арқылы есептеледі, бұған қазіргі уақытта шегерілуге жатпайтын күрделі шығындар немесе кәсіпорынның шаруашылық қызметіне жатқызылмайтын жеке сипаттағы немесе өндірістік емес шығыстар кірмейді. Әдетте көптеген елдер өндірістік шығыстарды шегеру мүмкіндігін қарастырған кезде шаруашылық қызметтің толық, айрықша және сөзсіз өндірістік қажеттілігі сияқты өлшемшарттарға сүйенеді. Бұл ретте негізгі мақсат — салық салынатын пайданы айқындау кезінде шегеруге жататын шығыстар ретінде шаруашылық қызметке қатысты, онымен байланысты және қажетті шығыстарды тану. Шығыстар мен шаруашылық қызмет арасында өзара байланыс болуға тиіс, яғни жұмсалған шығыстар өндірістік мақсатқа сәйкестікпен, қажеттілікпен немесе тиімділікпен негізделуі керек. Егер жоғарыда аталған өлшемшарттар бойынша шығыстардың осы бабы шегеруге жататыны анықталса, онда осындай өндірістік шығыстарды шегерудің рұқсат етілгендігіне ақшалай немесе өзге де шектеулер белгілейтін нақты заңнамалық ережелердің бар-жоғын қарастыру қажет; керісінше жағдайда шығыстардың көлемінің негізділігін немесе олардың шаруашылық қызметтің рентабельділігіне әсерін ескермей, шығыстарды шегеру туралы талапты тұтастай қарастыру қажеттілігі туындайды.

18. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 3-тармағына берілген түсініктеменің төменде келтірілген бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының тиісті тармағының бірінші бөлігіне қолданылады деп есептейді:

27. Осы тармақ 2-тармақта баяндалған жалпы қағиданы тұрақты мекеменің шығыстарына қатысты нақтылайды. Бұл тармақта тұрақты мекеменің пайдасын есептеу кезінде тұрақты мекеме мақсаттары үшін кез келген уақытта жұмсалған шығыстар бойынша шегерімдер ескерілуге тиіс екені нақты көрсетілген. Кейбір жағдайларда есепке алынуға тиіс шығыстар сомасын әдеттегі әдістермен бағалау немесе есептеу қажет болатыны анық. Мысалы, кәсіпорынның бас кеңсесінде жұмсалған жалпы әкімшілік шығыстар жағдайында тұрақты мекеменің айналымдағы (немесе, мүмкін, жалпы пайдадағы) үлесіне сәйкес келетін пропорционалды бөлікті ескеру орынды болады. Осыған сәйкес тұрақты мекеме мақсаттары үшін жұмсалған деп есепке алынуға тиіс шығыстар сомасы осы мақсаттарға нақты жұмсалған шығындар сомасына тең болуға тиіс деп есептеледі. Кәсіпорынның тұрақты мекемеге жатқызылатын кез келген шығыстарына қатысты тұрақты мекемеге рұқсат етілетін шегерімдер бұл шығыстардың тұрақты мекеме тарапынан іс жүзінде өтелген-өтелмегеніне байланысты емес.

28. Кейде 2 және 3-тармақтарды үйлестіру қажеттілігіне байланысты практикалық қиындықтар туындайды деген пікір айтылады, өйткені 2-тармақ тұрақты мекеме мен оның бас кеңсесі арасындағы бағалардың, әдетте, «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына сәйкес белгіленуін талап етеді, бұл ретте аударымды жүзеге асыратын құрылымға тәуелсіз кәсіпорынмен өзара іс-қимыл жасаған жағдайда алуы мүмкін пайда қамтамасыз етіледі; алайда сонымен бірге 3-тармақтан тұрақты мекемелердің мақсаттары үшін жұмсалған шығыстардың шегерімдері, әдетте, қандай да бір пайда элементтерін қоспай, осы шығыстардың нақты құнына тең болуға тиіс екені туындайды.

29. Шын мәнінде, 3-тармақты қолдану, әсіресе 2-тармақтың негізінде жатқан дербес кәсіпорын қағидасы мен «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына қатысты белгілі бір практикалық қиындықтар туғызуы мүмкін болғанымен, осы екі тармақ арасында қағидаттық қайшылықтар жоқ. 3-тармақта тұрақты мекеменің пайдасын айқындау кезінде шығыстардың белгілі бір түрлері шегерім ретінде ескерілуге тиіс екені көрсетіледі, ал 2-тармақта 3-тармақта баяндалған шығыстарды шегеру қағидасына сәйкес айқындалған пайда осындай немесе ұқсас қызметті дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда жүзеге асыратын жеке әрі дербес кәсіпорын алатын пайдаға тең болуға тиіс екені көзделеді. Осылайша, 3-тармақ тұрақты мекеменің пайдасын айқындау кезінде қолданылатын қағиданы белгілесе, 2-тармақ осылайша айқындалатын пайданың жеке әрі дербес кәсіпорын алатын пайдаға сәйкес келуін талап етеді.

30. Сонымен қатар 3-тармақ тек тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы айқындау мақсатында кәсіпорынның қандай шығыстары тұрақты мекемеге жатқызылуға тиіс екенін ғана белгілейді. Ол шығыстарды жатқызғаннан кейін тұрақты мекеменің салық салынатын кірісін есептеу кезінде олардың нақты шегеруге жататын-жатпайтыны туралы мәселені қозғамайды, өйткені шығыстарды шегеру шарттары ішкі заңнамаға сәйкес, 24-баптың кемсітпеу туралы нормаларын (атап айтқанда, осы баптың 3 және 4-тармақтарын) сақтай отырып айқындалуға тиіс мәселе болып табылады.

Жоғарыда келтірілген ескертулерге қарамастан, Сарапшылар комитеті кейбір елдер өздерінің ішкі заңнамасында рұқсат етілген шегерімдерді ғана қабылдайтынын көрсетуі мүмкін екенін атап өтеді.

31. Бұл қағидаларды тұрақты мекеменің пайдасын айқындау кезінде іс жүзінде қолданған кезде, 2-тармақта қамтылған жеке әрі дербес кәсіпорын туралы ережені ескере отырып, кәсіпорын көтерген нақты шығындарды тұрақты мекеме мақсаттары үшін жұмсалған шығыстар ретінде қарастыруға бола ма деген мәселе туындауы мүмкін. Жалпы алғанда, тәуелсіз кәсіпорындар бір-бірімен қарым-қатынас жасаған кезде пайда алуға ұмтылатыны және мүлікті немесе қызметтерді бір-біріне берген кезде ашық нарықта қалыптасқан баға бойынша төлем белгілейтініне қарамастан, нақты мүлікті немесе қызметті тәуелсіз кәсіпорыннан алынған деп қарастыруға болмайтын немесе тәуелсіз кәсіпорындар өзара тиімді шарттармен бірлесіп жүзеге асыратын қандай да бір қызметтің шығындарын өзара бөлуге келісе алатын жағдайлар да болады. Осындай ерекше жағдайларда кәсіпорын көтерген кез келген тиісті шығындарды тұрақты мекеме мақсаттары үшін жұмсалған шығыстар ретінде қарастыру орынды болуы мүмкін. Мұндай жағдайларды кәсіпорын көтерген шығындар тұрақты мекеменің шығыстары ретінде қарастырылмауға тиіс және тиісті мүлік немесе қызмет жеке әрі дербес кәсіпорын туралы ережеге сәйкес бас кеңсе мен тұрақты мекеме арасында пайда элементі енгізілген бағамен берілді деп есептелуге тиіс жағдайлардан ажырату кезінде қиындықтар туындайды. Мәселені былай қою керек: мүлікті немесе қызметтерді уақытша немесе түпкілікті сипатта ішкі беру кәсіпорынның қалыпты шаруашылық қызметі барысында үшінші тұлғаға «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына сәйкес баға белгілейтін, яғни тиісті пайданы қамтитын сату бағасын әдеттегі тәртіппен белгілейтін мүлікті немесе қызметтерді берумен бірдей ме?

32. Бір жағынан, егер мұндай шығыс бастапқыда нақты тауарды немесе қызметті сатуға және тұрақты мекеме арқылы пайда алуға тікелей бағытталған функцияны орындаумен байланысты болса, бұл сұраққа жауап оң болады. Екінші жағынан, егер нақты фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, бұл шығыс бастапқыда кәсіпорынның жалпы шығындарын оңтайландыруға немесе сату көлемін әдеттегідей ұлғайтуға бағытталған функцияны орындаумен байланысты екені анықталса, жауап теріс болады.

33. Егер тауарлар қайта сату үшін дайын күйінде немесе шикізат не жартылай фабрикат түрінде жеткізілсе, әдеттегі жағдайда 2-тармақтың ережелері қолданылуға және «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасын ескере отырып есептелген пайда кәсіпорын жеткізетін тауарларға қатысты бөлікке жатқызылуға тиіс. Алайда бұдан ерекшеліктер де болады. Мысалдардың бірі — тауарлар қайта сату үшін емес, сауда қызметінде уақытша пайдалану үшін жеткізілетін жағдай; мұндай жағдайда кәсіпорынның осы материалды пайдаланатын бөлімшелері осы материал бойынша шығындардың тек өздеріне тиесілі бөлігін, мысалы, әрбір бөлімшенің оны пайдалануына жататын жабдық пен амортизациялық шығыстарға қатысты бөлігін ғана көтеруге тиіс. Мұндай жағдайларда пайда жатқызу мәселесі туындамауы үшін тауарларды жай ғана сатып алу тұрақты мекеме болып табылмайтынын (5-баптың 4 d) тармағы) есте ұстау қажет.

34. Материалдық емес құқықтарға қатысты бір топқа жататын кәсіпорындар арасындағы қатынастарға қолданылатын қағидаларды (мысалы, роялти төлеу немесе шығындарды бөлу туралы келісімдер) бір кәсіпорынның бөлімшелері арасындағы қатынастарға қолдануға болмайды. Шын мәнінде, кәсіпорынның материалдық емес «меншік» құқығын тек бір бөлімшеге жатқызу және бұл бөлімше басқа бөлімшелерден тәуелсіз кәсіпорын болғандай роялти алуға тиіс деп тұжырымдау қиын болуы мүмкін. Тек бір заңды тұлға болғандықтан, заңды меншік құқығын кәсіпорынның қандай да бір нақты бөлімшесіне жатқызу мүмкін емес және іс жүзінде мұндай құқықты жасауға жұмсалған шығындарды кәсіпорынның тек бір бөлімшесіне жатқызу қиынға соғады. Сондықтан материалдық емес құқықтарды жасауға жұмсалған шығындарды оларды пайдаланатын кәсіпорынның барлық бөлімшелеріне жатқызылатын және тиісті түрде қатысты болатын кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелерінің атынан жұмсалған шығындар ретінде қарастыру орынды болады. Мұндай жағдайларда кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелері арасында осындай материалдық емес құқықтарды жасауға немесе сатып алуға жұмсалған нақты шығындар, сондай-ақ осы материалдық емес құқықтарға байланысты шығыстар қандай да бір пайда үстемесін немесе роялтиді қоспай бөлінуі керек. Бұл ретте салық органдары ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық әзірлемелер саласындағы кез келген қызметтің ықтимал теріс салдары (мысалы, оның нәтижелері мен қоршаған ортаға келтірілген зиянға байланысты жауапкершілік) кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелері арасында да бөлінуге тиіс екенін ескергені жөн, бұл тиісті жағдайларда өтемақы төлемдеріне әкеледі.

35. Қызмет көрсету саласында нақты жағдайда қызмет көрсетуге жұмсалған шығындарды бір кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелеріне нақты өзіндік құны бойынша немесе қызмет көрсететін кәсіпорын бөлімшесінің пайдасын қамтитын үстеме қосылған нақты өзіндік құны бойынша есептеу қажеттігін айқындау кезінде қиындықтар туындауы мүмкін. Кәсіпорынның немесе оның бөлімшесінің коммерциялық қызметі осындай қызметтер көрсетуден тұруы мүмкін және олар үшін стандартты ақы алынуы мүмкін. Мұндай жағдайда, әдетте, қызмет үшін сыртқы тұтынушыдан алынатын сол мөлшерлеме бойынша ақы есептелуге тиіс.

36. Егер тұрақты мекеменің негізгі қызметі өзіне тиесілі кәсіпорынға нақты қызметтер көрсету болып табылса және егер мұндай қызметтер осы кәсіпорынға нақты артықшылық берсе, ал олардың құны кәсіпорын шығыстарының елеулі бөлігін құраса, қабылдаушы ел шығындар сомасында пайда нормасының ескерілуін талап етуі мүмкін. Қабылдаушы тарап мүмкіндігінше үлгілік шешімдерден аулақ болып, әрбір нақты жағдайда қалыптасқан мән-жайлардағы осы қызметтердің құнына сүйенуге тырысуы керек.

37. Алайда көбінесе қызметтер көрсету компанияның жалпы басқарушылық қызметінің бір бөлігі ғана болып табылады, мысалы, кәсіпорын персоналды оқытудың жалпы жүйесін қамтамасыз етеді және оны кәсіпорынның әрбір бөлімшесінің қызметкерлері пайдаланады. Мұндай жағдайда, әдетте, қызмет көрсету шығындарын кәсіпорынның жалпы әкімшілік шығыстарының бір бөлігі ретінде қарастыру орынды болады, олар пайда көрсететін басқа бөлімшенің қандай да бір үстеме шығыстарын қоспай, осы шығындар тиісті бөлімшенің мақсаттары үшін жұмсалған шамада нақты шығындар негізінде кәсіпорынның әртүрлі бөлімшелері арасында бөлінуі керек.

38. Кәсіпорынды жалпы басқару процесінде көрсетілетін қызметтерге қатысты режим кәсіпорынның жалпы пайдасының қандай да бір бөлігін дұрыс басқарудың нәтижесі ретінде қарастыру қажеттігі туралы мәселе туғызады. Бір елде бас кеңсесі бар, бірақ бүкіл қызметін басқа елдегі тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын компанияның жағдайын қарастырайық. Төтенше жағдайда бас кеңседе тек директорлар кеңесінің отырыстары өткізіліп, компанияның қалған бүкіл қызметі, таза формальды заңды әрекеттерді қоспағанда, тұрақты мекемеде жүзеге асырылуы әбден мүмкін. Мұндай жағдайда кәсіпорынның бүкіл пайдасының кем дегенде бір бөлігі директорлардың шебер басқаруы мен іскерлік дағдыларының арқасында қалыптасады және сондықтан кәсіпорын пайдасының осы бөлігі бас кеңсе орналасқан елге жатқызылуға тиіс деп пайымдауға негіз бар. Алайда бұл тәсілдің теориялық артықшылықтары қандай болғанына қарамастан, практикалық тұрғыдан алғанда, ол мүлдем тиімсіз. Келтірілген жағдайда басқарушылық шығыстар, әрине, 3-тармақтың ережелеріне сәйкес тұрақты мекеменің пайдасымен салыстырылады, бірақ мәселені тұтастай қарастырған кезде, осы аспектіні одан әрі тереңдетіп, «басқару есебінен алынған пайда» деген қандай да бір шартты соманы шегеру және есепке алу дұрыс емес болып көрінеді. Сондықтан жоғарыда аталған шектен тыс жағдайға ұқсас ахуалдарда тұрақты мекеменің салық салынатын пайдасын айқындау кезінде басқару есебінен алынған пайда сияқты қандай да бір шартты сомалар ескерілмеуге тиіс.

39. Әрине, кәсіпорын пайдасының жалпы сомасының белгілі бір бөлігін дұрыс басқару нәтижесінде алынған пайданы көрсету мақсатында бас кеңсеге жатқызу әдетте қабылданған елдер өздерінің осы тәжірибесін сақтап қалуды қалауы мүмкін. Бұл бап бұған ешқандай кедергі келтірмейді. Дегенмен, жоғарыда келтірілген 38-тармақтан көрініп тұрғандай, тұрақты мекеме орналасқан елден тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы есептеу кезінде бас кеңсеге жатқызылатын басқару есебінен алынған пайданың пропорционалды үлесін көрсететін соманы шегеру ешқандай жағдайда талап етілмейді.

40. Сондай-ақ, егер кәсіпорынның бас кеңсесі орналасқан ел тек дұрыс басқаруға байланысты кәсіпорын пайдасының белгілі бір пайызын бас кеңсеге жатқызса, ал тұрақты мекеме орналасқан ел мұны жасамаса, онда екі елде салық салынуға жататын жиынтық сома артық мөлшерде болуы мүмкін. Кез келген осындай жағдайда кәсіпорынның бас кеңсесі орналасқан ел осы елдегі салық міндеттемелерін есептеу кезінде қосарланған салық салуды толығымен болдырмайтын қажетті түзетулер енгізу жөнінде бастама көтеруге тиіс.

41. Пайыздарды есептеу режиміне байланысты ерекше күрделі мәселелер туындайды. Біріншіден, тұрақты мекеменің өзіне берілген қарыздар үшін бас кеңсесіне төлейтін ішкі «пайыздары» болуы мүмкін. Банктер сияқты қаржы компанияларын қоспағанда, мұндай ішкі «пайыздарды» ескермеу қажет екені жалпыға бірдей мойындалған. Бұл мынадай себептерге байланысты:

— құқықтық тұрғыдан алғанда, пайыз төлеу және белгіленген мерзімде толық көлемде өтеу міндеттемесімен капиталды аудару іс жүзінде тұрақты мекеменің шынайы заңдық сипатына сәйкес келмейтін формальды әрекет болып табылады.

— экономикалық тұрғыдан алғанда, ішкі берешектер мен дебиторлық берешектер іс жүзінде болмауы мүмкін, өйткені егер кәсіпорын тек немесе негізінен акционерлік капитал есебінен қаржыландырылса, онда оған өзі төлеуге міндетті емес пайыздарды шегеруге рұқсат етілмеуге тиіс. Мысалы, өзара сәйкес келетін шығындар мен түсімдер кәсіпорын пайдасының жалпы көлемін бұрмаламаса да, жекелеген нәтижелер ерікті түрде өзгертілуі мүмкін.

42. Осы себептерге байланысты төменде қарастырылатын банктердің ерекше мәселелерін ескере отырып, ішкі берешектер мен дебиторлық берешектер бойынша шегерімдерге тыйым салуды жалпы алғанда сақтау қажет.

43. Алайда кәсіпорынның іс жүзінде көтерген берешектері бойынша пайыздарды шегеру мәселесі жеке проблема болып табылады. Мұндай берешектер кәсіпорынның тұрақты мекемесінің қызметімен толық немесе ішінара байланысты болуы мүмкін; іс жүзінде тиісті шарттар шеңберінде кәсіпорын алған кредиттер бас кеңсенің, тұрақты мекеменің немесе екеуінің де мақсаттарына пайдаланылуы мүмкін. Осы берешектерге байланысты тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы есептеу кезінде шегерілуге тиіс пайыздардың бөлігін қалай айқындау керек деген мәселе туындайды.

44. 1994 жылға дейін ұсынылған тәсіл, атап айтқанда, берешектер бойынша нақты шығындарды тікелей және жанама пропорционалды бөлу іс жүзінде қолайсыз болып шықты, әсіресе оны бірізді қолдану екіталай болғандықтан. Бұдан басқа, жиынтық пайыздық төлемдерді немесе тікелей бөлудің белгілі бір түрлерінен кейін қалған пайыздардың бөлігін жанама пропорционалды бөлу практикалық қиындықтармен байланысты екені жақсы белгілі. Сондай-ақ пайыз төлеуге жұмсалған жиынтық шығыстарды тікелей пропорционалды бөлу тұрақты мекемені қаржыландыруға жұмсалған шығындарды дәл көрсетпеуі мүмкін екені де белгілі, өйткені салық төлеуші қарыздарды есепке алуды бақылай алады және нақты экономикалық көрсеткіштерді көрсету үшін, атап айтқанда, тәуелсіз кәсіпорында әдетте белгілі бір деңгейдегі «еркін» капиталдың болуы күтілетіні фактісін ескеру үшін түзету қажет болуы мүмкін.

Осылайша, Сарапшылар комитеті практикалық шешім іздеуді артық көреді. Бұл шешімде ұйымның құрылымы мен оның атқаратын функцияларына сәйкес келетін капитал құрылымы, соның ішінде жеке, бөлек және тәуелсіз кәсіпорынның тиісті қаржыландырылуға тиіс екенін мойындау қажеттілігі ескерілетін болады.

4-тармақ

19. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-бабының 4-тармағы қайталанады. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 4-тармағына берілген түсініктеменің төменде келтірілген бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының тиісті тармағына қолданылады деп есептейді:

52. Кейбір жағдайларда тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы арнайы шоттар немесе «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле» қағидасына негізделген пайданы бағалау арқылы емес, жай ғана кәсіпорынның жалпы пайда сомасын әртүрлі формулалардың көмегімен пропорционалды бөлу арқылы айқындау тәжірибесі болған. Бұл әдіс 2-тармақта көзделген әдістерден ерекшеленеді, өйткені ол пайданы жеке кәсіпорын ұғымының негізінде жатқызбайды, керісінше жалпы пайда сомасын пропорционалды бөлуге негізделеді. Шынында да, бұл әдіс арнайы шоттар негізінде есептелген нәтижеден өзгеше сандық нәтиже беруі мүмкін. 4-тармақта, егер мұндай әдіс осы мемлекетте әдетте қолданылған болса, Уағдаласушы мемлекет оны қолдануды жалғастыра алатыны, тіпті алынған көрсеткіш кейде арнайы шоттар бойынша алынған нәтижелерден біршама ерекшеленуі мүмкін екені түсіндіріледі, бірақ бұл нәтиже осы баптың қағидаттарына әділ түрде сәйкес деп танылуы керек. Алайда сонымен бірге тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда, егер олар нақты фактілерді көрсетсе, жалпы алғанда өкілдіктің шоттары бойынша айқындалуға тиіс екені атап өтіледі. Кәсіпорынның жалпы пайда сомасын пропорционалды бөлуге негізделген әдіс, әдетте, тұрақты мекеменің қызметін ғана ескеретін әдіске қарағанда талаптарға аз дәрежеде сәйкес келеді және ол осы елде әдеттегі тәжірибеге айналған және салық органдары да, салық төлеушілер де қанағаттанарлық деп қабылдаған ерекше жағдайларда ғана қолданылуға тиіс деп есептеледі. Егер мемлекеттердің ешқайсысы бұл әдісті қолданбаса, әрине, 4-тармақты алып тастауға болады. Алайда Уағдаласушы мемлекеттер бұрын өздерінің әдеттегі тәжірибесінде болмаған әдісті пайдаланғысы келсе, осы тармаққа екіжақты келіссөздер барысында тиісті нақтылаулар енгізілуге тиіс.

54. Жалпы пайда сомасын [бөлу] әдісінің мәні — кәсіпорынның жалпы пайдасының пропорционалды бөлігі оның бөлімшесіне жатқызылады, бұл ретте кәсіпорынның барлық бөлімшелері жалпы алғанда пайдалылық өлшемшарты немесе өлшемшарттары негізінде үлес қосты деп болжанады. Мұндай әдістердің арасындағы айырмашылық негізінен жалпы пайда сомасын пропорционалды бөлудің дұрыстығын айқындау кезінде пайдаланылатын өлшемшарттардың айырмашылығына байланысты туындайды […]. Әдетте пайдаланылатын өлшемшарттарды үш негізгі санатқа бөлуге болады, атап айтқанда, кәсіпорынның кірістеріне, оның шығыстарына немесе капитал құрылымына негізделетін өлшемшарттар. Бірінші санатқа тауар айналымының немесе комиссиялық сыйақының көлеміне негізделетін бөлу әдістері, екінші санатқа еңбекақы төлеу қоры, ал үшінші санатқа кәсіпорынның жалпы айналым капиталының әрбір бөлімшеге немесе құрылымдық бөлімшеге бөлінетін үлесі негізінде қолданылатын әдістер жатады. Әрине, осы әдістердің қайсысы өзінің мәні бойынша басқаларынан дәлірек екенін абстрактілі түрде айту мүмкін емес. Кез келген нақты әдістің сәйкестігі оның қолданылатын мән-жайларына байланысты болады. Мысалы, қызмет көрсететін немесе пайда деңгейі жоғары патенттелген бұйымдар өндіретін кейбір кәсіпорындарда таза пайда мөлшері көбінесе айналымға байланысты болады. Сақтандыру кәсіпорындарына тиісті елдердің әрқайсысында сақтанушылардан алынған сақтандыру жарналарының сомасына негізделген жалпы пайда сомасын пропорционалды бөлу әдісі қолайлы болуы мүмкін. Қымбат шикізатты пайдаланатын немесе көп еңбекті қажет ететін процестерді қолдана отырып тауар өндіретін кәсіпорын жағдайында пайда шығыстармен тығыз байланысты болуы мүмкін. Банк және қаржы топтары жағдайында ең қолайлы өлшемшарт жиынтық айналым капиталындағы пропорционалды үлес болуы мүмкін […]. Жиынтық пайданы [бөлу] кез келген әдісінің жалпы мақсаты арнайы шоттар негізінде алынуы мүмкін көрсеткіштерге барынша жақын салық салынатын пайда мөлшерін айқындау болуға тиіс. Бұл ретте қандай да бір нақты нұсқау енгізуге әрекет жасау қажет емес, тек салық органы мүдделі басқа елдердің органдарымен консультациялар барысында белгілі барлық фактілерді ескере отырып, осындай нәтижеге барынша ықтимал түрде жеткізетін әдісті пайдалануға міндетті.

55. Кәсіпорынның жалпы пайда сомасының пропорционалды бөлігін оның бөлімшесіне жатқызудың кез келген әдісін қолданған кезде, әрине, кәсіпорынның жалпы пайда сомасын есептеу әдісі туралы мәселе туындайды. Бұл мәселе әртүрлі елдердің заңнамасында әртүрлі қарастырылуы әбден мүмкін. Бұл проблеманы қандай да бір қатаң ережелер белгілеу арқылы іс жүзінде шешу мүмкін емес. Пайданы нақты бір елдің заңнамасына сәйкес есептеу әдісінің негізінде бөлу көзделетін ереженің мақұлдануын күту екіталай; әрбір мүдделі елге пайданы өз заңнамасының талаптарына сәйкес есептеу құқығы берілуге тиіс.

5-тармақ

20. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 6-тармағы қайталанады. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 6-тармағына берілген түсініктеменің төменде келтірілген бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының тиісті тармағына қолданылады деп есептейді:

58. Осы тармақ бір рет пайдаланылған пайданы бөлу әдісін тек белгілі бір нақты жылы басқа әдіс неғұрлым қолайлы нәтиже бергені үшін ғана өзгертуге болмайтынын нақты белгілеуге арналған. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияның мақсаттарының бірі — бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнына оның басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесіне, сондай-ақ оның өз мемлекетіндегі осы тұрақты мекемемен өзара іс-қимыл жасайтын бөлімшесіне берілетін салық режиміне қатысты белгілі бір дәрежеде айқындықты қамтамасыз ету; осыған байланысты 6-тармақ тұрақты әрі дәйекті салық режиміне кепілдік береді.

6-тармақ

21. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 7-тармағы қайталанады. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2008 жылғы редакциясындағы 7-баптың 7-тармағына берілген түсініктеменің төменде келтірілген бөлігі Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабының тиісті тармағына қолданылады деп есептейді:

59. Конвенцияда «пайда» терминінің анықтамасы артық деп танылғанымен, осы терминнің осы бапта және Конвенцияның басқа баптарында кәсіпорын қызметін жүзеге асырудан алынатын барлық кірістерді қамтитын кең мағынада қолданылатынын ескеру қажет. Мұндай кең мағына осы терминнің ЭЫДҰ-ға мүше елдердің көпшілігінің салық заңнамасында қолданылуына сәйкес келеді.

60. Алайда «пайда» терминін мұндай түсіндіру Конвенцияны қолдануға қатысты белгілі бір белгісіздікке әкелуі мүмкін. Егер кәсіпорынның пайдасына Конвенцияның басқа баптарында, мысалы, дивидендтерге қатысты қарастырылатын кіріс санаттары кірсе, онда бұл пайдаға салық салу дивидендтер туралы арнайы баппен және т.б. реттеле ме, әлде осы баптың ережелерімен реттеле ме деген мәселе туындауы мүмкін.

61. Осы бап пен тиісті арнайы бапты қолдану бірдей салық режиміне әкелетін шамада бұл мәселенің практикалық маңызы жоқ. Сонымен қатар кейбір арнайы баптарда нақты баптың басымдығын белгілейтін арнайы ережелер бар екенін атап өткен жөн (6-баптың 4-тармағын, 10 және 11-баптардың 4-тармақтарын, 12-баптың [4]-тармағын және 21-баптың 2-тармағын қараңыз).

62. Алайда осы баптың кірістің нақты санатына қатысты басқа баптарға қарағанда қолданылу аясын нақтылау мақсатында түсіндіру қағидасын белгілеу орынды болып көрінеді. Қолданыстағы екіжақты конвенцияларда жалпы қабылданған тәжірибеге сәйкес, 7-тармақта дивидендтер, пайыздар және т.б. туралы арнайы баптардың басымдығы белгіленеді. Осы ережеден бұл баптың арнайы баптарда көзделген кіріс санаттарына жатпайтын кәсіпкерлік кірістерге, сондай-ақ 10 және 11-баптардың 4-тармағына, 12-баптың [4]-тармағына және 21-баптың 2-тармағына сәйкес осы баптың қолданылу аясына жататын дивидендтерге, пайыздарға және т.б. қолданылатыны туындайды […]. Арнайы баптармен реттелетін кіріс баптарына Конвенцияның ережелерін ескере отырып, Уағдаласушы мемлекеттердің салық заңнамасына сәйкес жеке тәртіппен немесе кәсіпкерлік пайда құрамында салық салынуы мүмкін екені көзделеді.

63. Уағдаласушы мемлекеттерге «пайда» термині мен, мысалы, дивидендтер ұғымының арасындағы айырмашылықты нақтылау мақсатында екіжақты тәртіппен арнайы түсіндірмелер немесе анықтамалар келісуге мүмкіндік беріледі. Атап айтқанда, бұл талқыланып отырған Конвенцияда дивидендтер, пайыздар және роялти туралы арнайы баптарда қамтылған анықтамалардан ауытқуға жол берілген жағдайда орынды деп танылуы мүмкін. Егер Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің біреуінің немесе екеуінің де ішкі салық заңнамасына сәйкес «пайда» терминіне кәсіпорынды немесе кәсіпкерлік қызметте пайдаланылатын жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан немесе жалға беруден алынатын кіріс сияқты ақшалай түсімдердің ерекше түрлері кіретінін атап өтуді көздесе, бұл да орынды болуы мүмкін. Осыған байланысты осындай ерекше пайда түрлерін бөлудің қосымша қағидаларын енгізу қажеттілігі де туындауы мүмкін.

22. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдаланғаны немесе пайдалану құқығын бергені үшін» төленетін төлемдер өзгеше түсіндірілетінін ескеру қажет. Олар 12-баптың 3-тармағында берілген «роялти» терминінің анықтамасында сақталады және тиісінше 7-баптың 6-тармағына сәйкес 7-баптың емес, 12-баптың қолданылу аясына бұрынғысынша жатады.

   8-бап

Халықаралық теңіз және әуе тасымалдары

А. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 8-бабының екі баламалы нұсқасы бар — 8-бап (А нұсқасы) және 8-бап (В нұсқасы). 8-баптың (А нұсқасы) мәтіні ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 8-бабын қайталайды. 8-баптың (В нұсқасы) 8-баптың (А нұсқасымен) салыстырғанда елеулі мазмұндық өзгерістері бар және тиісінше 1 және 2-тармақтарда әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайда мен теңіз кемелерін пайдаланудан алынатын пайданы жеке қарастырады. 3-тармақ 2017 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2-тармағын В нұсқасына қосылған қосымша тармақты көрсету мақсатында енгізілген шамалы түзетумен қайталайды.

2. Халықаралық тасымалдарда теңіз кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға салынатын салыққа қатысты көптеген елдер 8-бапта (А нұсқасы) бекітілген ережені қолдады. Олардың пікірінше, кеме қатынасы кәсіпорындары өз қызметі байланысты болатын көптеген елдердің салық заңнамасының қолданылуына жатқызылмауға тиіс; нақты басқару органы орналасқан жер бойынша салық салу әртүрлі салық органдарының көзқарасы тұрғысынан да қолайлырақ. Олар, егер әрбір ел кеме қатынасы компаниясының пайдасының өз нормалары бойынша есептелген үлесіне салық салатын болса, онда осы үлестердің жиынтық сомасы кәсіпорынның жалпы табысынан едәуір асып кетуі мүмкін екенін атап көрсетті. Осылайша, әсіресе дамушы елдерде салықтар көп жағдайда шамадан тыс жоғары, ал кеме қатынасы кәсіпорындарының жалпы пайдасы көбінесе айтарлықтай аз болатынын ескерсек, күрделі мәселе туындайды.

3. Басқа елдер өздерінің кеме қатынасы жоғары даму деңгейіне жеткенге дейін шетелдік кеме қатынасы кәсіпорындарына салық салудан түсетін түсімдердің тіпті шектеулі көлемінен де бас тартуға дайын еместігін мәлімдеді. Алайда олар бұл жағдайда салық салынатын пайданы айқындауға және халықаралық тасымалдарда кемелерді пайдалануға қатысатын әртүрлі мүдделі елдер арасында пайданы бөлуге байланысты елеулі қиындықтар туындайтынын мойындады.

4. Теңіз тасымалдарынан алынатын пайдаға салық салу туралы ереже бойынша ортақ келісімге қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, Үлгілік конвенцияда қамтылған екі нұсқаны пайдалану және мұндай салық салу мәселесін екіжақты келіссөздер барысында шешу ұсынылады.

5. 2017 жылға дейін 8-баптың мәтіндерінде (А және В баламалы нұсқалары) «кәсіпорынның тиімді басқару орны» деген тіркес қолданылған. Көптеген елдердің тәжірибесін ескере отырып, Сарапшылар комитеті басқа баптардың тұжырымдамасын ұстану және оның орнына «Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны» деген сілтемені пайдалану туралы шешім қабылдады, соған сәйкес бап (А және В баламалы нұсқалары) өзгертілді. Алайда кейбір елдер бұрынғы тұжырымдаманы сақтауды және «кәсіпорынның тиімді басқару орны орналасқан мемлекетке» сілтеме жасауды қалауы мүмкін.

6. 8-баптың (А нұсқасы) және 8-баптың (В нұсқасы) баламалы нұсқалар ретінде ұсынылуы жөнінде бірыңғай шешім қабылданғанына қарамастан, 8-баптың (А нұсқасымен) келіспеген кейбір елдер «тұрақты сипатқа ие» деген сөздерге байланысты 8-баптың (В нұсқасын) да қабылдай алмады. Олар кейбір елдер теңіз тасымалдарынан алынатын барлық пайдаға немесе әуе тасымалдарынан алынатын барлық пайдаға салық салуды қалауы мүмкін екенін және 8-баптың (В нұсқасын) қабылдау осы елдерде нақты басқару органы орналасқан кеме қатынасы компанияларының немесе авиакомпаниялардың саны шектеулі екенін ескергенде, салық түсімдерінің жоғалуына әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. Мұндай жағдайларда салық салу мәселелері де екіжақты келіссөздер барысында шешілуге тиіс.

7. Трансшекаралық тасымалдардың жиілігіне немесе көлеміне қарай елдер екіжақты келіссөздер барысында 8-баптың ережелерін теміржол немесе автомобиль көлігіне қолдануды қалауы мүмкін. Төмендегі 15-тармақта түсіндірілгендей, олар сондай-ақ 8-баптың қолданылу аясын ішкі су көлігі тасымалдарына кеңейтуді қалауы мүмкін.

8. [Қайта нөмірленді]

В. 8-баптың тармақтарына түсініктеме

(А және В НҰСҚАЛАРЫ)

8-баптың 1-тармағы (А нұсқасы)

9. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы 8-бабының 1-тармағын қайталайтын осы тармақ халықаралық тасымалдарда теңіз және әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға салынатын салықтың тек бір мемлекетте ғана алынуын қамтамасыз етуге арналған. Осы тармақтың мәні мынада: пайда көз мемлекетінде салық салудан толық босатылады және халықаралық тасымалдарды жүзеге асыратын кәсіпорынның нақты басқару органы орналасқан мемлекетте ғана салық салынады. Ол теңіз тасымалдарына қатысты дербес қолданылатын ережені білдіреді және тұрақты мекеме туралы ережемен реттелетін кәсіпорындардың пайдасына қатысты 5 және 7-баптарға жатпайды. Көз мемлекетінде салық салудан босату көбінесе мұндай кәсіпорындардың табыстары ашық теңізде табылатынына және оларға көптеген елдердің салық заңнамасын қолдану қосарланған салық салуға немесе, ең жақсы жағдайда, табысты бөлуде қиындықтарға әкелуі мүмкін екеніне, сондай-ақ өз елінен басқа барлық елдерде салықтан босату кәсіпорындардың жалпы қызметі шығынды болған жағдайда оларды шетелдік елдерде салық салудан босататынына негізделеді. Осы пайымдаулар халықаралық әуе тасымалдарына да бірдей дәрежеде қатысты. Су шекаралары бар көптеген дамушы елдерде резидент кеме қатынасы компаниялары болмағанымен, басқа елдердің кемелері едәуір дәрежеде пайдаланатын порттар бар болғандықтан, олар дәстүрлі түрде теңіз тасымалдарынан алынатын пайдаға салық салудан босату қағидатына қарсылық білдіреді және В нұсқасын қолдайды.

10. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы түсініктемесінде 1-тармақтың негізінде салық салу құқығы кәсіпорынның Уағдаласушы мемлекетінде қалады деген қағидат жатқанына қарамастан, кейбір елдер оның орнына кәсіпорынның тиімді басқару орнына сілтеме жасауды және осы тармақты төмендегідей тұжырымдауды қалауы мүмкін екені атап өтіледі:

Халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға тек кәсіпорынның тиімді басқару орны орналасқан Уағдаласушы мемлекетте ғана салық салынады.

10.1 1-тармақта «кәсіпорынның тиімді басқару орнына» сілтеме жасауды қалайтын елдер кәсіпорынның тиімді басқару орны кеменің бортында орналасқан нақты жағдайды да қарастырғысы келуі мүмкін, мұны төмендегі ережені қосу арқылы жүзеге асыруға болады:

Егер кеме қатынасы кәсіпорнының тиімді басқару орны кеменің бортында орналасса, онда ол кеме тіркелген порты орналасқан Уағдаласушы мемлекетте немесе, егер мұндай порт болмаса, кеме операторы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасқан деп есептеледі.

10.2 «Халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайда» терминінің мағынасына қатысты ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы түсініктемесінде 8-баптың 1-тармағының қолданылу аясына жатуға тиіс пайданың екі санаты көрсетілген. Біріншісі халықаралық қатынаста жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдаудан кәсіпорын тікелей алатын пайдаға қатысты, ал екіншісі халықаралық тасымалдарға рұқсат беруге, оларды жеңілдетуге немесе қолдауға бағытталған қызметтен алынатын пайдаға қатысты. Екінші санат шеңберінде Түсініктеме қызметтің екі түрлі түрін бөліп көрсетеді: осындай операциялармен тікелей байланысты қызмет және тікелей байланысты болмаса да, осындай операцияларға қатысты «қосалқы» сипаттағы қызмет. Түсініктемеде мыналар атап өтіледі:

4. Қамтылатын пайда, ең алдымен, кәсіпорын халықаралық қатынаста өзі пайдаланатын (меншігіндегі, жалға алынған немесе өзге де тәсілмен иелігіндегі) теңіз немесе әуе кемелерімен жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдаудан тікелей алатын пайданы қамтиды. Алайда халықаралық тасымалдардың дамуымен теңіз және әуе көлігі кәсіпорындары халықаралық тасымалдарын қамтамасыз ететін, жеңілдететін немесе қолдайтын көптеген қызмет түрлерін тұрақты түрде жүзеге асырады. Осы тармақ сондай-ақ осындай операциялармен тікелей байланысты қызметтен алынатын пайданы, сондай-ақ кәсіпорынның халықаралық қатынастағы теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланумен тікелей байланысты болмаса да, осындай қызметке қатысты қосалқы сипаттағы қызметтен алынатын пайданы қамтиды.

4.1 Кәсіпорынның халықаралық қатынаста өзі пайдаланатын кемелерде немесе әуе кемелерінде жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдауына байланысты негізінен жүзеге асырылатын кез келген қызмет осындай тасымалдаумен тікелей байланысты деп қарастырылуға тиіс.

4.2 Кәсіпорынға халықаралық қатынастағы кемелерді немесе әуе кемелерін өзінің пайдалануы мақсатында жүзеге асыру қажет емес, бірақ мұндай пайдалануға елеусіз үлес қосатын және онымен соншалықты тығыз байланысты болғандықтан, оны кәсіпорынның жеке қызмет түрі немесе табыс көзі ретінде қарастыруға болмайтын қызмет халықаралық қатынастағы кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты қосалқы қызмет ретінде қарастырылуға тиіс.

11. Жоғарыда баяндалған қағидаттарды қолдану кезінде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы түсініктемесінде басқа кәсіпорындар жүзеге асыратын ішкі көліктің кез келген түрімен межелі елге жеткізуге байланысты бірқатар қызмет түрлері қарастырылады. Бұл жағдайда бірінші кәсіпорынның басқа кәсіпорындар арқылы осындай тасымалды ұйымдастырудан алған кез келген пайдасы, тіпті ішкі тасымалды қамтамасыз ететін басқа кәсіпорындардың алған пайдасы осы тармаққа жатпаса да, осы тармақтың қолданылу аясына кіреді.

5. Толық экипажымен, персоналымен және жабдықтарымен бірге жалға берілген теңіз немесе әуе кемесін жалға беруден алынатын пайда жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдаудан алынатын пайда ретінде қарастырылуға тиіс. Әйтпесе теңіз және әуе тасымалдарының едәуір бөлігі осы ереженің қолданылу аясынан тыс қалады. Алайда экипажсыз жалға берілген теңіз немесе әуе кемесін жалға беруден алынатын пайдаға 8-бап емес, [12]-бап қолданылады, бұған халықаралық тасымалдарда теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланумен айналысатын кәсіпорын үшін мұндай жалға беру кездейсоқ табыс көзі болып табылатын жағдайлар кірмейді.

6. Кәсіпорынның халықаралық қатынаста өзі пайдаланатын кемелерден немесе әуе кемелерінен өзгеше тәсілмен жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдаудан алған пайдасы мұндай тасымал осы кәсіпорынның халықаралық қатынастағы кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалануымен тікелей байланысты болған немесе қосалқы қызмет болып табылған шамада осы тармақтың қолданылу аясына кіреді. Мысал ретінде халықаралық тасымалдармен айналысатын және халықаралық қатынаста жолаушылардың немесе жүктердің бір бөлігін басқа кәсіпорындар пайдаланатын кемелермен немесе әуе кемелерімен, мысалы, код-шеринг (кодтармен алмасу) немесе слот-чартеринг (контейнер кемесіндегі контейнер ұяшығын (секциясын) жалға алу) шеңберінде немесе ертерек жөнелту артықшылығын алу үшін тасымалдайтын кәсіпорынды келтіруге болады. Тағы бір мысал ретінде халықаралық рейстерінің жолаушыларының әуежайға жетуін және одан қайтуын қамтамасыз ету мақсатында негізінен қала мен әуежай арасында автобус қатынасын жүзеге асыратын авиакомпанияны келтіруге болады.

7. Тағы бір мысал ретінде халықаралық қатынаста пайдаланылатын кемелерде немесе әуе кемелерінде жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдайтын және осы жолаушыларды немесе жүктерді тасымалдау басталатын елде қабылдап алуға немесе оларды межелі елге басқа кәсіпорындар жүзеге асыратын ішкі көліктің кез келген түрімен тасымалдауға не жеткізуге міндеттеме алатын кәсіпорынды келтіруге болады. Бұл жағдайда бірінші кәсіпорынның басқа кәсіпорындар арқылы осындай тасымалды ұйымдастырудан алған кез келген пайдасы, тіпті ішкі тасымалды қамтамасыз ететін басқа кәсіпорындардың алған пайдасы осы тармаққа жатпаса да, осы тармақтың қолданылу аясына кіреді.

8. Кәсіпорын көбінесе басқа көлік кәсіпорындарының атынан билеттерді өзі негізінен халықаралық қатынаста пайдаланатын кемелермен немесе әуе кемелерімен тасымалдауға билеттерді сату мақсатында ұстайтын жерде сатады. Басқа кәсіпорындардың атынан билеттерді мұндай сату не осы кәсіпорын пайдаланатын кемелердің немесе әуе кемелерінің бортындағы рейстермен тікелей байланысты болады (мысалы, осы кәсіпорын ұсынатын халықаралық рейстің ішкі учаскесіне басқа кәсіпорын берген билетті сату), не оның өз билеттерін сатуына ілеспе сипатта болады. Осылайша, бірінші кәсіпорынның осындай билеттерді сатудан алған пайдасы осы тармақтың қолданылу аясына кіреді.

8.1 Кәсіпорын өзі пайдаланатын кемелердің немесе әуе кемелерінің бортында ұсынылатын журналдарда немесе өзінің қызмет орындарында (мысалы, билет кассаларында) басқа кәсіпорындарға арналған жарнаманы орналастыра алады. Мұндай жарнама осы кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты қосалқы сипатта болады және жарнамадан алынатын пайда осы тармақтың қолданылу аясына кіреді.

9. Контейнерлер халықаралық тасымалдарда кеңінен қолданылады. Мұндай контейнерлер көбінесе ішкі тасымалда да пайдаланылады. Халықаралық тасымалдармен айналысатын кәсіпорынның контейнерлерді жалға беруден алатын пайдасы, әдетте, оның халықаралық қатынастағы кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалануымен тікелей байланысты болады немесе осындай пайдалануға қатысты қосалқы сипатта болады және мұндай жағдайларда осы тармақтың қолданылу аясына кіреді. Осындай қорытынды мұндай кәсіпорынның контейнерлерді қысқа мерзімді сақтаудан (мысалы, кәсіпорын клиенттен тиелген контейнерді жеткізуді күту кезінде қоймада сақтағаны үшін ақы алған кезде) немесе контейнерлерді уақтылы қайтармағаны үшін алынатын төлемдерден алатын пайдасына да қолданылады.

10. Халықаралық тасымалдарда өз кемелерін немесе әуе кемелерін пайдалану мақсатында шет мемлекетте активтері немесе персоналы бар кәсіпорын сол елде басқа көлік кәсіпорындарына тауарлар немесе қызметтер ұсынудан табыс алуы мүмкін. Бұл, мысалы, инженерлердің, жерүсті персоналының және жабдықтарға қызмет көрсету персоналының, жүктерді өңдеу қызметкерлерінің, қоғамдық тамақтандыру персоналының және клиенттерге қызмет көрсету персоналының тауарлар мен қызметтер ұсынуын қамтуы мүмкін. Егер кәсіпорын басқа кәсіпорындарға осындай тауарларды ұсынса немесе қызметтер көрсетсе және мұндай қызмет кәсіпорынның халықаралық қатынастағы кемелерін немесе әуе кемелерін пайдалануымен тікелей байланысты болса немесе оған қатысты қосалқы сипатта болса, онда басқа кәсіпорындарға осындай тауарлар мен қызметтерді ұсынудан алынатын пайда осы тармақтың қолданылу аясына кіреді.

10.1 Мысалы, халықаралық көлік тасымалдарын жүзеге асыратын кәсіпорындар басқа елдерде өз кемелерін немесе әуе кемелерін пайдалануға қажетті объектілерді ұстауға жұмсалатын шығындарды азайту мақсатында пулға бірігу туралы келісімдер жасасуы мүмкін. Мысалы, егер авиакәсіпорын халықаралық авиакомпаниялардың техникалық пул туралы келісіміне сәйкес белгілі бір жерде қонатын басқа авиакомпанияларға қосалқы бөлшектерді немесе техникалық қызмет көрсету жөніндегі қызметтерді ұсынуға келіссе (бұл оған басқа жерлерде осындай қызметтерді пайдалануға мүмкіндік береді), онда осы келісімге сәйкес жүзеге асырылатын қызмет халықаралық қатынаста әуе кемелерін пайдалануға қатысты қосалқы сипатта болады.

11. [Алып тасталды]

12. Осы тармақ басқа елде тиімді басқару орны орналасқан кеме қатынасы кәсіпорнының бір елде пайдаланатын кеме жасау зауытына қолданылмайды.

13. [Қайта нөмірленді]

14. Теңіз, ішкі су немесе әуе көлігі кәсіпорындарының инвестициялық табысы (мысалы, акциялардан, облигациялардан, үлестерден немесе қарыздардан алынатын табыс) әдетте осы табыс түріне қолданылатын режимге бағынады, бұған табыс әкелетін инвестициялар Уағдаласушы мемлекетте халықаралық қатынаста кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалану жөніндегі қызметтің ажырамас бөлігі ретінде жүзеге асырылатын және сол себепті инвестициялар осындай қызметпен тікелей байланысты деп қарастырылуы мүмкін жағдайлар кірмейді. Осылайша, бұл тармақ, мысалы, осы қызметті жүзеге асыру үшін Уағдаласушы мемлекетте қажетті қолма-қол ақша қаражатынан алынатын пайыздық табысқа немесе осы қызметті жүзеге асыру үшін заң бойынша талап етілетін жағдайда кепіл ретінде орналастырылған облигациялардан алынатын табысқа қолданылады: мұндай жағдайларда инвестициялар осы жерде кемелерді немесе әуе кемелерін пайдалануды қамтамасыз ету үшін қажет. Алайда бұл тармақ кәсіпорынның табысқа қатысы жоқ тұрақты мекемелері үшін немесе қауымдасқан кәсіпорындар үшін, олардың осы Уағдаласушы мемлекеттің ішінде немесе одан тыс жерде орналасқанына қарамастан, ақша ағындарын өңдеу немесе басқа қазынашылық қызмет нәтижесінде алынған пайыздық табысқа (қазынашылық және инвестициялық қызметті орталықтандыру), сондай-ақ кәсіпорынның жергілікті қызметі нәтижесінде алынған және инвестицияланған қаражат осындай қызмет үшін қажет болмайтын пайданы қысқа мерзімді инвестициялау нәтижесінде алынған пайыздық табысқа қолданылмайды.

14.1 Халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланумен айналысатын кәсіпорындар осы мақсатта шығарындыларға рұқсаттар мен кредиттерді сатып алуға және пайдалануға міндетті болуы мүмкін (осы рұқсаттар мен кредиттердің сипаты 7-бапқа түсініктеменің 75.1-тармағында түсіндіріледі). 1-тармақ мұндай кәсіпорындардың осы рұқсаттар мен кредиттерге қатысты алатын табыстарына, егер мұндай табыстар халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдалануға байланысты бизнесті жүргізудің ажырамас бөлігі болып табылса, мысалы, рұқсаттар теңіз немесе әуе кемелерін пайдалану мақсатында сатып алынған немесе осы мақсатта сатып алынған рұқсаттар кейіннен олардың қажет болмайтыны анықталған кезде сатылған жағдайда қолданылады.

11.1 Кейбір мүшелер осы түсініктеменің 10.2 және 11-тармақтарында «халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайда» терминіне берілген түсіндірмемен толық келіспейді. Олардың кейбіреулері қосалқы сипаттағы қызмет 8-баптың мәтінінде көрсетілмегендіктен, оның қолданылу аясына кірмейді деп есептейді, өйткені мұндай қызмет Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы бабының мәтінінде аталмаған. Басқалары ЭЫДҰ-ның жоғарыда келтірілген түсініктемесінде ұсынылған мысалдардың тек кейбіреулері ғана «халықаралық қатынаста теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайда» анықтамасына жатпайды деп есептейді.

8-баптың 1-тармағы (В нұсқасы)

12. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 8-бабының 1-тармағы «теңіз кемелері немесе» деген сөздерді алып тастау арқылы қайталанады. Осылайша, бұл тармақ халықаралық тасымалдарда теңіз кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға салық салуға емес, тек халықаралық тасымалдарда әуе кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға салық салуға қолданылады. Сондықтан 8-баптың (А нұсқасы) 1-тармағына қатысты түсініктеме тек әуе кемелеріне қатысты бөлігінде ғана күшін сақтайды.

8-баптың 2-тармағы (В нұсқасы)

13. Бұл тармақ кәсіпорынның осы елдегі қызметі «тұрақты сипатқа ие болған» жағдайда халықаралық тасымалдарда теңіз кемелерін пайдаланудан алынатын пайдаға көз мемлекетінде салық салуға мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ теңіз тасымалдарына қатысты дербес қолданылатын норманы көздейді және тұрақты мекеме туралы ережемен реттелетін кәсіпорынның пайдасына қатысты 5 және 7-баптармен айқындалмайды. Осылайша, ол тасымалдар жоспар бойынша жүзеге асырылған жағдайда, теңіз кемелерінің тасымалдар барысында елге тұрақты немесе жиі, сондай-ақ тұрақты емес немесе бір реттік кірулеріне қолданылады, бірақ мұндай кірулер кездейсоқ болмауға тиіс. «Тұрақты сипат» деген сөздер жүктерді немесе жолаушыларды қабылдап алу үшін кеменің белгілі бір елге кестеге немесе жоспарға сәйкес кіруін білдіреді.

14. Жалпы таза пайда, әдетте, кәсіпорынның нақты басқару органы орналасқан елдің (немесе тұрақты тұрғылықты жері орналасқан елдің) органдарымен айқындалуға тиіс. Оны айқындаудың түпкілікті шарттары екіжақты келіссөздер нәтижесінде белгіленуі мүмкін. Мұндай келіссөздер барысында, мысалы, таза пайда амортизациялық аударымдарға жатқызылмайтын, бірақ кәсіпорынға берілетін субсидиялар ретінде қарастырылатын арнайы шегерімдер немесе жеңілдіктер шегерілгенге дейін айқындалуға тиіс пе деген мәселе нақтылануы мүмкін. Екіжақты келіссөздер барысында кәсіпорынға үкімет төлейтін тікелей субсидиялар таза пайданың сомасына енгізілуге тиіс екендігі де нақтылануы мүмкін. Келіссөздер процесінде таза пайданы айқындау мақсатында алдыңғы жылдары шеккен залалдарды анықтау әдісі де әзірленуі мүмкін. Осы тәсілді іске асыру үшін тұрақты тұрғылықты жері орналасқан ел кәсіпорынның теңіз тасымалдарынан алынатын таза пайдасы және келіссөздер нәтижесінде қабылданған шешімге сәйкес есепке алынуға немесе есепке алынбауға, не осындай есептеу кезінде өзгеше түрде ескерілуге тиіс алдыңғы жылдардағы залалдарды қоса алғанда, барлық арнайы баптардың сомасы көрсетілген анықтаманы ұсынады. Салық салынатын пайданы бөлу екіжақты келіссөздер барысында белгіленген белгілі бір пропорционалды коэффициент негізінде, мүмкіндігінше жөнелтілетін фрахт түсімдерінің коэффициенті бойынша (комиссиялық сыйақыларды шегерумен немесе шегерусіз бірыңғай негізде айқындалатын) жүзеге асырылуы мүмкін. Бөлінген пайда негізінде есептелген салықты пайыздық мөлшерде азайту тұрақты тұрғылықты жері орналасқан елде басқару және капитал тұрғысынан жұмсалған шығындарды көрсететін табысты бөлуді қамтамасыз етуге арналған.

Ішкі су көлігімен айналысатын кемелерді пайдалану

15. Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының ішкі су жолдары бойынша тасымалдардан алған пайдасы мұндай тасымалдар 3-бапта осы термин үшін берілген анықтамаға сәйкес халықаралық тасымалдар болып табылатын шамада ғана 8-баптың 1-тармағының (А нұсқасы) немесе 8-баптың 2-тармағының (В нұсқасы) қолданылу аясына кіреді. Алайда кейбір елдер (мысалы, шетелдік кәсіпорындарға өз аумағы арқылы өтетін өзенде каботаждық операцияларды жүзеге асыруға рұқсат етілген елдер) 8-баптың 1-тармағында (А нұсқасы) көзделген режимді өзендер, каналдар мен көлдер бойынша кез келген тасымалдардан алынатын пайдаға таратуды қалауы мүмкін; мұндай елдер екіжақты шарттарына төмендегі ережені енгізу арқылы осыны жүзеге асыра алады:

Бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының ішкі су көлігімен айналысатын кемелерді пайдаланудан алған пайдасына тек осы мемлекетте ғана салық салынады.

Егер мұндай ереже енгізілсе, 8-баптың атауын «Кеме қатынасы, ішкі су көлігі және әуе көлігі» деп өзгерту қисынды болады.

15.1 Алайда басқа елдер халықаралық болып табылмайтын ішкі су тасымалдары өз шекаралары шегінде жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметтің басқа түрлерінен өзгеше қарастырылмауға тиіс деп есептейді. Бұл елдер халықаралық болып табылмайтын ішкі су тасымалдары қосарланған салық салу проблемаларын туындатуы мүмкін болғанымен, шетелдік кәсіпорындарға осындай көлік қызметін жүзеге асыруға рұқсат етілген жағдайларда мұндай проблемаларды 7 және 23 A немесе 23 B-баптардың ережелері арқылы шешуге болады деп санайды.

16. Құқықтарға және қамтылатын пайдаға салық салуға қатысты жоғарыдағы 9–11.1-тармақтарда баяндалған қағидалар жоғарыдағы 15-тармақта көрсетілген баламалы ережеге де бірдей дәрежеде қолданылады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2017 жылғы түсініктемеде сондай-ақ мыналар атап өтіледі:

16. Жоғарыда көрсетілген ереже тек екі немесе одан да көп ел арасындағы ішкі су тасымалдарына ғана емес (мұндай жағдайда ол 1-тармақты қайталайтын болады), сондай-ақ бір мемлекеттің кәсіпорнының басқа мемлекеттің аумағындағы екі пункт арасындағы ішкі су тасымалдарына да қолданылады. Жоғарыдағы 2-тармақта баяндалған, салық салу құқығы кәсіпорынның тиімді басқару орны орналасқан мемлекетке берілетін баламалы тұжырымдама да жоғарыда көрсетілген ережеге қолданылады. Осы баламалы ереже пайдаланылған жағдайда, ішкі су жолдарымен тасымалдарды жүзеге асыратын кемелерге халықаралық қатынаста пайдаланылатын теңіз және әуе кемелерімен бірдей режимді қамтамасыз ету үшін 13 және 22-баптардың 3-тармағына «ішкі су жолдарымен тасымалдарды жүзеге асыратын кемелер» деген сілтемені қосқан жөн болар еді (сондай-ақ 15-бапқа түсініктеменің 9.3-тармағын қараңыз). Бұдан басқа, жоғарыдағы 4 және 14-тармақтарда келтірілген қағидалар мен мысалдар ішкі су жолдарымен тасымалдарды жүзеге асыратын кемелерді пайдаланудан алынған деп есептелуі мүмкін пайданы айқындау мақсатында қажетті бейімдеулермен қолданылады. Ішкі су көлігіне, атап айтқанда көршілес елдер арасындағы тасымалдарға байланысты туындауы мүмкін нақты салық мәселелері екіжақты келісімдер негізінде арнайы тәртіппен де реттелуі мүмкін.

17. Жоғарыда келтірілген баламалы ережеде ішкі су көлігіне қатысты «кеме» сөзі қолданылғанымен, бұл дәстүрлі айырмашылықты білдіреді және оны бүкіл Конвенцияда қолданылатын «кеме» сөзінің мағынасын шектейтіндей түсіндіруге болмайды, өйткені бұл сөз су көлігі үшін пайдаланылатын кез келген кемені қамтитын кең мағынаға ие болуға тиіс.

18. Сондай-ақ балық аулаумен, теңіз түбін тереңдетумен немесе ашық теңізде сүйретумен айналысатын кемелерді пайдаланудан алынатын пайда осы баптың қолданылу аясына жататын табыс ретінде қарастырылатыны туралы екіжақты келісімге қол жеткізуге болады.

Тек теңіз немесе әуе тасымалдарымен ғана айналыспайтын кәсіпорындар

17. Тек теңіз немесе әуе тасымалдарымен ғана айналыспайтын кәсіпорындарға қатысты ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы 8-бабына түсініктемеде мыналар атап өтіледі:

19. 1-тармақтың тұжырымдамасынан тек кеме қатынасымен немесе әуе көлігімен ғана айналыспайтын кәсіпорындар да өздеріне тиесілі кемелерді немесе әуе кемелерін пайдаланудан алатын пайдасына қатысты осы тармақтың ережелеріне жататыны туындайды.

20. Егер мұндай кәсіпорынның шет мемлекетте тек оның кемелерін немесе әуе кемелерін пайдалануға байланысты тұрақты мекемелері болса, онда мұндай мекемелерді тек теңіз немесе әуе тасымалдарымен айналысатын кәсіпорындардың тұрақты мекемелерінен өзгеше қарастыруға негіз жоқ.

21. Егер кәсіпорынның басқа мемлекетте тек теңіз немесе әуе тасымалдарымен ғана айналыспайтын тұрақты мекемесі болса, 1-тармақтың ережелерін қолдануда да ешқандай қиындық туындамайды. Егер оның тауарлары шет мемлекетте орналасқан өзіне тиесілі тұрақты мекемеге өзінің кемелерімен тасымалданса, онда кәсіпорынның өзінің тасымалдаушысы ретінде атқаратын функцияларын орындау нәтижесінде алған пайдасының ешбір бөлігі тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте салық салынуға тиіс емес деп айту дұрыс болады. Бұл тұрақты мекемеде кемелерді пайдалану үшін құрылыстар (мысалы, жүктерді тиеуге арналған айлақтар) болса немесе кәсіпорын жүктерін тасымалдауға байланысты басқа да шығындарды (мысалы, персоналға жұмсалатын шығындарды) көтерсе де, дәл осылай болуға тиіс. Бұл жағдайда халықаралық қатынаста теңіз және әуе кемелерін пайдалануға байланысты кейбір функциялар тұрақты мекеме арқылы орындалуы мүмкін болса да, осы функцияларға жататын пайдаға тек кәсіпорын тиесілі мемлекетте ғана салық салынады. Мұндай функцияларды орындау кезінде жұмсалған кез келген шығыстар немесе олардың бір бөлігі тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте салық салынбайтын пайда бөлігін есептеу кезінде шегерілуге тиіс және тиісінше осы мемлекетте 7-бапқа сәйкес салық салынуы мүмкін тұрақты мекемеге жататын пайда бөлігін азайтпайды.

22. Егер теңіз немесе әуе кемелері халықаралық тасымалдарда пайдаланылса, жоғарыдағы [10]-тармақтағы баламалы тұжырымдаманың осындай пайдаланудан туындайтын пайдаға қолданылуына теңіз немесе әуе кемелерін бүкіл кәсіпорынның тиімді басқару орны болып табылмайтын тұрақты мекеменің пайдалануы әсер етпейді; осылайша, тіпті мұндай пайда 7-бапқа сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылуы мүмкін болса да, оған тек кәсіпорынның тиімді басқару орны орналасқан мемлекетте ғана салық салынады [...].

18. [Алып тасталды]

8-баптың 2-тармағы (А нұсқасы) және 8-баптың 3-тармағы (В нұсқасы)

19. 8-баптың 2-тармағында (А нұсқасы) ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 8-бабының 2-тармағы қайталанады. 8-баптың 3-тармағында (В нұсқасы) осы соңғы тармақ бір өзгеріспен қайталанады, атап айтқанда: «1-тармақ» деген сөздер «1 және 2-тармақтар» деген сөздермен ауыстырылады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының түсініктемесінде мыналар атап өтіледі:

23. Теңіз және әуе тасымалдары саласында халықаралық ынтымақтастықтың әртүрлі нысандары бар. Бұл салада халықаралық ынтымақтастық бірлескен кәсіпорындардан алынатын кірістерді (немесе пайданы) пропорционалды бөлу жөніндегі белгілі бір нормаларды бекітетін пулдарға бірігу туралы келісімдер немесе осыған ұқсас басқа да шарттар арқылы қамтамасыз етіледі.

24. Пулға қатысушының, бірлескен кәсіпорынның немесе халықаралық коммерциялық тасымалдар агенттігінің салық режимін нақтылау және туындайтын кез келген қиындықтарды шешу мақсатында Уағдаласушы мемлекеттер қажет деп тапқан жағдайда, екіжақты негізде төмендегі толықтыру туралы келісуі мүмкін:

... бірақ тек осылайша алынған пайданың бірлескен операцияларға қатысу үлесіне пропорционалды түрде қатысушыға тиесілі бөлігіне қатысты ғана.

9-бап

ҚАУЫМДАСҚАН КӘСІПОРЫНДАР

А. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 9-бабы 3-тармақты қоспағанда, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 9-бабын қайталайды. Екі Конвенцияда да қауымдасқан кәсіпорындар арасындағы мәмілелер нәтижесінде алынған пайданы бөлу негізі болып табылатын «тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидаты» бекітілген. 9-бапты өзара келісу рәсімі туралы 25-баппен және ақпарат алмасу туралы 26-баппен бірге қарастыру қажет.

2. Көптеген елдер үшін қауымдасқан кәсіпорындар арасында пайданы бөлу кезінде «тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидатын» қолдану ішкі заңнамада пайданы осы қағидат негізінде айқындауға рұқсат етілуін көздейді.

3. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктемеде осы бапқа қатысты мынадай жалпы мәлімдеме бар екенін атап өткен жөн:

1. Осы бапта қауымдасқан кәсіпорындар (бас және еншілес компаниялар, сондай-ақ ортақ бақылаудағы компаниялар) арасындағы мәмілелер нарықтық жағдайлардан өзгеше шарттармен жасалған жағдайда, салық салу мақсаттары үшін пайдаға енгізілуі мүмкін түзетулер қарастырылады. Комитет осы бапты қолдану шарттарын, оның салдарын және мәмілелер «тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидатына» сәйкес келмейтін шарттармен жасалған жағдайда пайданы түзету үшін қолданылуы мүмкін әртүрлі әдістемелерді зерттеуге көп уақыт пен күш жұмсады (және бұл жұмысты жалғастыруда). Оның қорытындылары мезгіл-мезгіл жаңартылып отыратын, Комитеттің осы саладағы жұмысының барысын ескеретін «Трансұлттық компаниялар мен салық әкімшіліктеріне арналған трансферттік баға белгілеу жөніндегі нұсқаулық» атты баяндамасында баяндалған.

4. Бұдан әрі ЭЫДҰ түсініктемесінде «Трансұлттық компаниялар мен салық әкімшіліктеріне арналған трансферттік баға белгілеу жөніндегі нұсқаулық» «халықаралық деңгейде келісілген қағидаттарды білдіреді және осы баптың беделді баяндалуы болып табылатын 9-бапқа сәйкес “тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидатын” қолдану жөнінде басшылық нұсқаулар береді» деп көрсетіледі. Комитет бұл басшылық қағидаттар екі Конвенцияға сәйкес жасалған екіжақты салық конвенцияларының 9-бабына сәйкес «тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидатын» қолдануға қатысты құнды нұсқауларды қамтиды деп есептейді. Комитет сондай-ақ корпоративтік пайдаға халықаралық қосарланған салық салуды болдырмау үшін «тәуелсіз тараптар арасындағы мәмілелер қағидатын» қалай қолдану керектігі жөнінде ортақ түсініктің басым болуы және екі Үлгілік конвенцияның трансферттік баға белгілеуге қатысты даулар туындаған жағдайларда олардың алдын алу мен шешу үшін ортақ негізді қамтамасыз етуі аса маңызды деп есептейді. Осы мақсатта Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының дамушы елдерге арналған трансферттік баға белгілеу жөніндегі практикалық нұсқаулығын әзірледі, онда дамушы елдердің тәжірибесіне ерекше назар аударылады, мұндай елдердің әлеуетін дамытудың тиісті кезеңдеріндегі шынайы жағдайлары көрсетіледі және ЭЫДҰ-ның Трансферттік баға белгілеу жөніндегі нұсқаулығында қамтылған ұсынымдармен үйлесімділік қамтамасыз етіледі.

B. 10-баптың тармақтарына түсініктеме

      1-тармақ

      5. 1-тармақта үлестес кәсіпорындарға қатысты Уағдаласушы мемлекеттің салық органдары, егер кәсіпорындар арасындағы ерекше қатынастардың нәтижесінде шоттарда осы мемлекетте туындайтын нақты салық салынатын пайда көрсетілмесе, салық міндеттемелерін есептеу мақсатында кәсіпорындардың шоттарына қайта түзету енгізе алатыны көзделген. Мұндай түзетуді жүргізуге рұқсат берілуі тиіс екені анық және осы тармақ ерекше түсініктемелерді қажет етпейді. Бұл ереже екі кәсіпорын арасындағы қатынастарда ерекше талаптар көзделген немесе белгіленген жағдайда ғана қолданылады. Егер үлестес кәсіпорындар арасындағы мәмілелер ашық нарықтың қалыпты коммерциялық жағдайларында, яғни басқаша айтқанда, «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша жүзеге асырылса, шоттарды қайта ресімдеу және кейіннен оларға түзету енгізу жүргізілмеуге тиіс екені түсінікті.

      6. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитетінің «жеткіліксіз капиталдандыру» туралы баяндамасында31 қосарланған салық салуды болдырмау туралы шарттар мен жеткіліксіз капиталдандыруға қатысты ішкі нормалар арасында осы баптың қолданылу аясына қатысы бар өзара байланыс бар екені көрсетілген. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 9-бабына түсініктеменің 3-тармағында мыналар атап өтілген:

      a) осы бап ішкі құқық нормалары қарыз алушының пайдасын «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша алынуы мүмкін пайдаға сәйкес келетін сомаға теңестіретін дәрежеде жеткіліксіз капиталдандыруға қатысты ішкі нормаларды қолдануға кедергі келтірмейді;

      b) осы бап қарыз шарты бойынша пайыздық мөлшерлеменің «тәуелсіз тараптар қағидатына» сәйкес келетін мөлшерлеме болып табылатынын анықтаумен ғана шектелмейді, сондай-ақ қолда бар дәлелдемелерге сәйкес қарыздың қарыз ретінде қарастырылуы мүмкін бе, әлде оны төлемнің өзге түрі, атап айтқанда, акционерлік капиталға салым ретінде қарастыру қажет пе деген мәселені де қамтиды;

      ________________________________________

      31 ЭЫДҰ Кеңесі 1986 жылғы 26 қарашада қабылдаған және ЭЫДҰ Салықтық үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томында (4)-1-бетте келтірілген.

      c) жеткіліксіз капиталдандыруға қатысты нормаларды қолдану, әдетте, тиісті отандық кәсіпорындардың салық салынатын пайдасының «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша алынатын пайда деңгейінен асып кетуіне әкеп соқпауға тиіс және қосарланған салық салу туралы қолданыстағы шарттарды қолдану кезінде осы қағидат сақталуы керек.

      ЭЫДҰ түсініктемесінде бұдан әрі мыналар келтіріледі:

      4. Кейбір елдерде өзара байланысты тараптар арасындағы мәмілелерге қатысты қабылданған арнайы рәсімдік нормалардың осы Үлгілік конвенцияға сәйкестігі туралы мәселе туындайды. Мысалы, дәлелдемелерді ұсыну жөніндегі талаптардан бас тартудың немесе кейде ұлттық заңнамада кездесетін кез келген презумпциялардың «тәуелсіз тараптар қағидатына» сәйкестігі туралы мәселе туындауы мүмкін. Бірқатар елдер бұл бапты оның осы бапта көзделгеннен өзгеше талаптармен ішкі заңнамаға сәйкес пайда сомасын түзетуге ешқандай кедергі келтірмейтіні және «тәуелсіз тараптар қағидатын» шарттық деңгейге көтеретіні тұрғысынан түсіндіреді. Бұдан басқа, мүше елдердің барлығы дерлік әдеттегі талаптармен салыстырғанда қатаңдатылған қосымша ақпарат беру талаптары немесе тіпті дәлелдемелерді ұсыну талабынан бас тарту 24-баптың мағынасындағы кемсітушілік болып табылмайды деп есептейді. Алайда кейбір жағдайларда жекелеген елдердің ішкі заңнамасын қолдану осы баптың қағидаттарына қайшы келетін пайда сомасына түзетулер енгізуге әкеп соғуы мүмкін. Бұл бап Уағдаласушы мемлекеттерге мұндай жағдайларды тиісті түзетулер арқылы (төменде қараңыз), сондай-ақ өзара келісу рәсімі арқылы шешуге мүмкіндік береді.

      2-тармақ

      7. ЭЫДҰ түсініктемесіне сәйкес, «1-тармақта көзделген жағдайда үлестес кәсіпорындар арасындағы мәмілелерді қайта қарау экономикалық қосарланған салық салуға (бір табысқа әртүрлі тұлғалардан салық алу) әкеп соғуы мүмкін, өйткені пайдасы ұлғайту жағына қарай түзетілген А мемлекетінің кәсіпорны В мемлекетіндегі өзінің үлестес кәсіпорнына салық салынған пайда сомасынан салық төлеуге міндетті болады». ЭЫДҰ түсініктемесінде «2-тармақта мұндай жағдайларда қосарланған салық салуды болдырмау үшін В мемлекеті тиісті түзету енгізуге тиіс екені көзделген» деп атап өтіледі.32

      ________________________________________

      32 ЭЫДҰ-ның 9-бапқа түсініктемесінің 5-тармағы.

      Алайда ЭЫДҰ түсініктемесіне сәйкес,

      6. […] В мемлекетінде А мемлекетіндегі пайданың ұлғаюына байланысты ғана автоматты түрде түзету жүргізілмейді; түзету В мемлекеті түзетілген пайда сомасының «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша мәміле жасалған жағдайда алынуы мүмкін пайданы дұрыс көрсететініне көз жеткізген жағдайда ғана жүргізілуге тиіс. Басқаша айтқанда, егер үлестес кәсіпорындардың бірінің пайдасы «тәуелсіз тараптар қағидаты» негізінде дұрыс есептелген пайда деңгейінен асып кетсе, осы тармаққа сілтеме жасауға болмайды және ол қолданылмайды. Сондықтан В мемлекеті үлестес компанияның пайдасына түзетуді А мемлекетінде жүргізілген түзету негізінен де, алынған сомасы тұрғысынан да негізді деп есептеген жағдайда ғана жүргізуге міндетті.

      7. Осы тармақта түзетуді жүргізу әдісі көрсетілмеген. ЭЫДҰ-ға мүше елдер мұндай жағдайларда салықтық жеңілдік берудің әртүрлі әдістерін қолданады, сондықтан Уағдаласушы мемлекеттер осы бапқа қосымша ретінде кез келген нақты қағидаларды екіжақты тәртіппен өз қалауы бойынша келісе алады. Мысалы, кейбір мемлекеттер А мемлекетіндегі Х кәсіпорнының пайдасы «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша қол жеткізетін деңгейге дейін ұлғайтылған жағдайда, түзетуді В мемлекетіндегі Y үлестес кәсіпорнына қатысты, қосарланған салық салуға ұшыраған пайданы қамтитын салықтық есептеуді қайта қарау арқылы жүргізу жүйесін таңдауы мүмкін. Бұл ретте салық салынатын пайда тиісті сомаға азайтылады. Ал басқа мемлекеттер, өз кезегінде, 23-баптың мақсаттары үшін қосарланған салық салуға ұшыраған пайда В мемлекетіндегі Y кәсіпорнында А мемлекетінде салық салынуы мүмкін болғандай қарастырылуға тиіс деген ережені таңдауы мүмкін. Тиісінше, В мемлекетінің кәсіпорны А мемлекетіндегі өзінің үлестес кәсіпорны төлеген салыққа қатысты 23-бапқа сәйкес В мемлекетінде салықтық жеңілдік алуға құқылы болады.

      8. Осы тармақтың мақсаты «екінші кезектегі түзетулер» деп аталатын түзетулерді реттеу болып табылмайды. А мемлекетіндегі Х кәсіпорнының салық салынатын пайдасы 1-тармақта бекітілген қағидатқа сәйкес ұлғайту жағына қарай қайта қаралды деп болжап көрейік. Сондай-ақ В мемлекетіндегі Y кәсіпорнының пайдасына түзету 2-тармақта бекітілген қағидатқа сәйкес жүргізілді деп есептейік. Бұл жағдайда мәмілелер «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша жүзеге асырылған жағдайда қалыптасатын жағдай әлі де толық қалпына келтірілген жоқ, өйткені, мәні бойынша, түзету жүргізілген пайдаға сәйкес келетін ақша қаражаты Х кәсіпорнында емес, Y кәсіпорнында қалады. Бұған жауап ретінде, егер «тәуелсіз тараптар қағидаты» негізінде баға белгілеу жағдайында Х кәсіпорны кейіннен осы пайданы Y кәсіпорнына аударғысы келсе, ол мұны, мысалы, дивидендтер немесе роялти түрінде (егер Y кәсіпорны Х кәсіпорнына қатысты бас компания болса) немесе, мысалы, қарыз түрінде (егер Х кәсіпорны Y кәсіпорнына қатысты бас компания болса) жүзеге асырар еді деп айтуға болады. Мұндай жағдайларда да салықтық салдарлар (мысалы, көзден ұсталатын салықты қолдану) тиісті табыстың түріне және осындай табысқа салық салуды реттейтін баптың ережелеріне байланысты өзгеше болар еді.

      9. Жағдайды мәмілелер «тәуелсіз тараптар қағидаты» бойынша жүзеге асырылған кездегі жағдаймен бірдей етіп қалпына келтіру үшін қажетті мұндай екінші кезектегі түзетулер әрбір нақты жағдайдың фактілік мән-жайларына байланысты болады. 2-тармақ Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасында рұқсат етілген жағдайларда мұндай екінші кезектегі түзетулерді жүргізуге ешқандай кедергі келтірмейтінін атап өткен жөн.

      10. Осы тармақ сондай-ақ А мемлекетінде Х кәсіпорнының пайдасы ұлғайту жағына қарай қайта қаралғаннан кейін В мемлекетінің Y кәсіпорнының пайдасына тиісті түзету енгізу міндеттемесі тоқтатылатын мерзімді белгілеу қажеттілігі туралы мәселені ашық қалдырады. Кейбір мемлекеттер В мемлекетінің міндеттемесі мерзімсіз болуға тиіс, басқаша айтқанда, А мемлекеті салықтық есептеулерді қайта қарау мақсатында қанша жыл бұрынғы кезеңге оралса да, Y кәсіпорнына В мемлекетінде тиісті түзету енгізілуіне бірдей кепілдік берілуге тиіс деп есептейді. Басқа мемлекеттердің пікірінше, мұндай сипаттағы мерзімсіз міндеттеме практикалық тұрғыдан іске асыру үшін орынды емес. Осыны ескере отырып, бұл мәселе баптың мәтінінде көрсетілмеген, алайда Уағдаласушы мемлекеттерге, егер олар қажет деп тапса, екіжақты конвенцияларға В мемлекеті тиісті түзету енгізуге міндетті болатын мерзім туралы ережелерді енгізу мүмкіндігі берілген […].

      11. Тиісті түзетудің мөлшері немесе сипаты бойынша тараптар арасында дау туындаған жағдайда, олар 25-бапта көзделген өзара келісу рәсіміне жүгінуге тиіс; осы бапқа түсініктемеде үлестес кәсіпорындардың пайдасына осы баптың негізінде жүргізілетін түзетулерге (атап айтқанда, трансферттік бағалар түзетілгеннен кейін), сондай-ақ осы баптың 2-тармағына сәйкес жүргізілуге тиіс тиісті түзетулерге қолданылатын бірқатар пайымдаулар қамтылған […].

      8. 2-тармаққа сәйкес корреляциялық түзету дамушы ел үшін едәуір шығынды болуы мүмкін және мұндай ел 2-тармақты өзінің конвенцияларына енгізуді орынсыз деп санауы мүмкін деген пікір айтылған. Соған қарамастан, 2-тармақ 9-баптың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады, ал корреляциялық түзету туралы ереженің болмауы Конвенцияның мақсаттарына қайшы келетін қосарланған салық салуға әкеп соғады. Кез келген ел 1-тармаққа сәйкес бастапқы түзету туралы ережені корреляциялық түзетудің қандай түрі бастапқы түзетуді тиісінше көрсететінін шешпес бұрын мұқият зерделеуге тиіс. Кейбір елдер басқа Уағдаласушы мемлекет трансферттік бағаларға түзету енгізіп қойған жағдайда мемлекеттің корреляциялық түзету жүргізу міндеттемесін алып тастаған жөн деген ұстанымды ұстанды. Мұндай нәтижеге «міндетті» деген сөзді «мүмкін» деген сөзбен ауыстыру арқылы қол жеткізуге болады. Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында өздеріне қолайлы сөзді қолдана алады. Алайда бұл мәселе бойынша жалпы келісімге қол жеткізілмеді және 2-тармақтың тұжырымдамасы өзгеріссіз қалдырылды.

      3-тармақ

      9. 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына түзету енгізіліп, оның нәтижесінде 9-бапқа жаңа 3-тармақ қосылды. 9-баптың 2-тармағына сәйкес, ел 9-баптың 1-тармағына сәйкес ел жүргізген трансферттік баға өзгерісін көрсететін «тиісті түзетуді» (корреляциялық түзетуді) жүргізуге тиіс. Жаңа 3-тармақта 2-тармақтың ережелері сот, әкімшілік немесе өзге де құқықтық талқылау нәтижесінде 1-тармаққа сәйкес пайданы түзету жөніндегі шаралардың салдарынан кәсіпорындардың біріне жалғандық, өрескел немқұрайлылық немесе өз міндеттерін қасақана орындамау үшін жаза қолдану туралы түпкілікті шешім қабылданған жағдайда қолданылмайтыны көзделген. Басқаша айтқанда, сот, әкімшілік немесе өзге де құқықтық талқылау нәтижесінде 1-тармаққа сәйкес пайданы түзетуге қатысты кәсіпорындардың біріне жалғандық, өрескел немқұрайлылық немесе өз міндеттерін қасақана орындамау үшін жаза қолдану туралы түпкілікті шешім шығарылған жағдайда, 2-тармаққа сәйкес корреляциялық түзету жүргізу міндеттемесі болмайды. Мұндай тәсіл салық төлеушіге салықтық емес және салықтық жазалар қолданылуы мүмкін екенін білдіреді. Кейбір елдер мұндай қосарланған жазаны шамадан тыс қатаң деп санауы мүмкін, алайда мұндай жазалар қолданылатын жағдайлар, ықтимал, ерекше сипатта болатынын және бұл ереже күнделікті тәжірибеде қолданылмайтынын есте ұстаған жөн.

10-бап

ДИВИДЕНДТЕР

      A. Жалпы ережелер

      1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 10-бабында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының ережелері қайталанады, бұған елеулі айырмашылықтары бар 2-тармақ және тәуелсіз мердігерлердің тұрақты базадан көрсететін қызметтеріне қатысты 4 және 5-тармақтар кірмейді. 10-бап бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекеттің көздерінен алатын дивидендтерге салық салу мәселесін реттейді. 1-тармақта дивидендтерге резиденттік мемлекетте салық салынуы мүмкін екені, ал 2-тармақта дивидендтерге көз мемлекетінде, бірақ шектеулі мөлшерлеме бойынша салық салынуы мүмкін екені көзделген. «Дивидендтер» термині 3-тармақта, әдетте, корпоративтік пайданы акционерлер арасында бөлуді қамтитын ұғым ретінде айқындалады. ЭЫДҰ түсініктемесінің 3-тармағында атап өтілгендей, «акционерлер тұрғысынан алғанда, дивидендтер – бұл олардың компанияға акционерлер ретінде ұсынған капиталының кірісі». 4-тармақта 1 және 2-тармақтардың дивидендтер алушының көз мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемесіне жатқызылатын дивидендтерге қолданылмайтыны көзделген, ал 5-тармақ, жалпы алғанда, акционер салық алатын мемлекеттің резиденті болып табылатын немесе дивидендтер осы мемлекеттегі алушының тұрақты мекемесіне жатқызылатын жағдайларды қоспағанда, Уағдаласушы мемлекеттің басқа мемлекетте орналасқан резидент компания төлейтін дивидендтерге салық салуына кедергі келтіреді.

      B. 10-баптың тармақтарына түсініктеме

      1-тармақ

      2. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 1-тармағын қайталайтын осы тармақта дивидендтерге бенефициардың резиденттік мемлекетінде салық салынуы мүмкін екені көзделген. Алайда онда дивидендтерге тек осы мемлекетте ғана салық салынуы мүмкін екені көзделмеген, сондықтан дивидендтерді төлейтін компанияның резиденті болып табылатын мемлекетте, яғни осы дивидендтер туындайтын мемлекетте (көз мемлекетінде) салық алу мүмкіндігі сақталады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын алғаш қарау кезінде дамушы елдер тобының көптеген мүшелері дивидендтерге, негізінен, тек көз мемлекетінде ғана салық салынуға тиіс деген пікір білдірді. Олардың ұстанымына сәйкес, егер резиденттік мемлекет те, көз мемлекеті де салық салу құқығына ие болса, онда резиденттік мемлекет шетелдік салықтың сомасына қарамастан, толық салықтық есепке жатқызуды және тиісті жағдайларда үнемделген салықты есепке жатқызуды қамтамасыз етуге тиіс. Осы топ мүшелерінің бірі дамушы ел үшін, әсіресе ол салықтық ынталандыру шаралары мен басқа да жеңілдіктер беретін болса, дивидендтерден салық ұстаудан бас тартудың немесе оны азайтудың қажеті жоқ екенін атап өтті. Алайда Топ дивидендтерге бенефициар резиденті болып табылатын мемлекетте салық салынуы мүмкін деген келісімге келді. Дамушы және дамыған елдер арасындағы шарттардағы қазіргі тәжірибе, әдетте, осы келісілген ережені көрсетеді. Қосарланған салық салу резиденттік елде салықтан босату немесе төленген салықты есепке жатқызу және көз мемлекетінде ұстап қалу мөлшерлемелерін төмендету тәсілдерін ұштастыру арқылы жойылады немесе азайтылады.

      3. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 1-тармағына түсініктемеге сәйкес,

      7. […] «төленетін» термині өте кең мағынаға ие, өйткені төлем ұғымы шартта немесе әдеттегі практикада көзделген тәртіппен акционердің билігіне ақша қаражатын беруге қатысты міндеттемені орындауды білдіреді.

      8. Бұл бап бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төлейтін дивидендтеріне ғана қатысты. Сондықтан ол үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін дивидендтерге немесе Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін және осы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттің аумағында иеленетін тұрақты мекемеге жатқызылатын дивидендтерге қолданылмайды […].

      2-тармақ

      4. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 2-тармағы төменде түсіндірілетін кейбір өзгерістермен қайталанады.

      5. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясы көз мемлекетінде салықты тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер бойынша а) тармақшасында 5 пайызбен, ал портфельдік инвестициялардан алынатын дивидендтер бойынша b) тармақшасында 15 пайызбен шектейді, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы бұл мөлшерлемелерді екіжақты келіссөздер барысында белгілеу мүмкіндігін қалдырады.

      6. Бұдан басқа, тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер үшін қажетті меншік үлесінің ең төменгі мөлшері (а) тармақшасында 25 пайыздан 10 пайызға дейін төмендетіледі. Алайда тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер мәртебесін айқындайтын қажетті акциялар пакетінің он пайыздық шекті мөлшері тек мысал ретінде келтірілген. Осы мәселе соңғы рет қаралған кезде Бұрынғы Сарапшылар тобы тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер мәртебесін алу үшін қажетті капиталдың ең төменгі мөлшері ретінде (а) тармақшасындағы «25 пайыз» деген сөзді «10 пайыз» деген сөзбен ауыстыру туралы шешім қабылдады, өйткені кейбір дамушы елдерде резидент еместер үшін меншік үлесінің 50 пайыздық шегі белгіленген, ал 10 пайыз осындай рұқсат етілген меншік үлесінің елеулі бөлігін құрайды. Алайда 2017 жылғы жаңарту шеңберінде Сарапшылар жөніндегі қазіргі Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес тікелей инвестициялар үшін 25 пайыздық шекті мөлшер анағұрлым қолайлы деп санады.

      6.1 Бұдан басқа, ЭЫДҰ/«Үлкен жиырмалықтың» 6-іс-қимыл жөніндегі Қорытынды есебінде қамтылған ұсынымдарға енгізілген өзгерістерге сәйкес (шарттық жеңілдіктерді тиісті емес жағдайларда пайдаланудың алдын алу), Комитет тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер үшін көзден ұсталатын салықтың төмендетілген мөлшерлемесін теріс пайдаланудың алдын алу мақсатында а) тармақшасына акцияларды 365 күн бойы иелену талабын енгізу қажет деп санады. 365 күн бойы иелену талабы дивидендтер төленген сәтте де, олар төленгеннен кейін де орындалуы мүмкін. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2017 жылғы түсініктемеде мынадай үзінді келтірілген:

      16. 2017 жылға дейін бапқа берілген түсініктеменің 17-тармағында «2-тармақтың a) тармақшасында көзделген төмендету осы ережені теріс пайдалану жағдайларында, мысалы, акциялардың 25 пайызынан азын иеленетін компания дивидендтер төленерден аз уақыт бұрын жоғарыда аталған ереженің артықшылықтарын алу мақсатында негізінен өз үлесін ұлғайтқан жағдайда немесе талаптарға сай келетін үлес негізінен төмендетуді алу мақсатында құрылған басқа жағдайларда берілмеуге тиіс» деп көзделген. Мұндай теріс пайдалану жағдайлары ЭЫДҰ/«Үлкен жиырмалықтың» «Базаның қысқаруы және пайданы ауыстыру» (BEPS) жобасының 6-іс-қимылы жөніндегі қорытынды есебінде қаралды. Осы есептің нәтижесінде а) тармақшасына өзгерістер енгізіліп, оның қолданылуы дивидендтерді алатын компания дивидендтер төленетін күнді қамтитын 365 күн ішінде дивидендтер төлейтін компания капиталының кемінде 25 пайызына тікелей иелік ететін жағдайлармен шектелді. Алайда осы тармақшада аталған кезеңді есептеу кезінде бірігу немесе бөліну арқылы қайта ұйымдастыру сияқты корпоративтік қайта ұйымдастырудың тікелей нәтижесі болып табылатын меншік құрылымындағы өзгерістер есепке алынбауға тиіс екені де көзделген. Бұдан басқа, 29-бапқа енгізілетін толықтыру а) тармақшасында көзделген артықшылықтарды алуға бағытталған басқа да теріс пайдаланушылықтарға қарсы күресуге арналған.

      7. Бұрынғы Сарапшылар тобы көз мемлекетінде рұқсат етілетін салық мөлшерлемелерінің ең жоғары шекті деңгейі туралы мәселе бойынша келісімге келе алмады. Дамушы елдерден шыққан және негізінен дивидендтерге тек көз мемлекетінде ғана салық салу қағидатын қолдаған Топ мүшелері ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында белгіленген мөлшерлемелер көз мемлекетінің салық түсімдерінің шамадан тыс азаюына әкеп соғады деп есептеді. Бұдан басқа, бенефициардың резиденттік елінде салық салу қағидатымен келіскеніне қарамастан, олар көз мемлекетінде салықты ұстап қалу мөлшерін кез келген төмендету бенефициар резиденті болып табылатын елдің қазынасына емес, шетелдік инвесторға тиімді болады деп санады; бұл дәстүрлі салықтық есепке жатқызу әдісін қолданған кезде, егер мұндай төмендету көз мемлекетінде салықтың жиынтық мөлшерлемесінің бенефициардың резиденттік еліндегі мөлшерлемеден төмендеуіне әкеп соқса, орын алуы мүмкін.

      8. Бұрынғы Сарапшылар тобы көз мемлекетінде тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтерге салық салу мөлшерлемелері бойынша келіссөздер жүргізу кезінде елдер үшін бағдар бола алатын бірқатар пайымдаулар ұсынды. Егер дамыған ел (резиденттік мемлекет) есепке жатқызу жүйесін қолданса, шарт бойынша келіссөздер көзден ұсталатын салық мөлшерлемесін айқындауға бағытталуы мүмкін, бұл мөлшерлеме көз мемлекетінің корпоративтік табыс салығының базалық мөлшерлемесімен бірге резиденттік елдің салық мөлшерлемесінен аспайтын жиынтық нақты мөлшерлемені қамтамасыз етуге тиіс. Тараптардың ұстанымдарын талқылау кезінде резиденттік елде көз мемлекеті салықтық ынталандыру бағдарламасы шеңберінде өндіріп алмаған салықтарға қатысты есепке жатқызу берілетін-берілмейтіні де маңызды болуы мүмкін. Егер дамыған ел қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында салықтан босату жүйесін қолданса, ол екіжақты келіссөздер барысында көзден ұсталатын салық мөлшерлемелерін мынадай негіздер бойынша шектеуге ұмтылуы мүмкін: (а) салықтан босатудың өзі компанияаралық дивидендтерге салық салмау тұжырымдамасын көрсетеді, ал көзден ұсталатын салық мөлшерлемелерін шектеу осы тұжырымдамаға сәйкес келеді; және (b) салықтан босату және соның нәтижесінде ішкі инвестициялар бойынша салықтық бейтараптық қағидатынан ауытқу халықаралық инвестор үшін тиімді болып табылады, ал инвесторға да тиімді болатын көзден ұсталатын салық мөлшерлемелерін шектеу салықтан босатудың осы аспектісіне сәйкес келеді.

      9. Көз мемлекеті де, резиденттік ел де портфельдік инвестициялық үлестерден алынатын дивидендтерге салық салу мүмкіндігіне ие болуға тиіс, дегенмен портфельдік инвестициялардың салыстырмалы түрде аз көлемін және олардың тікелей инвестициялармен салыстырғанда маңызының айқын төмендігін ескере отырып, кейбір жағдайларда мұндай дивидендтерге қатысты салық режиміне байланысты мәселелер соншалықты қызу талқыланбауы мүмкін. Бұрынғы Сарапшылар тобы ең жоғары мөлшерлемені ұсынбау туралы шешім қабылдады, өйткені көз мемлекеттері портфельдік инвестициялардың маңызы мен тиісті көрсеткіштерге қатысты әртүрлі көзқараста болуы мүмкін.

      10. 1999 жылы дамыған және дамушы елдер арасындағы шарттарды жасасу тәжірибесі соңғы жылдары тікелей инвестициялар мен портфельдік инвестициялар бойынша көзден ұсталатын салық мөлшерлемелерінің деңгейі туралы түсінік беретіні атап өтілді. Дәстүрлі түрде дамыған және дамушы елдер арасындағы шарттарда дивидендтерден ұсталатын салық мөлшерлемелері дамыған елдер арасындағы шарттарға қарағанда жоғары болды. Мысалы, ЭЫДҰ белгілеген тікелей және портфельдік инвестициялар бойынша мөлшерлемелер 5 және 15 пайызды құраса, дамыған және дамушы елдер арасындағы шарттарда мөлшерлемелер дәстүрлі түрде тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер бойынша 5 пайыздан 15 пайызға дейін, ал портфельдік дивидендтер бойынша 15 пайыздан 25 пайызға дейін болды. Кейбір дамушы елдер көзден ұсталатын салықтың төмен мөлшерлемелеріне байланысты салық түсімдерінің қысқа мерзімді жоғалуын орта және ұзақ мерзімді перспективада шетелдік инвестициялар көлемінің ұлғаюымен ақтауға болады деп есептейді. Осылайша, дамыған және дамушы елдер арасындағы бірқатар қазіргі заманғы шарттарда тікелей инвестициялар бойынша ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес мөлшерлемелер көзделген, ал кейбір шарттарда олар одан да төмен.

      11. Бұдан басқа, дамыған және дамушы елдер арасындағы шарттарда бірқатар ерекше жайттар пайда болды: (а) екі елдегі салық мөлшерлемелері әртүрлі болуы мүмкін, бұл ретте дамушы елде неғұрлым жоғары мөлшерлемелерге жол беріледі; (b) салық мөлшерлемелері мүлдем шектелмеуі мүмкін; (с) төмендетілген мөлшерлемелер тек жаңа инвестициялардан алынатын табысқа ғана қолданылуы мүмкін; (d) ең төменгі мөлшерлемелер немесе салықтан босату тек инвестициялардың басымдық берілетін түрлеріне ғана қолданылуы мүмкін (мысалы, «өнеркәсіптік жобалар» немесе «инновациялық инвестициялар»); және (е) дивидендтерге төмендетілген мөлшерлемелер бойынша салық акциялар белгіленген мерзім ішінде меншікте болған жағдайда ғана салынуы мүмкін. Компаниялардың табыстарына салық салу кезінде шартты есептеу жүйесін қабылдаған елдердің шарттарында (яғни компания салығын акционердің компания табысына салынатын салығына немесе жеке тұлғалардың табыс салығына қосу), классикалық салық салу жүйесінің орнына (яғни акционер мен компанияға бөлек салық салу), арнайы ережелер отандық акционерлерге берілетін алдын ала есепке жатқызулар мен салықтан босатулардың басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын акционерлерге де қолданылуын қамтамасыз етуі мүмкін.

      12. Ставкалар қосарланған салық салуды болдырмау туралы нақты екіжақты шарттың жалпы теңгерімділігіне қатысты пайымдаулар негізінде толық немесе ішінара белгіленгеніне қарамастан, ставкаларды белгілеу кезінде көбінесе мынадай техникалық факторлар ескеріледі:

      (a) көз мемлекетіндегі компанияларға салық салу жүйесі (яғни елдің интеграцияланған немесе классикалық жүйені қандай дәрежеде қолданатыны) және осы жүйені қолдану нәтижесінде компанияның бөлінетін пайдасына салынатын салықтың жалпы мөлшері;

      (b) резиденттік елде дивидендтерден және олардың негізінде жатқан пайдадан алынатын салықтың өзінің салығына қатысты есепке жатқызылу дәрежесі және екі елдегі жеңілдіктер ескерілгеннен кейін салық төлеуші үшін салықтың жалпы мөлшері;

      (c) резиденттік елде көз мемлекетінде салықтық ынталандыру бағдарламасы бойынша өндіріп алынбаған салық сомасына қатысты салықтық есепке жатқызудың берілу дәрежесі;

      (d) көз мемлекетінің көзқарасы тұрғысынан салық түсімдерінің ұлғаюы мен шетелдік инвестицияларды тарту арасындағы қанағаттанарлық теңгерімге қол жеткізу.

      13. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2010 жылғы түсініктемеде мынадай үзінділер қамтылған:

      11. Егер серіктестік оған қолданылатын ішкі заңнама шеңберінде заңды тұлға ретінде қарастырылса, екі Уағдаласушы мемлекет 2-тармақтың а) тармақшасына өзгерістер енгізу туралы келісуі мүмкін, осылайша бас компанияларға берілетін мөлшерлемені төмендету жөніндегі жеңілдіктер осындай серіктестікке де қолданылатын болады.

      12. Бенефициарлық меншік талабы осы баптың 1-тармағында пайдаланылатын «… резидентке төленетін» деген сөздердің мағынасын нақтылау мақсатында 10-баптың 2-тармағына енгізілді. Бұдан көз мемлекеті табысты басқа Уағдаласушы мемлекет резидентінің дереу алуы негізінде ғана дивидендтерге салық салу құқығынан бас тартуға міндетті емес екені анық көрінеді. «Бенефициарлық меншік иесі» термині тар техникалық мағынада қолданылмайды, керісінше, оны қосарланған салық салуды болдырмауды және салық төлеуден жалтарудың алдын алуды қоса алғанда, Конвенцияның мақсаттары мен міндеттерін ескере отырып, мәнмәтін шеңберінде түсіндіру қажет.

      12.1 Егер қандай да бір табыс түрін бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агент немесе алушы ретінде әрекет ете отырып алса, онда көз мемлекетінің табысты тікелей алушының басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті мәртебесіне ие болу фактісінің негізінде ғана салықтық жеңілдік немесе салықтан босату беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Мұндай жағдайда табысты тікелей алушы резидент өлшемшарттарына сәйкес келеді, алайда осы мәртебесіне байланысты қосарланған салық салу мүмкіндігі туындамайды, өйткені мұндай алушы резиденттік мемлекетте салық салу мақсаттары үшін табыстың иесі болып есептелмейді. Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне көз мемлекетінің бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агент немесе сенім білдірілген тұлға ретінде әрекет ететін жағдайларды қоспағанда, тек басқа тұлға үшін іс жүзінде бенефициар болып табылатын тұлғаның атынан әрекет ететін делдал ретінде ғана көрінген жағдайда салықтық жеңілдік немесе салықтан босату беруі де дәл осылай қайшы келеді. Осы себептерге байланысты Бюджет мәселелері жөніндегі комитеттің «Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциялар және делдал компанияларды пайдалану» (Double Taxation Conventions and the Use of Conduit Companies)33 деп аталатын баяндамасында делдал компания, әдетте, ресми меншік иесі бола тұра, іс жүзінде өте шектеулі өкілеттіктерге ие болып, қарастырылып отырған табысқа қатысты мүдделі тараптардың атынан әрекет ететін фидуциар немесе басқарушы ғана болған жағдайда, бенефициарлық меншік иесі ретінде қарастырыла алмайтыны туралы қорытынды жасалған.

      ________________________________________

      33 Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитеттің баяндамасы.

      33 Толық нұсқадағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының II томында R(6)-1-бетте қайта келтірілген.

12.2 Осы бапта белгіленген өзге де талаптар сақталған жағдайда, бенефициар мен төлеушінің арасында делдал, мысалы, агент немесе сенімхат бойынша алушы болған кезде де, егер бенефициар меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылса, табыс көзінің мемлекетінде салықты шектеу қолданыла береді.

13. Осы бапта табыс көзіндегі мемлекетте салық салуға қатысты белгіленген салық мөлшерлемелері ең жоғары мөлшерлемелер болып табылады. Мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында неғұрлым төмен мөлшерлемелерді келісуі немесе тіпті тек бенефициар резиденті болып табылатын мемлекетте ғана салық салу туралы уағдаласуы мүмкін. 2-тармақта көзделген мөлшерлемелерді төмендету тек дивидендтерге салық салуға қатысты қолданылады, бірақ осы дивидендтерді төлейтін компанияның пайдасына салық салуға қолданылмайды.

13.1 Көптеген мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес зейнетақы қорлары мен басқа да осыған ұқсас ұйымдар, әдетте, инвестициялардан алынатын табыстарға салынатын салықтан босатылады. Осы ұйымдардың ел ішіндегі және шетелдік инвестицияларына қатысты бейтарап режимді қамтамасыз ету мақсатында кейбір мемлекеттер екіжақты негізде басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын осындай ұйым алған табыстарды, оның ішінде дивидендтерді, табыс көзінде салық салудан босатуды көздейді. Осы тәсілді қолданғысы келетін мемлекеттер ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 18-бабына түсіндірменің 69-тармағында қамтылған ережеге сәйкес келетін тұжырымдағы ережені екіжақты негізде келісуі мүмкін.

13.2 Осыған ұқсас түрде кейбір мемлекеттер басқа мемлекеттерде төленетін дивидендтерге, сондай-ақ өздерінің жүз пайыздық еншілес компанияларына төленетін дивидендтерге, кем дегенде мұндай дивидендтер мемлекеттік сипаттағы қызмет түрлерінен алынған пайда есебінен есептелген бөлігінде, салық салудан бас тартады. Кейбір мемлекеттер мұндай салықтан босатуды егемендік иммунитеті қағидатын өздерінің түсіндіруіне сәйкес бере алады (1-бапқа түсіндірменің 6.38 және 6.39-тармақтарын қараңыз), ал басқалары — өздерінің ішкі заңнамасының ережелеріне сәйкес бере алады. Осындай тәсілді қолданғысы келетін мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенцияларында осы жеңілдіктердің қолданылу аясын растауы немесе нақтылауы не мұндай босату өзге негіздер бойынша беріле алмайтын жағдайларда оны ұсынуы мүмкін. Мұны төмендегідей мазмұндағы қосымша тармақты бапқа енгізу арқылы жасауға болады:

2-тармақтың ережелеріне қарамастан, 1-тармақта көрсетілген дивидендтер, егер осындай дивидендтердің бенефициар меншік иесі мемлекет немесе оның әкімшілік-аумақтық бірлігі не жергілікті билік органдары болып табылса, тек алушы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте ғана салық салуға жатады.

14. Екі Уағдаласушы мемлекет екіжақты келіссөздер барысында [тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер үшін қажетті акциялар пакетінің пайыздық мөлшерін төмендету] туралы да уағдаласа алады. Пайыздық мөлшердегі акциялар пакетінің көлемін төмендету, мысалы, бас компания резиденті болып табылатын мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес осындай компанияға резидент емес еншілес кәсіпорындағы 25 пайыздан аз акциялар пакетіне қатысты алынған дивидендтерден салықтан босатуды ұсынатын жағдайларда негізді болып табылады.

15. 2-тармақтың а) тармақшасында «капитал» термині […] [тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер үшін қажетті меншіктің ең төменгі мөлшерін айқындау] мақсатында пайдаланылады. Бұл терминнің осы мәнмәтінде қолданылуы а) тармақшасының мақсаттары үшін ол акционерге (атап айтқанда, бас компанияға) дивидендтерді бөлу мақсатында қолданылатын мағынада пайдаланылуға тиіс екенін білдіреді.

a) Сондықтан, әдетте, а) тармақшасындағы «капитал» термині компаниялар туралы заңнамадағыдай мағынада түсіндірілуге тиіс. Өзге элементтер, атап айтқанда резервтер есепке алынбайды.

b) Компаниялар туралы заңнамадағы мағынасындағы капитал барлық акциялардың номиналды құны түрінде көрсетілуге тиіс, ол көп жағдайда компания балансында капитал ретінде көрсетіледі.

c) Шығарылған акциялардың әртүрлі сыныптарына байланысты айырмашылықтар (жай акциялар, артықшылықты акциялар, бірнеше дауыс беру құқығы бар акциялар, дауыс беру құқығы жоқ акциялар, ұсынушыға арналған акциялар, атаулы акциялар және т.б.) ескерілмеуге тиіс, өйткені бұл айырмашылықтар акционердің капиталдағы меншік үлесіне емес, оның құқықтарының сипатына қатысты.

d) Егер қарыз немесе компанияға енгізілген өзге де салым компаниялар туралы заңнамаға сәйкес қатаң мағынада капиталды құрамаса, бірақ ішкі құқық немесе практика негізінде («жеткіліксіз капиталдандыру» немесе қарызды акционерлік капиталға теңестіру) осындай қарыз немесе салым бойынша алынған табыс 10-баптың мағынасындағы дивиденд болып есептелсе, онда мұндай қарыздың немесе салымның құны да а) тармақшасының мағынасындағы «капитал» ретінде қарастырылады.

e) Компаниялар туралы заңнама мағынасындағы капиталы жоқ құрылымдарға қатысты а) тармақшасының мақсаттары үшін капитал пайда бөлу мақсатында есепке алынатын осындай құрылымға енгізілген барлық салымдардың жиынтығы ретінде қарастырылуға тиіс.

Екіжақты келіссөздер барысында Уағдаласушы мемлекеттер 2-тармақтың а) тармақшасында пайдаланылатын «капитал» өлшемшартынан бас тартып, оның орнына «дауыс беру құқығы» өлшемшартын қолдана алады.

13.1. 2017 жылғы жаңартуға дейін жасалған шарттарға екіжақты негізде қайта жасалғанға немесе Салық базасын азайтуға және салық салудан пайданы шығаруға қарсы іс-қимыл жасау мақсатында салықтық келісімдерге қатысты шараларды орындау жөніндегі Көпжақты конвенция шеңберінде өзгертілгенге дейін жаңа уақытша шек енгізілмейді. Тиісінше, кейбір шарттар үшін ЭЫДҰ Үлгілік түсіндірмесінің 2010 жылғы мынадай үзінділері өзекті болып қала береді:

16. 2-тармақтың а) тармақшасы дивидендтерді бөлуге дейін салыстырмалы түрде ұзақ уақыт бойы дивидендтер алатын компанияның капиталдың кемінде [25] пайызына міндетті түрде иелік етуін талап етпейді. Бұл акциялар пакетіне қатысты тек 2-тармақ қолданылатын салық бойынша салық міндеттемесінің туындауы үшін маңызды сәтте, яғни көп жағдайда дивидендтер акционерлердің иелігіне заңды түрде түскен кезде қалыптасқан жағдай ғана ескерілетінін білдіреді. Мұның негізгі себебі — ереженің мүмкіндігінше кеңінен қолданылуын қамтамасыз етуге ұмтылу. Бас компанияның пайданы бөлуге дейін белгілі бір мерзім ішінде акциялардың ең төменгі пакетіне иелік етуін талап ету кең көлемде ақпарат жинауды қажет етуі мүмкін. ЭЫДҰ-ға мүше кейбір елдердің ішкі заңнамасында дивидендтерді алушы компания алынған дивидендтерге қатысты салықтан босату немесе салықтық жеңілдік алу құқығына ие болуы үшін акциялардың иесі болуға тиіс ең төменгі мерзім көзделген. Осыған байланысты Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің конвенцияларына осындай шартты енгізе алады.

17. 2-тармақтың а) тармақшасында көзделген төмендету осы ережені теріс пайдалану жағдайларында, мысалы, 25 пайыздан аз акциялар пакетіне иелік ететін компания жоғарыда көрсетілген ереже бойынша жеңілдіктерді қамтамасыз ету мақсатында дивидендтер төленерден аз уақыт бұрын өз пакетін ұлғайтқан немесе білікті пакет ең алдымен осындай төмендетуді алу мақсатында қалыптастырылған жағдайларда берілмеуге тиіс. Осындай айла-шарғыларға қарсы іс-қимыл жасау мақсатында Уағдаласушы мемлекеттер а) тармақшасына мынадай ережені толықтыруды қажет деп санауы мүмкін:

осы пакет негізінен осы ережеде көзделген артықшылықтарды пайдалану мақсатында сатып алынбаған жағдайда.

13.2. 2017 жылғы жаңартуға дейін және одан кейін жасалған шарттарға қатысты ЭЫДҰ-ның 2010 жылғы түсіндірмесінде мыналар айтылған:

18. 2-тармақта табыс көзіндегі мемлекетте салық салу режимі туралы ештеңе айтылмаған. Сондықтан ол осы мемлекетке өзінің ішкі заңнамасын еркін қолдану мүмкіндігін береді және, атап айтқанда, салықты табыс көзінде ұстап қалу арқылы немесе жеке есептеу арқылы алуға мүмкіндік береді.

19. Бұл тармақта рәсімдік мәселелер реттелмейді. Әрбір мемлекет өз заңнамасында көзделген рәсімдерді қолдану мүмкіндігіне ие болуға тиіс. Ол не салықты осы бапта көрсетілген мөлшерлемелер бойынша бірден шектей алады, не салықты толық мөлшерде өндіріп алып, кейін артық төленген соманы қайтаруы мүмкін […]. Үш тарап қатысқан жағдайда нақты мәселелер туындайды (24-бапқа түсіндірменің 71-тармағын қараңыз).

20. Табыс көзіндегі мемлекетте салықтық жеңілдіктер дивидендтерге тұрақты орналасқан жер мемлекетінде салық салынуына байланысты болуы тиіс пе деген мәселе көрсетілмеген. Бұл мәселе екіжақты келіссөздер барысында реттелуі мүмкін.

21. Бапта бенефициар резиденті болып табылатын мемлекет дивидендтер алынатын мемлекетте салық салуды қалай есепке алуға тиіс екендігі туралы ережелер қамтылмаған. Бұл мәселе 23А және 23В-баптарда қарастырылады.

22. Әдетте мынадай мысал келтіріледі: Уағдаласушы мемлекетте алынатын дивидендтердің бенефициар меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания болып табылады; оның капиталы толықтай немесе ішінара осы басқа мемлекеттің резиденттері болып табылмайтын акционерлерге тиесілі; оның пайдасын дивидендтер түрінде бөлу тәжірибесі жоқ; ол жеңілдікті салық салу режимін пайдаланатын жеке инвестициялық компания (базалық компания) болып табылады. Мұндай компанияға қатысты дивидендтер алынатын мемлекетте 2-тармақта көзделген салықты шектеудің негізділігі туралы мәселе туындауы мүмкін. Екіжақты келіссөздер барысында осындай компанияларға қолданылатын режимді айқындау мақсатында осы бапта бекітілген салық салу қағидаларынан арнайы ерекшеліктерді келісу орынды болуы мүмкін.

3-тармақ

14. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 3-тармағы қайталанады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы түсіндірмесінің тиісті бөлігі мынадай мазмұнда:

23. ЭЫДҰ-ға мүше елдердің заңнамалары арасындағы елеулі айырмашылықтарға байланысты «дивидендтер» ұғымына толық әрі жан-жақты анықтама беру мүмкін емес. Сондықтан анықтамада тек мүше елдердің көпшілігінің заңнамасында кездесетін және, кез келген жағдайда, оларда әртүрлі түсіндірілмейтін мысалдар ғана келтірілген. Олардың тізбесі жалпы формуламен бекітіледі. 1963 жылғы конвенция жобасын қайта қарау барысында ішкі заңнамаға сілтеме жасауға байланысты емес шешім табуға бағытталған мұқият зерттеу жүргізілді. Осы зерттеудің нәтижесінде мүше елдер арасындағы компаниялар туралы заңнама және салық заңнамасы салаларында сақталып отырған айырмашылықтарға байланысты «дивидендтер» ұғымының ішкі заңдарға тәуелсіз анықтамасын әзірлеу мүмкін емес деген қорытынды жасалды. Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында өз заңнамаларының ерекшеліктерін ескеріп, осы баптың қолданылу аясына жататын компаниялар тарапынан жүзеге асырылатын өзге де төлемдерді «дивидендтер» анықтамасына енгізуді келісуі мүмкін.

24. «Дивидендтер» ұғымы негізінен 3-баптың 1-тармағының b) тармақшасындағы мағынадағы компаниялардың қаражатты бөлуімен байланысты. Сондықтан бұл анықтама, ең алдымен, акциялармен қамтамасыз етілген, яғни акциялармен шектелген жауапкершілігі бар компаниядағы (акционерлік қоғамдағы) үлесті иелену құқығын беретін пайданы бөлуге қатысты. Осы анықтамада акцияларға компания шығарған, компанияның пайдасына қатысу құқығын беретін, бірақ борыштық талаптар болып табылмайтын барлық бағалы қағаздар жатқызылады; мысалы, «жуиссанс» акциялары немесе «жуиссанс» құқықтары, құрылтайшылық акциялар немесе пайдаға қатысудың өзге де құқықтары. Екіжақты конвенцияларда бұл тізбе, әрине, тиісті Уағдаласушы мемлекеттердің құқықтық ерекшеліктеріне сәйкес өзгертілуі мүмкін. Бұл, атап айтқанда, «жуиссанс» акциялары мен құрылтайшылық акциялар бойынша алынатын табысқа қатысты қажет болуы мүмкін. Екінші жағынан, пайдаға қатысатын борыштық талаптар осы санатқа кірмейді […]; сол сияқты айырбасталатын облигациялар да дивидендтер болып табылмайды.

25. 10-бап дивидендтердің өзіне ғана емес, сонымен бірге қарыз берушінің компания тәуекелдеріне нақты қатысуы жағдайындағы қарыздар бойынша пайыздарға да қатысты, яғни өтеу көбінесе кәсіпорын қызметінің табысты немесе сәтсіз болуына байланысты болатын жағдайларға қатысты. Сондықтан 10 және 11-баптар пайыздардың осы түрін қарыз алушы елде қолданылатын жеткіліксіз капиталдандыру туралы ішкі нормаларға сәйкес дивидендтер ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Қарыз берушінің кәсіпорын тәуекелдерін бөлісетін-бөліспейтіні туралы мәселе әрбір нақты жағдайда барлық мән-жайларды ескере отырып шешілуге тиіс, мысалы:

— қарыз кәсіпорынның капиталына енгізілген кез келген басқа салымдардан едәуір асып түседі (немесе жоғалған капиталдың елеулі бөлігін алмастыру үшін алынған) және өтелетін активтердің көлеміне едәуір сәйкес келмейді;

— қарыз беруші компанияның кез келген пайдасына қатысады;

— қарызды өтеу кезектілігі басқа кредиторлардың талаптарынан немесе дивидендтер төлеуден кейін жүзеге асырылады;

— пайыздардың мөлшері немесе оларды төлеу компанияның пайдасына байланысты болады;

— кредиттік шартта белгілі бір мерзімде түпкілікті өтеу туралы ережелер жоқ.

26. Көптеген мемлекеттердің заңнамасы société à responsabilité limitée (жауапкершілігі шектеулі қоғам) ұйымындағы қатысуды акциялармен теңестіреді. Осыған ұқсас түрде кооперативтік қоғамдардың пайданы бөлуі де әдетте дивидендтер ретінде қарастырылады.

27. Серіктестіктердің пайданы бөлуі осы анықтаманың мағынасындағы дивидендтер болып табылмайды, бұған олардың нақты басқару органы орналасқан мемлекетте акционерлік компанияларға қолданылатын режимге едәуір ұқсас қаржылық режим қолданылатын серіктестіктер жатпайды [мысалы, Бельгияда, Португалияда және Испанияда, сондай-ақ Францияда бұл société en commandite simple (қарапайым коммандиттік серіктестік) құрамындағы commanditaires (коммандитистер) арасында қаражатты бөлуге қатысты]. Екінші жағынан, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің салық заңнамасы белгілі бір шарттар орындалған кезде компания акциялары пакетінің иесіне серіктестіктегі қатысушы ретінде салық салуды таңдауға құқық беретін немесе, керісінше, серіктестік қатысушысына компания акцияларын ұстаушы ретінде салық салуды таңдауға құқық беретін жағдайларда екіжақты конвенцияларда нақтылаулар қажет болуы мүмкін.

28. Дивидендтер болып есептелетін төлемдерге акционерлердің жыл сайынғы жалпы жиналысының шешімі бойынша пайданы бөлу ғана емес, сонымен қатар ақшалай немесе ақшалай төлемдерге теңестірілетін өзге де төлемдер, мысалы, акциялар түріндегі қосымша төлемдер, сыйлықақылар, тарату кезіндегі пайда немесе жасырын пайданы бөлу де кіруі мүмкін. Осы бапта көзделген жеңілдіктер төлем жасаушы компания резиденті болып табылатын мемлекет осындай қосымша төлемдерге дивидендтер ретінде салық салатын шамада қолданылады. Мұндай қосымша сомалардың компанияның ағымдағы пайдасынан төленетіні немесе, мысалы, резервтерден, яғни алдыңғы қаржы жылдарындағы пайдадан алынатыны маңызды емес. Әдетте, қатысу құқықтарының қысқаруына әкеп соғатын компанияның қаражатты бөлуі, мысалы, қандай да бір нысандағы капиталды қайтаруды білдіретін төлемдер дивидендтер ретінде қарастырылмайды.

29. Компания акциялары пакетіне құқық беретін қосымша төлемдерді, әдетте, акционерлердің өздері ғана алады. Алайда, егер осындай қосымша төлемдердің бірін компаниялар туралы заңның мағынасындағы акционер болып табылмайтын тұлғалар алса, олар мынадай жағдайларда дивидендтер болуы мүмкін:

— осындай тұлғалар мен компания арасындағы құқықтық қатынастар компания акцияларына иелік етуге теңестіріледі («жасырын акцияларға иелік ету»);

— осындай қосымша төлемдерді алатын тұлғалар акционермен тығыз байланысты болады; бұл, мысалы, алушы акционердің туысы немесе акцияларға иелік ететін компаниямен бір топқа жататын компания болып табылатын жағдайларға қатысты.

30. Егер акционер мен осындай қосымша төлемдерді алатын тұлға резиденттері табыс көзі мемлекетімен салықтық конвенциялар жасасқан екі түрлі мемлекетте орналасқан болса, бұл жағдайда олардың қайсысы қолданылуға тиіс екендігі туралы келіспеушіліктер туындауы мүмкін. Табыс көзі мемлекетінің мемлекеттердің бірімен конвенциясы болып, ал екіншісімен конвенциясы болмаған жағдайда да осыған ұқсас мәселе туындауы мүмкін. Алайда бұл қайшылық табыстың басқа түрлеріне де қатысты болуы мүмкін және оның шешімін өзара келісу рәсіміне сәйкес жасалатын уағдаластықтардан іздеу қажет.

4-тармақ

15. Алушының табыс көзіндегі мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесімен немесе тұрақты базасымен нақты байланысты акциялар бойынша дивидендтерге қатысты 1 және 2-тармақтардың қолданылмайтынын көздейтін осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 4-тармағын қайталайды, бұған Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында тәуелсіз мердігердің қызметтерін көрсететін және тұрақты базасы бар компанияға сілтеме жасалатыны ерекшелік болып табылады. ЭЫДҰ түсіндірмесінде 4-тармақтың «тарту күші» қағидатын мойындамайтыны, яғни алушының табыс көзіндегі мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы бар-жоғына қарамастан, дивидендтерге кәсіпкерлік пайда ретінде салық салуға жол берілмейтіні атап өтіледі. Керісінше, бұл тармақ дивидендтерге кәсіпкерлік пайда ретінде салық салуға тек «[…] егер олар тұрақты мекеменің активтерінің бір бөлігі болып табылатын немесе осы мекемемен өзге де жолмен нақты байланысты акциялар пакеті бойынша төленсе […]» ғана жол береді. 34

     34. ЭЫДҰ-ның 10-бапқа түсіндірмесінің 31-тармағы.

ЭЫДҰ түсіндірмесінде сондай-ақ мыналар атап өтіледі:

32. Осы тармақ дивидендтерден алынатын табысқа салық салудың жеңілдікті режимін ұсынатын елдерде тек осы мақсат үшін құрылған тұрақты өкілдіктерге акцияларды беру арқылы теріс пайдалануға әкелуі мүмкін деген болжам айтылды. Мұндай құқыққа қайшы операциялар теріс пайдаланушылыққа қарсы күрес жөніндегі ішкі нормаларды қолдануға негіз болуы мүмкін екендігінен бөлек, егер белгілі бір объектіде кәсіпкерлік қызмет жүзеге асырылатын болса, онда мұндай объект тұрақты өкілдік болып табылуы мүмкін екенін, сондай-ақ акциялар пакетінің осындай кәсіпкерлік қызметпен нақты байланысты деп танылуы үшін акциялар пакетінің осы объектімен «іс жүзінде байланысты» болуы туралы талаптың сақталуы қажеттігін мойындау керек.

5-тармақ

16. Басқа мемлекетте резидент болып табылатын компания төлейтін дивидендтерге тек осы компанияның салық салатын мемлекетте табыс немесе пайда алуына байланысты ғана салық салуға тыйым салатын осы тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясындағы «негізгі базаға» сілтемені қоспағанда, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабының 5-тармағын қайталайды. ЭЫДҰ түсіндірмесінде мыналар айтылған:

33. Осы бап Договаривающиеся государства мемлекеттерінің бірінде резидент болып табылатын компанияның басқа мемлекеттің резидентіне төлейтін дивидендтеріне ғана қатысты. Алайда кейбір мемлекеттер тек өздерінің резиденттері болып табылатын компаниялар төлейтін дивидендтерге ғана емес, сонымен қатар резидент емес компанияның өз аумағында қалыптасқан пайданы бөлуіне де салық салады. Әрине, әрбір мемлекет резидент емес компаниялардың өз аумағында қалыптасқан пайдасына Конвенцияда көзделген шекте (атап айтқанда, 7-бапқа сәйкес) салық салуға құқылы. Мұндай компаниялардың акционерлеріне, ең болмағанда, егер олар осы мемлекеттің резиденттері болып табылмаса және, тиісінше, оның фискалдық егемендігіне бағынбаса, қандай да бір мөлшерлеме бойынша осындай салық салынбауға тиіс.

34. 5-тармақ дивидендтерге экстерриториялық салық салуға, яғни мемлекеттердің резидент емес компания бөлетін дивидендтерге тек осы бөлу жүзеге асырылатын компанияның пайдасы олардың аумағында пайда болғаны үшін ғана салық салу практикасына (мысалы, осы аумақта орналасқан тұрақты өкілдік арқылы алынған пайдаға) тыйым салады. Әрине, егер пайда көзі орналасқан мемлекет дивидендтерге осы мемлекеттің резиденті болып табылатын акционерге немесе осы мемлекетте орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] төленуіне байланысты салық салса, экстерриториялық салық салу мәселесі туындамайды.

35. Сонымен қатар, мұндай ереже шетелдік компаниялар бөлген дивидендтерге, егер олар осы мемлекеттің аумағында қолма-қол ақшамен төленсе, мемлекеттің төлем көзінен салық ұстауына кедергі келтіруді мақсат етпейді және оның нәтижесі де мұндай болмауға тиіс деп пайымдауға болады. Шынында да, бұл жағдайда салық міндеттемесінің өлшемі компания бөлген пайданың шығу тегі емес, дивидендтердің төлену фактісі болып табылады. Алайда егер Договаривающиеся государства мемлекетінде дивидендтерді қолма-қол ақшамен алатын тұлға дивиденд төлейтін компанияның да резиденті болып табылатын басқа Договаривающиеся государства мемлекетінің резиденті болса, ол 21-бапқа сәйкес бірінші мемлекетте төлем көзінен ұсталатын салықтан босатуды немесе осы салықты қайтаруды ала алады. Осыған ұқсас, егер дивидендтердің бенефициарлық меншік иесі дивидендтер қолма-қол ақшамен төленетін мемлекетпен қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциясы бар үшінші мемлекеттің резиденті болса, ол осы Конвенцияның 21-бабына сәйкес соңғы аталған мемлекетте төлем көзінен ұсталатын салықтан босатуды немесе осы салықты қайтаруды ала алады.

36. Бұдан басқа, 5-тармақ резидент емес компанияларға бөлінбеген пайдаға салынатын арнайы салықтарды қолдануға жол бермейді.

37. Бұл ретте, егер салық төлеуші резидент болып табылатын ел өзінің бақыланатын шетелдік компаниялар туралы заңнамасына немесе осындай әрекет ететін басқа да нормаларға сәйкес бөлінбеген пайдаға салық салуға ұмтылса, онда ол 5-тармақтың ережелеріне қайшы әрекет етеді деп қарсылық білдіруге болады. Алайда бұл тармақ тек төлем көзінен салық салумен шектелетінін және осылайша тұрақты орналасқан жері бойынша мұндай заңнамаға немесе нормаларға сәйкес салық салуға қатысты емес екенін атап өткен жөн. Сонымен қатар, бұл тармақ тек компанияға салық салуға қатысты, акционерге емес.

38. Алайда мұндай заңнаманы немесе нормаларды қолдану 23-бапты қолдануды қиындатуы мүмкін. Егер табыс салық төлеушіге жатқызылса, онда табыстың әрбір түрі Конвенцияның тиісті ережелеріне сәйкес қарастырылуға тиіс (кәсіпорынның пайдасы, пайыздар, роялти). Егер сома болжамды дивиденд ретінде қарастырылса, онда ол негізгі компаниядан алынғаны және, тиісінше, осы компания орналасқан елден алынған табыс болып табылатыны анық. Тіпті осы жағдайда да салық салынатын соманы 10-баптың мағынасындағы дивиденд ретінде ме, әлде 21-баптың мағынасындағы «басқа табыс» ретінде ме қарастыру керектігі мүлдем анық емес. Осындай заңдардың немесе нормалардың кейбіріне сәйкес салық салынатын сома дивиденд ретінде қарастырылуға тиіс деп көзделеді, нәтижесінде қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенция бойынша берілетін, мысалы, филиалды салықтан босату жеңілдігі оған да қолданылады. Конвенция мұны талап ете ме, жоқ па — бұл анық емес. Егер тұрақты орналасқан жері бойынша ел бұлай емес деп есептесе, онда оны дивидендке («болжамды дивиденд» нысанында) алдын ала салық салу арқылы филиалды салықтан босату туралы норманың қалыпты қолданылуына кедергі келтірді деп айыптауы мүмкін.

39. Егер негізгі компания дивидендтерді іс жүзінде бөлсе, онда дивидендтерге қатысты екіжақты конвенцияның ережелері әдеттегі тәртіппен қолданылуға тиіс, өйткені бұл Конвенция ережелерінің мағынасындағы дивидендтік табыс болып табылады. Осылайша, негізгі компания орналасқан ел осы дивидендке төлем көзінен ұсталатын салықты қолдана алады. Акционер резиденті болып табылатын ел қосарланған салық салуды жоюдың әдеттегі әдістерін қолданады (яғни, салықтық есепке жатқызуды немесе салықтан босатуды ұсынады). Бұл дивидендтерден төлем көзінен ұсталған салық акционердің тұрақты орналасқан жері бойынша елде есепке жатқызылуға тиіс екенін білдіреді, тіпті бөлінген пайдаға (дивидендке) алдыңғы жылдары бақыланатын шетелдік компаниялар туралы заңнамаға немесе осындай әрекет ететін басқа да нормаларға сәйкес салық салынған болса да. Алайда бұл жағдайда салықтық есепке жатқызуды ұсыну міндеттемесі проблемалы болып қала береді. Әдетте дивидендтің өзі салықтан босатылады (өйткені оған көрсетілген заңнамаға немесе нормаларға сәйкес салық төленіп қойған), сондықтан салықтық есепке жатқызу үшін негіз жоқ деп қарсылық білдіруге болады. Екінші жағынан, егер дивидендтерге қарсы заңнама бойынша алдын ала салық салуды көздеу арқылы салықтық есепке жатқызудан жалтаруға болатын болса, шарттың мақсаттары жоққа шығарылар еді. Жоғарыда баяндалған жалпы қағидаға сәйкес есепке жатқызу ұсынылуға тиіс, дегенмен нақты мәселелер көрсетілген заңнаманың немесе нормалардың техникалық ерекшеліктеріне және шетелдік салықтарды ішкі салықтар есебіне жатқызу жүйесіне, сондай-ақ нақты жағдайдың ерекшеліктеріне (мысалы, «болжамды дивидендтерге» салық салынған сәттен бастап өткен уақытқа) байланысты болуы мүмкін. Алайда жасанды схемаларға жүгінетін салық төлеушілер салық органдары оларды толығымен қорғай алмайтын тәуекелге барады.

17. Кейбір елдердің заңдары экономикалық қосарланған салық салуды, яғни компанияның пайдасына компания деңгейінде және дивидендтерге акционер деңгейінде бір мезгілде салық салуды болдырмауға немесе азайтуға бағытталғанын атап өткен жөн. Бұл мәселенің егжей-тегжейлі баяндалуымен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабына түсіндірменің 40–67-тармақтарында танысуға кеңес беріледі.

Филиалдардың пайдасына салынатын салықтар

18. Біріккен Ұлттар Ұйымы Үлгілік конвенциясының жаңа редакциясына филиалдардың пайдасына салынатын салықтар туралы ережені енгізу мәселесі бұрынғы Сарапшылар тобының 1987 және 1992 жылдардағы отырыстарында талқыланды. Кейіннен бұл мәселе 1997 жылғы отырыста (сегізінші отырыс) қайта қаралды, сол кезде бұрынғы Сарапшылар тобы филиалдардың пайдасына салынатын салықтар тек бірнеше елде ғана бар болғандықтан, бұл тармақты негізгі мәтінге емес, түсіндірмеге орналастырған дұрыс деп есептеді. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы екіжақты шарттарға филиалдардың пайдасына салынатын салыққа қатысты ережелерді енгізу мәселесі екіжақты келіссөздер барысында Договаривающиеся государства мемлекеттерінің қарауына қалдырылуға тиіс еді. Дамушы елдер филиалдардың пайдасына салық салу қағидатына, тіпті өздері филиалдардың пайдасына салынатын салықты енгізбесе де, жалпы алғанда қарсылық білдірмеді.

19. Сарапшылар тобының кейбір мүшелері филиалдардың пайдасына салынатын салықты негіздеудің бір елде қызметтің еншілес компания арқылы немесе филиал арқылы жүзеге асырылуына қарамастан, салық салу көзінде шамамен бірдей салық салу деңгейіне қол жеткізу құралы ретіндегі мәніне сілтеме жасай отырып, бұл қағидат Конвенцияның бүкіл мәтініне дәйекті түрде қолданылуға тиіс деп мәлімдеді. Осылайша, Біріккен Ұлттар Ұйымы Үлгілік конвенциясының 7-бабының 3-тармағына қарамастан, тұрақты өкілдіктің барлық шығыстары, егер бұл тұрақты өкілдік бас кеңсемен толық тәуелсіз негізде өзара әрекеттесетін жеке және дербес кәсіпорын болған жағдайда қалай шегерілсе, солай шегерілуге тиіс.

20. Дамыған елден шыққан басқа бір топ мүшесі өз елінде бұл салық екі бөлек бөліктен тұратынын атап өтті: (i) егер филиал еншілес кәсіпорын болған жағдайда дивидендтер түрінде бөлінуі ықтимал сомаға шамамен тең филиалдың «дивидендтерге баламалы сомасынан» алынатын дивидендтерден төлем көзінен салық ұстауға ұқсас салық; және (ii) осы елдің резиденті болып табылатын еншілес кәсіпорынның өзінің шетелдік бас компаниясына төлеген пайыздарынан төлем көзінен ұсталатын салыққа ұқсас екінші салық, ол филиалдың салық салынатын табысын есептеу кезінде шегерілетін, филиал нақты төлеген пайыздар сомасынан асатын пайыздардың артық бөлігіне салынады. Бұл жүйенің негізгі мақсаты шетелдік инвестордың осы елде филиал немесе еншілес кәсіпорын нысанында қызмет атқару туралы шешіміне салық факторларының әсерін барынша азайту болып табылады.

21. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі немесе екеуі де филиалдардың пайдасына салық енгізсе, олар Конвенцияға мынадай ережені енгізе алады:

Осы Конвенцияның кез келген басқа ережелеріне қарамастан, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын компанияның басқа Уағдаласушы мемлекетте тұрақты өкілдігі болса, онда 7-баптың 1-тармағына сәйкес салық салынуға жататын пайдаға осы басқа мемлекетте оның заңнамасына сәйкес қосымша салық салынуы мүмкін, бірақ мұндай салықтың мөлшері осы пайданың __ пайызынан аспауға тиіс.

22. Ұсынылған ережеде филиалдың пайдасына салынатын салықтың ұсынылатын ең жоғары мөлшерлемесі көрсетілмеген. Әдетте іс жүзінде тікелей инвестициялық дивидендке қолданылатын мөлшерлеме пайдаланылады (мысалы, 2-тармақтың (а) тармақшасында көрсетілген салық мөлшерлемесі). 1991 жылы бұрынғы Сарапшылар тобының отырысында филиалдардың пайдасына салық салуды қолдаушылар осы жүйені қолдайтын қағидаттар тұрғысынан филиалдың пайдасына салынатын салық мөлшерлемесі тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтерге салынатын салық мөлшерлемесімен бірдей болуға тиіс деген пікірмен келісті. Алайда бірқатар шарттарда филиалдардың пайдасына салынатын салық мөлшерлемесі портфельдік инвестициялар бойынша дивидендтерге салынатын салық мөлшерлемесіне тең болды (әдетте ол жоғарырақ), ал кейбір шарттарда филиалдар үшін салық мөлшерлемесі тікелей инвестициялардан алынатын дивидендтер мөлшерлемесінен төмен болды. Филиалдың пайдасына салынатын салық кәсіпорынның пайдасына салынатын салық болғанына қарамастан, бұл ереже 7-бапқа қарағанда 10-бапқа енгізілуі мүмкін, өйткені мұндай салық дивидендтерге салынатын салыққа балама ретінде қарастырылады.

23. Бұл ереже филиалдың пайдасына салынатын салықты тек тұрақты өкілдікке қатысты 7-баптың 1-тармағына сәйкес салық салынуға жататын пайдаға ғана қолдануға мүмкіндік береді. Көптеген шарттарда салық салынатын база мұндай пайданы «осы басқа мемлекетте алынатын табыс салығы мен табысқа салынатын басқа да салықтарды шегергеннен кейінгі» мөлшерге дейін одан әрі шектейді. Басқа шарттарда бұл тармақ жоқ, өйткені мұндай ұғым ішкі заңнамада көзделген.

24. 1991 жылы бұрынғы Сарапшылар тобының отырысында филиалдардың пайдасына салынатын салық туралы ереже кемсітпеу туралы ережеге қайшы келуі мүмкін екендігі атап өтілді. Филиалдардың пайдасына салынатын салық әдетте осындай қызметті жүзеге асыратын отандық компаниялардан алынбайтын, шетелдік компаниялардан алынатын екінші деңгейдегі салық болғандықтан, техникалық тұрғыдан оны 24-бапта (Кемсітпеу) тыйым салынған салық ретінде қарастыруға болады. Алайда бұл салықты алатын елдер оны еншілес кәсіпорынның өзінің шетелдік бас компаниясына төлейтін дивидендтерінен төлем көзінен ұсталатын салыққа ұқсастығы бойынша алады, сондықтан олар кемсітпеу туралы бапқа филиалдарға салынатын салыққа жол беретін айқын ерекшелікті енгізуді дұрыс деп санайды. Филиалдардың пайдасына салынатын салық туралы ережелері бар бірқатар шарттардағы кемсітпеу туралы бап мынадай тармақты қамтиды:

Осы баптағы ешбір ереже Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгенінің 10-баптың [филиалдардың пайдасына салынатын салық туралы ереже] ___ тармағында көзделген салықты енгізуіне кедергі келтіреді деп түсіндірілмеуге тиіс.

Алайда филиалдардың пайдасына салынатын салық туралы жоғарыда келтірілген ереже бұл тармақты артық етеді, өйткені ол «осы Шарттың кез келген басқа ережелеріне қарамастан» қолданылады және осылайша шарттың басқа ережелерінен, соның ішінде 24-баптың (Кемсітпеу) ережелерінен басым болады.

25. Бұрынғы Сарапшылар тобының кейбір мүшелері 10-баптың ережелерінің артықшылықтарын пайдалану мақсатында, атап айтқанда, акцияларды немесе дивидендтер төленетін өзге де құқықтарды құру немесе беру арқылы қолданылатын көптеген жасанды тәсілдердің бар екенін көрсетті. Мұндай практикаға қарсы іс-қимыл жасау мақсатында нысаннан гөрі мазмұнның басымдығы қағидаты, құқықтарды теріс пайдалану қағидаты немесе кез келген ұқсас қағидаттар қолданылуы мүмкін болғанымен, осы мәселені нақты көрсеткісі келетін Договаривающиеся государства мемлекеттері екіжақты салық шарттары бойынша келіссөздер барысында өз шарттарына мынадай ережені енгізу туралы уағдаласа алады:

Егер мүдделі кез келген тұлғаның акцияларды немесе дивидендтер төленетін өзге де құқықтарды құру немесе беру кезіндегі басты мақсаты немесе басты мақсаттарының бірі осындай құру немесе беру арқылы осы бап бойынша жеңілдіктер алу болса, осы баптың ережелері қолданылмайды.

11-бап

ПАЙЫЗДАР

A. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 11-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының ережелерін қайталайды, алайда 2 және 4-тармақтарға өзгерістер енгізілген және 4 және 5-тармақтарда тәуелсіз мердігердің тұрақты базадан көрсететін қызметтеріне сілтеме қамтылған.

2. Пайыздар, дивидендтер сияқты, жылжымалы капиталдан алынатын табыс болып табылады және оларды банктерде депозиттері бар немесе жинақ сертификаттарына иелік ететін жеке тұлғалар, облигациялар сатып алған жеке инвесторлар, төлемді кейінге қалдыру шартымен сауда жасайтын жеке жеткізушілер немесе сауда компаниялары, қарыз берген қаржы мекемелері немесе облигацияларға не борыштық міндеттемелерге иелік ететін институционалдық инвесторлар ала алады. Пайыздар сондай-ақ өзара байланысты кәсіпорындар арасындағы қарыздар бойынша төленуі мүмкін.

3. Ішкі мемлекеттік деңгейде пайыздар әдетте пайданы есептеу кезінде шегеріледі. Егер арнайы шартта оларды пайыздарды төлеуші төлеуге тиіс екендігі көзделмесе, пайыздарға салынатын кез келген салықты бенефициар төлейді. Дивидендтерден айырмашылығы, пайыздар алушыға да, төлеушіге де салық салу объектісі болып табылмайды. Егер соңғысы салық ретінде пайыздардың белгілі бір үлесін ұстап қалуға міндетті болса, ұсталған сома бенефициардың тиісті қаржы жылындағы жиынтық табысына немесе пайдасына салынатын салық есебіне аванстық төлем болып табылады және бенефициар осы соманы өзінен алынуға тиісті салық есебіне жатқызуға, сондай-ақ ұсталған салық түпкілікті есептелген салық сомасынан асып кеткен кез келген соманы қайтаруға құқылы. Бұл тетік бенефициарға бір пайыз сомасына екі рет салық салынуына жол бермейді.

4. Халықаралық деңгейде, егер пайыздарды алушы бір мемлекеттің резиденті, ал пайыздарды төлеуші басқа мемлекеттің резиденті болса, пайыздарға екі елде де салық салынады. Мұндай қосарланған салық салу бенефициар алатын пайыздардың таза сомасын едәуір қысқартуы немесе төлеуші көзден ұсталған салықтың шығындарын өз мойнына алуға келіскен жағдайда, төлеушінің қаржылық ауыртпалығын арттыруы мүмкін.

5. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсіндірмеде мұндай қосарланған салық салуды пайыздарға олардың пайда болған мемлекетінде немесе тұрақты орналасқан жері бойынша елде салық салуға тыйым салу арқылы жоюға болатыны атап өтіледі:

3. Пайыздарға салық салудың айрықша құқығын бір мемлекетке — бенефициар резиденті болып табылатын мемлекетке немесе кіріс көзі орналасқан мемлекетке — беретін формула жалпыға бірдей мақұлданбауы мүмкін. Сондықтан ымыралы шешім қабылданды.

Ол пайыздарға тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте салық салуды көздейді, бірақ кіріс көзі орналасқан мемлекетке, егер бұл оның заңнамасында көзделсе, салық алу құқығын қалдырады және осы құқық шеңберінде кіріс көзі орналасқан мемлекеттің резидент еместерге төленетін пайыздарға салық салудан толық бас тарту мүмкіндігі де қарастырылады. Алайда бұл құқықты жүзеге асыру оның салығы мөлшерінің белгіленген шегімен шектеледі […]. Мұндай жағдайда соңғысының шегетін шығындары тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекет ұсынатын, кіріс көзі орналасқан мемлекетте төленген салықты есепке алуға арналған жеңілдік арқылы өтеледі (23А немесе 23В-бапты қараңыз).

4. Кейбір елдер пайыздарды төлеушінің салық салу мақсаттары үшін төленген пайыздарды шегеруіне, алушы сол мемлекеттің резиденті болып табылатын немесе сол мемлекетте салық салынатын жағдайларды қоспағанда, рұқсат бермейді. Қалған жағдайларда мұндай шегерімдерге тыйым салынады. Пайыздар бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті арқылы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленген жағдайларда да мұндай шегерімдерге рұқсат берілуге тиіс пе деген мәселе 24-баптың 4-тармағында қарастырылады.

B. 11-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА ТҮСІНДІРМЕ

1-тармақ

6. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 1-тармағын қайталайды, оған түсіндірмеде мыналар келтірілген:

5. 1-тармақта бір Уағдаласушы мемлекетте пайда болатын және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін пайыздарға осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін деген қағидат бекітілген. Бұл ретте ол тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетке салық салудың айрықша құқығын бермейді. «Төленетін» терминінің мағынасы өте кең, өйткені төлем ұғымы шартта немесе әдеттегі практикада белгіленген тәртіппен қаражатты кредитордың иелігіне беруге қатысты міндеттеменің орындалуын білдіреді.

6. Бұл бап тек Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде пайда болатын және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін пайыздарға ғана қатысты. Сондықтан ол үшінші мемлекетте пайда болатын пайыздарға немесе бір Уағдаласушы мемлекетте пайда болып, осы мемлекеттің кәсіпорнының басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты өкілдігіне жатқызылатын пайыздарға қолданылмайды […]. \

     2-тармақ

7. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 2-тармағы қайталанады, алайда бір елеулі өзгеріс енгізілген. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында бастапқы мемлекетте салынатын салық «пайыздардың жалпы сомасының 10 пайызынан аспауға тиіс» деп көзделген, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы пайыздық мөлшерлеменің нақты мөлшерін екіжақты келіссөздер барысында айқындауды тараптардың қалауына қалдырады.

8. Бұл бап бұрынғы Сарапшылар тобының қарауына ұсынылған кезде, дамушы елдерден келген Топ мүшелері бастапқы мемлекеттің пайыздарға салық салуға айрықша немесе кем дегенде басым құқығы болуы тиіс деген пікір білдірді. Осы пікірге сәйкес, тұрақты тұратын мемлекетке мұндай кіріске қатысты қосарланған салық салуды салықтан босату, салықтарды есепке жатқызу немесе басқа да салықтық жеңілдіктер беру арқылы болдырмау міндеті жүктеледі. Топтың бұл мүшелері пайыздарға капитал пайдаланылатын жерде, яғни олар табыс әкелетін жерде салық салынуға тиіс деп есептейді. Дамыған елдерден келген Топтың кейбір мүшелері инвестордың елі пайыздарға салық салуға айрықша құқыққа ие болуға тиіс деген пікір білдірді, өйткені олардың көзқарасы бойынша, бұл капиталдың ұтқырлығына ықпал етеді және салық төлеушінің жағдайын бағалауға анағұрлым жақсы дайындалған елге салық салу құқығын береді. Олар сондай-ақ инвестор елінде шетелдік пайыздарды салықтан босату дамушы елдердің мүдделеріне сай келмеуі мүмкін екенін атап өтті, өйткені бұл инвесторларды өз капиталдарын ең төменгі салық мөлшерлемесі қолданылатын дамушы елге салуға ынталандыруы мүмкін.

9. Дамушы елдерден келген Топ мүшелері ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 1 және 2-тармақтарында бекітілген, тұрақты тұратын мемлекетке де, бастапқы мемлекетке де салық салуды көздейтін шешіммен келісті, алайда осы баптың 2-тармағында көрсетілген пайыздардың жалпы сомасының 10 пайызы мөлшеріндегі шекті мөлшерлемені қолайсыз деп санады. Бұрынғы Сарапшылар тобы басқа шекті деңгейге қатысты ортақ келісімге келе алмағандықтан, бұл мәселені шешу екіжақты келіссөздер барысында айқындау үшін қалдырылды.

10. Бастапқы көзден ұсталатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесін ұсынбау туралы шешім қолданыстағы шарттық практикамен негізделуі мүмкін. Дамыған және дамушы елдер арасындағы салықтық келісімдерде пайыздарға қатысты бастапқы көзден ұсталатын салық мөлшерлемелері дивидендтерге қарағанда кең ауқымда өзгереді — толық босатудан бастап 25 пайызға дейін. Алайда кейбір дамушы елдер шетелдік инвестицияларды тарту мақсатында пайыздарға қатысты бастапқы көзден ұсталатын салық мөлшерлемесін төмендетті; олардың кейбіреулері ЭЫДҰ ұсынған 10 пайыздық мөлшерлеме деңгейіндегі немесе одан төмен мөлшерлемелерді қабылдады.

11. Бастапқы мемлекет үшін бастапқы көзден ұсталатын салықтың нақты деңгейін белгілеу кезінде бірқатар факторлар ескерілуге тиіс, олардың ішінде мыналар бар: капиталдың тұрақты тұратын мемлекеттен шығу тегі; бастапқы мемлекеттегі жоғары мөлшерлемеге байланысты кредиторлардың салық құнын қарыз алушыларға аудару ықтималдығы, бұл бастапқы мемлекеттің салық түсімдерінің шетелдік кредиторлар есебінен емес, өз резиденттері есебінен ұлғаюын білдіреді; бастапқы көзден ұсталатын салық мөлшерлемесінің тұрақты тұратын мемлекеттегі шетелдік салықты есепке жатқызу шегінен асып кетуі инвесторларды тартуға кедергі келтіруі мүмкін екендігі; бастапқы көзден ұсталатын салық мөлшерлемесін төмендетудің бастапқы мемлекеттің салықтық және валюталық түсімдеріне әсер ететіндігі; сондай-ақ пайыздар ағындарының негізгі бағыты (мысалы, дамушы елдерден дамыған елдерге қарай).

12. Бастапқы көзден ұсталатын пайыздар салығының жалпы оң мөлшерлемесі белгіленген екіжақты шарттар бойынша келіссөздер барысында кейде төмендетілген шекті мөлшерлеме немесе тіпті төменде көрсетілген пайыздардың бір немесе бірнеше санатына қатысты салықтан босату келісіледі:

(a) үкіметтерге немесе мемлекеттік мекемелерге төленетін пайыздар;

(b) үкіметтер немесе мемлекеттік мекемелер кепілдік берген пайыздар;

(c) орталық банктерге төленетін пайыздар;

(d) банктерге немесе басқа қаржы мекемелеріне төленетін пайыздар;

(e) ұзақ мерзімді қарыздар бойынша пайыздар;

(f) арнайы жабдықты немесе қоғамдық жұмыстарды қаржыландыруға арналған қарыздар бойынша пайыздар; немесе

(g) үкімет мақұлдаған инвестициялардың басқа түрлері бойынша пайыздар (мысалы, экспортты қаржыландыру).

Банктік қарыздар мен қаржы мекемелері беретін қарыздарға қатысты мөлшерлемені төмендетудің негізгі негіздемесі осындай қарыздардың, әсіресе оларды қаржыландыру құнының жоғары болуы болып табылады. Бастапқы көзден ұсталатын салық жалпы сомадан алынатындықтан, оның нақты мөлшерлемесі жоғары болады. Егер нақты мөлшерлеме кредитор резиденті болып табылатын елдегі жалпы салық мөлшерлемесінен жоғары болса, салық ауыртпалығы көбінесе кредиттік шарттағы жалпы соманы есептеу туралы ереже арқылы қарыз алушыға жүктеледі. Бұл жағдайда бастапқы көзден алынатын салық бастапқы мемлекеттің резиденттеріне салынатын қосымша салыққа тең болады. Бұл мәселені шешу жолдарының бірі — кредиторға мұндай кірісті 7-бапқа сәйкес кәсіпкерлік пайда ретінде қарастыру мүмкіндігін беру, алайда мұндай тәсіл банктер мен салық органдары үшін есеп айырысу мәселелерін және әкімшілік сипаттағы сұрақтарды туындатады.

13. Кредитке сатудан алынатын пайыздарға қатысты мөлшерлемелерді төмендету үшін де осындай негіздеме бар. Мұндай жағдайларда жеткізуші көбінесе ешқандай қосымша ақы алмай-ақ, осы кредитті қаржыландыру үшін банкке немесе экспортты қаржыландыру жөніндегі ведомствоға төлеуге мәжбүр болған бағаны жай ғана сатып алушыға аударады. Жабдықты кредитке сататын тұлға үшін пайыздар салынған капиталдан алынатын кірістен гөрі сату бағасының құрамдас бөлігі болып табылады.

14. Бұдан басқа, ұзақ мерзімді кредиттер белгілі бір мерзім ішінде бөліп-бөліп өтелуі үшін жеткілікті дәрежеде табысты болуға тиіс инвестицияларға сәйкес келеді. Соңғы жағдайда пайыздар түсімнен кредиттің негізгі сомасын өтеуге арналған төлемдермен бір мезгілде төленуге тиіс. Демек, мұндай пайыздарға салынатын кез келген шамадан тыс салық ауыртпалығы кредитке сатып алынатын өндірістік мақсаттағы тауарлардың баланстық құнына ауыстырылуы мүмкін, соның нәтижесінде пайыздардан алынатын салық түсімдері, сайып келгенде, осы өндірістік мақсаттағы тауарларды пайдаланушы алатын пайдадан төленуге жататын салық мөлшерінің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

15. 1991 жылы бұрынғы Сарапшылар тобының отырысында Топтың кейбір мүшелері мемлекеттік мекемелер алатын пайыздық кіріс бастапқы мемлекеттің салықтарынан босатылуға тиіс деп мәлімдеді, өйткені мұндай босату, әсіресе дамушы елдерде, пайыздық мөлшерлемелер жөніндегі келіссөздерден салық мәселелерін алып тастау арқылы даму жобаларын қаржыландыруға ықпал етеді. Дамушы елдерден келген Топтың кейбір мүшелері кредитор резиденті болып табылатын елде де пайыздық кірісті салықтан босату осындай жобаларды қаржыландыру көлемін одан әрі арттыратынын мәлімдеді.

16. Шарттық практикада мемлекеттік пайыздарды бастапқы мемлекеттің салық салуынан босату басымдыққа ие, алайда мұнда әртүрлі техникалық ерекшеліктер бар. Кейбір жағдайларда пайыздық кіріс мемлекет немесе мемлекетке төленген кезде салықтан босатылады; басқа жағдайларда тек мемлекетке төленетін пайыздар ғана босатылады. Бұдан басқа, «мемлекет» терминінің анықтамасы да әртүрлі болады және оған, мысалы, жергілікті билік органдары, мекемелер, агенттіктер, орталық банктер және үкіметке тиесілі қаржы мекемелері кіруі мүмкін.

17. Бұрынғы Сарапшылар тобы ұзақ мерзімді кредиттер ұзақ мерзімді саяси, экономикалық және ақша-кредиттік болжам жасаудағы қиындықтарға байланысты көбінесе арнайы кепілдіктерді талап ететінін атап өтті. Бұдан басқа, дамыған елдердің көпшілігі өздерінің өндірістік мақсаттағы тауарларды өндіретін өнеркәсібінде немесе қоғамдық жұмыстар кәсіпорындарында толық жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету мақсатында ұзақ мерзімді кредиттерді ынталандырудың әртүрлі шараларын қабылдайды, оның ішінде кредиттерді сақтандыру немесе мемлекеттік мекемелер тарапынан пайыздық мөлшерлемелерді төмендету бар. Бұл шаралар мемлекеттік мекемелердің жеке банктердің қарыздарына байланысты тікелей кредиттер беруі, жеке кредиттеуге қолдау көрсетуі немесе ақша нарығында берілетін кредиттермен салыстырғанда пайыздарды төлеудің неғұрлым қолайлы талаптарын ұсынуы түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Егер борышкер елдегі шамадан тыс салық салу салдарынан жеңілдіктер іс жүзінде жойылса немесе қысқартылса, мұндай шаралардың бұрынғыдай қолданылуы екіталай. Осылайша, үкімет берген қарыздар бойынша пайыздар ғана емес, сонымен қатар жеке банктер берген, егер мұндай қарыздарға үкімет немесе мемлекеттік мекеме кепілдік берсе немесе оларды қайта қаржыландырса, ұзақ мерзімді кредиттер бойынша пайыздар да салықтан босатылуға тиіс.

18. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктемеде мынадай ережелер қамтылған:

9. Бенефициарлық меншік талабы 11-баптың 2-тармағына осы баптың 1-тармағында қолданылатын «резидентке төленетін» деген сөздердің мағынасын нақтылау мақсатында енгізілді. Осыдан бастапқы мемлекеттің дивидендтерге салық салу құқығынан тек кірісті ЭЫДҰ бастапқы мемлекетпен конвенция жасасқан мемлекеттің резиденті тікелей алғаны үшін ғана бас тартуға міндетті емес екені анық көрінеді. «Бенефициарлық меншік иесі» термині тар техникалық мағынада қолданылмайды, керісінше, оны Конвенцияның мәнмәтіні мен мақсаттары және міндеттері, оның ішінде қосарланған салық салуды болдырмау және салық төлеуден жалтарудың алдын алу тұрғысынан түсіндіру қажет.

10. Кірістің белгілі бір түріне қатысты салықтық жеңілдік немесе салықтан босату бастапқы мемлекет тарапынан басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне осы кіріске тұрақты тұратын мемлекет тарапынан бір мезгілде салық салу нәтижесінде туындауы мүмкін қосарланған салық салуды толық немесе ішінара болдырмау үшін беріледі. Егер кірістің белгілі бір түрін бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агент немесе алушы ретінде әрекет ете отырып алса, онда бастапқы мемлекеттің мұндай кірісті алушының басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті мәртебесіне ие болуына ғана байланысты салықтық жеңілдік немесе салықтан босату беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Мұндай жағдайда кірісті тікелей алушы резидент критерийлеріне сәйкес келеді, алайда осы мәртебеге байланысты қосарланған салық салу мүмкіндігі туындамайды, өйткені мұндай алушы тұрақты тұратын мемлекетте салық салу мақсаттары үшін кірістің иесі болып саналмайды. Сол сияқты, агенттік немесе сенім білдірілген өкіл қатынастары болмаған жағдайда, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті қарастырылып отырған кірістің нақты бенефициары болып табылатын басқа тұлға үшін жай ғана номиналды тұлға ретінде әрекет еткен кезде, бастапқы мемлекеттің салықтық жеңілдік немесе салықтан босату беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы келеді. Осы себептерге байланысты «Қосарланған салық салу туралы конвенциялар және делдал компанияларды пайдалану» (“Double Taxation Conventions and the Use of Conduit Companies”) деп аталатын Бюджет мәселелері жөніндегі комитеттің баяндамасында35 делдал компанияны, тіпті ол ресми меншік иесі болған жағдайда да, егер оның қарастырылып отырған кіріске қатысты өкілеттіктері іс жүзінде өте шектеулі болып, оны мүдделі тараптардың атынан әрекет ететін фидуциарийге немесе басқарушыға ғана айналдырса, әдетте бенефициарлық меншік иесі ретінде қарастыруға болмайды деген қорытынды жасалған.

35 ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томында, R (6)-1-бетте қайта басылған.

11. Осы бапта белгіленген басқа талаптар сақталған жағдайда, бенефициар мен төлеушінің арасында делдал, мысалы, агент немесе сенімхат бойынша алушы болған кезде де, бірақ бенефициарлық меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылған жағдайда, бастапқы мемлекеттегі салықты шектеу қолданыла береді (1995 жылы осы тармақ бойынша барлық мүше елдердің келісілген ұстанымын нақтылау үшін Үлгілік конвенцияның мәтініне түзету енгізілді). Осы ережені нақтылауды қалайтын мемлекеттер мұны екіжақты келіссөздер барысында жүзеге асыра алады.

12. Бұл тармақта бастапқы мемлекетте салық салу тәсілі ешқандай түрде айқындалмайды. Сондықтан ол осы мемлекетке өзінің ішкі заңнамасын қолдану мүмкіндігін, атап айтқанда, салықты бастапқы көзден ұстап қалу немесе оны жеке есептеу арқылы өндіріп алу мүмкіндігін қалдырады. Бұл бапта рәсімдік мәселелер қарастырылмайды. Әрбір мемлекет өзінің заңнамасында көзделген рәсімді қолдану мүмкіндігіне ие болуға тиіс […].

13. Бастапқы мемлекеттегі салықтық жеңілдіктердің тұрақты тұратын мемлекетте пайыздарға салық салыну талабына байланысты болуы немесе болмауы керектігі көрсетілмейді. Бұл мәселе екіжақты келіссөздер барысында шешілуі мүмкін.

14. Бұл бапта бенефициар резиденті болып табылатын мемлекет бастапқы мемлекетте пайыздарға салынған салықты қалай есепке алуға тиіс екендігі туралы ережелер жоқ. Бұл мәселе 23А және 23В баптарында қарастырылады.

3-тармақ

19. Бұл тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 3-тармағы қайталанады. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2010 жылғы түсініктеменің тиісті бөлігінде былай делінген:

18. 3-тармақта осы баппен айқындалатын салық режиміне қатысты «пайыздар» терминінің мағынасы анықталады. Бұл термин жалпы мағынада ипотекамен қамтамасыз етілген немесе қамтамасыз етілмеген, пайдаға қатысу құқығын беретін немесе бермейтін барлық түрдегі борыштық талаптар бойынша кірісті білдіреді. «Барлық түрдегі борыштық талаптар» термині қолма-қол ақша депозиттерін, ақшалай қамтамасыз етуді және мемлекеттік бағалы қағаздарды, сондай-ақ облигациялар мен борыштық қолхаттарды қамтитыны анық, дегенмен соңғы үш түр олардың маңызды мәні мен өздеріне тән белгілі бір ерекшеліктеріне байланысты арнайы көрсетілген. Бір жағынан, ипотека бойынша пайыздар кейбір елдерде жылжымайтын мүліктен алынатын кіріске теңестірілгеніне қарамастан, жылжымалы капиталдан алынатын кіріс (revenus de capitaux mobiliers) санатына жататыны мойындалады. Екінші жағынан, борыштық талаптар, атап айтқанда, борышкердің пайдасына қатысу құқығын беретін облигациялар мен борыштық қолхаттар, соған қарамастан, егер шарттың жалпы сипаты оның пайыздық қарыз екенін анық көрсетсе, қарыз ретінде қарастырылады.

19. Пайдаға қатысу құқығын беретін облигациялар бойынша пайыздар, әдетте, дивидендтер ретінде қарастырылмайды, конвертацияланатын облигациялар бойынша пайыздар да олар акцияларға нақты айырбасталғанға дейін дивидендтер болып саналмайды. Алайда, егер қарыз іс жүзінде борышкер компанияның тәуекелдеріне қатысатын болса, мұндай облигациялар бойынша пайыздар дивидендтер ретінде қарастырылуға тиіс […]. Жеткіліксіз капиталдандыру болжанған жағдайларда дивидендтер мен пайыздарды ажырату кейде қиынға соғады, сондықтан тиісінше 10-бапта және 11-бапта көзделген кіріс санаттарының қайталануын болдырмау үшін 11-бапта қолданылатын мағынадағы «пайыздар» термині 10-бапта көзделген кіріс түрлерін қамтымайтынын атап өту қажет.

20. Атап айтқанда, мемлекеттік бағалы қағаздарға, сондай-ақ облигациялар мен борыштық қолхаттарға қатысты мәтінде олар бойынша сыйлықақылар мен ынталандыру төлемдері пайыздар болып табылатыны нақтыланады. Жалпы алғанда, бастапқы мемлекетте пайыздар ретінде салық салынуы мүмкін қарыздық бағалы қағаздар бойынша пайыздар деп қарызды шығарған мекеме жазылушыға төлейтін, жазылушы төлеген сомадан асатын барлық соманы, яғни есептелген пайыздарды және өтеу немесе шығару кезінде төленетін кез келген сыйлықақыны түсіну қажет. Осыдан облигация немесе борыштық қолхат сыйлықақымен шығарылған кезде жазылушы төлеген соманың оған қайтарылған сомадан асатын айырмасы теріс пайыздарды құрауы мүмкін және бұл сома салық салынатын пайыздар сомасынан шегерілуге тиіс деген қорытынды туындайды. Екінші жағынан, мұндай бағалы қағазды ұстаушының оны басқа тұлғаға сату арқылы алған кез келген пайдасы немесе шеккен залалы пайыздар ұғымына кірмейді. Мұндай пайда немесе залал жағдайларға байланысты кәсіпкерлік пайда немесе залал, капитал құнының өсімі немесе кемуі не 21-баптың қолданылу аясына жататын кіріс болуы мүмкін.

21. Бұдан басқа, 3-тармақтың бірінші сөйлемінде берілген пайыздар анықтамасы, негізінен, толық болып табылады. Ішкі заңнамаға қосымша сілтемені мәтінге енгізбеу туралы шешім қабылданды; бұл төмендегі негіздермен түсіндіріледі:

a) анықтама әртүрлі ішкі заңдарда пайыздар ретінде қарастырылатын кірістердің іс жүзінде барлық түрлерін қамтиды;

b) қолданылған тұжырым заң тұрғысынан анағұрлым сенімді және кез келген елдің ішкі заңнамасына болашақта енгізілетін өзгерістердің конвенциялардың қолданылуына әсер етпеуіне кепілдік береді;

c) Үлгілік конвенцияда ішкі заңнамаға сілтемелерді барынша болдырмау қажет.

Соған қарамастан, екі Уағдаласушы мемлекет екіжақты конвенцияда келтірілген тұжырымды кеңейтіп, оған анықтамаға кірмейтін, бірақ олардың кез келгенінің ішкі заңнамасына сәйкес пайыздар ретінде салық салынатын кез келген кірісті қоса алады деп бұрынғыша болжанады. Мұндай жағдайларда олар өздерінің ішкі заңнамасына сілтеме жасауды жөн көруі мүмкін.

21.1 Пайыздардың 3-тармақтың бірінші сөйлемінде берілген анықтамасы, әдетте, негізінде борыштық міндеттеме жатпайтын дәстүрлі емес қаржы құралдарының белгілі бір түрлері бойынша жүргізілетін төлемдерге (мысалы, пайыздық своп) қолданылмайды. Алайда, егер қарыздың бар екендігі «нысаннан мазмұнның басымдығы» қағидаты, «құқықтарды теріс пайдалану» қағидаты немесе кез келген басқа ұқсас қағидат бойынша танылса, бұл анықтама қолданылады.

19.1 Сонымен қатар, бірқатар елдерде ішкі заңнамаға сәйкес белгілі бір дәстүрлі емес қаржылық тетіктер заңды нысаны бойынша қарыз болып табылмаса да, борыштық қатынастарға теңестіріледі. 3-тармақта келтірілген пайыздар анықтамасы осындай қаржылық тетіктер шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдерге қолданылады.

19.2 Жоғарыда айтылғандар, мысалы, осындай құралды пайдалана отырып жасалған шарт өзінің экономикалық мәні бойынша қарыз болып табылатын жағдайларда исламдық қаржы құралдарына қолданылады (тіпті оның заңды нысаны қарыз болып табылмаса да). Мұны «мурабаха», «истисна», «мудараба» және «мушарака» шарттарының жекелеген нысандары (яғни пайда есептелетін депозиттік салымдар және азайып отыратын «мушарака»), сондай-ақ «иджара» (мұндай шарт қаржылық лизингке теңестірілген жағдайларда) және осындай құралдар негізінде жасалатын «сукук» шарттары арқылы түсіндіруге болады36.

36 Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыған және дамушы елдер арасындағы салық салу мәселелері бойынша екіжақты шарттар жасасуға қатысты келіссөздер жүргізу жөніндегі нұсқаулығының келесі редакциясына осындай құралдар туралы неғұрлым егжей-тегжейлі ақпарат енгізу туралы шешім қабылдады.

19.3 Ішкі заңнамасында жоғарыда аталған құралдар көзделмеген және салық салу мәселелеріне, әдетте, экономикалық тұрғыдан қарайтын елдер пайыздар анықтамасын осы құралдар бойынша жүргізілетін төлемдерге де қолдана алады. Керісінше, мұндай елдер, сондай-ақ салық салу мәселелеріне қатаң құқықтық тұрғыдан қарайтын елдер шартта пайыздарды анықтау кезінде осындай құралдарға тікелей сілтеме жасай алады. Мұны бірінші сөйлемнен кейін мынадай тұжырымды енгізу арқылы жүзеге асыруға болады:

«Бұл термин сондай-ақ негізгі шартты өзінің мәні бойынша қарыз ретінде жіктеуге болатын жағдайларда исламдық қаржы құралдары сияқты қаржылық тетіктерден алынатын кірісті де қамтиды».

19.4 Бұл ретте, егер шарт өзінің экономикалық мәні бойынша қарыз ретінде жіктелмейтін болса, жоғарыда аталған ережелердің исламдық қаржы құралдарына қолданылмайтыны анық.

19.5 Бұдан кейін ЭЫДҰ түсініктемесінде мыналар келтіріледі:

22. 3-тармақтың екінші сөйлемі төлемді кешіктіргені үшін салынатын айыппұлдарды пайыздар анықтамасынан алып тастайды, алайда Уағдаласушы мемлекеттер бұл сөйлемді алып тастап, өздерінің екіжақты конвенцияларында мұндай төлемдерді пайыздар ретінде қарастыра алады. Кеден органдары шарт бойынша немесе сот шешімі бойынша өндіріп алатын айыппұлдар төлемдері не кешіктіру кезеңдеріне пропорционалды түрде, не белгіленген мөлшерде есептеледі; кейбір жағдайларда олар осы екі нысанды да біріктіруі мүмкін. Тіпті олар кешіктіру кезеңдеріне пропорционалды түрде (pro rata temporis) белгіленген болса да, мұндай төлемдер капиталдан алынатын кірістен гөрі борышкердің өз міндеттемелерін орындауды кешіктіруі салдарынан кредитор шеккен залалды өтеудің ерекше нысаны болып табылады. Бұдан басқа, құқықтық сенімділік пен практикалық қолайлылық тұрғысынан алғанда, мұндай сипаттағы барлық айыппұлдардың қандай нысанда төленетініне қарамастан, бірдей қарастырылғаны жөн. Екінші жағынан, екі Уағдаласушы мемлекет 11-баптың қолданылу аясынан өздері дивидендтер ретінде қарастырғысы келетін пайыздардың кез келген түрін алып тастай алады.

23. Соңында аннуитеттерді пайыздарға теңестіру қажет пе деген мәселе туындайды және оларды теңестіруге болмайды деп есептеледі. Бір жағынан, бұрынғы жалдамалы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін аннуитеттер 18-бапта көрсетілген және зейнетақымен қамтамасыз етуді реттейтін нормалардың қолданылуына жатады. Екінші жағынан, сатып алынған аннуитеттер бойынша мерзімді төлемдерге оларды сатып алуға салынған капиталдан алынатын пайыздар элементі де, сондай-ақ капиталды қайтару элементі де кіретіні және осылайша мерзімді төлемдер күн сайын жинақталатын «азаматтық жемістер» (fruits civils) болып табылатыны рас болғанымен, көптеген елдерге тек капиталдан алынатын кіріс элементіне жылжымалы капиталдан алынатын кіріске қолданылатын санат бойынша салық салу мақсатында кіріс элементі мен капиталды қайтару элементінің арасындағы шекараны белгілеу қиын болады. Салық заңнамасында аннуитеттерді көбінесе жалақы мен зейнетақы санатына жатқызатын және оларға тиісті салықтарды көздейтін ережелер қамтылады.

  4-тармақ

20. 1 және 2-тармақтар пайыздарға қолданылмайтынын көздейтін осы тармақ, егер алушының табыс көзі орналасқан мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 4-тармағын екі өзгеріспен қайталайды. Біріншіден, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында тұрақты мекемеге сілтемемен қатар тұрақты базаға да сілтеме қамтылған. Екіншіден, ЭЫДҰ нұсқасы пайыздар төленетін міндеттеме тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен іс жүзінде байланысты болған жағдайда ғана қолданылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан айырмашылығы, 7-бапта көзделген «тартылыс күшінің» шектеулі қағидасын мойындайтындықтан, кәсіпорынның пайдасы ретінде салық салынуы мүмкін табысты айқындауға осы ерекшелікті ескере отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 11-бабының 4-тармағына тиісті өзгеріс енгізілді. Осы өзгеріске сәйкес, егер борыштық талап тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен не болмаса табыс көзі орналасқан мемлекетте тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметпен бірдей немесе соған ұқсас сипаттағы қызметті жүзеге асырумен іс жүзінде байланысты болса, 11-баптың 1 және 2-тармақтары қолданылмайды.

5-тармақ

21. Осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 5-тармағын қайталайды. Онда пайыздардың төлем жасаушы резиденті болып табылатын елде пайда болатыны көрсетілген, тек Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында тұрақты мекемеге сілтемемен қатар тұрақты базаға да сілтеме қамтылған. 1999 жылы 5-тармақтың бірінші сөйлеміне ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес түзетулер енгізілді. Алайда талқылау барысында бұрынғы Сарапшылар тобы пайыздардың көзі ретінде осы пайыздарды әкелетін қарыз қаражаты пайдаланылған мемлекетті айқындайтын ережені елдер енгізе алатыны туралы келісімге келді. Егер екіжақты келіссөздер барысында тараптардың пікірлері тиісті ережеге қатысты алшақтаса, ықтимал шешім ретінде төлем жасаушының тұрақты орналасқан жерін пайыздар көзі деп жалпы түрде танитын ережені қолдануға болады; алайда егер қарыз «пайдалану орны» қағидасы қолданылатын мемлекетте пайдаланылса, пайыздар осы мемлекетте пайда болған деп есептеледі. ЭЫДҰ-ның 11-баптың 5-тармағына берген түсіндірмесінде мыналар көрсетілген:

26. Осы тармақта пайыздардың көзі болып табылатын мемлекет — пайыздарды төлеуші резиденті болып табылатын мемлекет деген қағида бекітілген. Алайда онда пайыздық қарыз басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан, пайыздарды төлеушіге тиесілі тұрақты мекемемен айқын экономикалық байланысы болған жағдайда осы қағидадан ерекшелік көзделген. Егер қарыз осы тұрақты мекеменің қажеттіліктері үшін алынса және ол осы қарыз бойынша пайыздарды төлесе, осы тармақ тұрақты мекеме иесінің тұрақты орналасқан жеріне қарамастан, тіпті ол үшінші мемлекеттің резиденті болған жағдайда да, пайыздар көзі тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекетте болады деп белгілейді.

27. Пайыздар туындайтын қарыз бен тұрақты мекеме арасында экономикалық байланыс болмаған жағдайда, тұрақты мекеме орналасқан мемлекет осы негізде пайыздар пайда болатын мемлекет ретінде қарастырыла алмайды; ол тіпті тұрақты мекеме қызметінің маңыздылығына пропорционалды «салық салынатын квота» шегінде де мұндай пайыздарға салық салуға құқылы емес. Мұндай тәжірибе 5-тармаққа қайшы келеді. Сонымен қатар 5-тармақтың бірінші сөйлемінде бекітілген қағидадан кез келген ауытқу қарыз бен тұрақты мекеме арасындағы экономикалық байланыс жеткілікті дәрежеде айқын болған жағдайда ғана негізделеді. Осыған байланысты бірнеше ықтимал жағдайды бөліп көрсетуге болады:

a) Тұрақты мекеменің басшылығы осы тұрақты мекеменің нақты қажеттіліктері үшін пайдаланатын қарыз алады; ол қарызды міндеттемелер бабы бойынша көрсетеді және ол бойынша пайыздарды тікелей кредиторға төлейді.

b) Кәсіпорынның бас кеңсесі қарыз алады, ал алынған қаражат тек басқа елде орналасқан тұрақты мекеменің мақсаттары үшін пайдаланылады. Пайыздарды бас кеңсе төлейді, бірақ түпкілікті олар осы тұрақты мекеменің есебінен өтеледі.

c) Кәсіпорынның бас кеңсесі қарыз алады, ал алынған қаражат әртүрлі елдерде орналасқан бірнеше тұрақты мекеменің қажеттіліктері үшін пайдаланылады.

a) және b) жағдайларында 5-тармақтың екінші сөйлемінде белгіленген шарттар орындалады, ал тұрақты мекеме орналасқан мемлекет пайыздар пайда болатын мемлекет ретінде қарастырылуға тиіс. Алайда c) жағдайы 5-тармақ ережелерінің қолданылу аясынан тыс қалады, өйткені бұл тармақ бір қарызға бірнеше көзді жатқызуға мүмкіндік бермейді. Бұдан бөлек, мұндай шешім елеулі әкімшілік қиындықтар туғызады және кредиторларға осы пайыздарға салынатын салықты алдын ала есептеуге мүмкіндік бермейді. Дегенмен екі Уағдаласушы мемлекет 5-тармақтың соңғы ережесінің қолданылуын a) жағдайымен шектеуге немесе оны c) жағдайына да таратуға құқылы.

28. 5-тармақ оның ережелерінен тыс қалған, бенефициар да, төлем жасаушы да Уағдаласушы мемлекеттердің резиденттері болып табылатын, бірақ қарыз төлем жасаушыға үшінші мемлекетте тиесілі тұрақты мекеменің қажеттіліктері үшін алынған және пайыздар осы тұрақты мекеменің есебінен төленетін жағдайларды реттемейді. Сондықтан 5-тармақтың қазіргі редакциясына сәйкес мұндай жағдайда тек оның бірінші сөйлемі қолданылады. Пайыздар төлем жасаушы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте пайда болған деп есептеледі, ал қарыз алынған және пайыздар төленуге жататын тұрақты мекеме орналасқан үшінші мемлекетте пайда болған деп есептелмейді. Осылайша, пайыздарға төлем жасаушы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте де, бенефициар резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте де салық салынады. Алайда осы екі мемлекет арасында қосарланған салық салу осы бапта көзделген шаралардың арқасында жойылғанымен, егер үшінші мемлекет өз аумағында орналасқан тұрақты мекеме пайыздарды төлеген кезде қарыз бойынша пайыздарға төлем көзінен салық салса, осы екі мемлекет пен үшінші мемлекет арасындағы қосарланған салық салу сақталып қалады.

29. Конвенцияда мұндай жағдайды реттемеу туралы шешім қабылданды. Осылайша, төлем жасаушы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекет қарыз алынған және пайыздар төленетін тұрақты мекеме орналасқан үшінші мемлекеттің пайдасына төлем көзінен алынатын өз салығынан бас тартуға міндетті емес. Егер жағдай керісінше болып, үшінші мемлекет өз аумағында орналасқан тұрақты мекеме төлейтін пайыздарға төлем көзінен салық салмаса, онда осындай үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекемені пайдалану арқылы Уағдаласушы мемлекетте төлем көзінен алынатын салықтан жалтаруға әрекет жасалуы мүмкін. Бұл мәселе өзекті болып табылмайтын және алдыңғы абзацта сипатталған проблемаларды қарастырғысы келетін мемлекеттер төменде 30-тармақта ұсынылған 5-тармақтың баламалы редакциясын өздерінің екіжақты конвенцияларында қолдануға келісу арқылы мұны жүзеге асыра алады. Қосарланған салық салудың аталған тәуекелін көпжақты конвенция арқылы да болдырмауға болады. Сонымен қатар 28-тармақта сипатталған жағдайда төлем жасаушының тұрақты орналасқан жері болып табылатын мемлекет пен қарыз алынған және пайыздар төленетін тұрақты мекеме орналасқан үшінші мемлекет пайыздарға төлем көзінен салық салу құқығына бірлесіп үміткер болса, бұл екі мемлекетке осындай талаптардан туындайтын қосарланған салық салуды болдырмау үшін тиісті жағдайларда бенефициар резиденті болып табылатын мемлекетпен бірлесіп келісілген шаралар қабылдауға, қажет болған жағдайда 25-баптың 3-тармағында көзделген өзара келісу рәсімін пайдалануға ешқандай кедергі жоқ.

30. 29-тармақта көрсетілгендей, мұндай қосарланған салық салуды көпжақты конвенция арқылы немесе бенефициар резиденті болып табылатын мемлекет пен төлем жасаушы резиденті болып табылатын мемлекет 5-тармақтың екінші сөйлемінің төмендегі редакциясын қабылдауға келіссе, болдырмауға болады. Мұндай жағдайда осы баптың 1 және 2-тармақтары әдетте 7-баптың немесе 21-баптың қолданылу аясына жататын пайыздарға қолданылмайды:

Алайда пайыздарды төлейтін тұлға Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, өзі резиденті болып табылмайтын мемлекетте берешектің туындауына себеп болған тұрақты мекемесі [немесе тұрақты базасы] болса және бұл пайыздар осындай тұрақты мекеменің [немесе тұрақты базаның] есебінен төленсе, онда мұндай пайыздар осы тұрақты мекеме [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекетте пайда болған деп есептеледі.

31. Егер екі Уағдаласушы мемлекет екіжақты келіссөздер барысында табысқа салық салудың айрықша құқығы осы табыстың бенефициар иесі резиденті болып табылатын мемлекетте сақталатыны туралы келіссе, онда олардың өзара қатынастарын реттейтін конвенцияға осы табыс көзін айқындайтын 5-тармақтың ережесін енгізу өздігінен орынсыз болып табылады. Алайда мұндай жағдайда, егер пайыздарды төлеушінің қарыз алынған және осы қарыз бойынша пайыздарды төлейтін тұрақты мекемесі төлем көзінен пайыздарға салық салатын үшінші мемлекетте орналасса, қосарланған салық салудың толық жойылмайтыны да айқын. Бұл жағдайда жоғарыда қарастырылған жағдай орын алады.

6-тармақ

22. Осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабының 6-тармағын қайталайды. Аталған тармаққа берілген түсіндірмеде мыналар айтылған:

32. Бұл тармақ төлеуші мен бенефициар меншік иесі арасындағы немесе олардың екеуінің де қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастардың нәтижесінде төленген пайыздардың сомасы осындай қатынастар болмаған жағдайда төлеуші мен бенефициар меншік иесі арасында келісуге болатын сомадан асып кеткен кезде пайыздарға салық салуға қатысты ережелердің қолданылуын шектеуге бағытталған. Ол мұндай жағдайда осы баптың ережелері тек соңғы көрсетілген сомаға ғана қолданылатынын, ал пайыздардың артық бөлігі екі Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес, Конвенцияның басқа ережелерін тиісті түрде ескере отырып, салық салуға жататынын көздейді.

33. Осы ережені қолдану үшін пайыздардың артық сомасы төлеуші мен бенефициар меншік иесі арасындағы немесе олардың кез келгені мен қандай да бір басқа тұлға арасындағы ерекше қатынастардың салдары болуы тиіс екені мәтіннен анық көрінеді. Мысал ретінде төлеушіні тікелей немесе жанама түрде бақылайтын не оны тікелей немесе жанама түрде бақылайтын немесе ортақ мүдделері бар топқа бағынатын жеке немесе заңды тұлғаға пайыздар төленетін жағдайларды келтіруге болады. Сонымен қатар бұл мысалдар 9-бапта қарастырылатын жағдайларға ұқсас.

34. Екінші жағынан, ерекше қатынастар ұғымы пайыздарды төлеуге әкелетін құқықтық қатынастардан өзгеше туыстық немесе некелік қатынастарды және жалпы мүдделердің ортақтығын да қамтиды.

35. Пайыздардың артық бөлігіне қолданылатын салық режиміне қатысты, мүдделі мемлекеттердің салық заңнамасы мен Конвенция ережелерін қолдану мақсатында оны жатқызу қажет табыс санатын айқындау үшін істің мән-жайларына сәйкес осы артық соманың нақты сипатын белгілеу қажет. Бұл тармақ тек пайыздық мөлшерлемені түзетуге ғана мүмкіндік береді, бірақ қарыздың сипатын оны акционерлік капиталға салынған салымға айналдыру арқылы өзгертуге жол бермейді. 11-баптың 6-тармағына сәйкес мұндай түзету жүргізу үшін, кем дегенде, «олар төленетін борыштық талапқа байланысты» деген шектеуші сөз тіркесін алып тастау қажет болар еді. Егер ниеттің айқындылығын қамтамасыз ету қажеттілігі туындаса, «асып кетеді» деген сөзден кейін «кез келген себеппен» деген сияқты сөздерді қосуға болады. Егер кредит сомасы немесе оған байланысты талаптар (оның ішінде пайыздық мөлшерлеме) ерекше қатынастар болмаған жағдайда келісілетін талаптардан өзгеше болса, осы баламалы нұсқалардың кез келгені немесе олардың барлығы пайыздық төлемдердің кейбірі не барлығы шамадан тыс болған жағдайда қолданылуы мүмкін. Дегенмен бұл тармақ артық пайыздарды алушыға ғана емес, оларды төлеушіге де қатысты болуы мүмкін, ал егер табыс көзі орналасқан мемлекеттің заңнамасы рұқсат етсе, артық сома Конвенцияның басқа да қолданылатын ережелерін тиісті түрде ескере отырып, шегерімге жатқызылмауы мүмкін. Егер екі Уағдаласушы мемлекет те пайыздардың артық бөлігіне қатысты тиісті жағдайларда Конвенцияның қандай басқа ережелері қолданылатынын айқындауда қиындықтарға тап болса, олардың осы ереженің жалпы мағынасын өзгертпейтін жағдайда 6-тармақтың соңғы сөйлеміне қосымша нақтылаулар енгізуіне ешқандай кедергі жоқ.

36. Егер олардың тиісті заңдарының қағидаттары мен нормалары екі Уағдаласушы мемлекетті де артық пайыздар бөлігіне салық салу мақсатында Конвенцияның әртүрлі баптарын қолдануға міндеттесе, олар туындаған мәселелерді шешу үшін Конвенцияда көзделген өзара келісу рәсіміне жүгінуге тиіс.

23. Осы мәселені соңғы рет қарау барысында бұрынғы Сарапшылар тобының кейбір мүшелері 11-баптың ережелерінен пайда алу мақсатында, атап айтқанда, пайыздар есептелетін борыштық міндеттемелерді құру немесе беру арқылы қолданылатын жасанды тәсілдердің көп екенін атап өтті. Мұндай тәжірибеге қарсы іс-қимыл жасау мақсатында «нысаннан гөрі мазмұнның басымдығы» қағидаты, «құқықтарды теріс пайдалану» қағидаты немесе осыған ұқсас кез келген басқа қағидат қолданылуы мүмкін болғанымен, осы мәселені арнайы реттегісі келетін Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты салық келісімдерін жасасу барысында келіссөздер кезінде мынадай ережені қоса алады:

Егер борыштық талапты құруға немесе беруге байланысты кез келген тұлғаның басты мақсаты немесе басты мақсаттарының бірі осындай құру немесе беру арқылы осы баптың ережелерінен пайда алу болып табылса, осы баптың ережелері қолданылмайды.

12-бап

РОЯЛТИ

A. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабын мынадай ерекшеліктермен қайталайды: біріншіден, 1 және 3-тармақтарға елеулі өзгерістер енгізілген; екіншіден, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында жоқ 2 және 5-тармақтар енгізілмеген, соның нәтижесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы мен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы тармақтардың нөмірлері сәйкес келмейді; үшіншіден, 4-тармаққа редакциялық түзету енгізілген.

2. Егер патентті немесе соған ұқсас меншікті пайдаланушы бір елдің резиденті болып табылса және осы меншіктің басқа елдің резиденті болып табылатын меншік иесіне роялти төлесе, пайдаланушы төлейтін сома, әдетте, табыс көзі болып табылатын мемлекетте төлем көзінен салық ұстауға жатады. Табыс көзі болып табылатын мемлекеттің салығы меншік иесі шеккен тиісті шығыстар шегерілмей, төлемдердің жалпы сомасынан алынады. Шығыстар есепке алынбаған жағдайда, меншік иесінің салық төленгеннен кейінгі пайдасы кейбір жағдайларда роялтидің жалпы сомасының аз ғана пайызын құрауы мүмкін. Демек, меншік иесі роялти мөлшерін белгілеу кезінде табыс көзі болып табылатын мемлекетте ұсталатын салықты ескеруі мүмкін, соның салдарынан пайдаланушы мен табыс көзі болып табылатын мемлекет патентті немесе соған ұқсас меншікті пайдаланғаны үшін, егер табыс көзі болып табылатын мемлекетте ұсталатын салық төменірек болып, меншік иесі шеккен шығыстар ескеріле отырып алынатын болса, төлейтін сомадан көбірек төлейді. Өнеркәсіптік кәсіпорын немесе өнертапқыш роялти әкелетін меншікті жасауға қомақты қаражат жұмсауы мүмкін, өйткені зерттеулер мен сынақтар елеулі капитал салымдарын талап етеді және әрдайым оң нәтиже бере бермейді. Осыған байланысты, әсіресе пайдаланушы патентті немесе соған ұқсас меншікті пайдаланғаны үшін тұрақты роялти төлемдерінен бөлек біржолғы төлем жасауы мүмкін екенін ескерсек, табыс көзі болып табылатын мемлекет төленген роялтидің жалпы сомасына қолдануға тиіс тиісті салық мөлшерлемесін айқындау мәселесі күрделене түседі.

3. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабына берілген түсіндірмеде мынадай алдын ала ескертулер бар:

1. Негізінде, патенттерді және соған ұқсас меншікті пайдалануға арналған лицензиялар үшін төленетін роялти және осыған ұқсас төлемдер оларды алушының жалға беруден түсетін табысын білдіреді. Жалға беру өнеркәсіптік немесе коммерциялық кәсіпорынмен (мысалы, баспаға берілген әдеби шығарманы пайдалану), еркін кәсіптік қызметпен айналысатын тұлғамен (мысалы, өнертапқыш берген патентті пайдалану) байланысты болуы немесе құқықты беретін тұлғаның қызметіне мүлдем тәуелсіз болуы мүмкін (мысалы, өнертапқыштың мұрагерлері берген патентті пайдалану).

2. Кейбір елдерде төленген роялтиді төлеушіден салық алу мақсатында шегеруге, егер алушы сол мемлекеттің резиденті болмаса немесе сол мемлекетте салық салуға жатпаса, жол берілмейді. Өзге жағдайларда мұндай шегерімдерге тыйым салынады. Егер роялтиді Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа мемлекеттің резидентіне төлесе, мұндай шегерімдерге рұқсат берілуге тиіс пе деген мәселе 24-баптың 4-тармағында қарастырылады.

B. 12-баптың тармақтарына түсіндірме

1 және 2-тармақтар

4. 1-тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тиісті ережесінде көзделген «тек» деген сөз алып тасталған. Аталған ережеде «бір Уағдаласушы мемлекетте пайда болатын және бенефициар меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын роялтиге тек осы басқа мемлекетте ғана салық салынады» деп көрсетілген. 2-тармақ 1-тармақтың роялтиге табыс көзі болып табылатын мемлекетте де, тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте де салық салынатыны туралы негізгі ережесінен қисынды түрде туындайтын толықтыру болып табылады. Роялтиге салық салу құқығын тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетке де, табыс көзі болып табылатын мемлекетке де бере отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында көзделген тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекеттің салық салуға айрықша құқығы қағидатынан ауытқиды. Осыған байланысты ЭЫДҰ-ға мүше бірнеше мемлекет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабында көзделген роялтиге тек тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте ғана салық салуды мақұлдауға қатысты ерекше пікір білдіргенін атап өткен жөн.

5. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының түсіндірмесінде мынадай тиісті ережелер қамтылған:

4. Бенефициар меншік иесіне қойылатын талап 12-баптың 1-тармағына осы баптың делдалдарға төленетін төлемдерге қалай қолданылатынын нақтылау мақсатында енгізілді. Бұдан табыс көзі болып табылатын мемлекет табыстың басқа мемлекетпен жасалған конвенцияға қатысушы мемлекет резидентінің тікелей алуына байланысты ғана дивидендтерге салық салу құқығынан бас тартуға міндетті емес екені анық көрінеді. «Бенефициар меншік иесі» термині тар техникалық мағынада қолданылмайды, керісінше ол Конвенцияның мәнмәтіні мен мақсаттары және міндеттерін, оның ішінде қосарланған салық салуды болдырмау мен салық төлеуден жалтарудың алдын алуды ескере отырып түсіндірілуге тиіс.

4.1. Осы бапта белгіленген басқа да шарттар сақталған жағдайда, табыстың белгілі бір түріне қатысты салық жеңілдігі немесе салықтан босату табыс көзі болып табылатын мемлекет тарапынан басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне осы табысқа тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекеттің бір мезгілде салық салуы нәтижесінде туындауы мүмкін қосарланған салық салуды толық немесе ішінара болдырмау үшін беріледі. Егер табыстың белгілі бір түрін бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агент немесе алушы ретінде алса, табыс көзі болып табылатын мемлекеттің тек табысты тікелей алушының басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті мәртебесіне ие болуына байланысты салық жеңілдігін немесе салықтан босатуды беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Мұндай жағдайда табысты тікелей алушы резидент өлшемшарттарына сәйкес келеді, алайда осы мәртебенің салдарынан қосарланған салық салу мүмкіндігі туындамайды, өйткені тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте салық салу мақсатында мұндай алушы табыстың иесі болып есептелмейді. Сондай-ақ бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агент немесе сенім білдірілген өкіл ретінде әрекет етпей, тек қарастырылып отырған табыстың нақты бенефициары болып табылатын басқа тұлға үшін жалған тұлға ретінде әрекет еткен жағдайда, табыс көзі болып табылатын мемлекеттің салық жеңілдігін немесе салықтан босатуды беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Осы себептерге байланысты «Қосарланған салық салу туралы конвенциялар және делдал компанияларды пайдалану» («Double Taxation Conventions and the Use of Conduit Companies») деп аталатын Бюджет мәселелері жөніндегі комитеттің баяндамасында37 делдал компания, тіпті ол ресми түрде меншік иесі болып табылғанның өзінде, іс жүзінде қарастырылып отырған табысқа қатысты өте шектеулі өкілеттіктерге ие болып, мүдделі тараптардың атынан әрекет ететін сенімгер немесе басқарушы ғана болған жағдайда, әдетте бенефициар меншік иесі ретінде қарастырыла алмайды деген қорытынды жасалған.

37 ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының толық нұсқасының II томында, R(6)-1-бетте қайта басылған.

4.2. Осы бапта белгіленген басқа да шарттар сақталған жағдайда, бенефициар мен төлеушінің арасында делдал, мысалы, агент немесе сенімхат бойынша алушы болған кезде де, бенефициар меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылса, табыс көзі болып табылатын мемлекетте салықты шектеу қолданыла береді (1995 жылы барлық мүше елдердің келісілген ұстанымына қол жеткізілген осы тармақты түсіндіру мақсатында Үлгілік конвенцияның мәтініне түзету енгізілді). Осы ережені нақтылауды қалайтын мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында мұны жүзеге асыра алады.

6. 1999 жылы бұрынғы Сарапшылар тобының талқылауы барысында дамушы елдердің мүшелері осы елдер мен дамыған елдер арасында қосарланған салық салуды болдырмау туралы шарттар жасасуды жеңілдету мақсатында роялтиге салық салудың басым құқығы осы табыс пайда болатын мемлекетке, яғни табыс көзі болып табылатын мемлекетке берілуге тиіс екенін мәлімдеді. Патенттер мен технологияларға арналған лицензиялар дамушы елдерге олар басқа елдерде толық пайдаланылғаннан кейін ғана берілуі мүмкін жағдайлар кездеседі және осы қатысушылардың пікірінше, оларды әзірлеуге жұмсалған шығындар сол уақытқа дейін едәуір дәрежеде өтеліп қойған болады.

7. Дамыған елдерден келген Топ мүшелері бұған жауап ретінде кәсіпорындар дамушы елдерге беру үшін ең ескі патенттерді таңдайды деген тұжырым шындыққа сәйкес келмейтінін мәлімдеді. Әдетте кәсіпорын өздерінің қолданыстағы еншілес кәсіпорындарына патенттеріне шетелдік лицензия береді, сондықтан қолданыстағы нарықтарды кеңейту немесе жаңа нарықтарды ашу үмітімен ең жаңа әзірлемелерді таңдайды. Патенттер тауар емес, өнеркәсіптік өндірісті дамытуға жәрдемдесетін құрал болып табылады. Дамыған елдерден келген Топтың бірнеше мүшесі патент немесе соған ұқсас меншіктің меншік иесі резиденті болып табылатын елдің осындай патент немесе соған ұқсас меншік бойынша төленген роялтиге салық салудың айрықша немесе басым құқығына ие болуы мәселесінің қағидаттық маңызын атап өтті.

8. Топ роялтидің жалпы сомасына негізделіп ұсталатын салықтың нақты мөлшерлемесіне қатысты ортақ келісімге келе алмағандықтан, бұл мөлшерлеме екіжақты келіссөздер барысында белгіленуге тиіс. Мұндай келіссөздер кезінде мынадай мән-жайлар ескерілуі мүмкін:

— Біріншіден, табыс көзі болып табылатын мемлекет роялтиге жатқызылатын ағымдағы шығыстарды да, роялти төленетін меншікті жасауға жұмсалған шығындарды да шығыс ретінде тануға тиіс. Осы меншікті жасауға жұмсалған шығындар осы шығындарға байланысты өткен немесе болашақ қызметтен не басқа роялтиден алынған пайдаға да жататынын, сондай-ақ осы меншікті жасау барысында жанама түрде жұмсалған шығындар да, соған қарамастан, оның жасалуына елеулі дәрежеде ықпал етуі мүмкін екенін ескеру қажет.

— Екіншіден, егер табыс көзі болып табылатын мемлекетте жалпы мөлшерлемені белгілеу кезінде шығыстар коэффициенті келісілсе, салықтық есепке алу әдісін ұстанатын алушы елі де өзінде салықтық есепке алуды қолданған кезде мүмкіндігінше осы коэффициентті пайдалануға тиіс. Сондықтан бұл мәселе 23А немесе 23В-бапқа сәйкес қарастырылуға тиіс.

9. Роялтидің жалпы сомасынан төлем көзінен ұсталатын салық мөлшерлемесін айқындауға басқа да факторлар әсер етуі мүмкін, оның ішінде: дамушы елдердің салық түсімдеріне және шетел валютасын сақтап қалуға деген қажеттілігі; роялти төлемдерінің ағыны толығымен дерлік дамушы елдерден дамыған елдерге бағытталатын фактісі; дамыған елдердің әртүрлі себептер бойынша дамушы елдерге көрсетуге тиіс көмегінің мөлшері; роялти төлемдеріне байланысты мұндай көмекті көрсетудің ерекше маңызы; лицензиялау кезінде салық ауыртпалығын лицензиатқа аударуға жол бермеудің қалаулы болуы; дамушы елге салық мөлшерлемелерін төмендету немесе салықтан босату арқылы оның дамуына ықпал ететін лицензиялық шарттарды ынталандыру жөнінде шешімдер қабылдауда іріктемелі тәсіл қолдануға мүмкіндік беретін табыс көзі бойынша салық салудың мүмкіндіктері; төлем көзінен салық ұстаудың арқасында салық төлеуден жалтару тәуекелінің төмендеуі; лицензиар елі патентті әзірлеуге қажетті қаражат пен қызметті қамтамасыз ететіні және осылайша осы патентке байланысты тәуекелдерді өз мойнына алатыны; технологияларды алудың және технологиялар ағынын дамушы елдерге бағыттаудың қалаулы болуы; лицензиар қызметінің зерттеулерінің нәтижелерін іске асыру саласын кеңейтудің қалаулы болуы; дамыған елдердің жалпы әлемдік дамудан алатын пайдасы; салық түсімдерінен айырылудың салыстырмалы маңызы; роялтиге қатысты шешімнің келіссөздер барысында қабылданатын басқа шешімдермен арақатынасы.

10. Фильмдерді пайдаланғаны үшін төленетін ақы өнеркәсіптік немесе коммерциялық пайда ретінде қарастырылмауға, керісінше роялти ретінде қарастырылуға тиіс. Осылайша, салық жалпы сомадан алынады, бірақ ұстап қалу мөлшерлемесін белгілеу кезінде шығыстар ескеріледі. Шығыстарға қатысты фильмдерді жалға бергені үшін төленетін ақыға тән деп санауға болатын факторлар бар. Әдетте фильмді өндіруге жұмсалатын шығындар өнеркәсіптік роялти жағдайымен салыстырғанда едәуір жоғары, ал пайда төмен болуы мүмкін. Екінші жағынан, фильмге жұмсалатын шығындардың едәуір бөлігі актерлер мен басқа да қатысушыларға төленетін жоғары сыйақыларға жұмсалатындықтан, олар тек тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте салық салынады, бірақ табыс көзі болып табылатын мемлекетте салық салынбайды, бұл шығыстар төлем көзінен ұсталатын салықты едәуір төмендетуге негіз бола алмайды. Алайда бұл сомалар, соған қарамастан, продюсердің нақты шығындарын құрайды және ескерілуге тиіс деп айтуға болады, сонымен бірге барлық мүдделі елдер осындай табыстардың салық салудан жалтаруына жол бермеу үшін күш біріктіруге тиіс. Бұдан басқа, тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте шығыстарды есептен шығару бұл шығыстар табыс көзі болып табылатын мемлекетте ескерілмеуге тиіс дегенді білдірмегенімен, ескі фильмдерге қатысты шығындар тұрғысынан белгілі бір кезеңде басқа жағдай туындауы мүмкін.

11. Бұрынғы Сарапшылар тобының кейбір мүшелері авторлық құқықтар бойынша роялти мәдени қызметті білдіретіндіктен, олар табыс көзі болып табылатын мемлекетте салықтан босатылуға тиіс деп санайды. Алайда Топтың басқа мүшелері салық тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетте алынатындықтан, табыс көзі болып табылатын мемлекетте салықты азайтудың авторға ешқандай пайдасы болмайтынына қарсылық білдіреді. Топтың басқа мүшелері авторлық құқықтар бойынша роялтиді табыс көзі болып табылатын мемлекетте салықтан босатуды мәдениетке қатыстылығы себептерімен емес, тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекетке роялти жасаушының шығыстары мен жеке жағдайларын, оның ішінде кітаптар немесе авторлық құқықтың басқа объектілері жасалған уақыт кезеңін бағалау оңайырақ болатыны себепті қолдады; кейбір жағдайларда табыс көзі болып табылатын мемлекетте салықты төмендетуді салық сомасының тым жоғары болуымен және тұрақты орналасқан жері бойынша мемлекет беретін салықтық есепке алумен өтелмеуімен негіздеуге болады. Алайда табыс көзі болып табылатын мемлекеттер бұл мәселеге қатысты мұндай тәсілді қабылдамауы мүмкін. Бұдан басқа, егер табыс көзі болып табылатын мемлекетпен өзара әрекеттесетін тұлға автор емес, баспагер болса, авторды оның жеке жағдайына байланысты табыс салығынан босатуды қолдайтын дәлелдер баспагерге мүлдем қолданылмайтыны анық.

3-тармақ

12. Осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 2-тармағын қайталайды, бірақ оған 1992 жылы енгізілген, жабдықты пайдаланғаны үшін жалдау ақысын осы баптың қолданылу аясынан алып тастайтын түзетуді қамтымайды. Сонымен қатар 12-баптың 3-тармағына ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тиісті ережесіне енгізілмеген дыбыс жазбалары үшін төлемдер мен роялти қосылған. ЭЫДҰ түсіндірмесінен алынған мынадай үзінділер өз күшін сақтайды (шаршы жақшада Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы мен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясы арасындағы айырмашылықтарды қамтитын Түсіндірме тармақтарының мәтіні көрсетілген):

8. 2-тармақта «роялти» терминінің анықтамасы қамтылған. Жалпы алғанда, ол мәтінде көрсетілген әдеби немесе көркем меншіктің әртүрлі нысандарын, зияткерлік меншіктің элементтерін, сондай-ақ өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми сипаттағы тәжірибе туралы ақпаратты құрайтын құқықтарға немесе меншікке қатысты. Анықтама жоғарыда аталған құқықтарды пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін жасалған төлемдерге қатысты, олардың мемлекеттік тізілімде тіркелгеніне немесе мұндай тіркеудің қажеттілігіне қарамастан қолданылады. Анықтама лицензия шарттары бойынша жүзеге асырылатын төлемдерді де, осындай құқықты заңсыз көшіру немесе бұзу үшін тұлға төлеуге міндетті өтемақыны да қамтиды.

8.4. Төменде 12-баптың Конвенцияның басқа баптарына, атап айтқанда [жабдықты жалға беру және] ақпарат беру мәселелеріне қатысты қолданылу аясын айқындауға арналған кейбір түсіндірмелер келтірілген.

10. Кинофильмдерді пайдаланғаны үшін төленетін ақы да олардың кинотеатрларда немесе теледидар арқылы көрсетілуіне қарамастан роялти ретінде қарастырылады. Алайда екіжақты келіссөздер барысында кинофильмдерді пайдаланғаны үшін төленетін ақы өнеркәсіптік немесе коммерциялық пайда ретінде қарастырылып, тиісінше 7 және 9-баптармен реттеледі деп келісуге болады.

11. Өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми сипаттағы тәжірибе туралы ақпарат үшін сыйақы ретінде алынатын төлемдерді роялти санатына жатқызу кезінде 2-тармақ «ноу-хау» ұғымына жүгінеді. Ноу-хаудың анықтамалары әртүрлі мамандандырылған органдар мен авторлар тарапынан тұжырымдалған. «Өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми сипаттағы тәжірибе туралы ақпарат үшін төлемдер» деген сөздер контексінде бұрын патенттелмеген және, әдетте, зияткерлік меншік құқықтарының басқа санаттарына жатпайтын белгілі бір ақпаратты беру туралы сөз болып отыр. Бұл, жалпы алғанда, бұрынғы тәжірибеден туындайтын, жария етілмеген, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми сипаттағы, кәсіпорын қызметінде практикалық қолданылуы бар және ашып көрсетілуі нәтижесінде экономикалық пайда алуға мүмкіндік беретін ақпаратқа сәйкес келеді. Бұл анықтама бұрынғы тәжірибе туралы ақпаратқа қатысты болғандықтан, осы бап төлеушінің сұранысы бойынша қызмет көрсету нәтижесінде алынған жаңа ақпарат үшін төленетін төлемдерге қолданылмайды.

Комитеттің кейбір Сарапшылар мүшелері өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми сипаттағы ақпараттың қолданылу аясын тек бұрынғы тәжірибеден туындайтын ақпаратпен шектеуге ешқандай негіз жоқ деп санайды. Бұдан әрі ЭЫДҰ түсіндірмесінде мынадай ережелер келтірілген:

11.1. Ноу-хауды беру туралы шартта тараптардың бірі екінші тарапқа өзінің арнайы білімдері мен тәжірибесін оның өз есебінен пайдалануы үшін беруге келіседі, бұл білімдер мен тәжірибе көпшілікке жария етілмеген күйінде қалады. Ақпаратты беруші тұлғаның алушы тұлғаға берілген деректерді қолдануға өзі қатысуы талап етілмейтіні және мұндай қолданудың нәтижелеріне кепілдік бермейтіні танылады.

11.2. Осылайша, шарттың бұл түрі тараптардың бірі өз кәсібіне тән әдеттегі біліктілігін пайдалана отырып, екінші тарап үшін өз күшімен жұмыстарды орындау міндеттемесін алатын қызмет көрсету шарттарынан ерекшеленеді. Мұндай шарттар бойынша жүзеге асырылатын төлемдер, әдетте, 7-баптың [немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына қатысты 14-баптың] қолданылу аясына жатады.

11.3. Осы екі төлем түрінің, яғни ноу-хауды жеткізгені үшін төлемдер мен қызмет көрсеткені үшін төлемдердің арасындағы айырмашылықты жүргізу қажеттілігі кейде практикалық сипаттағы қиындықтар туғызады. Мұндай айырмашылықты жүргізу үшін мынадай өлшемшарттар қолданылады:

— ноу-хауды жеткізуге арналған шарттар 11-тармақта сипатталған, бұрыннан бар ақпаратты қамтиды немесе осындай ақпаратты құрастырғаннан не әзірлегеннен кейін беруді көздейді және осы ақпараттың құпиялылығына қатысты арнайы ережелерді қамтиды.

— қызмет көрсету шарттары жағдайында жеткізуші өз тарапынан арнайы білімдерді, дағдылар мен тәжірибені пайдалануды талап етуі мүмкін қызметтерді орындауға міндеттенеді, бірақ мұндай арнайы білімдерді, дағдыларды немесе тәжірибені екінші тарапқа беруге міндеттенбейді.

— ноу-хауды жеткізуге қатысты жағдайлардың көпшілігінде мұндай шарт бойынша жеткізушіге, әдетте, қолда бар ақпаратты беруден немесе қолда бар материалдарды қайта жаңғыртудан басқа іс жүзінде ештеңе істеудің қажеті жоқ. Екінші жағынан, қызмет көрсету шарты көп жағдайда жеткізушіден өзінің шарттық міндеттемелерін орындау үшін едәуір жоғары шығындарды талап етеді. Мысалы, көрсетілетін қызметтердің сипатына қарай жеткізушіге зерттеулермен, әзірлемелермен, сынақтармен, сызбаларды дайындаумен және басқа да байланысты қызмет түрлерімен айналысатын қызметкерлердің жалақысына немесе осындай қызметтерді көрсететін қосалқы мердігерлерге төленетін сомаларға шығын жұмсауға тура келуі мүмкін.

11.4. Жоғарыда айтылғандарға сәйкес ноу-хауды жеткізгені үшін емес, керісінше қызмет көрсеткені үшін сыйақы ретінде қарастырылуға тиіс төлемдердің нақты мысалдарына мыналар жатады:

— сатудан кейінгі қызмет көрсеткені үшін сыйақы ретінде алынған төлемдер;

— сатушының сатып алушыға кепілдікке сәйкес көрсететін қызметтері үшін төлемдер;

— таза техникалық көмек көрсеткені үшін төлемдер;

— жалпыға қолжетімді ақпарат негізінде төлеуші үшін арнайы жасалған әлеуетті клиенттердің тізімі үшін төлемдер (алайда төлем алушы нақты бір өнімді немесе қызметті жеткізген жабық тұтынушылар тізімі үшін төленетін ақы ноу-хау үшін төлем болып табылады, өйткені төлем алушының осы клиенттермен жасаған операциялары оның коммерциялық тәжірибесін білдіреді);

— инженер, адвокат және бухгалтер берген сараптамалық қорытынды үшін төлемдер; және

— электрондық коммуникациялар мәселелері бойынша техникалық сарапшылардың электрондық түрде көрсететін консультациялары үшін немесе компьютерлік желілер арқылы ақауларды іздеуге арналған дерекқорға қол жеткізу үшін төлемдер, мысалы, пайдаланушыларға жиі қойылатын сұрақтарға жауап ретінде ашық ақпарат ұсынатын және жиі туындайтын жалпы мәселелерді түсіндіретін бағдарламалық қамтамасыз ету дерекқоры.

11.5. Компьютерлік бағдарламалау туралы ақпаратты жеткізушінің ұсынуы жөніндегі шарт жасасудың ерекше жағдайында, төлем, әдетте, ноу-хау болып есептелуі үшін, егер ол бағдарламаның негізінде жатқан идеялар мен қағидаттарды, мысалы, логиканы, алгоритмдерді және бағдарламалау тілдерін немесе әдістерін білдіретін ақпаратты алу мақсатында жүзеге асырылса және бұл ақпарат клиентке тиісті рұқсатсыз оны жария етпеу шартымен берілсе, сондай-ақ қолданыстағы коммерциялық құпияны қорғау нормаларына жататын болса ғана, осындай ақпаратты бергені үшін сыйақы ретінде қарастырылады.

    11.6 Іскерлік тәжірибеде ноу-хауды да, техникалық көмек көрсетуді де қамтитын шарттар кездеседі. Мұндай шарттың мысалы ретінде франшиза беретін компания франшизаны алатын компанияға өзінің білімі мен тәжірибесін беретін, сонымен қатар оған әртүрлі техникалық көмек көрсететін, ал кейбір жағдайларда бұл көмек қаржылық көмекпен және тауарлар жеткізумен толықтырылатын франчайзинг шартын келтіруге болады. Аралас шарттарға қатысты тиісті тәсіл, жалпы алғанда, шартта қамтылған ақпарат негізінде оны бөліктерге бөлу немесе шарт бойынша ұсынылатын барлық нәрсенің әртүрлі бөліктеріне сәйкес жалпы көзделген сыйақы сомасын негізделген пропорционалды түрде бөлу және осылайша бөлінген әрбір бөлікке тиісті салық режимін қолдану болып табылады. Алайда, егер шарт бойынша ұсынылатын нәрсенің бір бөлігі шарттың негізгі мақсатын едәуір дәрежеде құраса, ал онда көзделген басқа бөліктер тек қосалқы немесе негізінен елеусіз сипатта болса, онда сыйақының бүкіл сомасына негізгі бөлікке қолданылатын салық режимін қолдану мүмкін деп есептеледі.

12. Компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету үшін сыйақы ретінде алынатын төлемдерді роялти санатына жатқызуға бола ма деген мәселеге қатысты елеулі проблемалар туындайды. Бұл мәселе соңғы жылдары компьютерлік технологиялардың қарқынды дамуы мен осындай технологияларды мемлекеттік шекаралар арқылы беру көлемінің артуына байланысты ерекше маңызға ие. 1992 жылы Түсініктемеге осындай жіктеу жүзеге асырылуға тиіс қағидаттардың сипаттамасына қатысты өзгерістер енгізілді. 2000 жылы бағдарламалық қамтамасыз етуге қатысты мәмілелерде кәсіпкерлік пайда мен роялти арасындағы айырмашылықтарды анықтауға арналған талдау әдістерін нақтылау мақсатында 12–17-тармақтарға қосымша өзгерістер енгізілді. Көптеген жағдайларда қайта қаралған мұндай талдау басқа нәтижеге алып келмейді.

12.1 Бағдарламалық өнімді компьютердің өзінің операциялық процестеріне қажетті нұсқауларды (операциялық бағдарламалық өнім) немесе басқа міндеттерді орындауға арналған нұсқауларды (қолданбалы бағдарламалық өнім) қамтитын бағдарлама немесе бағдарламалар сериясы ретінде анықтауға болады. Ол әртүрлі құралдар арқылы, мысалы, жазбаша түрде, магниттік таспада немесе дискіде, лазерлік дискіде немесе CD-ROM дискісінде берілуі мүмкін. Ол кеңінен қолдануға арналған стандартталған немесе жекелеген пайдаланушылар үшін арнайы әзірленген болуы мүмкін. Ол аппараттық қамтамасыз ету құрамында немесе әртүрлі жабдықта пайдалануға мүмкіндік беретін нысанда дербес берілуі мүмкін.

12.2 Бағдарламалық қамтамасыз етуді беруге байланысты мәмілелер шеңберінде алынатын төлемдердің сипаты нақты шарт бойынша сатып алушының тиісті бағдарламаны пайдалануға және оны коммерциялық мақсатта қолдануға қатысты қандай құқықтарды алатынына байланысты болады. Компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз етуге құқықтар зияткерлік меншік нысандарының бірі болып табылады. ЭЫДҰ-ға мүше елдердегі тәжірибені талдау олардың біреуінен басқасының барлығы бағдарламалық өнімге құқықтарды тікелей түрде немесе авторлық құқық туралы заңнама арқылы жанама түрде қорғайтынын көрсетті. «Бағдарламалық қамтамасыз ету» термині әдетте зияткерлік меншік құқықтары (авторлық құқық) енгізілген бағдарламаны да, сондай-ақ авторлық құқықпен қорғалған бағдарламаның көшірмесі жазылған тасымалдағышты да сипаттау үшін қолданылғанымен, ЭЫДҰ-ға мүше елдердің көпшілігінің авторлық құқық туралы заңнамасы бағдарламадағы авторлық құқық пен авторлық құқықпен қорғалған бағдарламаның көшірмесін қамтитын бағдарламалық қамтамасыз етудің арасындағы айырмашылықты мойындайды. Бағдарламалық қамтамасыз етуге байланысты құқықтарды беру әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылады: құқықтарды толық иеліктен шығарудан бастап, өнімді оның арналған мақсатта пайдаланылуына қатысты шектеулер қойылған талаптармен сатуға дейін. Сыйақы да әртүрлі тәсілдермен төленуі мүмкін. Бұл факторлар тиісті түрде роялти ретінде қарастырылуға тиіс бағдарламалық өнім үшін төленетін төлемдер мен төлемдердің басқа түрлерін ажыратуды қиындатады. Мұндай ажыратудың күрделілігі компьютерлік бағдарламаларды оңай көшіру мүмкіндігімен, сондай-ақ бағдарламалық қамтамасыз етуді сатып алу көбінесе сатып алушының бағдарламалық өнімнің жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін оның көшірмесін жасауын қажет ететіндігімен одан әрі арта түседі.

13. Көптеген жағдайларда алушының құқықтары негізгі авторлық құқықтарға қатысты ішінара немесе толық құқықтарды қамтиды (төмендегі 13.1 және 15-тармақтарды қараңыз) немесе олар бағдарламаның көшірмесіне («бағдарлама көшірмесі») қатысты ішінара немесе толық құқықтарды білдіруі (немесе оларға тең болуы) мүмкін. Бұл ретте мұндай көшірменің материалдық тасымалдағышта жазылғаны немесе электрондық түрде жеткізілгені маңызды емес (төмендегі 14–14.2-тармақтарды қараңыз). Ерекше жағдайларда мәміле ноу-хауды немесе құпия формуланы беруді білдіруі мүмкін (14.3-тармақ).

13.1 Авторлық құқықтарды ішінара сатып алу үшін төленетін төлемдер (құқықтарды беруші тұлға авторлық құқықты толық иеліктен шығармайтын жағдайда) бағдарламалық өнімді пайдалану құқығын бергені үшін сыйақы төленген кезде роялти болып табылады, егер мұндай лицензиясыз осындай пайдалану авторлық құқықтың бұзылуын білдіретін болса. Мұндай тетіктердің мысалдарына авторлық құқықпен қорғалған бағдарламаны қамтитын, көпшілікке қолжетімді бағдарламалық қамтамасыз етуді қайта шығару және тарату лицензиялары немесе бағдарламаны өзгерту және оны көпшілікке қолжетімді ету лицензиялары жатады. Бұл жағдайларда төлемдер бағдарламалық өнімдегі авторлық құқықтарды пайдалану құқығына жатады (яғни авторлық құқық иесінің айрықша құзыретіне жатуы мүмкін құқықтарды пайдалануға). Егер бағдарламалық өнім үшін төлем тиісті түрде роялти ретінде қарастырылуға тиіс болса, авторлық құқыққа қатысты осы баптың ережелерін бағдарламалық өнім үшін төленетін роялтиге қолдану кезінде қиындықтар туындауы мүмкін екенін атап өткен жөн, өйткені 2-тармақтың талаптарына сәйкес бағдарламалық өнім әдебиет және өнер туындысы немесе ғылыми жұмыс санатына жатқызылуға тиіс. Бұл санаттардың ешқайсысы, шамасы, оған толық сәйкес келмейді. Көптеген елдердің авторлық құқықты қорғау туралы заңдары бұл мәселені бағдарламалық өнімді әдеби туынды немесе ғылыми жұмыс ретінде арнайы жіктеу арқылы шешеді. Басқа елдер үшін оны ғылыми жұмыс санатына жатқызу ең шынайы шешім болып табылады. Бағдарламалық өнімді осы санаттардың ешқайсысына жатқыза алмайтын елдердің екіжақты шарттарында 2-тармақтың авторлық құқықтың сипатына қатысты барлық сілтемелерді толығымен алып тастайтын немесе бағдарламалық өнімге нақты сілтеме жасайтын өзгертілген нұсқасын қабылдауға негіздері бар.

14. Мәмілелердің басқа түрлерінде авторлық құқыққа қатысты сатып алынатын құқықтар пайдаланушының бағдарламамен жұмыс істеуіне мүмкіндік беру үшін қажетті құқықтармен шектеледі, мысалы, сатып алушы бағдарлама көшірмесін жасауға шектеулі құқық алған кезде. Мұндай жағдай бағдарламалық өнімнің көшірмесін сатып алу жөніндегі мәмілелерде жиі кездеседі. Бұл жағдайларда берілетін құқықтар компьютерлік бағдарламалардың сипатына байланысты болады. Олар пайдаланушыға бағдарламаның көшірмесін жасауға, мысалы, пайдаланушының компьютерінің қатты дискісіне немесе мұрағаттық сақтау мақсатында көшіруге мүмкіндік береді. Осы тұрғыда бағдарламалық өнімдерге қатысты авторлық құқықпен қамтамасыз етілетін қорғау әртүрлі елдерде әртүрлі болуы мүмкін екенін атап өту маңызды. Кейбір елдерде лицензиясыз бағдарламаны компьютердің қатты дискісіне немесе жедел жадына көшіру авторлық құқықты бұзу болып табылады. Алайда көптеген елдердің авторлық құқықты қорғау туралы заңдары компьютерлік бағдарламаны қамтитын бағдарламалық өнімнің иесіне бұл құқықты автоматты түрде береді. Бұл құқық заңнамаға сәйкес немесе авторлық құқық иесімен жасалған лицензиялық шарт негізінде берілгеніне қарамастан, бағдарламаны компьютердің қатты дискісіне немесе жедел жадына көшіру не оның мұрағаттық көшірмесін жасау бағдарламаны пайдаланудың маңызды кезеңі болып табылады. Осылайша, егер көшіру жөніндегі мұндай әрекеттер пайдаланушының бағдарламаны нақты пайдалануына мүмкіндік беретін болса, салық салу мақсаттары үшін мәміленің сипатын талдау кезінде осы әрекеттерге қатысты құқықтарды ескермеу керек. 7-бапқа сәйкес мұндай мәмілелер шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдер кәсіпкерлік пайда ретінде қарастырылады.

14.1 Компьютерлік өнімді алушыға беру тәсілінің маңызы жоқ. Мысалы, алушы бағдарламаның көшірмесі жазылған компьютерлік дискіні сатып ала ма, әлде модемдік қосылым арқылы оның көшірмесін тікелей өзінің компьютерінің қатты дискісіне ала ма — бұл маңызды емес. Сондай-ақ сатып алушының бағдарламалық өнімді пайдалануына қатысты қандай да бір шектеулердің болуы да маңызды емес.

14.2 Компьютерлік бағдарламаларды көшірудің оңайлығы өнімді өткізудің осындай схемаларының пайда болуына алып келді, олардың шеңберінде сатып алушы бағдарламаның бірнеше көшірмесін тек өзінің кәсіпорны шегінде жұмыс істеу үшін жасау құқығын алады. Мұндай схемалар, әдетте, «объектілік лицензиялар», «кәсіпорын лицензиялары» немесе «желілік лицензиялар» деп аталады. Бұл схемалар бағдарламаның бірнеше көшірмесін жасауға мүмкіндік бергенімен, мұндай құқықтар, әдетте, бағдарламаның лицензиаттың компьютерлерінде немесе желісінде жұмыс істеуіне жағдай жасау үшін қажетті құқықтармен шектеледі, ал басқа мақсаттарда көшіруге мұндай лицензия бойынша жол берілмейді. Мұндай схемалар шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдер көп жағдайда 7-бапқа сәйкес кәсіпкерлік пайда ретінде қарастырылады.

14.3 Бағдарламалық өнімді беруге қатысты мәміленің тағы бір түрі — бағдарламалық қамтамасыз етуді өндіруші фирма немесе бағдарламашы бағдарламаның негізінде жатқан идеялар мен қағидаттар, мысалы, логика, алгоритмдер, бағдарламалау тілдері немесе әдістері туралы ақпарат беруге міндеттенетін анағұрлым ерекше жағдай. Мұндай жағдайларда төлемдер авторлық құқықпен жеке қорғалмайтын құпия формулаларды немесе өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпаратты пайдалану немесе пайдалану құқығы үшін өтемақы болып табылатын бөлігінде роялти ретінде сипатталуы мүмкін. Бұл түпкілікті пайдаланушының жұмыс істеуі үшін бағдарлама көшірмесін сатып алудың әдеттегі жағдайынан ерекшеленеді.

14.4 Бағдарламалық өнімге авторлық құқық иесі мен оны өткізу жөніндегі делдал арасындағы келісімдер мұндай делдалға бағдарламаны қайта шығару құқығынсыз бағдарламалық өнімнің көшірмелерін тарату құқығын жиі береді. Мұндай мәмілелерде авторлық құқықтар шеңберінде сатып алынатын құқықтар коммерциялық делдалдың бағдарламалық өнім көшірмелерін өткізу мақсаттары үшін қажетті құқықтармен шектеледі. Мұндай операциялар кезінде дистрибьюторлар бағдарламалық өнімнің көшірмелерін сатып алу үшін ғана төлейді, ал осы бағдарламалық өнімге қатысты авторлық құқықтар шеңберіндегі қандай да бір құқықтарды пайдаланғаны үшін төлемейді. Осылайша, дистрибьютор бағдарламалық өнімнің көшірмелерін сатып алу және тарату үшін (мұндай бағдарламалық өнімді қайта шығару құқығынсыз) төлемдер жүзеге асыратын мәмілелерде тарату жөніндегі осы әрекеттерге қатысты құқықтарды мәміленің салық салу мақсаттары үшін сипатын талдау кезінде ескермеу керек. Мұндай схемалар шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдер көп жағдайда 7-бапқа сәйкес кәсіпкерлік пайда ретінде қарастырылады. Бұл тәртіп өткізілетін өнім көшірмелері материалдық тасымалдағыштарда жеткізілетініне немесе электрондық түрде таратылатынына (дистрибьютордың бағдарламалық өнімді қайта шығару құқығы болмаған жағдайда), сондай-ақ мұндай бағдарламалық қамтамасыз етуді орнату мақсатында аздаған жеке баптауды қажет ететініне қарамастан қолданылады.

15. Егер сыйақы меншік құқығын толық беруге төленсе, мұндай төлем роялти болып табылмайды және бұл жағдайда осы баптың ережелері қолданылмайды. Құқықтарды иеліктен шығару жағдайында, соның ішінде мынадай жағдайларда қиындықтар туындауы мүмкін:

— белгілі бір мерзімге немесе шектеулі аумақта пайдаланудың айрықша құқығы;

— пайдалануға байланысты қосымша сыйақы;

— едәуір мөлшердегі біржолғы төлем нысанындағы сыйақы.

16. Әрбір жағдай нақты мән-жайларға байланысты болады, бірақ жалпы алғанда, егер мұндай төлем жеке және нақты мүлікті білдіретін құқықтарды берудің өтемақысы ретінде жүзеге асырылса (бұл аумақтық немесе мерзімдік шектеулері бар құқықтарға қатысты ықтималырақ), мұндай төлемдер 12-баптың мағынасындағы роялти емес, 7-баптың (немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабының) мағынасындағы кәсіпкерлік пайда немесе 13-баптың мағынасындағы капитал өсімінен түскен пайда ретінде қарастырылуы ықтимал. Бұл меншік құқықтарын иеліктен шығару кезінде сыйақы құқықтарды пайдаланғаны үшін төленуі мүмкін еместігінен туындайды. Мәміленің иеліктен шығару ретіндегі мәні сыйақы нысаны, сыйақыны бөліп төлеу немесе көптеген елдердің пікірінше, төлемдердің күтпеген мән-жайларға байланысты болуы арқылы өзгертілмейді.

17. Бағдарламалық қамтамасыз ету үшін төлемдер аралас шарттар бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай шарттардың мысалдарына кіріктірілген бағдарламалық қамтамасыз етуі бар компьютерлік жабдықты сату және бағдарламалық құралдарды пайдалану құқығын қызметтер көрсетумен ұштастыра отырып беру жатады. Жоғарыда 11-тармақта патенттер мен ноу-хауға қатысты роялтиге байланысты ұқсас проблемаларды шешу үшін баяндалған әдістер компьютерлік бағдарламалық өнімдерге де бірдей дәрежеде қолданылады. Қажет болған жағдайда шарт бойынша төленуге жататын сыйақының жиынтық сомасы шарттағы деректер негізінде немесе негізделген пропорционалды бөлу арқылы бөлініп, бөлінген әрбір бөлікке тиісті салық режимі қолданылуға тиіс.

17.1 Бағдарламалық қамтамасыз ету үшін төлемдерге қатысты жоғарыда баяндалған қағидаттар сурет, дыбыс немесе мәтін сияқты цифрлық өнімдердің басқа түрлеріне байланысты мәмілелерге де қолданылады. Электрондық сауданың дамуы мұндай мәмілелердің санын бірнеше есе арттырды. Осы мәмілелер шеңберінде туындайтын төлемдердің роялти болып табылатынын немесе табылмайтынын шешу кезінде шешілуге тиіс негізгі мәселе — іс жүзінде не үшін төлем жасалатынын анықтау.

17.2 Кейбір елдердің тиісті заңнамасына сәйкес тапсырыс берушіге цифрлық өнімдерді электрондық түрде жүктеп алуға мүмкіндік беретін мәмілелер тапсырыс берушінің авторлық құқықты пайдалануына алып келуі мүмкін, мысалы, өйткені шарт бойынша цифрлық контенттің бір немесе бірнеше көшірмесін жасау құқығы беріледі. Егер сыйақы мәні бойынша авторлық құқықтар шеңберіндегі құқықтарды пайдаланудан немесе пайдалану құқығынан өзге нәрсе үшін (мысалы, шарттық құқықтардың, деректердің немесе қызметтердің басқа түрлерін сатып алу үшін) төленсе және бұл ретте авторлық құқықты пайдалану клиенттің компьютерінде немесе желісінде не деректерді сақтау, жедел өңдеу немесе бейнені көрсетуге арналған өзге құрылғыда жүктеуді, сақтауды және пайдалануды қамтамасыз ету үшін қажетті құқықтармен шектелсе, авторлық құқықты мұндай пайдалану роялти анықтамасын қолдану мақсаттары үшін төлемдердің сипатын талдауға әсер етпеуге тиіс.

17.3 Бұл клиентке (ол кәсіпорын болуы да мүмкін) цифрлық өнімдерді (мысалы, бағдарламалық қамтамасыз етуді, суреттерді, дыбыстарды немесе мәтінді) өзінің қажеттіліктері немесе ойын-сауық мақсаттары үшін электрондық түрде жүктеп алуға мүмкіндік беретін операцияларға қатысты. Мұндай мәмілелер шеңберінде төлем, мәні бойынша, цифрлық сигнал түрінде берілетін деректерді сатып алу үшін жүзеге асырылады, демек, роялти болып табылмайды, бірақ мән-жайларға қарай 7-баптың немесе 13-баптың қолданылу аясына жатады. Егер цифрлық сигналды тапсырыс берушінің қатты дискісіне немесе өзге уақытша емес тасымалдағышқа көшіру актісі тиісті заңнама мен шарттық келісімдер шеңберінде тапсырыс берушінің авторлық құқықтарды пайдалануын қамтыса, мұндай көшіру цифрлық сигналды қабылдау мен сақтаудың құралы ғана болып табылады. Авторлық құқықты мұндай пайдалану жіктеу мақсаттары үшін маңызды емес, өйткені ол сыйақы мәні бойынша не үшін төленетінін (яғни цифрлық сигнал түрінде берілетін деректерді сатып алуды) білдірмейді, ал бұл роялтиді анықтау мақсаттары үшін шешуші фактор болып табылады. Сондай-ақ тиісті заңдар мен шарттық міндеттемелер шеңберінде көшірмені жасау клиентке қарағанда жеткізушінің авторлық құқықтарды пайдалануы ретінде қарастырылатын жағдайда мұндай операцияларды «роялти» ретінде жіктеуге негіздер болмайды.

17.4 Керісінше, төлем үшін негізгі өтемақы электрондық түрде жүктелетін цифрлық өнімге қатысты авторлық құқықты пайдалану құқығын беру болып табылатын мәмілелер роялтидің туындауына алып келеді. Бұл, мысалы, кітап баспасы өзі шығаратын кітаптың мұқабасының макетіне енгізу мақсатында электрондық түрде жүктеп алатын авторлық құқықпен қорғалған суретті қайта шығару құқығын сатып алу үшін төлем жасағысы келген жағдайда орын алады. Бұл мәміледе төлем үшін негізгі өтемақы цифрлық өнімді сатып алу ғана емес, цифрлық өнімге қатысты авторлық құқықты пайдалану құқықтарын, яғни суретті қайта шығару және тарату құқықтарын сатып алу болып табылады.

Комитеттің кейбір сарапшылары ЭЫДҰ Түсініктемесінің жоғарыда келтірілген 14, 14.1, 14.2, 14.4, 15, 16, 17.2 және 17.3-тармақтарында аталған төлемдер роялти ретінде қарастырылуы мүмкін деген пікірді ұстанады. Бұдан кейін ЭЫДҰ Түсініктемесінде мыналар келтіріледі:

18. Аралас шарттарға қатысты жоғарыда келтірілген ұсыныстар әртістердің белгілі бір өнер көрсетулеріне, атап айтқанда, дирижер басқаратын оркестр концертіне немесе музыканттың жеке концертіне де қолданылуы мүмкін. Музыкалық орындағаны үшін гонорар оған қоса оны радио арқылы тарату үшін төленетін ақы 17-баптың қолданылу аясына жататын сияқты. Егер бір шарт немесе жеке шарт бойынша музыкалық орындау жазылып алынса және орындаушы осы жазбаларды сатудан немесе көпшілік алдында қайта жаңғыртудан роялти төлеуді талап етсе, онда ол алған төлемнің роялтиге сәйкес келетін бөлігі 12-баптың қолданылу аясына жатады. Алайда егер дыбыс жазбасына авторлық құқық тиісті авторлық құқықты қорғау туралы заңға немесе шарт талаптарына сәйкес орындаушы өзінің қызметтерін (яғни жазба жасау кезіндегі музыкалық орындауын) көрсетуге шарт бойынша келісім берген тұлғаға тиесілі болса немесе қандай да бір үшінші тұлғаға тиесілі болса, онда мұндай шарт бойынша төлемдер 7-баптың [немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабының] (мысалы, егер мұндай орындау төлем көзінің мемлекетінің аумағынан тыс жерде өткізілсе) немесе 17-баптың қолданылу аясына жатады, ал осы баптың қолданылу аясына жатпайды, тіпті егер мұндай төлемдер дыбыс жазбаларын сатуға байланысты болса да.

19. Бұдан әрі пайдалы қазбалар кен орындарын, көздерін немесе басқа да табиғи ресурстарды игергені үшін алынатын өзгермелі немесе тұрақты төлем 6-баппен реттелетіні және осыған байланысты осы баптың қолданылу аясына жатпайтыны көрсетіледі.

13. ЭЫДҰ Кеңесі 1992 жылғы 23 шілдеде қабылдаған «Үлгілік конвенцияны қайта қарау» баяндамасына сәйкес ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 2-тармағына (Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабының 3-тармағына сәйкес келеді) өзгеріс енгізілді, ол «немесе өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдалану немесе пайдалану құқығы» деген сөздерді алып тастаудан тұрады. Алайда ЭЫДҰ-ға мүше бірқатар елдер бұл мәселе бойынша ерекше пікір білдірді.

13.1 12-баптың 3-тармағындағы «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдық» туралы ескерту жабдық иесі басқа тұлғаға бұл жабдықты дербес пайдалану мүмкіндігін берген кезде, ал өзі жабдық пайдаланылатын мемлекетте немесе пайдаланушының тұрғылықты жерінде 5-баптың тұрақты мекеме болуына қатысты талаптарына сәйкес келетін қандай да бір қатысуын құрмаған жағдайларға қатысты. Мұндай бизнес түріне қатысты жабдықты басқа тұлға пайдаланған кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында ол тұрақты мекемеге ұқсас маңызы бар объект ретінде қарастырылады.

13.2 Осы Үлгілік конвенцияда «жабдық» термині анықталмаған. Тиісінше, 3-баптың 2-тармағының ережелері қолданылады, бұл термин әртүрлі мемлекеттерде әртүрлі мағынаға ие болуы мүмкін дегенді білдіреді. Сонымен бірге жабдықтың қандай да бір міндетті орындау үшін пайдаланылуы оның міндетті белгісі болып табылады. Ол кәсіпорын пайдаланатын құрал болып табылады, яғни оны тек жеке мақсаттарда пайдаланбайды. Мәселен, турист жалға алған автомобиль «жабдық» болып саналмайды. Сондай-ақ жабдыққа зияткерлік меншік, 6-баптың қолданылу аясына жататын жылжымайтын мүлік немесе 8-баптың қолданылу аясына жататын мүлік кірмейді. Өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдық жабдықтың айқын бір түрі болып табылады және тұтынушылық мақсатта пайдаланылмайтын жағдайда кемелерді, ұшақтарды, автомобильдерді және басқа да көлік құралдарын, крандарды, контейнерлерді, спутниктерді, құбырларды және кабельдерді және т.б. (бұл тізбе толық болып табылмайды) қамтуы мүмкін.

13.3 Жабдықты пайдаланғаны үшін төленетін және 12-баптың қолданылу аясына жататын роялти мен жабдықты сатқаны үшін төленетін, жағдайға қарай 7, 11, 13, 14 немесе 21-баптарға ішінара немесе толық жатқызылатын төлемдердің арасында нақты айырмашылық жүргізу қажет. Кейбір шарттар жалдау және сату элементтерін біріктіреді, сондықтан кейде олардың сипаты мен экономикалық мәнін анықтау қиынға соғады. Кредитке сатып алу-сату шарттары, жалдау және қаржылық лизингтің басқа да нысандары жағдайында сату элементі басым мәнге ие екені айқын болып көрінеді, өйткені тараптар бастапқы кезден бастап тиісті мүлікке меншік құқығының бір тараптан екінші тарапқа ауысатыны туралы келіскен, алайда мұны соңғы жарнаның төленуіне тәуелді еткен. Демек, сатып алушы/жалға алушы төлейтін төлемдер, жалпы алғанда, роялти болып табылмайды. Дегенмен операциялық лизинг жағдайында шарт талаптарына сәйкес жалға алушының шарт қолданылатын мерзім ішінде тиісті жабдықты меншікке сатып алу құқығы болғанына қарамастан, шарттың жалғыз немесе кем дегенде негізгі мақсаты, әдетте, жалға беру болып табылады. Сондықтан 12-бап стандартты жағдайда жалға алушы төлейтін жалдау ақысына, оның ішінде жалға алушы сатып алу құқығын іске асырған күнге дейін төленетін барлық жалдау төлемдеріне қолданылады. Қаржылық лизингті операциялық лизингтен ажырататын белгілерге, мысалы, мыналар жатуы мүмкін:

— жалдау шарты ұзақ мерзімді болып табылады және оны бұзу мүмкін емес;

— жалдау мерзімі жабдықтың пайдалану мерзімінің басым бөлігін (немесе бүкіл мерзімін) қамтуы ықтимал;

— жабдықты пайдалануы мүмкін басқа тұлға жоқ немесе жабдықты басқа жалға алушыға жалға беру мүмкін емес;

— жабдықты жалға алушы меншік иесі ретінде әрекет етеді;

— жалға алушы жабдықтың қалдық құнына қатысты оң және/немесе теріс тәуекелді немесе пайда алу мүмкіндігін өзіне қабылдайды;

— жабдықты пайдаланғаны үшін жалдау төлемдері жоғары, әсіресе бастапқы кезеңде, сондықтан олар бастапқыда оны сатып алуға қажетті соманың едәуір бөлігін құрайды;

— жалдау төлемдері жалдаудың ағымдағы қолайлы құнынан едәуір асып түседі және осылайша мүлікті пайдаланғаны үшін төленетін ақыдан артық нәрсенің орнын толтырады; және

— жалдау төлемдерінің белгілі бір бөлігі арнайы түрде пайыздар ретінде айқындалған немесе басқа жолмен пайыздардың баламасы ретінде оңай танылады.

13.4 Спутниктік байланыс компаниялары мен олардың клиенттеріне қатысты клиенттің спутниктік байланыс операторына төлейтін төлемін роялти ретінде саралау көбінесе нақты шарттық келісімдерге байланысты болады. Егер спутниктік жүйенің иесі оны басқа тұлғаға жалға берсе, ал бұл тұлға оны пайдаланса, онда жалдау ақысы өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдаланғаны үшін төленетін роялти болып табылады. Бұл ретте көпшілік жағдайда клиент спутниктік жабдыққа меншік құқығын немесе оны бақылау құқығын иеленбейді, бірақ оның өткізу қабілетінің бір бөлігін немесе барлығын пайдаланады. Спутникті пайдалануды жалға беруші бұрынғысынша жүзеге асырады. Мұндай жағдайларда Топ мүшелерінің пікірінше, жүзеге асырылған төлемдер беру қызметтерін көрсету түріне жатады, оларға 7-бап немесе 12А-бап қолданылады. Топтың қалған мүшелері өткізу қабілетін пайдаланғаны үшін төленетін төлем (немесе құбырлар мен кабельдер жағдайында тасымалдау немесе беру қабілеті үшін төлем) өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты жалға бергені үшін төленетін төлем ретінде қарастырылуы мүмкін деп есептейді.

14. Бұл мәселелерді бұрынғы Сарапшылар тобы қарастырған кезде, ол роялтиді Конвенцияның басқа баптарымен тиісті түрде реттелетін табыс түрлерінен ажырату проблемаларын шешті. Дамыған елдердің бірінің Топ мүшесі проблема «роялти» анықтамасының қатаң мағынадағы роялти болып табылатын ақшалай түсімдер мен зияткерлік еңбек пен техникалық қызметтер үшін, мысалы, кез келген зерттеулер (инженерлік, геологиялық іздестіру және т.б.) үшін алынатын төлемдердің арасындағы нақты айырмашылықты белгілемеуінде екенін мәлімдеді. Топтың бұл мүшесі сондай-ақ капиталдан алынатын табысқа ұқсас роялти мен қызметтерге ақы төлеуді ажырату проблемасын атап өтті. «Өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» ұғымының кең анықтамасы болған жағдайда кейбір елдер зияткерлік еңбек пен техникалық қызметтерді «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат беру» ретінде, ал олар үшін төленетін ақыны роялти ретінде қарастыруға ұмтылады.

15. Осындай қиындықтарды болдырмау үшін Топтың бұл мүшесі роялти анықтамасын шектеп, одан «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» үшін алынатын төлемдерді алып тастауды ұсынды. Ол сондай-ақ қосымша ретінде осындай төлемдер 7-баптың ережелері қолданылатын кәсіпкерлік пайда ретінде қарастырылуға тиіс екенін және геологиялық барлау сияқты ғылыми немесе техникалық сипаттағы зерттеулер немесе іздестіру жұмыстары үшін, сондай-ақ консультациялық немесе бақылау қызметтері үшін алынатын төлемдер де 7-баптың қолданылу аясына жататын кәсіпкерлік пайда ретінде қарастырылуға тиіс екенін нақтылайтын хаттама жасауды ұсынды. Осы ережелерді қолдану нәтижесінде, егер кәсіпорынның осы елде тұрақты мекемесі болмаса, төлем көзінің мемлекеті мұндай төлемдерге салық сала алмайды, бұл ретте салықтар осындай тұрақты мекемеге жатқызылатын төлемдер құрамындағы таза табыстан ғана алынуға тиіс.

16. Дамушы елдерден шыққан Топтың кейбір мүшелері «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» деген сөздерді нақты мүліктік құндылығы бар, белгілі бір салада жинақталған тәжірибені пайдалануға немесе қолдануға мүмкіндік беретін нұсқаулықтар, ұсынымдар, оқыту немесе формулалар, жоспарлар не модельдер түрінде берілетін өнеркәсіптік, коммерциялық немесе басқарушылық технологияларға қатысты арнайы білім ретінде түсіндірді. Олар сондай-ақ екіжақты келіссөздер барысында «роялти» терминінің анықтамасы осындай құқықты немесе мүлікті иеліктен шығарудан алынатын, осындай құқықтың немесе мүліктің өнімділігіне, пайдаланылуына немесе оған билік етуге байланысты кірісті қосу арқылы кеңейтілуі мүмкін екенін көрсетті. Бұрынғы Сарапшылар тобы әдеби туындыларға авторлық құқықты түсіндіру халықаралық жаңалықтарға қатысты авторлық құқықтарды да қамтуы мүмкін екенімен келісті.

Пункт 4

17. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 3-тармағы өзгерістермен қайталанады. Онда 1-тармақ төлем көзінің елінде тұрақты мекемесі⁽³⁸⁾ бар тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын роялтиге қолданылмайтыны, егер роялти туындайтын құқық немесе мүлік осындай тұрақты мекемемен нақты байланысты болса⁽³⁹⁾, көзделген. Бұрынғы Сарапшылар тобы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 3-тармағын өзгерту және шектеулі «тартылу күші» қағидатын енгізу туралы шешім қабылдады. ЭЫДҰ Конвенциясының 3-бабының 1-тармағында көзделген роялтиден басқа, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-тармағы 7-баптың 1-тармағының «с» тармақшасында көрсетілген қызметке байланысты алынатын роялтиді де 1-тармақтың қолданылуынан алып тастайды (төлем көзінің еліндегі тұрақты мекеменің қызметімен бірдей немесе ұқсас сипаттағы кәсіпкерлік қызмет), тіпті мұндай қызмет тұрақты мекеме немесе тұрақты база арқылы жүзеге асырылмаса да. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына осы тармақта енгізілген түзету 1-тармаққа ғана емес, 2-тармаққа да сілтеме жасаудан тұрады.

 38 Немесе тұрақты базаны; Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабын қараңыз.

39 Жоғарыдағы сілтемені қараңыз.

5-тармақ

18. Роялтиді роялти төлеуші резиденті болып табылатын елдегі көздерден алынған табыс ретінде қарастыратын осы тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізілген және ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабында жоқ.

19. Пайыздарға қатысты мәселе сияқты, Топтың бірқатар мүшелері кейбір елдер роялти көзін роялтидің пайда болуына негіз болатын мүлік немесе құқық (патент және т.б.) пайдаланылатын мемлекет ретінде айқындайтын норманы алмастыруды қалауы мүмкін екенін болжады. Егер тараптар арасындағы екіжақты келіссөздер барысында қажетті нормаға қатысты келіспеушіліктер туындаса, ықтимал шешім ретінде төлеушінің тұрақты орналасқан жерін жалпы алғанда роялти көзі деп танитын норманы қолдануға болады; алайда роялти төленетін құқық немесе мүлік пайдалану қағидасы қолданылатын мемлекетте пайдаланылған жағдайда, роялти сол мемлекетте пайда болды деп есептеледі.

6-тармақ

20. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 4-тармағы қайталанады. Аталған тармаққа берілген түсіндірмеде мыналар атап өтіледі:

22. Осы тармақтың мақсаты төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасындағы немесе олардың екеуі мен қандай да бір басқа тұлға арасындағы ерекше қатынастар негізінде төленген роялти сомасы төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі «тәуелсіз тараптар арасында қалыптасатын жағдайларда» келіскен сомадан асып кеткен жағдайларда роялтиді салық салу жөніндегі ережелердің қолданылуын шектеу болып табылады. Бұл тармақ мұндай жағдайда осы баптың ережелері тек жоғарыда аталған соңғы сомаға ғана қолданылатынын, ал роялтидің көрсетілген асып кетуді құрайтын бөлігі Конвенцияның басқа ережелерін ескере отырып, екі Уағдаласушы мемлекеттің де заңнамасына сәйкес салық салынуға жататынын көздейді. Осы тармақ роялти сомасын түзетуге ғана мүмкіндік береді, бірақ роялтидің жіктелуін, мысалы, оларды жарғылық капиталға салынған салым ретінде қарастыру үшін өзгертуге жол бермейді. 12-баптың 4-тармағына сәйкес мұндай түзетуді жүзеге асыру үшін, кем дегенде, «олар төленген пайдалану, құқық немесе ақпаратты ескере отырып» деген шектеуші сөз тіркесін алып тастау қажет. Егер ниеттің анықтығын арттыру қажет деп есептелсе, «асып түседі» деген сөзден кейін «кез келген себеп бойынша» деген сияқты сөз тіркесін қосуға болады.

23. Мәтіннен осы ережені қолдану үшін артық деп есептелетін төлемнің себебі төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасындағы немесе олардың екеуі мен қандай да бір басқа тұлға арасындағы ерекше қатынастар болуы қажет екені көрінеді. Мысал ретінде роялти төлеушіні тікелей немесе жанама бақылайтын не оны тікелей немесе жанама бақылайтын немесе онымен ортақ мүдделері бар топқа бағынатын жеке немесе заңды тұлғаға роялти төленетін жағдайларды келтіруге болады. Бұдан бөлек, бұл мысалдар 9-бапта көзделген жағдайларға ұқсас.

24. Екінші жағынан, ерекше қатынастар ұғымы туыстық және некелік қатынастарды, сондай-ақ жалпы алғанда роялти төлеуге әкеп соғатын құқықтық қатынастардан ерекшеленетін кез келген ортақ мүдделерді де қамтиды.

25. Роялтидің артық бөлігіне қолданылатын салық режиміне қатысты, тиісті мемлекеттердің салық заңнамасының ережелері мен Конвенцияның ережелерін қолдану мақсатында оның қандай табыс санатына жататынын анықтау үшін әрбір нақты жағдайдың мән-жайларына сәйкес осындай асып кетудің сипатын дәл айқындау қажет. Егер екі Уағдаласушы мемлекетке Конвенцияның басқа ережелерінің қайсысы тиісті жағдайларда роялтидің артық бөлігіне қолданылатынын анықтау қиын болса, бұл қиындықтарды болдырмау үшін 4-тармақтың соңғы сөйлеміне оның жалпы мағынасын өзгертпейтін қосымша нақтылаулар енгізуге ешқандай кедергі жоқ.

26. Егер олардың тиісті заңдарының қағидаттары мен нормалары екі Уағдаласушы мемлекетті артық соманы салық салу мақсатында Конвенцияның әртүрлі баптарын қолдануға міндеттесе, бұл мәселені шешу үшін олар Конвенцияда көзделген өзара келісу рәсіміне жүгінуі керек.

21. Бұл мәселе бұрынғы Сарапшылар тобының қарауына ұсынылған кезде, Топтың кейбір мүшелері роялти алынатын материалдық емес активтерге қатысты пайдалану, құқықтар немесе ақпарат туралы шарттарды жасасу немесе беру арқылы, соның ішінде, 12-баптың ережелерінде көзделген артықшылықтарды пайдалануға бағытталған тұлғалар арасындағы жасанды тәсілдердің бар екенін атап өтті. Мұндай тәжірибеге қарсы тұру мақсатында «нысаннан мазмұнның басымдығы» қағидаты, «құқықтарды теріс пайдалану» қағидаты немесе басқа да осыған ұқсас қағидаттар қолданылуы мүмкін болғанымен, осы мәселені нақты шешуді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты салық келісіміне мынадай сипаттағы ережені енгізе алады:

Осы баптың ережелері роялти төленетін құқықтарды жасауға немесе беруге байланысты кез келген тұлғаның негізгі мақсаттарының немесе негізгі мақсаттарының бірінің осындай жасау немесе беру арқылы осы баптың артықшылықтарын пайдалану болуы жағдайында қолданылмайды.

12А-бап

ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТЕР ҮШІН СЫЙАҚЫ

A. Жалпы ережелер

1. 2017 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 12А-бап қосылды. Ол Уағдаласушы мемлекетке басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін белгілі бір техникалық қызметтер үшін төлемақыға Уағдаласушы мемлекеттер келісетін мөлшерлеме бойынша жалпы сомадан салық салуға мүмкіндік береді. Осы бапқа сәйкес, техникалық қызметтер үшін төлемақы осы мемлекеттің резиденті немесе осы мемлекетте тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар резидент емес тұлға тарапынан төленген және төлемақы тұрақты мекемеге немесе тұрақты базаға жатқызылған жағдайда, Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салуға құқылы; бұл ретте техникалық қызметтердің міндетті түрде осы мемлекетте көрсетілуі талап етілмейді. Техникалық қызметтер үшін сыйақы басқарушылық, техникалық немесе консультациялық сипаттағы қызметтер үшін төленетін сыйақы ретінде айқындалады.

2. 12А-бап қосылғанға дейін бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны алған қызметтерден түскен пайда, кәсіпорын басқа мемлекетте (табыс көзі мемлекетінде) тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырған немесе табыс көзі мемлекетінде тұрақты база арқылы кәсіби не тәуелсіз жеке қызметтер көрсеткен жағдайларды қоспағанда, тек осы кәсіпорын резиденті болып табылатын мемлекетте ғана салық салуға жататын. Қазіргі экономикадағы, атап айтқанда, трансшекаралық қызметтерге қатысты жылдам өзгерістерге байланысты бір мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорынның басқа мемлекеттің экономикасына сол мемлекетте тұрақты қызмет орны немесе қандай да бір елеулі физикалық қатысуы болмаса да, жанама түрде қатысу мүмкіндігі пайда болды. Атап айтқанда, байланыс құралдары мен ақпараттық технологиялардың дамуына байланысты бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттегі сатып алушыларға елеулі қызметтер көрсете алады және, тиісінше, сол мемлекетте кәсіпорынның тұрақты қызмет орны болмай-ақ және онда қандай да бір елеулі уақыт кезеңі ішінде болмай-ақ, елеулі экономикалық қатысуын қамтамасыз ете алады. ЭЫДҰ-ның салық базасын төмендету және пайданы басқаға аудару тәжірибесіне қарсы күрес жөніндегі жобасы (бұдан әрі — BEPS), 1-іс-қимыл: «Цифрлық экономиканың салық салу мәселелеріне қарсы іс-қимыл» атты қорытынды есебі (2015 жыл) цифрлық экономика нәтижесінде қолжетімді болған бизнестің жаңа цифрлық модельдерімен жұмыс істеу кезінде салық саясатын әзірлеушілер мен салық әкімшіліктерінің қызметкерлері кездесетін қиындықтарды көрсетеді. Есепте цифрлық операцияларға (оның ішінде трансшекаралық цифрлық қызметтерге) ұстап қалынатын салық енгізу ұсынылмайды, сондай-ақ елеулі экономикалық қатысу сынағы түріндегі салық салудың жаңа жүйесін енгізу де ұсынылмайды. Алайда елдердің мұндай ережелерді BEPS-ке қарсы басқа да қосымша қорғау шараларымен қатар өздерінің салық келісімдеріне енгізе алатыны мойындалды.

3. 12А-бап енгізілгенге дейін мемлекеттер техникалық қызметтер шетелде көрсетілген жағдайларда қолданылатын неғұрлым қатаң ережелерге тап болды. Жалпы алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабы, сондай-ақ 5 және 14-баптарында көзделген ережелер, әсіресе табыс көзі мемлекетінде тұрақты база немесе тұрақты мекеме болмаған жағдайда, мұндай қызметтерден түсетін табысқа салық салудың шектеулі мүмкіндіктерін береді. Осы түсіндірмелерде атап өтілгендей, елдер бұл ережелерді әртүрлі түсіндіреді, бұл олардың барлық тараптар үшін қолданылуын қиындатуы мүмкін.

4. Бұдан басқа, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабына сәйкес, бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне техникалық қызметтер үшін төлейтін төлем, әдетте, төлеуші орналасқан мемлекетте роялти ретінде салық салуға жатпайды. Алайда кейбір елдер төменде келтірілген 5-тармақта атап өтілгендей, «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» деген сөз тіркесі белгілі бір техникалық қызметтерді қамтиды деген пікірді ұстанады. 12-бап роялти пайда болатын Уағдаласушы мемлекетке роялти төлемдерінің жалпы сомасына Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы келіссөздерде белгіленетін мөлшерлеме бойынша салық салуға рұқсат береді. 12-баптың 3-тармағында роялти кез келген авторлық құқықты, патентті, тауар белгісін, өнеркәсіптік үлгіні, жоспарды, құпия формуланы немесе процесті, кез келген өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми жабдықты пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін, не өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат үшін төленетін ақы ретінде айқындалған. Басқаша айтқанда, роялти — зияткерлік меншік объектілерін, жабдықты немесе ғылыми технологияларды (өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибе туралы ақпаратты) пайдаланғаны немесе пайдалану құқығы үшін төленетін ақы. Осылайша, роялти мүлікті немесе инновациялық технологияларды пайдалану құқығын беруді білдіреді. Керісінше, кәсіпорын клиентке қызмет көрсеткен кезде, әдетте, өз мүлкін, технологияларын немесе тәжірибесін тапсырыс берушіге бермейді; оның орнына кәсіпорын тапсырыс беруші үшін белгілі бір жұмысты орындайды. «Аралас шарт» деп аталатын шарт шеңберінде кәсіпорын тапсырыс берушіге қызметтерді де, мүлікті немесе технологияларды пайдалану құқығын да ұсына алады. Мұндай жағдайларда 12-бапқа берілген түсіндірменің 12-тармағына сәйкес (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабына берілген түсіндірменің 11.6-тармағы келтірілген) шарт бойынша төлемдер қызметтер үшін төлемдер және роялти ретінде жеке құрамдас бөліктерге бөлінуі тиіс, егер элементтердің бірі тек қосалқы және елеусіз сипатта болмаса. 12А-бапқа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлемақыға белгіленетін салық мөлшерлемесінің 12-бапқа сәйкес роялти үшін белгіленетін мөлшерлемемен бірдей болуы аралас шарттарға қатысты қиындықтарды азайтуға көмектесуі мүмкін, әкімшілік ресурстары шектеулі дамушы елдер үшін пайдалы болуы мүмкін, сондай-ақ осы бапты іске асыру кезінде туындауы ықтимал қайшылықтарды азайтуы мүмкін.

5. Сонымен қатар, елдер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабының 3-тармағындағы «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» деген сөз тіркесінің мағынасын әртүрлі түсіндіреді (осындай тұжырым ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабының 2-тармағында да бар). Кейбір мемлекеттерде зияткерлік және техникалық еңбек көрсету жөніндегі қызметтер осы сөз тіркесімен қамтылады, сондықтан мұндай қызметтер үшін төлемдер, әдетте, 12-бапқа сәйкес салық салынады деген ұстаным бар. (12-бапқа берілген түсіндірменің 14 және 16-тармақтарын қараңыз).

6. 2017 жылға дейін қолданыста болған Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының ережелеріне сәйкес техникалық және басқа да осыған ұқсас қызметтер үшін төлемақыны қарастыруға қатысты бірізді тәсілдің болмауы салық төлеушілер үшін де, салық органдары үшін де жағымсыз жағдай болды. Бұл сондай-ақ салық төлеушілер мен әкімшілік органдар үшін күрделі даулардың туындауына, шектеулі ресурстардың жұмсалуына, сондай-ақ жойылмайтын қосарланған салық салуға немесе салық салынбауына әкелуі мүмкін еді.

7. Техникалық қызметтер үшін төлемақы сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының ережелері мұндай төлемақыға салық салуға мүмкіндік бермейтін елдердің салық базасының азаюына әкелуі мүмкін. Техникалық қызметтер үшін сыйақы, әдетте, төлеуші елдің резиденті немесе осы елде тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар резидент емес тұлға болған жағдайда, елдің салық базасын есептеу кезінде шегеріледі. Техникалық қызметтер үшін төлемақының шегерілуі нәтижесінде мемлекеттің салық базасының қысқаруы немесе азаюы, әдетте, қарсылық туғызбайды. Егер төлеуші кәсіпорын болса, төлемдер төлеушінің табыс алу мақсатында жұмсаған заңды шығыстарын білдіреді және шегерілуі тиіс (әрине, төлем сомасы орынды болған жағдайда). Егер ел резидент емес қызмет көрсетушіге техникалық қызметтер үшін алынған төлемақыдан салық салу құқығына ие болса, онда шегерілетін төлемдер есебінен елдің салық базасының қысқаруы осы елдің аталған төлемақыға салатын салығымен өтеледі.

8. Егер техникалық қызметтерді бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттегі еншілес кәсіпорынға көрсетсе, төлемдердің қызметтердің нарықтық бағасынан жоғары немесе төмен болуы ықтимал. Көпұлтты топтың ішінде техникалық қызметтер үшін сыйақы кейде топтың бір елде резидент болып табылатын және қызметін жүзеге асыратын табысты компаниясынан пайданы салық деңгейі төмен елдің резиденті болып табылатын топтың басқа компаниясына аудару үшін пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, B компаниясы (салық деңгейі төмен B елінің резиденті болып табылатын кәсіпорын) A компаниясына (салық деңгейі жоғары A елінің резиденті болып табылатын еншілес кәсіпорынға) басқарушылық, техникалық немесе консультациялық қызметтер көрсетеді деп болжайық. Егер A және B елдері арасындағы салық келісімінде БҰҰ Үлгілік конвенциясының ережелеріне ұқсас ережелер бар деп есептесек, B компаниясы A елінде тұрақты қызмет орнын құрмай және кез келген 12 айлық кезең ішінде A елінде 183 күннен артық қызмет көрсетпей, A елінде тұрақты мекеменің болуын болдырмай алады. Осылайша, 12А-бап қабылданғанға дейін, B компаниясы A компаниясына көрсеткен қызметтерінен түскен табысына A елінің ішкі салық заңнамасына сәйкес салық салынған күннің өзінде, A және B елдері арасындағы салық келісімінің нәтижесінде бұл табысқа A елінде салық салынбайтын еді. Егер қандай да бір себептермен B компаниясына B елінде осы табысқа салық салынбаса немесе оған төмен мөлшерде салық салынса, көпұлтты кәсіпорын іс жүзінде салық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары елден (A елі) салық деңгейі салыстырмалы түрде төмен елге (B елі) пайданы аударған болар еді.

9. Бұдан басқа, A компаниясының B компаниясына қызметтер үшін төлеген ақысы, әдетте, A компаниясы A елінде салық салынатын табысты есептеу кезінде шегеріледі. Бұл шегерім A елінің салық базасын азайтады және 12А-бап қабылданғанға дейін, жоғарыда 8-тармақта көрсетілгендей, A елі шегерімнің салдарын өтеу үшін A компаниясының B компаниясына төлеген төлемдеріне салық сала алмайтын еді. Алайда 12А-бапқа сәйкес, егер техникалық қызметтер үшін төлемақы A елінің резиденті немесе A елінде тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар резидент емес тұлға тарапынан төленсе, A елі осы төлемақыға салық салу құқығына ие болар еді.

10. Жоғарыда келтірілген мысалда көрсетілген салық базасының азаюы және пайданың басқаға аударылуы дамыған елдерді де, дамушы елдерді де қатты алаңдатады. Алайда бұл мәселе дамушы елдер үшін ерекше маңызды, өйткені олар техникалық қызметтерді импорттаушылар болып шамадан тыс дәрежеде табылады және көбінесе ішкі заңнамасы мен салық келісімдеріндегі салық төлеуден жалтаруға қарсы қағидалар арқылы салық базасының осындай азаюын және пайданың басқаға аударылуын бақылау немесе шектеу үшін жеткілікті әкімшілік әлеуетке ие емес.

11. 12А-бап қосылғанға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының ережелеріне сәйкес мемлекеттердің резидент емес қызмет көрсетушілер ұсынатын техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық сала алмауы белгілі бір жағдайларда резидент емес қызмет көрсетушілерге отандық қызмет көрсетушілермен салыстырғанда салықтық артықшылықтар беруі мүмкін еді. Отандық қызмет көрсетушілер ұсынатын техникалық қызметтер үшін сыйақы кәсіпкерлік пайдаға қолданылатын әдеттегі мөлшерлеме бойынша ішкі салыққа жатады. Керісінше, жоғарыда айтылғандай, резидент емес қызмет көрсетушілердің осы елде тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болмаса, оларға ешқандай ішкі салық салынбайтын еді және олар өздерінің резиденттік елінде алынған сыйақыға төмен мөлшерде ғана салық төлеуі немесе мүлдем салық төлемеуі мүмкін еді.

12. Осы мән-жайларды ескере отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының Сарапшылар комитеті техникалық қызметтер үшін төлемақыны Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына сәйкес қызметтер көрсетуден алынатын табысқа салық салу жөніндегі кең ауқымды жобасы шеңберінде қарастырылуға тиіс басым мәселе ретінде айқындады. Салық салу құқықтарын қызметтерге қатысты кеңейтуді қолдайтын және оған қарсы барлық дәлелдерді тиісті түрде ескере отырып, жан-жақты зерттеу мен талқылаудан кейін Комитет техникалық қызметтер үшін сыйақы төленетін мемлекеттердің салық салу құқықтарын кеңейтетін жаңа бапты Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына енгізу туралы шешім қабылдады.

13. Комитет мүшелерінің көпшілігі қызметтерді басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті алатын жағдайда, қызметтер бірінші мемлекетте көрсетілген болса, сол мемлекет қызметтерден түскен табысқа салық салуға құқылы болуы тиіс деген ұстанымды қабылдамады. Атап айтқанда, көпшілік техникалық қызметтер үшін ақы төлейтін тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде резидент болуы және осы төлемдердің сол мемлекеттің салық базасынан шегерілуі осы төлемдерге салық салуды негіздеу үшін аталған мемлекетпен жеткілікті байланысты қамтамасыз етпейді деген дәлелді қабылдамады. Комитет мүшелерінің пікірінше, салық базасының азаюы 15-бапқа сәйкес еңбек қызметінен алынатын табысқа және 16-бапқа сәйкес директорларға төленетін сыйақы мен жоғары лауазымды басшыларға төленетін төлемдерге салық салу үшін жеткілікті негіз болып табылады. 15-бапқа сәйкес еңбек қызметінен алынатын табысқа салық салу елде жүзеге асырылатын еңбек қызметімен шектелгенімен, 16-бап Уағдаласушы мемлекетке басқа Уағдаласушы мемлекетте тұратын жеке тұлғаға бірінші мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның директоры ретінде алатын төлемдеріне немесе жоғары лауазымды тұлғасы ретінде алатын төлемдеріне, көрсетілген қызметтер бірінші мемлекетте немесе одан тыс жерде көрсетілгеніне қарамастан, салық салуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, 7 және 14-баптарға сәйкес, мемлекет осы мемлекеттен тыс жерде алынған табысқа, егер ол осы мемлекеттегі тұрақты мекемеге немесе тұрақты базаға жатқызылса, салық салуға құқылы.

14. 12А-бап кейбір резидент емес қызмет көрсетушілерге Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне көрсетілетін техникалық қызметтердің құнына жалпы сомадан алынатын салық салуға әкеп соғуы мүмкін. Елдер бұл мүмкіндікті 11 және 12-баптарға сәйкес пайыздар мен роялтиге осындай салық салу мүмкіндігін ескеруі тиіс болғанындай ескеруі керек. Техникалық қызметтер үшін төлемақыға жалпы сомадан салық салу мүмкіндігі осыған байланысты көптеген басқа факторлармен қатар ескерілуге тиіс фактор болып табылады. Бұл сондай-ақ 12А-баптың 2-тармағына сәйкес Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемақыдан алатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесін белгілеу кезінде ескерілуі тиіс фактор болып табылады.

15. 12А-бапқа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлемақыға жалпы сомадан салық салу шамадан тыс немесе қосарланған салық салуға әкелуі мүмкін. Бұл ретте техникалық қызметтер үшін сыйақының шамадан тыс немесе қосарланған салық салу объектісіне айналу ықтималдығы 23-бапқа (Қосарланған салық салуды жою әдістері) сәйкес азаяды немесе жойылады. Бұдан басқа, шамадан тыс немесе қосарланған салық салу ықтималдығы 12А-баптың 2-тармағына сәйкес Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемақыдан алатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесін белгілеу кезінде ескерілуі мүмкін және келісілген мөлшерлемеге байланысты шамадан тыс салық салу тәуекелі толығымен жойылуы мүмкін.

16. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 12А-бап енгізілгеніне қарамастан, Комитет мүшелерінің едәуір азшылық бөлігі осы баптың жоғарыда келтірілген саяси негіздемелерімен келіспеді. Комитеттің бұл мүшелері, негізінен, жоғарыдағы 2-тармақта келтірілген қазіргі экономикадағы, әсіресе трансшекаралық қызметтерге қатысты жылдам өзгерістер резидент емес қызмет көрсетушілерге физикалық қатысуынсыз-ақ басқа мемлекеттің экономикасына елеулі дәрежеде қатысуға мүмкіндік береді деген негіздемемен келіспеді. Аталған Комитет мүшелері техникалық қызметтер үшін ақы төленген жағдайда, егер бұл қызметтер төлеуші мемлекетте көрсетілмесе, осы мемлекеттің аталған төлемге салық салуын ақтайтын байланыс жоқ деп есептейді.

17. Комитет мүшелерінің пікірінше, саясат тұрғысынан техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салу қызмет көрсетушінің төлеуші мемлекетпен жеткілікті байланысы болған жағдайда ғана негізделеді, бұл байланыс әдетте тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның болуымен көрінеді. Басқаша айтқанда, техникалық қызметтерге мемлекетте салық салуды негіздеу үшін қызметтер сол мемлекетте 5-бапта (Тұрақты мекеме), 7-бапта (Кәсіпкерлік қызметтен түсетін пайда) және 14-бапта (Тәуелсіз жеке қызметтер) көзделген байланыс деңгейімен көрсетілуі тиіс.

18. 12А-бапты енгізуді қолдайтын тағы бір дәлел ретінде қызметтер үшін төлемдердің шегерілуге жататыны және, тиісінше, төлеуші мемлекеттің салық базасын азайтатыны келтіріледі. Алайда 12А-бапқа қарсы дауыс берген Комитет мүшелерінің пікірінше, коммерциялық тұрғыдан негізделген төлемнің жай ғана шегерілуін салық базасының азаюына теңестіруге болмайды және, тиісінше, бұл осындай төлемге сол мемлекеттің салық салуы үшін жеткілікті негіз болып табылмайды.

19. 12А-бапты екіжақты салық келісімдеріне енгізуге келіспеген Комитет мүшелері осы бапта қолданылатын «техникалық қызметтер» терминінің нақты анықтамасының жоқтығына да алаңдады. Сондықтан бұл Комитет мүшелері аталған бапты қолдану салық төлеушілер мен салық органдары арасында белгісіздіктің артуына, бірізді емес режимнің қалыптасуына және ұзаққа созылатын дауларға әкеледі деп қауіптенді.

20. 12А-бапты енгізуге келіспеген Комитет мүшелерінің пікірінше, техникалық қызметтер үшін төлемақыға жалпы сомадан салық салуға байланысты тағы бір мәселе — оның қосарланған салық салуға әкелуі мүмкіндігі. Жалпы сомадан салық алу салық төлеушіні қызметтерді көрсетуге байланысты жұмсалған және салық таза негізде алынған жағдайда шегерілетін шығыстарды есепке алу мүмкіндігінен айырады. Осылайша, басқа мемлекет енгізген жалпы сомадан салық салудың салдарын толығымен жою үшін қабылдаушы мемлекеттің қосарланған салық салуды жою жөніндегі құқықтық құралдары жеткіліксіз болуы мүмкін.

21. Кең ауқымды экономикалық саясат тұрғысынан 12А-бапты енгізуге қарсы болған мүшелер осы бапты қолдану нәтижесінде табыс көзіндегі мемлекетте техникалық қызметтерді тұтынушылар осы қызметтер үшін жоғары бағаларға тап болуы мүмкін деп алаңдады, өйткені шетелдік қызмет көрсетушілер қосымша салық шығындарын «жалпы соманы ұлғайту» деп аталатын шарттық тетіктер арқылы тұтынушыға аударуы мүмкін. Әдетте, жалпы соманы ұлғайту туралы ережеде қызмет көрсетуші алатын таза сома көрсетіледі, осылайша ұстап қалынатын кез келген салықтың ауыртпалығы іс жүзінде қызметтерді тұтынушыға жүктеледі. Жалпы соманы ұлғайту туралы ескертпелерді пайдалану салықтың тұтынушыға аударылуына және қызметтерді сатып алудың қымбаттауына әкелуі мүмкін. Бұл шетелдік қызмет көрсетушіні бәсекелестік тұрғысынан қолайсыз жағдайға қойып, іс жүзінде мұндай салық көзінде ұсталатын нарыққа кіру мүмкіндігін шектеуі және тұтынушының қызмет көрсетушіні заңды түрде таңдау мүмкіндігін азайтуы мүмкін.

22. Бұдан басқа, Комитет мүшелері 12А-бапты енгізу тауарлар мен қызметтерге салық салудың әртүрлі негізде жүзеге асырылуына байланысты сауда саласындағы бұрмалаушылықтарға әкеледі деп алаңдаушылық білдірді. Бұл тауар экспорттаушының пайдасына тек оның резиденттік мемлекетінде ғана салық салынатындығымен, ал 12А-бапқа сәйкес техникалық қызметтерге іс жүзінде импорттық тариф болып табылатын салықтың қолданылуымен түсіндіріледі.

23. Жалпы алғанда, Комитет мүшелері жоғарыдағы 2–15-тармақтарда келтірілген талдаумен келіспеді және техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салу юрисдикциясын кез келген кеңейтуді қызметтер көрсетілетін жерден олардың тұтынылатын жеріне салық салу теңгерімін негізсіз ауыстыру ретінде бағалады. Осындай алаңдаушылықтармен бөлісетін елдер өздерінің екіжақты салық келісімдеріне 12А-бапты енгізбеуді қалауы мүмкін.

24. Балама ретінде техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салудың қосымша құқықтарын алғысы келетін, бірақ 12А-баптың қолданылу аясының кеңдігіне алаңдайтын елдер 12-бапқа (Роялти) белгілі бір «енгізілген қызметтер үшін төлемдерге» салық салуға рұқсат беретін түзетулер енгізуге келісу мүмкіндігін қарастыра алады. Мұндай тәсіл дамушы және дамыған елдер арасындағы бірқатар екіжақты салық келісімдерінде кездеседі. Осы неғұрлым тар тәсілдің саяси негіздемесі мынада: қызметтер осы мемлекетте көрсетілмеген жағдайларда да төлем жасалатын мемлекет тарапынан салық салуды негіздеу үшін қызметтер үшін төлемақы 12-бапта айқындалған роялти төленетін мүлікті пайдаланумен тікелей байланысты болуы тиіс. Осы балама тәсілдің тұжырымдамасы 12-бапқа берілген түсіндірменің 25 және 26-тармақтарында көрсетілген.

25. Дегенмен, Сарапшылар комитеті мүшелерінің көпшілігі 24-тармақта аталған балама дамушы елдер үшін 12А-бапқа қолайлы балама болып табылмайды деген пікір білдірді, өйткені Комитет мүшелерінің пікірінше, техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салуды роялти әкелетін мүлікпен тікелей байланысты қызметтермен шектеудің принципті негіздемесі жоқ. Бұдан басқа, Комитет мүшелерінің пікірінше, Комитет мүшелерінің азшылық бөлігі қолдайтын баламада мағынасы айқын емес көптеген жалпылама терминдер бар, бұл осы ережені түсіндіруге қатысты жиі дауларға әкелуі мүмкін.

26. Оның орнына 12А-баптың қолданылу аясына және 12А-баптың 3-тармағындағы «техникалық қызметтер үшін төлемақы» ұғымын айқындауға байланысты белгісіздікке алаңдайтын елдер 12А-баптың балама нұсқасын қарастыра алады. Бұл нұсқаға сәйкес 12А-бап Уағдаласушы мемлекетте көрсетілетін барлық қызметтер (техникалық және басқа да қызметтер) үшін сыйақыға, сондай-ақ 3(a), (b) және (c) тармақшаларына сәйкес тікелей алып тасталған төлемдерді қоспағанда, осы мемлекеттен тыс жерде онымен тығыз байланысты тұлғалар көрсететін қызметтер үшін сыйақыға да қолданылуы мүмкін. Осы балама нормаға сәйкес 12А-баптың 1, 2, 4 және 7-тармақтары өзгеріссіз қалады, тек осы тармақтардағы «техникалық қызметтер үшін сыйақы» термині «қызметтер үшін сыйақы» терминімен ауыстырылады. Алайда 3, 5 және 6-тармақтар мынадай тармақтармен ауыстырылады:

3. Осы бапта қолданылатын «қызметтер үшін сыйақы» термині кез келген қызметке ақы төлеу есебінен жасалатын кез келген төлемді білдіреді, егер мұндай төлем:

(a) төлем жасайтын тұлғаның қызметкеріне;

(b) білім беру мекемесінде сабақ беру үшін немесе білім беру мекемесі тарапынан сабақ беру үшін; немесе

(c) жеке тұлғаның жеке пайдалануына арналған қызметтер үшін жеке тұлға тарапынан төленбесе.

5. Осы баптың мақсаттары үшін қызметтер үшін сыйақы Уағдаласушы мемлекетте төленген болып есептеледі, егер:

(a) қызметтер осы мемлекетте көрсетілсе; немесе

(b) төлеуші осы мемлекеттің резиденті болып табылса және сыйақы онымен тығыз байланысты кәсіпорынға немесе тұлғаға төленсе, төлеуші басқа Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте осы мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын немесе басқа Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсететін және мұндай сыйақы осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база арқылы төленетін жағдайларды қоспағанда; немесе

(c) төлеушінің осы мемлекетте қызметтер үшін ақы төлеу міндеттемесінің туындауына байланысты тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және мұндай қызметтер үшін төлемдер тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтеліп, тығыз байланысты кәсіпорынға немесе тұлғаға төленсе.

6. Осы баптың мақсаттары үшін, егер барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, олардың біреуі екіншісін бақылайтын болса немесе екеуі де бір тұлғалардың немесе кәсіпорындардың бақылауында болса, тұлға кәсіпорынмен тығыз байланысты болып есептеледі. Барлық жағдайларда тұлға басқа кәсіпорындағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама иелік етсе (немесе компания жағдайында компанияның дауыс беру құқықтары мен акцияларының жалпы саны мен құнының 50 пайызынан астамына немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына иелік етсе) немесе басқа тұлға осы тұлғадағы және кәсіпорындағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама иелік етсе (немесе компания жағдайында компанияның дауыс беру құқықтары мен акцияларының жалпы саны мен құнының 50 пайызынан астамына немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына иелік етсе), ол кәсіпорынмен тығыз байланысты деп есептеледі. Осы баптың мақсаттары үшін жеке тұлға басқа жеке тұлғамен, егер ол осы басқа жеке тұлғамен қандас туыстық, неке немесе бала асырап алу арқылы байланысты болса, тығыз байланысты болып табылады.

27. Осы баламаға сәйкес, мемлекет 12А-баптың 2-тармағына сәйкес осы мемлекеттің резиденті немесе осы мемлекетте тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар резидент емес тұлға басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төлейтін қызметтер үшін ақыға, егер қызметтер үшін сыйақы бірінші мемлекетте төленсе, келісілген ең жоғары мөлшерлеме бойынша салық салуға құқылы болады. 5-тармаққа сәйкес қызметтер үшін сыйақы мынадай жағдайларда мемлекетте төленген болып есептеледі:

1. қызметтер осы мемлекетте көрсетілсе; немесе

2. қызметтерді осы мемлекеттен тыс жерде төлеушімен тығыз байланысты тұлға көрсетсе.

Осылайша, балама ереже тиісті қызметтердің 12А-баптың 3-тармағындағы «техникалық қызметтер үшін төлемақы» анықтамасына жататыны немесе жатпайтыны туралы кез келген дауларды жояды, өйткені ол 3(a)–(c) тармақшаларында алып тасталған төлемдерді қоспағанда, қызметтер үшін барлық төлемдерге қолданылады. Балама ережеге сәйкес, Уағдаласушы мемлекет бірінші мемлекеттен тыс жерде көрсетілген қызметтер үшін басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және төлеушімен тығыз байланысы жоқ қызмет көрсетушілерге төленетін қызметтер үшін ақыға салық салуға құқылы болмайды. Бұған қарағанда, 12А-бапқа сәйкес, төлеушімен тығыз байланысы жоқ және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын қызмет көрсетушілерге бірінші мемлекеттен тыс жерде көрсетілген қызметтер үшін төленетін техникалық қызметтер ақысына бірінші мемлекетте салық салынатын болады. Алайда балама ережеге сәйкес Уағдаласушы мемлекет осы мемлекеттен тыс жерде көрсетілген қызметтер үшін, егер бұл қызметтерді төлеушімен тығыз байланысты тұлғалар көрсетсе, салық салуға құқылы болады. Көптеген жағдайларда төлеушімен тығыз байланысты тұлғалар көрсететін мұндай қызметтер елдің салық базасының азаюына байланысты ең елеулі тәуекелді білдіреді.

28. Балама ереженің 6-тармағында тұлғаның кәсіпорынмен, ал жеке тұлғаның басқа жеке тұлғамен тығыз байланысты екенін анықтауға арналған қағидалар қамтылған. Тығыз байланысты тұлға ұғымын 9-баптың мақсаттары үшін қолданылатын «ассоциацияланған кәсіпорын» ұғымынан ажырату қажет; бұл екі ұғым белгілі бір дәрежеде бір-бірімен сәйкес келгенімен, олар баламалы болып есептелмейді.

29. Барлық тиісті фактілер мен мән-жайлар негізінде, егер тұлға немесе кәсіпорын екіншісін бақылайтын болса немесе екеуі де бір тұлғалардың немесе кәсіпорындардың бақылауында болса, тұлғаның кәсіпорынмен тығыз байланысты екендігі туралы қорытынды жасауға болады. Бұл жалпы қағидаға, мысалы, тұлғаға немесе кәсіпорынға кәсіпорындағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама иелік еткен жағдайда ие болатын құқықтарға ұқсас құқықтарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін арнайы келісім арқылы кәсіпорынды бақылайтын жағдайлар жатады. Көпше түрде қолданылатын сөздердің көпшілігі сияқты, 6-тармақтың бірінші сөйлемінің соңындағы «бір тұлғалардың немесе кәсіпорындардың» деген сілтеме тек бір ғана осындай тұлға немесе кәсіпорын бар жағдайларды да қамтиды.

30. 6-тармақтың екінші сөйлемінде «кәсіпорынмен тығыз байланысты тұлға» ұғымы белгілі бір жағдайларда автоматты түрде орындалатыны көзделген. Егер тұлғалардың бірі екіншісіндегі бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама түрде иелік етсе немесе үшінші тұлға осы тұлғадағы және кәсіпорындағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама түрде иелік етсе, тұлға кәсіпорынмен тығыз байланысты деп есептеледі. Компания жағдайында бұл талап тұлға компанияның дауыс беру құқықтары мен акцияларының жалпы саны мен құнының 50 пайызынан астамына немесе компаниядағы бенефициарлық қатысу үлесінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама түрде иелік еткен жағдайда орындалады.

31. 6-тармақтың соңғы сөйлемінде тұлғалар қандас туыстық, неке немесе бала асырап алу арқылы байланысты болған жағдайда олардың өзара тығыз байланысты болып табылатыны айтылған. Бұл қағида жеке тұлға жеке тұлғаның жеке пайдалануына арналмаған қызметтер үшін ақы төлейтін, ал қызметтерді кәсіпкерлік қызметпен айналыспайтын басқа жеке тұлға көрсететін жағдайларға қатысты қажет. Осы мақсатта «қандас туыстық», «неке» және «бала асырап алу» терминдері 3-баптың 2-тармағына сәйкес келісімді қолданатын елдің ішкі заңнамасына сәйкес мағынаға ие болады.

32. 12А-бап Уағдаласушы мемлекетке техникалық қызметтер үшін төлемақыға жалпы сомадан салық салуға мүмкіндік береді. Көптеген дамушы елдердің әкімшілік әлеуеті шектеулі және резидент емес тұлғалар алатын қызметтерден түсетін табысқа салықты мәжбүрлеп өндіріп алудың қарапайым, сенімді әрі тиімді әдісі қажет. Елдің резиденттері немесе осы елде тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар резидент емес тұлғалар жүзеге асыратын төлемдердің жалпы сомасынан ұсталатын салық резидент еместерге салынатын салықты өндіріп алудың тиімді әдісі ретінде өзін жақсы жағынан көрсетті. Салық салудың мұндай әдісі басқа мемлекетте қызмет көрсететін кәсіпорындардың салық талаптарын сақтауын да жеңілдетуі мүмкін, өйткені оларға өздерінің таза пайдасын есептеу немесе салық декларацияларын тапсыру қажет болмайды.

33. 12А-бап техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салудың шарты ретінде Уағдаласушы мемлекетте тұрақты мекеме, тұрақты база немесе ең аз қатысу кезеңі сияқты қандай да бір шекті талаптарды көздемейді. Осы тұрғыдан алғанда, 12А-бап 7 және 14-баптардан айтарлықтай ерекшеленеді. Алайда техникалық қызметтер жағдайында қызметтер көрсетудің заманауи әдістері резидент еместерге басқа елдегі клиенттерге осы елде іс жүзінде болмай-ақ елеулі қызметтер көрсетуге мүмкіндік береді. Елде аз ғана қатысу немесе мүлдем қатыспау арқылы сол елден табыс алу мүмкіндігі, сондай-ақ техникалық қызметтер көрсету кезінде салық базасының азаюы мен пайданың басқаға аударылуына қатысты алаңдаушылықтар Комитет мүшелерінің көпшілігінің пікірінше, елдің техникалық қызметтер үшін төлемақыға салық салуының шарты ретінде қандай да бір шекті талаптың болмауын негіздейді.

34. Егер техникалық қызметтер үшін сыйақы 12А-бапта да, 7-бапта да қарастырылса, 7-баптың 6-тармағында 12А-баптың ережелері басымдыққа ие болатыны көзделген. Алайда 12А-баптың мұндай басымдығы техникалық қызметтер үшін төлемақының бенефициарлық меншік иесі техникалық қызметтер үшін сыйақы пайда болатын Уағдаласушы мемлекетте тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын және осы қызметтер 7-баптың 1-тармағының (c) тармақшасында аталған тұрақты мекемемен немесе кәсіпкерлік қызметпен нақты байланысты болған жағдайда қолданылмайды. Мұндай жағдайда 12А-баптың 4-тармағында 12А-баптың орнына 7-баптың ережелері қолданылатыны көзделген.

35. Сол сияқты, егер техникалық қызметтер үшін сыйақы 12А-бапта да, 14-бапта да қарастырылса, 12А-баптың 2-тармағында 14-баптың қолданылуына қарамастан, 12А-баптың қолданылатыны тікелей көрсетілген. Алайда 12А-баптың 14-баптан басымдығы техникалық қызметтер үшін төлемнің бенефициарлық меншік иесі техникалық қызметтер үшін сыйақы туындайтын Уағдаласушы мемлекетте тұрақты базасы арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсететін және техникалық қызметтер осы тұрақты базамен тиімді байланысты болған жағдайда қолданылмайды. Мұндай жағдайда 12А-баптың 4-тармағында 12А-баптың орнына 14-баптың ережелері қолданылатыны көзделген.

36. 12А-бап еңбек қызметінен алынатын табыстарға, зейнетақыларға және мемлекеттік қызметке тиісінше қатысты 15, 18 және 19-баптармен өзара қиылыспайды, өйткені 12А-баптың 3-тармағындағы «техникалық қызметтер үшін төлем» ұғымының анықтамасы қызметкерлерге төленетін төлемдерді, оның ішінде зейнетақы төлемдерін тікелей алып тастайды. Мәселен, ел резиденті болып табылатын жұмыс берушіден осы елден тыс жерде жүзеге асырылатын жұмысқа орналастыру қызметтері үшін қызметкер алған төлемдер, тіпті бұл төлемдер техникалық қызметтер үшін төлем болып табылса да, 12А-баптың 2-тармағына сәйкес осы елде салық салуға жатпайды.

37. 12А-баптың 2-тармағы 8 (Халықаралық теңіз және әуе тасымалы), 16 (Директорлар мен жоғары лауазымды тұлғалардың еңбегіне ақы төлеу) және 17 (Әртістер мен спортшылар) баптарының ережелеріне бағынатындықтан, осы баптардың ережелері қолданылатын техникалық қызметтер үшін төлемдерге 12А-бап қолданылмайды. Жалпы алғанда, 8, 17 немесе 18-баптарға сәйкес мемлекеттің салық салу құқықтары шектелмеген, ал 12А-баптың 2-тармағына сәйкес салық салу құқықтары осы ережеде келісілген техникалық қызметтер үшін жалпы түсімдердің ең жоғары пайыздық мөлшерімен шектеледі. 12А-баптың 2-тармағы мен 8, 17 және 18-баптардың өзара байланысы 2-тармаққа қатысты түсініктемеде одан әрі қарастырылады.

B. 12А-баптың тармақтарына қатысты түсініктемелер

1-тармақ

38. Бұл тармақ бір Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырылатын және екінші Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін техникалық қызметтер үшін сыйақыға екінші Уағдаласушы мемлекетте салық салынуы мүмкін екенін белгілейді. Дегенмен, онда мұндай төлемдерге тек резиденттік мемлекетте ғана салық салынады деп көзделмеген.

39. Көптеген жағдайларда техникалық қызметтер көрсететін тұлға осы қызметтер үшін ақы алады. Егер техникалық қызметтер үшін төлемді алатын тұлға осы қызметтерді көрсететін тұлға болып табылмаса, мұндай төлемдерге қатысты тиісті салық төлеушінің кім екендігі туралы мәселе ішкі заңнамаға сәйкес шешіледі. Егер техникалық қызметтер үшін сыйақы қызметтерді көрсететін тұлға болып табылмайтын тұлғаға төленсе, ал алушы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болса, 12А-бап осы төлемге қолданылады.

40. «Техникалық қызметтер үшін сыйақы» ұғымының анықтамасы 3-тармақта берілген және басқарушылық, техникалық немесе консультациялық қызметтер үшін кез келген «төлемді» білдіреді. «Төлем» ұғымы 10 және 11-баптардағы соған байланысты «төленген» терминінің мағынасына сәйкес кең мағынада қолданылады. 10-бапқа қатысты түсініктеменің 3-тармағында (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 10-бабына қатысты түсініктеменің 7-тармағына сілтеме жасалған) және 11-бапқа қатысты түсініктеменің 6-тармағында (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабына қатысты түсініктеменің 5-тармағына сілтеме жасалған) көрсетілгендей, төлем ұғымы шартта немесе белгіленген тәртіпте көзделгендей, қаражатты қызметтерді жеткізушінің иелігіне беру жөніндегі міндеттемені орындауды білдіреді.

41. 12А-бап тек бір Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін техникалық қызметтер үшін төлемдерге қатысты қолданылады. Осылайша, ол үшінші мемлекетте туындайтын техникалық қызметтер үшін төлемдерге қолданылмайды. 5 және 6-тармақтарда техникалық қызметтер үшін сыйақы қандай жағдайларда Уағдаласушы мемлекетте туындаған болып есептелетіні және қандай жағдайларда Уағдаласушы мемлекетте туындаған болып есептелмейтіні көрсетілген. Алайда дивидендтерді үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлеген жағдайда немесе пайыздар үшінші мемлекетте туындаған жағдайда қолданылмайтын 10 және 11-баптардан айырмашылығы, 12А-бап техникалық қызметтер үшін төлемді Уағдаласушы мемлекеттің немесе үшінші мемлекеттің резиденті төлегеніне қарамастан, егер мұндай төлем резиденттің басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы есебінен өтелсе, қолданылады.

2-тармақ

42. Бұл тармақта техникалық қызметтер үшін төлемдер туындайтын Уағдаласушы мемлекет осы төлемдерге өзінің ішкі заңнамасының ережелеріне сәйкес салық салуға құқылы деген қағидат баяндалған. Алайда, егер осы төлемдердің бенефициарлық меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болса, техникалық қызметтер үшін төлемдер туындайтын мемлекет алатын салық сомасы жалпы төлем сомасының екіжақты келіссөздер барысында белгіленетін ең жоғары пайыздық мөлшерінен аспауға тиіс.

43. Оны қосарланған салық салуды жою әдістеріне қатысты 23-баппен бірге қарастырған кезде, 2-тармақ техникалық қызметтер үшін төлемдер туындайтын елдің осы төлемдерге өзінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салуға басым құқығын белгілейді (егер төлемдердің бенефициарлық меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болса, салықтың ең жоғары мөлшерлемесін шектеуді ескере отырып). Тиісінше, сыйақы алушының резиденті болып табылатын мемлекет осындай сыйақыға қосарланған салық салудың алдын алуға міндетті. 23А немесе 23В-бапқа сәйкес резиденттік ел техникалық қызметтер үшін төлемді салықтан босату немесе резиденттік елде техникалық қызметтер үшін сыйақыға қатысты төленуге жататын салық есебінен басқа Уағдаласушы мемлекет 12А-бапқа сәйкес осы төлемге салған кез келген салықты есепке жатқызу арқылы қосарланған салық салудан босатуды қамтамасыз етуге міндетті. Осыған байланысты, егер мемлекет 23А-бапқа сәйкес салықты есепке жатқызу әдісін қолданса, ол 23А-баптың (2) тармағына сәйкес 10, 11, 12 немесе 12А-баптарға сәйкес салық салынатын табыс түрлеріне қатысты салықты есепке жатқызу әдісін қолдануға құқылы.

44. Техникалық қызметтер үшін төлемдерге қатысты салықтың ең жоғары мөлшерлемесін ұсынбау туралы шешім дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге тиісінше қатысты Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 10, 11 және 12-баптарына сәйкес келеді. Бұл шешім қазіргі халықаралық практикамен негізделуі мүмкін. Дамыған және дамушы елдер арасындағы екіжақты салықтық келісімдерде қабылданған техникалық қызметтер үшін төлемдерден ұсталатын салық мөлшерлемелері айтарлықтай ерекшеленеді. Осылайша, техникалық қызметтер үшін төлемдерге салынатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесі Уағдаласушы мемлекеттердің екіжақты келіссөздері барысында белгіленуге тиіс.

45. Техникалық қызметтер үшін төлемдерден ұсталатын салықтың нақты деңгейін белгілеу кезінде бірнеше факторды ескеру қажет, оның ішінде мыналар бар:

— мемлекет белгілеген жоғары ұсталатын салық мөлшерлемесі резидент емес қызмет көрсетушілердің салық төлеуге байланысты шығындарды мемлекеттің ішіндегі клиенттерге жүктеуіне әкелуі мүмкін, бұл мемлекеттің резидент емес қызмет көрсетушілердің есебінен емес, өз резиденттерінің есебінен кірісін арттыруына әкеп соғатыны;

— резиденттік елдегі шетелдік салық жеңілдіктерінің шегінен асатын салық мөлшерлемесі инвестицияларды тежейтін болуы мүмкін екендігі;

— кейбір резидент емес қызмет көрсетушілер техникалық қызметтерді ұсыну үшін жоғары шығындарға ұшырауы мүмкін екендігі, сондықтан жалпы түсімдерден ұсталатын салықтың жоғары мөлшерлемесі қызметтерден алынған таза кіріске қатысты салықтың шамадан тыс тиімді мөлшерлемесіне әкелуі мүмкін екендігі;

— 12-бапқа сәйкес роялтиге де, 12А-бапқа сәйкес техникалық қызметтер үшін сыйақыға да бірдей ұсталатын салық мөлшерлемесін қолданудың ықтимал пайдасы. 6-мысалдың 97 және 98-тармақтарын қараңыз.

— ұсталатын салық мөлшерлемесін төмендетудің салық алатын ел үшін кірістік және валюталық салдары болатыны; және

— техникалық қызметтер үшін төлемдердің салыстырмалы ағындары (мысалы, дамушы елдерден дамыған елдерге).

46. 2-тармақ 14-баптың ережелеріне қарамастан қолданылады. 14-бапқа сәйкес, бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлғаның кәсіби немесе өзге де тәуелсіз жеке қызметтер көрсетуінен алынатын табысқа басқа Уағдаласушы мемлекетте тек қызметтер осы басқа Уағдаласушы мемлекетте аталған тұлғаның тұрақты пайдалануындағы тұрақты база арқылы көрсетілген жағдайда немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға тиісті қаржы кезеңінде басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде осы мемлекетте 183 күн немесе одан да көп уақыт болған жағдайда ғана салық салынуы мүмкін.

47. 4-тармаққа сәйкес, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекетте резиденттің тұрақты пайдалануындағы тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер (олар техникалық қызметтер болып табылады) көрсетсе және 12А-баптың 3-тармағына сәйкес техникалық қызметтер үшін сыйақы алса, онда 12А-бапқа қарағанда 14-баптың ережелері осы төлемдерге басым тәртіппен қолданылады. Алайда, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекетте тәуелсіз жеке қызметтерді (техникалық қызметтер болып табылатын) көрсетсе, бірақ бұл қызметтер басқа мемлекеттегі тұрақты база арқылы көрсетілмесе, осы қызметтер үшін төлемдерге басқа мемлекетте 12А-баптың (2) тармағына сәйкес салық салынады.

48. 2-тармақ 7-баптың 6-тармағына сәйкес 7-бапқа қатысты басым тәртіппен қолданылады. Осылайша, 7-бапқа сәйкес кәсіпорынның пайдасына салық салу шарттары 2-тармақта көзделген техникалық қызметтер үшін сыйақыға қолданылмайды. Техникалық қызметтер үшін төлемдер осы мемлекетте туындаған жағдайда, оларды көрсететін кәсіпорынның осы мемлекетте тұрақты мекемесі бар-жоғына, тұрақты мекеме арқылы көрсетілетін қызметтерге ұқсас қызметтер көрсететініне немесе осы мемлекетте техникалық қызметтер көрсететініне қарамастан, Уағдаласушы мемлекетте 2-тармаққа сәйкес салық салынады. Алайда 4-тармаққа сәйкес, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы техникалық қызметтер көрсетсе және 3-тармақтың мағынасындағы осы техникалық қызметтер үшін сыйақы алса, онда 7-баптың ережелері 12А-баптың 2-тармағына қарағанда осы төлемдерге басым тәртіппен қолданылады.

49. 2-тармақтың қолданылуы 8-баптың ережелеріне тікелей байланысты. 8-бапқа сәйкес халықаралық теңіз тасымалы, әуе тасымалы немесе ішкі су жолдары арқылы тасымалдау үшін төленетін кейбір төлемдер 3-тармақта қамтылған «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келуі мүмкін. Бұл 8-бапқа қатысты түсініктеменің 11-тармағында талқыланғандай, теңіз және әуе кемелерін тікелей пайдаланумен тығыз байланысты қосалқы қызмет түрлеріне қатысты болуы мүмкін. Осыған байланысты кез келген белгісіздікті жою үшін 2-тармақта 12А-бап пен 8-бап бірдей қызметтерге қолданылатын кез келген жағдайда 8-баптың ережелері басым күшке ие болатыны көзделген. Осылайша, халықаралық тасымалдарда теңіз немесе әуе кемелерін не ішкі су жолдарында кемелерді пайдаланудан туындайтын техникалық қызметтер үшін кез келген төлемдерге тек 8-баптың ережелеріне сәйкес салық салынады.

50. Сол сияқты, 2-тармаққа директорлар мен жоғары басқарушы буынның лауазымды тұлғаларына сыйақы төлеуге қатысты 16-баптың ережелері қолданылады. Осылайша, 16-бапқа сәйкес, директорлардың сыйақысына немесе жоғары басқарушы буын басшыларының сыйақысына гонорарды немесе сыйақыны төлейтін компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте салық салынған кезде, 12А-бап гонорарларға немесе сыйақыларға қолданылмайды, өйткені 2-тармақ 16-баптың ережелеріне тікелей бағынады. 16-бапқа сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің салық салу құқықтары шектелмеген, ал 12А-бапқа сәйкес салық салу құқықтары 2-тармақта келісілген салықтың ең жоғары мөлшерлемесімен шектеледі. Алайда, егер төлемдер 16-баптың қолданылу аясынан тыс болса (мысалы, төлемдер жеке тұлға компания директоры немесе жоғары лауазымды тұлғасы ретіндегі қызметінен өзгеше мәртебеде, мысалы, тәуелсіз мердігер ретінде көрсеткен қызметтерге қатысты жүзеге асырылса), басқа Мемлекет 2-тармаққа сәйкес төлемдерге салық салуға құқылы.

51. Сол сияқты, 2-тармақ ойын-сауық немесе спорттық іс-шараларға қатысты 17-баптың ережелеріне тікелей бағынады. Мұндай іс-шаралардың 3-тармақта келтірілген «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келу ықтималдығы аз болғанымен, осы мәселеге қатысты айқындықты қамтамасыз ету маңызды. Осылайша, 2-тармақ пен 17-баптың ережелері қайталанатын жағдайда, 17-бап 12А-баптан басым болады. Алайда, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын әртіс немесе спортшы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлғадан техникалық қызметтер үшін ақы алса және бұл төлемдер 17-баптың қолданылу аясынан тыс болса (мысалы, ақы әртіс немесе спортшы ретіндегі жеке қызметіне қатысты төленгенімен, қызмет плательщик резиденті болып табылатын елден тыс жерде жүзеге асырылса), бірінші Уағдаласушы мемлекет 2-тармаққа сәйкес төлемдерге салық салуға құқылы.

52. 2-тармаққа тиісті баптың 1-тармағында қолданылатын «резидентке төленеді» деген сөздердің мағынасын түсіндіруге қатысты бенефициарлық меншік иесіне қойылатын талап енгізілген. Онда Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемдерге салық салу құқығынан тек осы төлемдердің келісім жасасқан бірінші мемлекетпен келісімі бар басқа мемлекеттің резидентіне тікелей төленгені үшін ғана бас тартуға міндетті еместігі түсіндіріледі.

53. «Бенефициарлық меншік иесі» термині 1-тармақта қолданылатын «резидентке төленеді» деген сөздерді пайдаланудан туындайтын ықтимал қиындықтарды жою үшін 2-тармаққа енгізілгендіктен, бұл терминді қандай да бір нақты мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес болуы мүмкін техникалық мағынада емес, осы контексте түсіндіру көзделеді. Осылайша, «бенефициарлық меншік иесі» термині тар техникалық мағынада (мысалы, көптеген жалпы құқық елдерінің трасттар туралы заңнамасында берілетін мағынада40) қолданылмайды, керісінше, оны, атап айтқанда, «резидентке төленеді» ұғымына қатысты қолданылу мәнмәтінінде және Конвенцияның қосарланған салық салуды болдырмау және салық төлеуден жалтарудың алдын алу сияқты мақсаттары мен міндеттерін ескере отырып түсіну қажет.

 

40 Мысалы, егер дискрециялық трасттың сенімгерлік басқарушылары белгілі бір кезең ішінде алынған техникалық қызметтер үшін комиссияларды төлемесе, осы сенімгерлік басқарушылар өз атынан (немесе егер траст жеке салық төлеуші ретінде танылса, трасттың өзі) 12А-баптың мақсаттары үшін осындай комиссиялардың бенефициарлық меншік иелері болуы мүмкін, тіпті егер олар тиісті заңнамаға сәйкес бенефициарлық меншік иелері болып табылмаса да.

54. Табыс түріне қатысты жеңілдік немесе босату басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне қосарланған салық салуды толық немесе ішінара болдырмау мақсатында беріледі, өйткені мұндай салық салу, керісінше жағдайда, осы табысқа резиденттік мемлекетте бір мезгілде салық салынуы нәтижесінде туындауы мүмкін. Табыс агент немесе номиналды ұстаушы ретінде әрекет ететін Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленетін жағдайларда, табыстың тікелей алушысының басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті мәртебесіне ие болуына ғана байланысты табыс көзі болып табылатын мемлекеттің салықтық жеңілдік немесе салықтан босату беруі Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Табыстың тікелей алушысы резидент ретінде сараланады, бірақ осы мәртебеге байланысты ықтимал қосарланған салық салу туындамайды, өйткені алушы тұрақты тұратын мемлекетте салық салу мақсаттары үшін табыстың иесі ретінде қарастырылмайды.

Дәл осылай, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті агенттік немесе номиналды өкілдік қызметтерінен өзгеше тәсілдер арқылы тиісті табыстан іс жүзінде пайда алатын басқа тұлға үшін делдал ретінде әрекет еткен жағдайларда мемлекет салықтық жеңілдіктер немесе салықтан босату ұсынса, бұл да Конвенцияның мақсаттары мен міндеттеріне қайшы болар еді. Осы себептерге байланысты ЭЫДҰ-ның Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитетінің «Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциялар және делдал компанияларды пайдалану»41 деп аталатын есебінде делдал компания, әдетте, бенефициарлық меншік иесі ретінде қарастырылмайды деген қорытынды жасалған. Ол формальды меншік иесі болғанымен, іс жүзінде оның тиісті табысқа қатысты мүдделі тараптардың атынан әрекет ететін сенім білдірілген тұлға немесе басқарушы ретіндегі өкілеттіктерін шектейтін өкілеттіктері болады.

 

41 Біріккен Ұлттар Ұйымының Толық үлгілік салық конвенциясының II томының R(6)-1 бетінде қайта басылған.

55. Жоғарыда келтірілген әртүрлі мысалдарда (агент, номиналды меншік иесі, сенім білдірілген тұлға немесе басқарушы ретінде әрекет ететін делдал компания) техникалық қызметтер үшін төлемді тікелей алушы «бенефициарлық меншік иесі» болып табылмайды, өйткені алушының төлемдерді пайдалану құқығы басқа тұлға алған төлемдерді беруге қатысты шарттық немесе заңды міндеттемемен шектелген. Мұндай міндеттеме, әдетте, тиісті заңдық құжаттардан туындайды, бірақ сондай-ақ алушының мәні бойынша төлемдерді пайдалану және оларға билік ету құқығына ие еместігін, бұл ретте алынған төлемдерді басқа тұлғаға беруге қатысты шарттық немесе заңды міндеттемемен байланысты екенін айғақтайтын фактілер мен мән-жайлардың негізінде де анықталуы мүмкін. Міндеттемелердің бұл түріне тікелей алушының төлемдерді алуына тәуелді емес шарттық немесе заңды міндеттемелер, мысалы, төлемдерді алуға тәуелді емес және тікелей алушының борышкер немесе қаржылық операциялардың тарапы ретінде атқаратын міндеттемесі кірмейді. Техникалық қызметтер үшін төлемдерді алушы, егер оның осы төлемдерді пайдалану және оларға билік ету құқығы алынған төлемдерді басқа тұлғаға беруге қатысты шарттық немесе заңды міндеттемемен шектелмесе, төлемдердің «нақты иесі» болып табылады.

56. Техникалық қызметтер үшін төлемдерді алушының осы төлемдердің нақты иесі болып саналуы 2-тармақта көзделген салық салуды шектеу автоматты түрде берілуге тиіс дегенді білдірмейді. Бұл салық салуды шектеу осы ережені теріс пайдалану жағдайларында қолданылмауға тиіс. 1-бапқа қатысты түсініктемедегі «Конвенцияны тиісінше пайдаланбау» бөлімінде түсіндірілгендей, делдал компаниялардың құрылымдарына және кеңірек мағынада шарттарды сатып алуға байланысты жағдайларға қатысты проблемаларды шешудің көптеген тәсілдері бар. Оларға ішкі заңнамадағы және халықаралық шарттардағы теріс пайдалануға қарсы нақты ережелер, ішкі заңнамадағы және салықтық келісімдердегі теріс пайдалануға қарсы жалпы нормалар, нысаннан гөрі мазмұнның басымдығына немесе экономикалық мәніне негізделген тәсілдер сияқты сот доктриналары, сондай-ақ салықтық келісімдердің ережелерін түсіндіру жатады. «Бенефициарлық меншік иесі» ұғымы салық төлеуден жалтарудың кейбір нысандарына (яғни, техникалық қызметтер үшін төлемді басқа біреуге беруге міндетті алушының араласуына байланысты нысандарға) қатысты болғанымен, шарттарды жасасудың басқа жағдайларын қамтымайды, сондықтан мұндай жағдайларды қарастырудың басқа тәсілдерін қолдануды қандай да бір жолмен шектейді деп қарастырылмауға тиіс.

57. «Бенефициарлық меншік иесі» терминінің мағынасына қатысты жоғарыда келтірілген түсіндірмелерден осы терминге басқа құжаттарда42 берілген, кәсіпорындарға немесе активтерге түпкілікті бақылауды жүзеге асыратын тұлғаларды (әдетте, жеке тұлғаларды) айқындауға қатысты басқа мағынадан ажыратылуға тиіс екендігі анық көрінеді. Терминнің бұл өзге мағынасы Конвенция мәнмәтінінде қолданылмайды. Шынында да, жеке тұлғаларға (яғни, жеке адамдарға) қатысты бұл мағына дивидендтердің нақты иесі компания болып табылатын жағдайға қатысты 10-баптың 2(a) тармақшасының нақты тұжырымдамасына сәйкес келмейді. 10, 11, 12 және 12А-баптардың мәнмәтінінде «бенефициарлық меншік иесі» термині дивидендтер, пайыздар, роялти және техникалық қызметтер үшін төлемдерге қатысты «төленеді» деген сөздерді қолданудан туындайтын қиындықтарды жоюға арналған, ал осы сомалар төленетін негізгі активке, мүлікке немесе құқыққа иелік етуге байланысты қиындықтарды жоюға арналмаған. Осы себепті осы баптардың мәнмәтінінде «заңды тұлғаға немесе ұйымға түпкілікті тиімді бақылауды» жүзеге асыратын жеке тұлғаларды белгілеу үшін әзірленген мағынаны қарастыру орынсыз болар еді.43

 

42 38 Қараңыз, мысалы, Қаржылық шараларды әзірлеу тобы (бұдан әрі – ФАТФ), «Ақшаны жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға және оның таралуына қарсы күрестің халықаралық стандарттары» – ФАТФ ұсынымдары (ЭЫДҰ—ФАТФ, Париж, 2012 ж.), онда ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің халықаралық стандарты егжей-тегжейлі баяндалған және бенефициарлық меншік иесінің мынадай анықтамасы берілген (109-бет): «клиентке түпкілікті иелік ететін немесе оны бақылайтын және/немесе қаражатты аудару жүзеге асырылатын тұлға атынан әрекет ететін жеке тұлға (тұлғалар). Бұған сондай-ақ заңды тұлғаға немесе ұйымға түпкілікті тиімді бақылауды жүзеге асыратын тұлғалар кіреді». Сол сияқты, ЭЫДҰ-ның Корпоративтік басқару жөніндегі басқарушы тобының 2001 жылғы «Корпоративтік перденің ар жағында: заңсыз мақсаттарда корпоративтік құрылымдарды пайдалану» атты есебінде (ЭЫДҰ, Париж, 2001 ж.) бенефициарлық меншік мынадай түрде анықталған (14-бет): Осы есепте «бенефициарлық меншік» жеке тұлғаның түпкілікті меншік құқығын немесе мүддесін білдіреді. Кейбір жағдайларда бенефициарлық меншік иесін анықтау үшін шынайы меншік иесі болып табылатын жеке тұлға табылғанға дейін әртүрлі делдал ұйымдарды және/немесе жеке тұлғаларды тексеру қажет болуы мүмкін. Корпорацияларға қатысты меншік құқығы акционерлерге немесе мүшелерге тиесілі. Серіктестіктерде үлестік қатысу үлестеріне толық серіктестер мен шектеулі жауапкершілігі бар серіктестер иелік етеді. Трасттар мен қорларда бенефициарлық меншік траст бенефициарларына қатысты болады, олардың қатарына сондай-ақ құрылтайшының құқықтарын ұстаушы (сенімгерлік басқарушы) немесе құрылтайшы да кіруі мүмкін.

43 Алдыңғы ескертпеде келтірілген Қаржылық шараларды әзірлеу тобының анықтамасын қараңыз.

58. Осы бапта белгіленген басқа да шарттар сақталған жағдайда, агент немесе номиналды тұлға сияқты делдал бенефициар мен төлеушінің арасында орналасып, басқа Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте болған кезде, бірақ бенефициарлық меншік иесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылған жағдайда, мемлекетте салық салуды шектеу қолданыла береді. 2001 және 2017 жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының мәтініне (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 1995 және 2014 жылдары енгізілген түзетулерден кейін) осы мәселені нақтылау мақсатында түзетулер енгізілді.

3-тармақ

59. Бұл тармақта техникалық қызметтер үшін төлем алынатын мемлекеттегі салық салу режимі туралы ештеңе айтылмаған. Осылайша, ол осы мемлекетке өзінің заңдарын еркін қолдануға, атап айтқанда, салықты не төлем көзінен ұстап қалу арқылы, не жеке есептеу арқылы алуға мүмкіндік береді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының басқа да ережелері сияқты, осы бапта рәсімдік мәселелер қарастырылмайды. Әрбір мемлекет ішкі заңнамасында көзделген рәсімді қолдана алады.

60. Бұл тармақта 12А-баптың мақсаттары үшін «техникалық қызметтер үшін сыйақы» деген сөз тіркесінің мағынасы нақтыланады. 3-тармақта қамтылған «техникалық қызметтер үшін сыйақы» анықтамасы толық болып табылады. «Техникалық қызметтер үшін сыйақы» 3-тармақта сипатталған төлемдермен шектеледі; қызметтер үшін төленетін басқа төлемдер осы анықтамаға кірмейді және 12А-бапта қарастырылмайды. Төмендегі 87–103-тармақтардағы мысалдарды қараңыз.

61. 12А-бап барлық қызметтер үшін төлемдерге емес, тек техникалық қызметтер үшін төлемдерге қолданылады. 3-тармақта «техникалық қызметтер үшін сыйақы» басқарушылық, техникалық немесе консультациялық қызметтер үшін төлем ретінде анықталған. «Басқарушылық», «техникалық» және «консультациялық» терминдерінің жалпы қабылданған мағыналарын ескере отырып, техникалық қызметтер үшін төлем анықтамасының негізінде жатқан негізгі тұжырымдама қызметтердің қызмет көрсетушінің клиент атынан арнайы білімін, дағдыларын немесе тәжірибесін қолдануын не осы білімді, дағдыларды немесе тәжірибені клиентке беруді қамтуға тиіс екендігінде, бұл ретте 12-баптың 3-тармағындағы «роялти» анықтамасына жататын ақпаратты беруді қоспағанда. Мұндай арнайы білімді, дағдыларды немесе тәжірибені қолдануды көздемейтін әдеттегі сипаттағы қызметтер 12А-баптың қолданылу аясына кірмейді.

62. «Басқару» терминінің жалпы қабылданған мағынасы коммерциялық кәсіпорынның немесе ұйымның қызметін бақылау немесе әкімшілендіру үшін білімді, дағдыларды немесе тәжірибені қолдануды білдіреді. Осылайша, егер бүкіл кәсіпорынды немесе оның елеулі бөлігін басқару шарты бойынша кәсіпорынның директорлары, лауазымды тұлғалары немесе қызметкерлері болып табылмайтын тұлғаларға берілсе, кәсіпорынның осындай басқарушылық қызметтер үшін төлейтін төлемдері 3-тармақтың мағынасы бойынша техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылады. Сол сияқты, кәсіпорынды (немесе кәсіпорынның бизнесін) басқаруға байланысты кеңес бергені үшін консультантқа төленген төлемдер де техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылады.

63. «Техникалық» терминінің жалпы қабылданған мағынасы белгілі бір өнер, ғылым, кәсіп немесе қызмет саласына қатысты арнайы білімді, дағдыларды немесе тәжірибені қолдануды білдіреді. Сондықтан заңгерлік, бухгалтерлік есеп, сәулет, медицина, инженерия және стоматология сияқты реттелетін кәсіптердің өкілдері көрсеткен қызметтер үшін алынған төлемдер 3-тармақтың анықтамасы бойынша техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылады. Осылайша, егер жеке тұлға 14-баптың 2-тармағында аталған кәсіби қызметтер үшін төлемдерді Уағдаласушы мемлекеттің резидентінен алса, бұл төлемдер техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылады. Егер төлемдер осы Уағдаласушы мемлекетте туындаса, өйткені оларды осы мемлекеттің резиденті төлейді немесе осы мемлекеттегі тұрақты мекеме не тұрақты база есебінен өтейді, онда қызметтер осы мемлекетте орналасқан тұрақты база арқылы көрсетілмегеніне қарамастан, мұндай төлемдерге 2-тармаққа сәйкес осы мемлекетте салық салынады.

64. Техникалық қызметтер 14-баптың 2-тармағында аталған кәсіби қызметтермен шектелмейді. Фармацевтер сияқты басқа мамандардың, сондай-ақ ғалымдар, оқытушылар және т.б. сияқты өзге кәсіп өкілдерінің көрсететін қызметтері де, егер бұл қызметтер арнайы білімді, дағдыларды және тәжірибені ұсынуға байланысты болса, техникалық қызметтер болып табылуы мүмкін.

65. «Консультация беру» терминінің жалпы қабылданған мағынасы мамандандырылған сипаттағы кеңестер немесе қызметтер ұсынуды білдіреді. Мамандар, әдетте, консультациялық қызметтердің жалпы мағынасына сәйкес келетін кеңестер немесе қызметтер ұсынады, дегенмен 63 және 64-тармақтарда атап өтілгендей, олар басқарушылық немесе техникалық қызметтер ретінде де қарастырылуы мүмкін.

66. «Басқару», «техникалық» және «консалтинг» ұғымдарының нақты мағынасы жоқ және олар өзара қиылысуы мүмкін. Мәселен, мысалы, техникалық сипаттағы қызметтер консультациялық сипаттағы қызметтер де болуы мүмкін, ал басқарушылық қызметтер консультациялық сипаттағы қызметтер ретінде де қарастырылуы мүмкін.

67. «Техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасында Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасына сілтеме көзделмеген. Ішкі заңнамаға қандай да бір сілтеменің болмауы мынадай себептермен негізделеді:

(a) анықтама тұтастай алғанда мұндай қызметтерге салық салатын елдердің ішкі заңнамасына сәйкес техникалық қызметтер ретінде қарастырылатын қызметтердің басым көпшілігін қамтиды;

(b) мұндай сілтеме белгісіздіктің едәуір дәрежесін туындатады;

(c) елдің техникалық қызметтер үшін сыйақыға салық салуға қатысты ішкі заңнамасындағы болашақ өзгерістер Конвенцияға өзгеше әсер етуі мүмкін; және

(e) Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында ішкі заңнамаға сілтемелерден мүмкіндігінше аулақ болу қажет.

Егер пайдаланылатын терминдердің, әсіресе «басқару», «техникалық» және «консалтинг» терминдерінің мағынасы 3-баптың 2-тармағына сәйкес шартты қолданатын елдің ішкі заңнамасына сәйкес айқындалатын болса, «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасы қарама-қайшы болар еді.

68. 3(a) тармақшасында тікелей көрсетілгендей, 12А-баптың мақсаттары үшін техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеушінің қызметкеріне төленетін жалақыны, айлықақыны немесе өзге де сыйақыны қамтымайды. Егер мұндай төлемдерді бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын жұмыс беруші басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын қызметкерге төлесе, олар Конвенцияның 15-бабының немесе 19-бабының (Мемлекеттік қызмет) қолданылу аясына жатады. Сонымен қатар, зейнетақылар бұрынғы еңбек қызметіне байланысты есептелетіндіктен, тіпті еңбек қызметі жұмыс берушіге техникалық қызметтер көрсетумен байланысты болған жағдайда да, олар 12А-баптың қолданылу аясынан шығарылады және 18-баппен (Зейнетақылар және әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері) реттеледі.

69. 3-тармаққа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлем анықтамасына білім беру мекемесінде оқытқаны немесе білім беру мекемесі тарапынан оқыту үшін төленетін ақы кірмейді. Осылайша, егер бір Уағдаласушы мемлекетте құрылған білім беру мекемесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын жеке тұлға немесе кәсіпорын көрсеткен оқытушылық қызметтер үшін ақы төлесе және мұндай қызметтер өзгеше жағдайда техникалық қызметтер үшін төлемдер болып саналса, онда білім беру мекемесі осы оқытушылық қызметтер үшін төлеген төлемдер 3(b) тармақшасына сәйкес «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасынан шығарылады. Сонымен қатар, егер бір Уағдаласушы мемлекетте құрылған білім беру мекемесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорыннан кәсіпорынның кейбір қызметкерлеріне осы білім беру мекемесі көрсеткен оқытушылық қызметтер үшін төлемдер алса, онда осы оқытушылық қызметтер үшін білім беру мекемесі алған төлемдер (егер олар өзгеше жағдайда техникалық қызметтер үшін төлемдер болып саналатын болса) 3(b) тармақшасындағы арнайы алып тастауға байланысты 16-баптың қолданылу аясына жататын техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылмайды. 3(b) тармақшасының мақсаттары үшін «білім беру мекемесі» терминінің анықтамасы берілмеген. Демек, Конвенцияның 3-бабының 2-тармағына сәйкес, бұл термин Конвенцияны қолданатын мемлекеттің заңнамасына сәйкес мағынаға ие болады. Жалпы алғанда, бұл термин университеттерді, колледждерді және орта білімнен кейінгі басқа да оқу орындарын қамтиды. «Білім беру мекемесі» термині өте кең немесе ерекше мағынаға ие елдер осы терминнің мағынасын өздерінің келісімдерінде нақтылауды қалауы мүмкін.

70. Кейбір елдер 3(b) тармақшасындағы алып тастау шамадан тыс кең және белгісіз болып табылады әрі теріс пайдалануға себеп болуы мүмкін деп алаңдауы ықтимал. Мұндай елдер 3(b) тармақшасындағы алып тастауды толығымен алып тастауды немесе оны білім беру мекемесі ұсынатын дәреже беру бағдарламасы шеңберінде көрсетілетін оқытушылық қызметтермен шектеуді қалауы мүмкін. Мұндай елдер 3(b) тармақшасына «дәреже беру бағдарламасының бөлігі ретінде» деген сөздерді немесе соған ұқсас сөздерді қосу арқылы мұны жүзеге асыра алады. Бұл жағдайда білім беру мекемесі дәреже беру бағдарламасының бөлігі болып табылмайтын басқарушылық, техникалық немесе консультациялық сипаттағы оқытушылық қызметтер үшін алатын төлемдер 3-тармақтың мағынасы бойынша техникалық қызметтер үшін төлемдер болып табылады.

71. 3(c) тармақшасына сәйкес «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына жеке тұлғалардың жеке пайдалануына арналған қызметтер үшін төлейтін төлемдері кірмейді. Мұндай төлемдерге, әдетте, осы жеке тұлғалар салық салу мақсаттары үшін шегерім жасай алмайды, сондықтан мұндай төлемдер техникалық қызметтер үшін төлемдер туындайтын мемлекеттің салық базасының азаюына әкелмейді. Сонымен қатар, ішкі заңнамаға сәйкес жеке тұлғаларға мұндай төлемдерден салық ұстау міндеттемесін жүктеу қиынға соғады және резидент еместер қашықтан көрсететін техникалық қызметтерді пайдаланатын жеке тұлғалар үшін заңнаманың сақталуына байланысты елеулі проблемалар туындатуы мүмкін.

3-тармақтағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасы халықаралық теңіз тасымалынан, ішкі су жолдары арқылы тасымалдаудан және халықаралық әуе тасымалынан алынатын табыстарды, ойын-сауық және спорт қызметінен алынатын табыстарды, сондай-ақ зейнетақылар мен әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерін алып тастамайды. Алайда мұндай табысқа (тіпті ол «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келсе де) 2-тармаққа сәйкес мемлекетте салық салынбайды, егер нақты жағдайға байланысты оған 8-бапқа (Халықаралық теңіз және әуе тасымалы), 17-бапқа (Әртістер мен спортшылар) немесе 18-бапқа (Зейнетақылар және әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері) сәйкес салық салынатын болса, өйткені 2-тармақ 8, 17 және 18-баптардың ережелеріне тікелей бағынады.

72. 3-тармақтағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасы халықаралық теңіз тасымалынан, ішкі су жолдары арқылы тасымалдаудан және халықаралық әуе тасымалынан алынатын табыстарды, ойын-сауық және спорт қызметінен алынатын табыстарды, сондай-ақ зейнетақылар мен әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерін алып тастамайды. Алайда мұндай табысқа (тіпті ол «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келсе де) 2-тармаққа сәйкес мемлекетте салық салынбайды, егер нақты жағдайға қарай оған 8-бапқа (Халықаралық теңіз және әуе тасымалы), 17-бапқа (Әртістер мен спортшылар) немесе 18-бапқа (Зейнетақылар және әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері) сәйкес салық салынатын болса, өйткені 2-тармақ 8, 17 және 18-баптардың ережелеріне тікелей бағынады.

73. Шығындарды өтеу өтемақыдан ерекшеленеді, өйткені тұлға нақты жұмсалған шығындар туралы есеп беруге тиіс және тек осы нақты шығындар ғана өтелуі мүмкін. Мәселе техникалық қызметтерді көрсетуге байланысты жұмсалған нақты шығындарды өтеу ретінде алынған төлемдер «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына енгізілуге тиіс пе деген сұрақта болып отыр.

71 және 72-тармақтарды біріктіріңізБаптар арасындағы қайшылықтарды нақтылаңыз

    74. Біріншіден, тұлғаға техникалық қызметтер көрсетуге байланысты жұмсалған шығыстар өтелуі мүмкін, алайда осы қызметтер үшін сыйақы төленбеуі де мүмкін. Мысалы, бір Уағдаласушы мемлекетте тұратын тұлға басқа Уағдаласушы мемлекетте конференцияда сөз сөйлеуге немесе кеңеске қатысуға шақырылуы мүмкін және оған жол жүру шығыстары өтелуі мүмкін, бірақ ешқандай сыйақы төленбеуі мүмкін. Мұндай жағдайларда шығыстардың өтелуіне төлем көзінен салық салуды қолдануды негіздеу қиын сияқты. Алайда, егер шығыстардың өтелуі «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасынан алып тасталмаса, 2-тармақ төлем туындайтын мемлекетке өтемақы сомасына шартта көрсетілген мөлшерлеме бойынша төлем көзінен салық салуға мүмкіндік береді.

75. Екіншіден, резидент емес қызметтер берушіге сыйақы төленуі және қызметтер көрсету кезінде жұмсалған барлық шығыстардың бөлек өтелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда, егер шығыстардың өтелуі техникалық қызметтер үшін төлем анықтамасынан алып тасталса, төлем туындайтын мемлекет алатын салық төлем сомасымен шектеледі. Мұндай жағдайларда сыйақы резидент еместің техникалық қызметтер көрсетуден алған бүкіл таза пайдасын білдіреді. Алайда 2-тармаққа сәйкес алынатын салықтың ең жоғары шегі төлемдердің жалпы сомасына негізделеді, ал 12А-бапта көрсетілген төлем көзінен ұсталатын салық мөлшерлемесі сыйақы резидент еместің жалпы табысын білдіреді деген болжам негізінде белгіленген болуы мүмкін. Нәтижесінде, егер шығыстардың өтелуі техникалық қызметтер үшін төлем анықтамасынан алып тасталса, төлем көзіндегі мемлекеттің келісілген салық мөлшерлемесі тым төмен болуы мүмкін. Бұдан басқа, шығыстардың өтелуін техникалық қызметтер үшін төлем анықтамасынан алып тастау теріс пайдаланушылықтарға әкелуі мүмкін. Мысалы, бастапқы көздегі ел ұстап қалатын салықты азайту үшін резидент емес қызметтер берушілер іс жүзінде төлем болып табылатын, бірақ өтемақы ретінде белгіленген төлемдерді алуы немесе әдетте өтелмейтін шығыстардың өтелуін алуы мүмкін. Мұндай теріс пайдаланушылықтардың алдын алу салық органдарына елеулі әкімшілік жүктеме түсіреді.

76. Үшіншіден, резидент емес қызметтер берушіге қызметтер көрсету кезінде жұмсалған шығыстар өтелмеуі мүмкін. Бұл жағдайда резидент емес қызметтер беруші алған төлем сомасы қызметтер берушінің таза пайдасының сомасынан көп болады. 2-тармақтағы төлем көзінен ұсталатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесі резидент еместің шығыстарының бір бөлігі өтеледі деген болжам негізінде келісілген болуы мүмкін. Осы болжамға сүйене отырып, таза пайдаға салынатын салық мөлшеріне жақындау үшін төлем көзінен ұсталатын салықтың ең жоғары мөлшерлемесі басқаша жағдайда белгіленетін деңгейден жоғары белгіленуі мүмкін. Осылайша, егер шығыстардың өтелуі «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасынан алып тасталса, шартта белгіленген мөлшерлеме шығыстары өтелмейтін қызметтер көрсетуші резидент емес үшін тым жоғары болуы мүмкін.

77. 77 және 78-тармақтарда қарастырылған мәселелер 80-тармақта келтірілген мысалда көрсетілген. Бұл мысал техникалық қызметтерден алынған жалпы табыс сомасына салынатын төлем көзінен ұсталатын салықтың әсері шығыстарды өтеу төлемдеріне төлем көзінен салық салынатынына және қызметтер берушілердің өз шығыстарын қандай дәрежеде өтететініне ішінара байланысты екенін көрсетеді.

78. Мысал: Х — А елінің резиденті, корпоративтік басқарудың озық тәжірибесі мәселелері бойынша компанияларға консультациялар беретін басқару мәселелері жөніндегі консультант. Х В елінің резиденті болып табылатын ашық акционерлік қоғам B Co компаниясымен 60 күн бойы күніне 5 000 мөлшерінде ақы төлеу және қызметтер көрсетуге байланысты жұмсалған ақылға қонымды шығыстарды өтеу шартымен қызметтер көрсету туралы шарт жасасады. Х B Co компаниясынан 300 000 бірлік мөлшерінде ақы және шығыстарды өтеу ретінде 250 000 бірлік алады. Осылайша, мұндай жағдайда Х-тың B Co компаниясына көрсеткен қызметтерінен алған таза пайдасы 300 000 бірлікті құрайды. А және В елдері арасында БҰҰ Үлгілік конвенциясының 12А-бабына ұқсас ережесі бар салық келісімі жасалды деп болжайық. Бұл ереже техникалық қызметтер үшін төлемдерден ең жоғары 5 пайыздық мөлшерлеме бойынша төлем көзінен салық ұстауға мүмкіндік береді. Осы деректерді ескере отырып, егер Х-қа шығыстарды өтеу үшін төленген төлем техникалық қызметтер үшін төлем болып есептелмейді деп болжасақ, В елі Х алған 300 000 бірлік сыйақыға 15 000 бірлік мөлшерінде салық салуға құқылы болады, бұл Х-тың таза пайдасына қатысты салыстырмалы түрде төмен, яғни 5 пайыздық салық мөлшерлемесін білдіреді. Керісінше, егер Х-тың шығыстарын өтеу үшін төленген төлемге 12А-бапқа сәйкес төлем көзінен салық салынады деп болжасақ, В елі 27 500 бірлік мөлшерінде салық есептеуге құқылы болады, бұл Х-тың таза пайдасының 9 пайызынан асатын салық мөлшерлемесін білдіреді. Егер Х өз шығыстары үшін ешқандай өтемақы алмаған болса, онда В елінің салығы 15 000 бірлікті құрайтын еді, бұл 12А-бапқа сәйкес шығыстарды өтеу төлемдеріне техникалық қызметтер үшін сыйақы ретінде төлем көзінен салық салынатынына немесе салынбайтынына қарамастан, Х-тың таза пайдасына салынатын 30 пайыздық салық мөлшерлемесіне сәйкес келеді.

79. Резидент емес қызметтер берушілер өз шығыстарының орта есеппен қанша бөлігін өтететінін болжау өте қиын. Нәтижесінде, шығыстардың өтелуіне қатысты кез келген бірыңғай ереже кейбір жағдайларда дұрыс нәтиже бермейді. Бір жағынан, егер шығыстардың өтелуі «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасынан алып тасталса, резидент еместің шығыстарының басым бөлігі немесе барлық шығыстары өтелген жағдайда шартта келісілген мөлшерлеме тым төмен, ал шығыстарының ешбір бөлігі өтелмеген жағдайда тым жоғары болуы мүмкін. Бұдан басқа, салық төлеушілер қызметтер үшін төлемнің бір бөлігін шығыстарды өтеу ретінде көрсетуге тырысуы мүмкін, ал салық органдарына мұндай теріс пайдаланушылықтарды анықтау қиын болады. Екінші жағынан, егер шығыстардың өтелуі алып тасталмаса, резидент еместің шығыстары өтелген жағдайларда шартта келісілген мөлшерлеме тым жоғары, ал шығыстары өтелмеген жағдайларда тым төмен болуы мүмкін.

80. Алдыңғы тармақтарда сипатталған қиындықтардың нәтижесінде 12А-баптың 3-тармағындағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасында шығыстардың өтелуіне қатысты кез келген ескертуді алып тастау туралы шешім қабылданды. Алайда елдерге бұл мәселені өздерінің ұлттық заңнамаларында шешу және 12А-баптың 2-тармағына сәйкес салықтың ең жоғары мөлшерлемесін белгілеу кезінде оны ескеру ұсынылды.

81. 3-тармақта «техникалық қызметтер үшін сыйақы» деген сөз тіркесіне анықтама берілгенімен, онда «қызметтер» терминінің анықтамасы жоқ. Осыған ұқсас, қызметтердің әртүрлі түрлеріне арналған Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының басқа баптарында да «қызметтер» терминінің ешқандай анықтамасы жоқ. Кәсіби және басқа да тәуелсіз жеке қызметтер қарастырылатын 14-бапта да, Уағдаласушы мемлекеттің үкіметіне көрсетілетін қызметтер қарастырылатын 19-бапта да «қызметтер» терминінің анықтамасы жоқ. Осыған ұқсас, Қызметтер саудасы туралы бас келісімде де «қызметтер» терминіне ешқандай анықтама берілмеген.

82. 12А-баптың мәнмәтінінде «техникалық қызметтер үшін сыйақы» деген тіркестегі «қызметтер» терминіне анықтама берілмегенімен, «қызметтер» термині өзінің жалпы қолданысына сәйкес кең мағынада түсіндірілуге тиіс және әдетте бір тұлғаның екінші тұлғаның мүддесі үшін белгілі бір ақыға жүзеге асыратын қызметін қамтиды. Мұндай қызмет әртүрлі тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін және егер мұндай қызметтер 3-тармақтағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келсе, оларды көрсету тәсілі 12А-баптың мақсаттары үшін олардың сипатын өзгертпейді.

83. 12-баптың немесе Конвенцияның басқа бабының (12А-бап жағдайында — «техникалық қызметтер үшін төлем» туралы баптың) қолданылатынын анықтау үшін қызметтер үшін төлемді, оның ішінде техникалық қызметтер үшін төлемді роялтиден ажырату жиі қажет болады. Қызметтер үшін төлем мен роялти арасындағы айырмашылық жалпы алғанда түсінікті. 12-баптың 3-тармағына сәйкес, роялти — белгілі бір мүлік түрлерін немесе өнеркәсіптік, коммерциялық не ғылыми тәжірибеге қатысты ақпаратты (ноу-хау деп аталатын) пайдалану немесе пайдалану құқығы үшін төленетін төлемдер. Бұған қарағанда, қызметтер көрсету мүлікті пайдалану құқығын немесе оны пайдалану құқығын беруді көздемейді. Алайда іс жүзінде роялти мен қызметтер үшін төлемді, оның ішінде техникалық қызметтер үшін төлемді ажырату, әсіресе аралас шарттарға қатысты, жиі қиындық туғызады. Қызметтер үшін төлем мен роялти арасындағы айырмашылыққа қатысты нұсқаулар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабына берілген түсіндірменің 12-тармағында қамтылған, онда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 12-бабына берілген түсіндірменің 11.2–11.6-тармақтары қайталанады. Сондай-ақ төмендегі 100–103-тармақтарды қараңыз.

84. Төмендегі мысалдар 3-тармақтағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасының қолданылуын көрсетеді.

85. 1-мысал: Х — R мемлекетінің резиденті және кардиохирург. Х-тың медициналық практикасы негізінен Р мемлекетінде жүзеге асырылады, алайда Х кейде жүрекке операция жасау үшін басқа елдерге барады. Х С мемлекетінің резиденті болып табылатын жеке тұлғаға Р мемлекетінде операция жасайды. Р мемлекеті мен С мемлекеті арасындағы салық келісімінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12А-бабына ұқсас ереже бар. С мемлекетінің резиденті болып табылатын пациенттің Х-қа жасаған төлемдері С мемлекетінде туындайтын техникалық қызметтер үшін төлем болып саналатынына қарамастан, олар 3-тармақтың (c) тармақшасына сәйкес осы анықтамадан тікелей алып тасталған. Нәтижесінде, бұл төлемдерге С мемлекетінде 12А-баптың 2-тармағына сәйкес салық салынбайды.

86. Егер Х С мемлекетіне барып, хирургиялық қызметтерді С мемлекетінің аумағында көрсеткен жағдайда да, 1-мысалдағы нәтиже дәл осындай болар еді, тек Х-тың С мемлекетінде өзіне тұрақты түрде қолжетімді тұрақты базасы арқылы қызмет көрсетуі жағдайынан басқа. Мұндай жағдайда 14-бап қолданылатын еді.

87. 2-мысал: Х — R мемлекетінің резиденті және кардиохирург. Х-тың медициналық практикасы негізінен R мемлекетінде жүзеге асырылады, алайда Х кейде жүрекке операция жасау үшін басқа елдерге барады. Х S мемлекетінің резиденті болып табылатын медициналық қызметтер корпорациясымен шарт жасасады, оған сәйкес Х медициналық корпорация жолдаған пациенттерге жүрекке операция жасауға міндеттенеді. Х медициналық корпорацияның қызметкері болып табылмайды. Операциялар S мемлекетінде де, R мемлекетінде де жасалады. R мемлекеті мен S мемлекеті арасындағы салық келісімінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12А-бабына ұқсас ереже бар. 12А-баптың 3-тармағына сәйкес, S мемлекетінің резиденті болып табылатын медициналық корпорацияның Х-қа төлейтін төлемдері операцияның S мемлекетінде, R мемлекетінде немесе үшінші мемлекетте жасалғанына қарамастан, S мемлекетінде туындайтын техникалық қызметтер үшін төлем ретінде қарастырылады. Нәтижесінде, бұл төлемдерге S мемлекетінде 2-тармаққа сәйкес салық салынады. Егер Х медициналық корпорацияның қызметкері болған жағдайда, Х-қа төленетін төлемдер 3-тармақтың (a) тармақшасына сәйкес «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасынан алып тасталар еді.

88. 3-мысал: «R» компаниясы — R мемлекетінің резиденті. «R» компаниясының қызметі әртүрлі дерекқорларды жинаудан, ұйымдастырудан және жүргізуден тұрады. «R» компаниясы өз клиенттеріне осы дерекқорларға қол жеткізу құқығын сатады. «R» компаниясының клиенттерінің бірі — S мемлекетінің резиденті болып табылатын «S» компаниясы. R мемлекеті мен S мемлекеті арасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12А-бабына ұқсас ережесі бар салық келісімі жасалған. «R» компаниясының дерекқорларына қол жеткізу үшін «S» компаниясынан алатын төлемдері 3-тармақтың ережелеріне сәйкес техникалық қызметтер үшін төлем болып табылмайды. «R» компаниясы дерекқорды жасау кезінде өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін пайдаланғанымен, «R» компаниясының «S» компаниясына көрсететін қызметтері — дерекқорға қол жеткізу — «R» компаниясының білімін, дағдылары мен тәжірибесін «S» компаниясының мүддесі үшін қолдануды көздемейтін қарапайым қызметтер болып табылады. Тиісінше, 12А-бап төлемдерге қолданылмайды.

89. Алайда егер «S» компаниясы «R» компаниясымен «R» компаниясы «S» компаниясы ұсынған немесе «R» компаниясы жинаған ақпарат негізінде «S» компаниясының пайдалануына бейімделген мамандандырылған дерекқор жасайтын шарт жасасқан болса, «S» компаниясының «R» компаниясына төлейтін төлемдері 3-тармаққа сәйкес «техникалық қызметтер үшін төлем» болып табылар еді. Мұндай жағдайда «R» компаниясы өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін «S» компаниясының мүддесі үшін қолданады. Нәтижесінде, төлемдерге S мемлекетінде 2-тармаққа сәйкес салық салынады. Бұл ретте «R» компаниясының дерекқорды жасау жөніндегі қызметтердің барлығын немесе қандай да бір бөлігін S мемлекетінде көрсеткен-көрсетпегені маңызды емес.

90. 4-мысал: R компаниясы, R мемлекетінің резиденті, R мемлекетінде де, S мемлекетінде де сақтандыру қызметімен айналысады. R компаниясы тәуекелдердің кең ауқымын стандартты нысандағы сақтандыру шарттары арқылы сақтандырады. R мемлекеті мен S мемлекеті арасында 5, 7 және 12А-баптарды қоса алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына сәйкес келетін салық келісімі бар. 12А-бап қолданылмайды, өйткені R компаниясы алған сақтандыру төлемдері 3-тармақтың мағынасындағы техникалық қызметтер үшін төлем ретінде қарастырылмайды. R компаниясы өз клиенттеріне сатылатын әртүрлі сақтандыру өнімдерін әзірлеу үшін өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін пайдаланғанымен, R компаниясы өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін әрбір жеке клиенттің мүддесі үшін тікелей қолданбайды.

91. 4-мысалда, егер R компаниясы S мемлекетіндегі кейбір клиенттер үшін ерекше тәуекелдерге қатысты жеке сақтандыру шарттарын жасаса, R компаниясы алған сақтандыру сыйлықақылары 3-тармақтың мағынасындағы техникалық қызметтер үшін төлем ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда R компаниясы S мемлекетінде сыйлықақылар жинайтын немесе тәуекелдерді сақтандыратын дәрежеде, егер бұл тәуелсіз мәртебесі бар агент арқылы жүзеге асырылмаса, 5-баптың 6-тармағына сәйкес S мемлекетінде тұрақты мекемесі бар деп есептеледі. Осылайша, 4-тармақтың күшіне сәйкес, R компаниясының S мемлекетіндегі сақтандыру қызметінен алынған табысқа 12А-бап бойынша емес, 7-бапқа сәйкес S мемлекетінде салық салынады.

5-мысал: R компаниясы — R мемлекетінің резиденті болып табылатын қаржы мекемесі. R компаниясы өз клиенттеріне депозиттер қабылдау, кредиттер беру, кредиттік және дебеттік карталар шығару, төлемдер мен ақша аударымдары бойынша қызметтер көрсету, банктік тратталар, кепілдіктер, шетел валютасымен операциялар, айналым құжаттары, туынды қаржы құралдары, инвестициялық зерттеулер және консультациялық қызметтерді қоса алғанда, кең ауқымды қаржылық қызметтер көрсетеді. R компаниясы өз қызметін негізінен R мемлекетінде жүзеге асырады, бірақ оның басқа мемлекеттерде, соның ішінде S мемлекетінде де клиенттері бар. R мемлекеті мен S мемлекеті арасында БҰҰ Үлгілік конвенциясына, оның ішінде 12А-бапқа ұқсас салық келісімі жасалған.

92. Қаржы мекемесі көрсететін қызметтер үшін алынған төлемдердің 3-тармақтың мағынасындағы техникалық қызметтер үшін төлем болып табылатыны туралы мәселе нақты қызметтердің сипатына байланысты болады. Қаржы мекемелері көрсететін көптеген қызметтер қандай да бір нақты клиенттің атынан арнайы білімді, дағдылар мен тәжірибені қолдануды көздемейді. Оның орнына қаржы мекемесі өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін өз клиенттеріне сыйақы үшін тұрақты түрде ұсынылатын жалпы өнімдерді, қызметтерді немесе тәжірибелерді әзірлеу үшін пайдаланады. Бұл, мысалы, төлемдер мен ақша аударымдары бойынша қызметтерге, банктік тратталарға, валютаны айырбастауға, борыштық міндеттемелер мен кредиттік карталарға қызмет көрсетуге, сондай-ақ айналым құжаттарына қатысты.

93. Алайда егер қаржы мекемесі өзінің білімін, дағдылары мен тәжірибесін нақты клиенттің нақты жағдайларына байланысты зерттеулер жүргізу, талдау жасау немесе консультациялар беру үшін пайдаланса, онда қаржы мекемесінің осы қызметтер үшін алған төлемдері 3-тармақтың мағынасындағы техникалық қызметтер үшін төлем болуы мүмкін. Алайда егер R компаниясы қызметтерді S мемлекетінде орналасқан тұрақты мекеме арқылы көрсетсе, онда осы қызметтер үшін алынған төлемдер 4-тармақтың күшіне сәйкес 12А-бап бойынша емес, 7-бапқа сәйкес S мемлекетінде салық салынады (төмендегі 93-тармақты қараңыз).

94. 6-мысал: S компаниясы, S мемлекетінің резидент кәсіпорны, R компаниясымен, R мемлекетінің резидент кәсіпорнымен, R компаниясына тиесілі патенттелген химиялық формуланы өнеркәсіптік зат өндіру үшін пайдалану құқығына қатысты шарт жасасады. Шарт сондай-ақ R компаниясын шартта көрсетілген ерекшеліктерге сәйкес өнеркәсіптік зат өндіру кезінде S компаниясына көмек көрсету үшін өзінің арнайы білімі мен тәжірибесін пайдалануға міндеттейді. Атап айтқанда, R компаниясы өнеркәсіптік затты шартта көрсетілген ерекшеліктерге сәйкес өндіру кезінде S компаниясына көмек көрсету үшін өзінің арнайы білімі мен тәжірибесін ұсынады:

— өндірістік рәсімдерді ұсыну және S компаниясына осы рәсімдерді орындауға көмектесу;

— өндіріс процесінде пайдаланылатын қажетті материалдар, құралдар мен контейнерлер туралы ақпарат беру.

R компаниясы сондай-ақ S компаниясының өнеркәсіптік затты S компаниясы көздеген көлемде және сипаттамаларда өндіру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін бар күш-жігерін жұмсауға міндеттенеді. S мемлекеті мен R мемлекеті арасында 12А-бапты қоса алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының ережелеріне ұқсас ережелері бар салық келісімі жасалған.

6-мысалда S компаниясының патенттелген формуланы пайдалану құқығы үшін R компаниясына төлейтін төлемдері 12-баптың 3-тармағының мағынасындағы роялти болып табылады. Алайда R компаниясының S компаниясына көрсеткен қызметтері үшін төленетін ақы роялти болып табылмайды, өйткені R компаниясы өзінің арнайы білімі, дағдылары немесе тәжірибесін S компаниясына бермейді. 6-мысал жағдайында R компаниясы өзінің арнайы білімін, дағдылары мен тәжірибесін S компаниясының атынан пайдаланады және S компаниясының патенттелген химиялық формуланы пайдалану нәтижесіне кепілдік береді. Демек, S компаниясының R компаниясына қызметтер үшін жасаған төлемдері 3-тармақтың мағынасындағы техникалық қызметтер үшін төлем болып табылады және S мемлекеті осы төлемдерге 2-тармаққа сәйкес салық салуға құқылы болады.

95. Жоғарыда келтірілген 4 және 5-тармақтарда атап өтілгендей, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 2017 жылға дейінгі бұрынғы редакциясына сәйкес белгілі бір төлемдердің роялти немесе қызметтер үшін төлем болып табылатынын анықтау қиын болғанымен, бұл маңызды еді. Егер төлемдер роялти болып табылса, онда оларға 12-баптың 2-тармағындағы салық мөлшерлемесіне қатысты шектеуді ескере отырып, 12-бапқа сәйкес олар туындайтын Уағдаласушы мемлекетте салық салынатын еді. Екінші жағынан, егер төлемдер қызметтер үшін төлем болып табылса, онда қызметтер берушінің осы мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болған және төлемдер 7-бапқа немесе 14-бапқа сәйкес осы тұрақты мекемеге немесе тұрақты базаға жатқызылған жағдайда ғана оларға Уағдаласушы мемлекетте салық салынатын еді. Осылайша, төлемдердің роялти немесе қызметтер үшін төлем ретінде саралануына байланысты салық міндеттемелері айтарлықтай ерекшеленеді. Төлемдердің роялти немесе қызметтер үшін төлем ретінде сипатын анықтау өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибе туралы ақпаратты пайдалану құқығын беруді және қызметтер көрсетуді көздейтін аралас шарттарға қатысты ерекше қиындық туғызды.

100. 2017 жылы БҰҰ Үлгілік конвенциясына 12А-баптың қосылуы, егер 12-баптың 2-тармағы мен 12А-баптың 2-тармағындағы салық мөлшерлемелеріне қойылған шектеулер бірдей болса, роялти мен техникалық қызметтер үшін төлем арасындағы айырмашылықтың маңыздылығын ықтимал төмендетуге әкелді. Егер осы салық мөлшерлемелері бірдей болса, аралас шарттар бойынша төлемдердің технологияны беру үшін роялти немесе техникалық қызметтер үшін төлем болып саналатыны маңызды болмайды. Алайда осы екі баптағы салықтың ең жоғары мөлшерлемелері әртүрлі болса, нақты төлемнің 12-бапқа сәйкес салық салынатын роялти, 12А-бапқа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлем немесе төлемнің қандай да бір басқа түрі болып табылатынын анықтау маңызды болады.

101. Төмендегі мысал ноу-хауды беру үшін төлем мен техникалық қызметтер үшін төлем арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Мұндай айырмашылықты жүргізу кезінде ескерілуге тиіс мән-жайлар бапқа берілген түсіндірменің 12-тармағында қарастырылады.

102. 7-мысал: S мемлекетінің резидент кәсіпорны болып табылатын S компаниясы R мемлекетінің резидент кәсіпорны болып табылатын R компаниясымен R компаниясы әзірлеген құпия формуланы немесе процесті пайдалану құқығын алу туралы шарт жасасады. Шартқа сәйкес R компаниясы S компаниясына қатаң құпиялылық талаптары шеңберінде ақпарат беруге және S компаниясының қызметкерлерін құпия формуланы немесе процесті пайдалану мәселелері бойынша оқыту үшін өзінің арнайы білімі мен тәжірибесін пайдалануға міндетті. R мемлекеті мен S мемлекеті арасында 12А және 12А баптарын қоса алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының ережелеріне ұқсас ережелері бар салық келісімі жасалған.

103. 7-мысалда S компаниясының R компаниясына құпия формуланы немесе процесті пайдалану құқығы үшін төлеген төлемдері 12-баптың 3-тармағындағы «өнеркәсіптік, коммерциялық немесе ғылыми тәжірибеге қатысты ақпарат» анықтамасының мағынасындағы төлемдер болып табылады. Бұл ақпарат ноу-хау технологиясын білдірген, бірақ патентпен немесе зияткерлік меншік туралы заңнамамен өзгеше түрде қорғалмаған жағдайда да осылай болады. Осылайша, оқыту үшін төлемдер құпия формула немесе процесс үшін төлемдерден бөлек көзделгеніне немесе шартта оқытудың екі түрі үшін бірыңғай төлем көзделгеніне қарамастан, оқыту үшін төлемдер 12А-бап бойынша техникалық қызметтер үшін төлем емес, 12-бап бойынша роялти болып есептеледі. Алайда егер R компаниясы жүргізетін оқыту S компаниясына құпия формуланы немесе процесті беру үшін қажет болмаса және S компаниясы мұндай оқытуды басқа көздерден ала алатын болса, онда оқыту технологияны беру болып саналмайды, ал қызметтер үшін төлемдер 12А-баптың 3-тармағындағы «техникалық қызметтер үшін төлем» анықтамасына сәйкес келген жағдайда, техникалық қызметтер үшін төлем болып есептеледі.

4-тармақ

104. Осы тармақ қызметтер берушінің төлем туындайтын мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болған және төлемдер осы тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен нақты байланысты болған жағдайда, 1 және 2-тармақтардың техникалық қызметтер үшін төлемдерге қолданылмайтынын көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, 4-тармақ 10-баптың 4-тармағына, 11-баптың 4-тармағына және 12-баптың 4-тармағына ұқсас. Осылайша, егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті техникалық қызметтерді басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме немесе тұрақты база арқылы көрсетсе, онда осы қызметтер үшін алынған төлемдерге 12А-бапқа сәйкес емес, 7-бапқа немесе 14-бапқа сәйкес тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан мемлекетте салық салынады.

105. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 7-бабында кәсіпкерлік пайда ретінде салық салынуға жататын кірістер аясын кеңейтетін «шектеулі тартылу күші» қағидаты қолданылатындықтан, 4-тармақ төлем туындайтын мемлекетте жүзеге асырылатын, тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметпен бірдей немесе ұқсас сипаттағы кәсіпкерлік қызметпен техникалық қызметтер үшін төлем нақты байланысты болған жағдайда да 1 және 2-тармақтарды қолданылмайтын етеді.

Осы тармақта «нақты байланысты» деген сөз тіркесінің мағынасы айқындалмаған. Нәтижесінде техникалық қызметтер үшін төлемнің тұрақты мекемемен, тұрақты базамен немесе тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметке ұқсас кәсіпкерлік қызметпен нақты байланысты болып табылатыны туралы мәселе әрбір нақты жағдайда барлық тиісті фактілер мен мән-жайлардың негізінде шешілуге тиіс. Жалпы жағдайда техникалық қызметтер үшін сыйақы, егер техникалық қызметтер тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен тығыз байланысты болса немесе кәсіпкерлік қызмет тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметке ұқсас болса, тұрақты мекемемен немесе тұрақты базамен нақты байланысты деп есептеледі. Бұл қызметтер көрсетушіге төленетін төлем төлем туындайтын мемлекеттегі тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтелген жағдайда орын алады.

106. 4-тармақ қолданылған жағдайда, техникалық қызметтер үшін төлемге тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданың бөлігі ретінде 7-бапқа сәйкес немесе тұрақты базаға жатқызылатын табыстың бөлігі ретінде 14-бапқа сәйкес төлем туындайтын мемлекетте салық салынады. Осылайша, 4-тармақ техникалық қызметтер үшін төлемдер туындайтын мемлекетті 12А-бапта белгіленген оның салық салу құқықтарына қойылған шектеулерден босатады. 4-тармақтың қолданылуы нәтижесінде 7-бап қолданылған жағдайларда, көптеген елдер тұрақты мекеме орналасқан мемлекетке тек осы тұрақты мекемеге жатқызылатын техникалық қызметтерден алынған таза пайдаға ғана салық салуға рұқсат етіледі деп есептейді. 7-бап тұрақты мекемеге жатқызылатын кәсіпкерлік пайдаға жалпы негізде салық салуға кедергі келтірмейді, алайда Уағдаласушы мемлекет 24-баптың кемсітпеу туралы 3-тармағын бұза отырып, басқа мемлекеттің резиденттеріне қатысты кемсітушілікке жол бермеуге тиіс. Осыған ұқсас, 14-бап қолданылған жағдайда, көптеген елдер тұрақты база орналасқан мемлекетке техникалық қызметтер көрсетуден алынған таза табысқа ғана салық салуға рұқсат етіледі деп есептейді. Алайда мемлекеттерге шарт бойынша келіссөздер жүргізу барысында осы мәселелерді нақтылау пайдалы болуы мүмкін (14-бапқа берілген түсіндірменің 9 және 10-тармақтарын қараңыз).

5 және 6-тармақтар

107. 5-тармақ 12А-баптың мақсаттары үшін техникалық қызметтер үшін төлем туындайтын мемлекет ретінде төлемді жүзеге асыратын тұлғаның резиденті болып табылатын мемлекетті немесе техникалық қызметтер үшін төлемдер тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтелген жағдайда төлеушінің тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы орналасқан мемлекетті айқындайтын қағидатты белгілейді. Қызметтердің төлеуші резиденті болып табылатын немесе оның тұрақты мекемесі не тұрақты базасы бар Уағдаласушы мемлекетте көрсетілуі міндетті емес. 12А-баптың мақсаттары үшін тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатыны туралы мәселе Конвенцияның 4-бабының ережелеріне сәйкес шешіледі.

108. Көрсетілетін техникалық қызметтер мен қызметтер көрсетілетін төлеушінің тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы арасында айқын экономикалық байланыс болған жағдайда, техникалық қызметтер үшін төлем тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан мемлекетте туындайды деп есептеледі. Бұл нәтиже тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның иесі қай мемлекетте резидент болып табылатынына қарамастан, тіпті оның иесі үшінші мемлекеттің резиденті болған жағдайда да қолданылады.

Техникалық қызметтер мен тұрақты мекеме немесе тұрақты база арасында экономикалық байланыс болмаған жағдайда, техникалық қызметтер үшін төлемдер төлеуші резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте туындайды деп есептеледі. Егер техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеуші Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылмаса, онда 12А-бап техникалық қызметтер үшін төлемге қолданылмайды, бұған төлеушінің Уағдаласушы мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болған және техникалық қызметтер мен осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база арасында айқын экономикалық байланыс болған жағдайлар кірмейді. Керісінше жағдайда техникалық қызметтер үшін төлемдерге қатысты іс жүзінде «тартылу күші» қағидаты қолданылар еді, бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының басқа ережелеріне қайшы келеді.

109. 5-тармақ 6-тармақпен реттеледі, ол 5-тармақтағы көз туралы ережеден ерекшелікті көздейді. 6-тармаққа сәйкес, бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті жүзеге асыратын техникалық қызметтер үшін төлемдер, егер осы резидент (төлеуші) басқа Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса немесе басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсетсе және техникалық қызметтер үшін төлем осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтелсе, осы мемлекетте туындамайды. Соның салдарынан мұндай жағдайларда төлеуші резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекет 2-тармаққа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлемдерге салық салуға құқылы болмайды.

110. «Өтеледі» деген сөз тіркесі 5 және 6-тармақтардың негізгі мақсаты, яғни техникалық қызметтер үшін төлемдерге қатысты бастапқы көзді анықтау қағидаларын белгілеу тұрғысынан түсіндірілуге тиіс. Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемге 2-тармаққа сәйкес, егер төлем осы мемлекетте туындаса ғана салық салуға құқылы. 5-тармақтағы көзді айқындаудың негізгі қағидасы техникалық қызметтер үшін төлемдер Уағдаласушы мемлекетте, егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болса немесе төлеушінің Уағдаласушы мемлекетте тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болып, техникалық қызметтер үшін төлем осы тұрақты мекеме немесе тұрақты база есебінен өтелсе, туындайтынын белгілейді. Алайда негізгі қағида 6-тармақтағы ерекшелік туралы қағидамен шектеледі. Бұл төлеуші бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын, бірақ техникалық қызметтер үшін төлем басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан төлеушінің тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы есебінен өтелетін жағдайларға қатысты.

111. Егер техникалық қызметтер үшін төлем тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру мақсатында немесе тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсету мақсатында жүргізілсе, мұндай төлем әдетте 7-бапқа сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы немесе 14-бапқа сәйкес тұрақты базаға жатқызылатын табысты есептеу кезінде шегерім жасауға құқық береді. Техникалық қызметтер үшін төлемді шегеру төлемдердің тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан мемлекетпен тығыз экономикалық байланысы бар екенін анықтаудың объективті өлшемін қамтамасыз етеді.

112. Төлеушінің тұрақты мекеменің пайдасын немесе тұрақты базаның табысын есептеу кезінде техникалық қызметтер үшін төлем сомасын нақты шегерімге жатқызғаны немесе жатқызбағаны міндетті түрде шешуші мәнге ие болмайды, өйткені тиісті өлшем осы қызметтерге қатысты кез келген шегерім тұрақты мекемеге жататын пайданы немесе тұрақты базаға жататын табысты айқындау кезінде ескерілуге тиіс пе деген мәселені анықтау болып табылады. Мысалы, бұл өлшем тұрақты мекеме немесе тұрақты база салықтан босатылғандықтан немесе төлеуші өзі құқылы болған шегерімді жай ғана мәлімдемеуге шешім қабылдағандықтан, іс жүзінде ешқандай сома шегерілмеген жағдайда да орындалады. Сондай-ақ тек техникалық қызметтер үшін төлем тұрақты мекемеге немесе тұрақты базаға жатқызылмауға тиіс деген себептен басқа кез келген себеп бойынша шегерімге қабылданбаған жағдайда да бұл өлшем орындалады.

113. 5 және 6-тармақтардың қолданылуын төмендегі мысалдар арқылы көрсетуге болады.

114. 8-мысал: R кәсіпорны R мемлекетінің резидентінің басшылығымен әрекет етеді. R кәсіпорны S мемлекетінің резиденті болып табылатын S компаниясына техникалық қызметтер көрсетеді. R мемлекеті мен S мемлекеті арасындағы салық келісімі 12А-бапты қоса алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына ұқсас. S компаниясы S мемлекетінде және R мемлекетінде (немесе үшінші мемлекетте) орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады. Алайда R кәсіпорны S компаниясына көрсететін техникалық қызметтер S компаниясының S мемлекетінде жүзеге асыратын қызметіне қатысты, R мемлекетінде (немесе үшінші мемлекетте) орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылатын қызметке қатысты емес.

115. 8-мысалда төлемдерді S мемлекетінің резиденті болып табылатын S компаниясы жүзеге асыратындықтан және олар S компаниясының R мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемесі есебінен өтелмейтіндіктен, техникалық қызметтер үшін төлемдер 5-тармаққа сәйкес S мемлекетінде жүзеге асырылған деп есептеледі. Демек, S мемлекеті 2-тармаққа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлемдерге салық салуға құқылы болады.

116. 9-мысал: 8-мысалдағы мән-жайлар дәл осындай, тек техникалық қызметтер үшін төлемді S компаниясының R мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемесі өз мойнына алатыны өзгеше.

9-мысалда техникалық қызметтер үшін төлемді R мемлекетінде орналасқан S компаниясының тұрақты мекемесі өтейтіндіктен, 6-тармақ қолданылады. Оған сәйкес техникалық қызметтер үшін сыйақы S мемлекетінде туындамайды. Демек, техникалық қызметтер үшін сыйақыға S мемлекетінде 2-тармаққа сәйкес салық салынбайды, алайда оған тек 12А-баптың 1-тармағына сәйкес R мемлекетінде салық салынады.

117. 9-мысалда Конвенцияның 12А-бабы техникалық қызметтер үшін төлемді S мемлекетінің резиденті төлегеніне қарамастан, S мемлекетінің оған салық салу құқығынан айырады. Мұндай нәтиже негізді болып табылады, өйткені сыйақы S мемлекетінің резиденті R мемлекетінде жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметке қатысты. Мұндай жағдайда, егер техникалық қызметтер үшін төлем басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы немесе тұрақты база арқылы көрсетілетін тәуелсіз жеке қызметтерден алынатын табысты есептеу кезінде шегерілсе, бұл төлемдер S мемлекетіне қарағанда сол басқа мемлекетте жүзеге асырылатын қызметпен тығыз экономикалық байланыста болады.

118. 10-мысал: T кәсіпорны T мемлекетінің резидентінің басшылығымен әрекет етеді. T кәсіпорны S мемлекетінде орналасқан тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады немесе S мемлекетінде орналасқан тұрақты мекеме арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсетеді не S мемлекетінде орналасқан тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсетеді. T кәсіпорны S мемлекетінде жүзеге асырылатын табыс әкелетін қызметіне байланысты өзіне техникалық қызметтер көрсеткені үшін R мемлекетінің резиденті болып табылатын R компаниясына ақы төлейді. T кәсіпорнының R компаниясына техникалық қызметтер үшін төлейтін төлемдері T кәсіпорнының S мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемесіне жатқызылатын пайданы немесе S мемлекетінде орналасқан тұрақты базасына жатқызылатын табысты есептеу кезінде шегеруге жатады. S мемлекеті мен T мемлекеті арасындағы салық келісімі 12А-бапты қоса алғанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына ұқсас.

10-мысалда техникалық қызметтер үшін сыйақыны S мемлекетінің резиденті төлемегеніне қарамастан, оны T кәсіпорнының S мемлекетінде орналасқан тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы өтейді. Мұндай жағдайларда техникалық қызметтер үшін сыйақы T кәсіпорнының S мемлекетінде жүзеге асырылатын табыс әкелетін қызметімен тығыз экономикалық байланыста болады. Осылайша, 5-тармаққа сәйкес төлем S мемлекетінде туындайды деп есептеледі және S мемлекеті 2-тармаққа сәйкес төлемдерге салық салуға құқылы болады.

119. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 11-бабына берілген түсіндірменің 21-тармағында және 12-бабына берілген түсіндірменің 19-тармағында пайыздар мен роялтиге қатысты елдер пайыздар немесе роялти туындататын қарыз пайдаланылған мемлекет немесе роялти алуға құқық беретін мүлік немесе құқық пайдаланылған мемлекет пайыздар немесе роялти көзі болып табылатынын айқындайтын қағиданы алмастыра алатыны көрсетілген. 12А-баптың мақсаттары үшін де осындай көзді айқындау нормасы алмастырылуы мүмкін. Осыған ұқсас, 11 және 12-баптарға берілген түсіндірмеде ұсынылғандай, екіжақты келіссөздер барысында тараптар тиісті қағидаға қатысты келіспеген жағдайда, әдетте техникалық қызметтер үшін төлемнің көзі ретінде төлеушінің резиденттігін мойындайтын, бірақ техникалық қызметтер басқа мемлекетте пайдаланылған немесе тұтынылған жағдайда, төлем сол мемлекетте туындады деп есептелетін қағиданы қолдану ықтимал шешім болуы мүмкін.

    120. Техникалық қызметтер үшін сыйақы көзін айқындаудың өзге де баламалы қағидалары болуы мүмкін. Мұндай баламаларға мыналар жатады:

      — Уағдаласушы мемлекеттер 6-тармақты енгізбеу туралы шешім қабылдауы мүмкін. Егер 12А-баптан 6-тармақ алып тасталса, техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеуші резиденті болып табылатын мемлекетте туындады деп есептеледі, тіпті егер бұл төлем төлеушінің резиденттік мемлекетінің аумағынан тыс жерде орналасқан тұрақты мекемесінің немесе тұрақты базасының мақсаттары үшін жүзеге асырылса да.

      — Уағдаласушы мемлекеттер 6-тармақты енгізбеу және 5-тармақты техникалық қызметтер үшін сыйақы мынадай жағдайларда ғана Уағдаласушы мемлекетте туындады деп есептелетіндей етіп қайта қарау туралы шешім қабылдауы мүмкін: егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болса және техникалық қызметтерді төлеуші осы мемлекетте пайдаланса немесе тұтынса; немесе егер төлеуші Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болмаса, бірақ оның Уағдаласушы мемлекеттің аумағында орналасқан тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және техникалық қызметтер үшін төлем осы тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе. Бұл жағдайда Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға осы мемлекеттің аумағынан тыс жерде пайдаланатын немесе тұтынатын техникалық қызметтер осы мемлекетте туындады деп есептелмейді және осы мемлекет 12А-бапқа сәйкес мұндай қызметтер үшін төленетін сыйақыға салық салуға құқылы болмайды. 6-тармақ артық болып қалады, өйткені Уағдаласушы мемлекеттің аумағынан тыс жерде пайдаланылатын немесе тұтынылатын техникалық қызметтерге осы мемлекеттің резидентіне тиесілі, оның аумағынан тыс жерде орналасқан тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның мақсаттары үшін жұмсалған кез келген техникалық қызметтер де кіреді.

      — Техникалық қызметтер үшін сыйақы Уағдаласушы мемлекетте мынадай жағдайларда ғана төленді деп есептелуі мүмкін: егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болса және техникалық қызметтер осы мемлекетте көрсетілсе; немесе егер төлеуші Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болмаса, бірақ оның Уағдаласушы мемлекеттің аумағында орналасқан тұрақты мекемесі немесе тұрақты базасы болса және техникалық қызметтер үшін төлем осы тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе. Бұл жағдайда Уағдаласушы мемлекет өз резиденттерінің басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне төлейтін техникалық қызметтер үшін сыйақысына, егер техникалық қызметтер осы мемлекетте көрсетілсе, салық салуға құқылы болады. Мұндай жағдайда 6-тармақ артық болып қалады.

      121. 6-тармақта бенефициар мен төлеуші Уағдаласушы мемлекеттердің резиденттері болып табылатын, алайда техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеушінің үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесінің немесе тұрақты базасының мүддесі үшін жүзеге асырылған және техникалық қызметтер үшін сыйақы осы тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленген жағдайға қатысты шешім көзделмеген. Мұндай жағдайда 5-тармаққа сәйкес техникалық қызметтер үшін төлем үшінші мемлекетте емес, төлеуші резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте туындады деп есептеледі, ал үшінші мемлекетте тұрақты мекеме немесе тұрақты база орналасқан. Осылайша, техникалық қызметтер үшін төлемге төлеуші резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте де, бенефициар резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте де салық салынады. Осы екі мемлекеттің арасында қосарланған салық салу жойылғанымен, егер үшінші мемлекет оның аумағында орналасқан тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленгендіктен техникалық қызметтер үшін төлемге салық салса, осы екі мемлекет пен үшінші мемлекет арасындағы қосарланған салық салу жойылмайды. Осы тұрғыдан алғанда, 6-тармақ 11-баптың 5-тармағына және 12-баптың 5-тармағына сәйкес келеді.

      122. 11-бапқа берілген түсіндірменің 21-тармағында түсіндірілгендей (онда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 11-бабына берілген түсіндірменің 29 және 30-тармақтарына сілтеме жасалған), егер үшінші мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемге салық салмаса, төлеуші резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте салық салудан жалтару әрекеттері осындай үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекемені немесе тұрақты базаны пайдалану арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл мәселе алаңдаушылық туғызбайтын және жоғарыдағы тармақта сипатталған мәселені шешуді қалайтын мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенциясында төмендегі 127-тармақта ұсынылған 6-тармақтың баламалы редакциясын келісу арқылы мұны жүзеге асыра алады.

      123. 126-тармақта көрсетілгендей, бенефициар резиденті болып табылатын мемлекет пен техникалық қызметтер үшін төлемді жүзеге асыратын тұлға резиденті болып табылатын мемлекет жоғарыдағы 125-тармақта сипатталған қосарланған салық салуды болдырмау үшін 6-тармақтың мынадай редакциясын келісуі мүмкін:

      6. Осы баптың мақсаттары үшін, егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болып табылса және басқа Уағдаласушы мемлекетте немесе үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы сол басқа немесе үшінші мемлекетте кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса не сол басқа немесе үшінші мемлекетте орналасқан тұрақты база арқылы тәуелсіз жеке қызметтер көрсетсе және мұндай төлем осы тұрақты мекеменің немесе тұрақты базаның есебінен төленсе, техникалық қызметтер үшін сыйақы Уағдаласушы мемлекетте туындады деп есептелмейді.

      Мұндай редакция техникалық қызметтер үшін осындай төлемдерге 1 және 2-тармақтардың қолданылмауын қамтамасыз етеді, өйткені олар Уағдаласушы мемлекетте туындамайды. Нәтижесінде мұндай техникалық қызметтер үшін төлемдерге, әдетте, 7 немесе 14-бап қолданылады.

      7-тармақ

      124. 7-тармақтың мақсаты – төлеуші мен төлемнің нақты бенефициар иесі арасындағы немесе олардың екеуінің де қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастардың салдарынан төленген сыйақы сомасы, егер төлеуші мен бенефициар иесі бір-бірімен тәуелсіз тараптар ретінде мәміле жасасқан жағдайда келісілетін сомадан асып кеткен кезде, техникалық қызметтер үшін төлемге салық салуға қатысты ережелердің қолданылуын шектеу. 7-тармақ мұндай жағдайда баптың ережелері тек соңғы аталған сомаға ғана қолданылатынын, ал техникалық қызметтер үшін сыйақының артық бөлігі Конвенцияның басқа ережелерін тиісті түрде ескере отырып, екі Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салуға жататынын көздейді.

      125. Мәтіннен көрініп тұрғандай, осы тармақты қолдану үшін шамадан тыс деп танылған техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеуші мен төлемнің бенефициар иесі арасындағы немесе олардың екеуінің де қандай да бір басқа тұлғамен арасындағы ерекше қатынастарға байланысты болуы тиіс. Мұндай ерекше қатынастарға мысал ретінде техникалық қызметтер үшін сыйақы төлеушіні тікелей немесе жанама түрде бақылайтын не жеке тұлға тікелей немесе жанама түрде бақылайтын немесе жеке тұлғамен ортақ мүдделері бар топқа бағынатын жеке немесе заңды тұлғаға төленетін жағдайларды келтіруге болады. Бұдан басқа, бұл мысалдар 9-бапта көзделген жағдайларға ұқсас немесе солармен мәндес.

      126. Екінші жағынан, ерекше қатынастар ұғымы туыстық немесе некелік байланыстарды, сондай-ақ, жалпы алғанда, техникалық қызметтер үшін төлемнің туындауына негіз болатын құқықтық қатынастардан ерекшеленетін кез келген ортақ мүдделілікті де қамтиды.

      127. Техникалық қызметтер үшін төлемнің артық бөлігіне қолданылуға тиіс салық салу режиміне қатысты мұндай артық соманың нақты сипаты әрбір істің мән-жайларына қарай айқындалуы тиіс, бұл ретте тиісті мемлекеттердің салық заңнамасы мен Конвенция ережелерін қолдану мақсаттары үшін оны қандай табыс санатына жатқызу керектігі анықталады. Пайыздар есептелетін мөлшерлемені ғана түзетуге мүмкіндік беретін «берешекті төлеу туралы талапты ескере отырып» деген шектеуші сөз тіркесі қамтылған 11-баптың 6-тармағынан айырмашылығы, 7-тармақ техникалық қызметтер үшін төлемді оның сипатын өзгерту арқылы қайта саралауға мүмкіндік береді. Бұл тармақ төлемді алушыға ғана емес, техникалық қызметтер үшін төлемнің артық сомасын төлейтін тұлғаға да қатысты болуы мүмкін; егер төлеуші резиденті болып табылатын немесе оның тұрақты мекемесі не тұрақты базасы орналасқан мемлекеттің заңнамасы бұған жол берсе, қолданылатын басқа ережелерді ескере отырып, артық сома шегерімге жатқызылмауы мүмкін. Егер екі Уағдаласушы мемлекет техникалық қызметтер үшін төлемнің артық бөлігіне мән-жайларға қарай Конвенцияның қандай басқа ережелері қолданылатынын анықтауда қиындықтарға тап болса, оның жалпы мағынасын өзгертпейтін жағдайда, 7-тармақтың соңғы сөйлеміне қосымша нақтылаулар енгізуге ешқандай кедергі жоқ.

      128. Егер тиісті заңдардың қағидаттары мен нормалары екі Уағдаласушы мемлекетті техникалық қызметтер үшін төлемнің артық бөлігіне салық салу мақсатында Конвенцияның әртүрлі баптарын қолдануға міндеттесе, туындаған жағдайды шешу үшін Конвенцияда көзделген өзара келісу рәсіміне жүгіну қажет болады.

13-бап

КАПИТАЛ ӨСІМІ

      A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

      1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 13-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 13-бабының алғашқы төрт тармағынан тұрады. 5-тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының жеке ережесі болып табылады. 6-тармақ қосымша тармақтың енгізілуіне байланысты нөмірленуі өзгертілген ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-тармағына сәйкес келеді.

      2. Осы баптың мәтіні бұрынғы Сарапшылар тобының пікірінше, дамыған елдер үшін де, дамушы елдер үшін де барынша қолайлы болатын ымыралы шешімнің нәтижесінде әзірленді. Дамыған елдердің кейбір Топ мүшелері ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 13-бабын қолдануды жақтады. Ол: 1) бастапқы көз мемлекетіне жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан және тәуелсіз мердігердің қызметтер көрсетуіне байланысты тұрақты мекеменің құрамына кіретін немесе тұрақты базаға жататын жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне салық салуға мүмкіндік береді; 2) теңіз немесе әуе кемелерін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне тек тиісті кәсіпорынның нақты басқару органы орналасқан мемлекетте ғана салық салуға рұқсат береді; және 3) капитал өсімінің басқа да иеліктен шығарылатын мүлік түрлерінен алынған бөлігіне салық салу құқығын резиденттік мемлекетке қалдырады. Дамушы елдердің Топ мүшелерінің көпшілігі ЭЫДҰ салық салу құқығын резиденттік мемлекетке қалдыратын жағдайларда бастапқы көз мемлекетінің салық салу құқығын жақтады.

      3. Капитал өсіміне салық салуға қатысты дамыған елдерде де, дамушы елдерде де ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы 13-бабына берілген түсіндірмедегі алдын ала ескертулерден туындайтын мынадай ережелер күшінде қалады:

      1. ЭЫДҰ-ға мүше елдердің салық заңнамаларын салыстыру капитал өсіміне салық салудың елге байланысты айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетеді:

      — кейбір елдерде капитал өсімі салық салынатын табыс болып есептелмейді;

      — басқа елдерде кәсіпорын алған капитал өсіміне салық салынады, ал жеке тұлғаның өзінің кәсіптік немесе кәсіпкерлік қызметінен тыс алған капитал өсіміне салық салынбайды;

      — жеке тұлғаның өзінің кәсіптік немесе кәсіпкерлік қызметінен тыс алған капитал өсіміне салық салынған жағдайдың өзінде, мұндай салық салу көбінесе арнайы көрсетілген жағдайларда ғана қолданылады, мысалы, жылжымайтын мүлікті сатудан алынған пайдаға немесе алыпсатарлық табысқа (қайта сату мақсатында сатып алынған кезде).

      2. Бұдан басқа, капитал өсіміне салынатын салықтар елдер арасында ерекшеленеді. ЭЫДҰ-ға мүше кейбір елдерде капитал өсіміне қарапайым табыс ретінде салық салынады және сондықтан ол басқа көздерден алынған табыстарға қосылады. Бұл, әсіресе, кәсіпорын активтерін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне қатысты қолданылады. Алайда ЭЫДҰ-ға мүше бірқатар елдерде капитал өсіміне жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан алынған пайдаға салынатын салық, жалпы капитал өсіміне салынатын салық немесе капитал құнының өсуіне салынатын салық сияқты арнайы салықтар салынады. Мұндай салықтар капитал өсімінің әрбір жағдайына немесе бір жыл ішінде есептелген капитал өсімінің сомасына, көп жағдайда салық төлеушінің басқа кірістері (немесе залалдары) ескерілмейтін арнайы мөлшерлемелер бойынша салынады. Осы салықтардың барлығына сипаттама беру қажет емес.

      3. Осы бап жоғарыда аталған мәселелерді реттемейді. Капитал өсіміне салық салынуы және салықты өндіріп алу тәртібі туралы шешім Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасының қарауына қалдырылған. Осы баптағы ешбір ереже мемлекетке, егер оның ішкі заңнамасында мұндай құқық көзделмесе, капитал өсіміне салық салу құқығын береді деп түсіндірілмеуге тиіс. Бапта оның салықтың қандай түріне қолданылатыны нақтыланбаған; бұл бап Уағдаласушы мемлекет капитал өсімінен алатын салықтардың барлық түрлеріне қолданылуға тиіс деп ұйғарылады. 2-баптың тұжырымдамасы осы мақсатты қамтамасыз ету және оның капитал өсіміне салынатын арнайы салықтарға да қолданылуын қамту үшін жеткілікті кең.

      4. ЭЫДҰ-ның 13-бапқа берген түсіндірмесінде мынадай жалпы ескертулер бар:

      4. Белгілі бір мүлік түрін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне салық салу құқығы, әдетте, Конвенцияға сәйкес мүліктің өзіне де, одан алынатын табысқа да салық салуға құқылы мемлекетке берілуге тиіс. Кәсіпорын активін иеліктен шығарудан алынған пайдаға салық салу құқығы мұндай өсім капитал өсімі немесе кәсіпорын пайдасы болып табылатынына қарамастан, бір мемлекетке берілуге тиіс. Тиісінше, капитал өсімі мен коммерциялық пайда арасында айырмашылық жасалмайды және капитал өсімі туралы бапты немесе кәсіпорын пайдасына салынатын салықтар туралы 7-бапты қолдану қажеттігі жөнінде арнайы ережелердің болуы талап етілмейді. Алайда капитал өсіміне салық салу немесе одан қарапайым табыс салығын алу мәселесі мемлекеттің ішкі салық заңнамасының қарауына қалдырылады. Конвенция бұл мәселені шешуді міндеттемейді.

      5. Бұл бапта капитал өсіміне толық анықтама берілмеген. Жоғарыда көрсетілген себептерге байланысты мұның қажеттілігі жоқ. «Мүлікті иеліктен шығару» деген сөздер, атап айтқанда, мүлікті сату немесе айырбастау, сондай-ақ оны ішінара иеліктен шығару, экспроприациялау, акцияларға айырбастау арқылы компанияға беру, құқықты сату, сыйға тарту және тіпті қайтыс болғаннан кейін мүліктің ауысуы нәтижесінде туындайтын капитал өсіміне қатысты қолданылады.

      6. Көптеген мемлекеттер негізгі қорларды иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне салық салады. Алайда олардың кейбіреулері тек іске асырылған капитал өсіміне ғана салық салады. Белгілі бір жағдайларда, мүлік иеліктен шығарылғанына қарамастан, салық салу мақсаттары үшін іске асырылған капитал өсімінің бар екендігі танылмайды (мысалы, егер иеліктен шығарудан түскен түсім жаңа активтерді сатып алуға пайдаланылса). Капитал өсімінің іске асырылғанының бар-жоғы қолданылатын ішкі салық заңнамасына сәйкес айқындалуға тиіс. Егер салық салу құқығы бар мемлекет бұл құқықты мүлікті иеліктен шығару кезінде пайдаланбаса, ерекше проблемалар туындамайды.

      7. Әдетте, негізгі активті иеліктен шығарумен байланысты емес құнның өсуіне салық салынбайды, өйткені меншік иесі осы активті иеленуін жалғастырған кезде капитал өсімі тек қағаз жүзінде ғана болады. Алайда кейбір салық заңдарына сәйкес капитал құнының өсуіне және өндірістік активтерді қайта бағалауға, тіпті олар иеліктен шығарылмаған жағдайда да, салық салынады.

      8. Ерекше жағдайларда капитал құнының өсуіне салынатын салық иеліктен шығарылмаған активке де салынуы мүмкін. Бұл негізгі активтің құны оның иесі бухгалтерлік құжаттарында осы активті қайта бағалауды жүзеге асыратындай дәрежеде өскен жағдайда орын алуы мүмкін. Активтерді құжат жүзінде қайта бағалау ұлттық валютаның құнсыздануы жағдайында да жүргізілуі мүмкін. Бірқатар мемлекеттер негізгі активтің баланстық құнын оның нақты құны деңгейіне дейін түзету нәтижесінде пайда болатын осындай баланстық пайдаға, резервтелген сомаларға, төленген капиталдың ұлғаюына және басқа да қайта бағалауларға арнайы салық салады. Капитал құнының өсуіне салынатын мұндай салықтар (құн өсіміне салынатын салық) Конвенциямен 2-бапқа сәйкес реттеледі.

      9. Егер капитал құнының өсуіне немесе активтерді қайта бағалауға салық салынса, әдетте, дәл осы қағидат мұндай активтерді иеліктен шығару жағдайында да қолданылуға тиіс. Мұндай жағдайларды бапта нақты көрсету немесе арнайы нормалар белгілеу қажет емес деп танылды. Осы баптың, сондай-ақ 6, 7 және 21-баптардың ережелері жеткілікті деп есептеледі. Әдетте, жоғарыда аталған ережелерге сәйкес салық салу құқығы иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын мемлекетке беріледі, жылжымайтын мүлік немесе тұрақты мекеменің өндірістік мүлкінің құрамына кіретін [немесе тұрақты базаға жататын] жылжымалы мүлік жағдайларын қоспағанда, мұндай мүлік орналасқан мемлекет салық салуға басым құқыққа ие болады. Алайда төменде қарастырылатын 13–17-тармақтарда көрсетілген жағдайларға ерекше назар аудару қажет.

      10. Кейбір мемлекеттерде осындай мемлекеттің аумағында орналасқан тұрақты мекемеден сол кәсіпорынның басқа мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесіне немесе бас кеңсесіне активті беру мүлікті иеліктен шығаруға теңестіріледі. Алайда мұндай мемлекеттерге осы бап мұндай беруге байланысты туындады деп есептелетін пайдаға немесе өсімге салық салуға кедергі келтірмейді, бірақ мұндай салық салу 7-бапқа қайшы келмеуге тиіс.

      11. Бапта капитал өсімінің пайда болу көзіне байланысты айырмашылық жасалмайды. Сондықтан ол ұзақ уақыт бойы экономикалық жағдайлардың біртіндеп жақсаруымен қатар жинақталған, сондай-ақ өте қысқа мерзімде қалыптасқан (алыпсатарлық табыс) кез келген капитал өсіміне қатысты қолданылады. Бұған қоса, ұлттық валютаның құнсыздануы нәтижесінде алынған капитал өсімі де осыған кіреді. Әрине, мұндай өсімге салық салу мәселесі әрбір мемлекеттің қарауына қалдырылады.

      12. Бапта капитал өсімінің қалай есептелетіні көрсетілмеген және бұл мәселе қолданылатын ішкі заңнамамен айқындалады. Әдетте, капитал өсімі сату бағасынан шығындар сомасын шегеру арқылы есептеледі. Шығындар сомасын анықтау үшін сатып алуға байланысты барлық шығындар мен жақсартуға жұмсалған барлық шығыстар сатып алу бағасына қосылады. Кейбір жағдайларда бұрын есептелген амортизациялық аударымдар шегерілгеннен кейінгі құн ескеріледі. Кейбір салық заңдары шығындардың орнына басқа негізді, мысалы, иеліктен шығарушы тұлғаның бұрын салық салу мақсаттары үшін көрсеткен осы активтің құнын пайдалануды белгілейді.

      13. Егер екі Уағдаласушы мемлекетте капитал өсіміне арналған салық салынатын база сәйкес келмесе, ерекше проблемалар туындауы мүмкін. Жоғарыдағы 12-тармақта көрсетілген қағидалар бойынша бір мемлекетте есептелген активті иеліктен шығарудан алынған капитал өсімі басқа мемлекетте қолданылатын есепке алу қағидалары бойынша есептелген капитал өсіміне міндетті түрде сәйкес келмейді. Бұл мемлекеттердің бірі резиденттік мемлекет болғандықтан капитал өсіміне салық салу құқығына ие болғанда, ал екіншісі кәсіпорын осы мемлекеттің резиденті болғандықтан салық салу құқығына ие болғанда орын алуы мүмкін.

      14. Бұл мәселені мынадай мысал арқылы көрсетуге болады. А мемлекетінің кәсіпорны В мемлекетінде орналасқан жылжымайтын мүлікті сатып алды. Кәсіпорын А мемлекетінде жүргізілетін бухгалтерлік құжаттарында амортизациялық аударымдар жасаған болуы мүмкін. Егер мұндай жылжымайтын мүлік оның құнынан жоғары бағаға сатылса, капитал өсімі іске асырылуы мүмкін, сонымен қатар бұрын жасалған амортизациялық аударымдар өтелуі мүмкін. Жылжымайтын мүлік орналасқан және онда бухгалтерлік есеп жүргізілмейтін В мемлекеті осы жылжымайтын мүлікке табыс салығын салу кезінде А мемлекетінде жасалған амортизациялық аударымдарды ескеруге міндетті емес. В мемлекеті сондай-ақ А мемлекетінде жүргізілетін бухгалтерлік құжаттарда көрсетілген жылжымайтын мүліктің құнын иеліктен шығару сәтіндегі құнның орнына пайдалана алмайды. Сондықтан В мемлекеті жоғарыдағы 12-тармақта көрсетілгендей, капитал өсімінен бөлек іске асырылған амортизациялық аударымдарға салық салуға құқылы емес.

      15. Екінші жағынан, иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын А мемлекетін осы баптың 1-тармағына және 23А-бапқа сәйкес мұндай баланстық пайданы барлық жағдайда өз салықтарынан толығымен босатуға міндеттеуге болмайды (мемлекеттердің салықтарды есепке алу әдісін қолдану кезінде проблемалардың туындауы екіталай). Мұндай баланстық пайда А мемлекетінде бұрын мәлімделген және осы мемлекетте салық салынуға жататын табысты немесе пайданы азайтқан амортизациялық аударымдардың іске асырылуының нәтижесі болып табылатын дәрежеде, осы мемлекетке мұндай баланстық пайдаға салық салуға кедергі келтіруге болмайды […].

      16. Бұдан басқа, А және В мемлекеттерінің валюталары арасындағы айырбас бағамының өзгеруінен туындайтын пайдаға байланысты қосымша проблемалар туындауы мүмкін. А мемлекетінің валютасы девальвацияланғаннан кейін осы мемлекеттің кәсіпорындары А мемлекетінің аумағынан тыс жерде орналасқан активтердің баланстық құнын арттыруға мәжбүр болуы немесе болмауы мүмкін. Мемлекет валютасының девальвациялануынан басқа, валюта бағамының әдеттегі ауытқуы нәтижесінде де валюталық кірістер мен шығындар деп аталатын құбылыстар туындауы мүмкін. Мысалы, В мемлекетінің аумағында орналасқан жылжымайтын мүлікті сатып алған және сатқан А мемлекетінің кәсіпорнын қарастырайық. Егер құны мен сату бағасы В мемлекетінің валютасымен көрсетіліп, бірдей болса, В мемлекетінде капитал өсімі болмайды. Егер активті сатып алу мен сату арасындағы кезеңде В мемлекетінің валютасы А мемлекетінің валютасына қатысты нығайса, онда осы мемлекеттің валютасымен есептегенде кәсіпорында пайда есептеледі. Егер осы уақыт ішінде В мемлекетінің валютасы арзандаса, иеліктен шығарушы тұлға В мемлекетінде танылмайтын залал шегеді. Мұндай валюталық кірістер мен шығындар шетел валютасындағы шарттар бойынша дебиторлық және кредиторлық берешекке байланысты да туындауы мүмкін. Егер В мемлекетінде орналасқан кәсіпорынның тұрақты мекемесінің балансында В мемлекетінің валютасымен көрсетілген дебиторлық және кредиторлық берешек көрсетілсе, берешекті өтеу кезінде пайда болған кірістер немесе шығындар тұрақты мекеменің есептерінде көрсетілмейді. Алайда айырбас бағамының өзгеруі бас кеңсенің шоттарында көрсетілуі мүмкін. Егер дебиторлық берешек туындаған сәттен бастап оны өтеу сәтіне дейін В мемлекетінің валютасы қымбаттаса (құнсызданса), кәсіпорын тұтастай алғанда пайда табады (залал шегеді). Бұл кредиторлық берешекке қатысты да дұрыс, егер ол туындаған сәттен бастап өтелгенге дейінгі кезеңде В мемлекетінің валютасы арзандаса (қымбаттаса).

      17. Осы баптың ережелері мұндай валюталық өсімге салық салуға қатысты барлық мәселелерді реттемейді. Көптеген жағдайларда мұндай өсім активті иеліктен шығаруға байланысты болмайды; көптеген жағдайларда осы бап бойынша капитал өсіміне салық салу құқығы берілген мемлекет оны тіпті анықтай алмайды. Тиісінше, әдетте мәселе тұрақты мекеме орналасқан мемлекеттің салық салу құқығына ие болуында емес, салықтан босату әдісін қолдану кезінде салық төлеуші резиденті болып табылатын мемлекет бас кеңсенің бухгалтерлік есеп құжаттарынан басқа еш жерде көрсетілмейтін валюталық өсімге салық салудан бас тартуға тиіс пе деген мәселеде болады. Соңғы сұрақтың жауабы тек осы баппен ғана емес, сондай-ақ 7-баппен және 23А-баппен де айқындалады. Егер осы жағдайда екі мемлекет арасындағы пікір қайшылығы іс жүзінде қосарланған салық салуға әкеп соқса, мәселе 25-бапта көзделген өзара келісу рәсіміне сәйкес реттелуге тиіс.

      18. Бұдан басқа, егер сатылған мүлік үшін иеліктен шығарушы тұлғаға белгіленген баға орнына өмір бойы аннуитет төленетін болса, қандай бап қолданылуға тиіс деген мәселе туындайды. Мұндай тұрақты төлемдер, егер олар шығындардан асып кетсе, мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсім ретінде қарастырылуға тиіс пе, әлде 21-бапқа сәйкес қарастырылмайтын «табыс баптары» ретінде қарастырылуға тиіс пе? Екі пікірді де қолдайтын бірдей дәрежедегі дәлелдер келтіруге болады және бұл мәселе бойынша бір жалпы ереже белгілеу қиынға соғуы мүмкін. Бұдан басқа, мұндай проблемалар тәжірибеде сирек туындайды, сондықтан тиісті норманы белгілеу және оны Конвенцияға енгізу қажет емес деп есептеледі. Бұл мәселе осындай проблема туындауы мүмкін Уағдаласушы мемлекеттердің 25-бапта көзделген өзара келісу рәсімі арқылы шешуіне қалдырылуы мүмкін.

      19. Бап лотерея ұтыстарына немесе облигациялар мен борыштық қолхаттар бойынша көзделген сыйлықтар мен жүлделерге қолданылуға арналмаған.

      20. Бап, ең алдымен, иеліктен шығарылған мүлік орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін өсімге қатысты. Капитал өсімінің барлық басқа түрлеріне қатысты [6]-тармақ иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын мемлекетке салық салу құқығын береді.

      21. Капитал өсіміне барлық мемлекеттерде бірдей салық салынбайтындықтан, тек нақты қосарланған салық салуды болдырмау орынды болып табылады. Сондықтан Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенциясына тиісті толықтырулар енгізіп, егер Конвенция бойынша салық салу құқығына ие басқа мемлекет бұл құқықты пайдаланған жағдайда ғана мемлекеттің ішкі заңнамасында көзделген салық салу құқығынан бас тартуын белгілей алады. Бұл жағдайда осы баптың [6]-тармағына тиісті толықтырулар енгізілуге тиіс. Бұдан басқа, 23А-бапқа қатысты өзгерістер де енгізілуі қажет, бұл 23А-бапқа берілген түсіндірмеде ұсынылған.

      B. 13-БАПТЫҢ ТАРМАҚТАРЫНА БЕРІЛГЕН ТҮСІНДІРМЕЛЕР

      1-тармақ

      5. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 13-бабының 1-тармағы қайталанады, оған берілген түсіндірмеде мыналар айтылған:

      22. 1-тармақта жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге ол орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін екендігі көрсетілген. Бұл норма 6-баптың және 22-баптың 1-тармағының ережелеріне сәйкес келеді. Ол сондай-ақ кәсіпорын активтерінің құрамына кіретін [немесе тәуелсіз мердігердің қызметтер көрсетуі үшін пайдаланылатын] жылжымайтын мүлікке де қолданылады. Жылжымайтын мүліктің анықтамасына қатысты 1-тармақ 6-бапқа сілтеме жасайды. 13-баптың 1-тармағы бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті екінші Уағдаласушы мемлекеттің аумағында орналасқан жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан алатын өсімге ғана қатысты. Сондықтан ол иеліктен шығарушы тұлға 4-баптың мағынасында резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің аумағында орналасқан немесе үшінші мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге қолданылмайды; мұндай өсімге 21-баптың 1-тармағының ережелері емес, [Біріккен Ұлттар Ұйымы мәтінінің 6-тармағы] 5-тармақтың ережелері қолданылады (2002 жылға дейін осы түсіндірмеде көрсетілгендей).

      23. 1-тармақтың қағидалары жылжымайтын мүлікке иелік ететін компания акцияларының барлығын немесе бір бөлігін иеліктен шығарудан алынған табысқа қатысты қолданылатын 4-тармақтың ережелерімен толықтырылады […].

      2-тармақ

      6. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы 13-бабының 2-тармағы қайталанады, оған берілген түсіндірмеде мыналар айтылған:

      24. 2-тармақ кәсіпорынның тұрақты мекемесінің мүлкінің құрамына кіретін [немесе тәуелсіз мердігердің қызметтер көрсетуі үшін пайдаланылатын тұрақты базаға жататын] жылжымалы мүлікке қатысты. «Жылжымалы мүлік» термині 1-тармақта айтылған жылжымайтын мүліктен басқа барлық мүлікті білдіреді. Оған сондай-ақ материалдық емес мүлік, мысалы, материалдық емес активтер, лицензиялар және т.б. кіреді. Мұндай активтерді иеліктен шығарудан түскен түсімге тұрақты мекеме [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін, бұл кәсіпорын пайдасына [және тәуелсіз мердігердің қызметтер көрсетуінен алынатын табысқа] қатысты нормаларға сәйкес келеді (7 [және 14]-баптар).

      25. Осы тармақта оның нормалары тұрақты мекеменің [немесе тұрақты базаның] жылжымалы мүлкін иеліктен шығарған кезде, сондай-ақ тұрақты мекеменің өзін (жеке немесе бүкіл кәсіпорынмен бірге) [немесе тұрақты базаның өзін] иеліктен шығарған кезде қолданылатыны нақты көрсетілген. Егер тұтас кәсіпорын иеліктен шығарылса, бұл норма тұрақты мекеменің мүлкінің құрамына кіретін жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған деп есептелетін осындай өсімге қолданылады. Мұндай жағдайда 7-баптың нормалары оларға тиісті өзгерістер енгізіле отырып, оларға тікелей сілтеме жасалмай-ақ қолданылуға тиіс. Бір мемлекеттегі тұрақты мекемеден басқа мемлекеттегі тұрақты мекемеге активті беру мәселесіне қатысты жоғарыдағы 10-тармақты қараңыз.

      Екінші жағынан, 2-тармақ кәсіпорындағы қатысу үлесін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне әрдайым қолданыла бермейді. Бұл ереже тек иеліктен шығарушы тұлға толықтай немесе басқа тұлғамен бірлесіп иеленген мүлікке ғана қолданылады. Кейбір елдердің заңнамасына сәйкес серіктестіктің негізгі активтері серіктестердің меншігінде деп есептеледі. Алайда кейбір басқа заңдар бойынша серіктестіктер мен басқа да бірлестіктер салық салу мақсаттары үшін өздерінің серіктестерінен (қатысушыларынан) бөлек заңды тұлға ретінде қарастырылады, бұл мұндай кәсіпорындардағы қатысу үлесі компания акцияларымен бірдей қарастырылатынын білдіреді. Сондықтан мұндай қатысу үлесін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне де, акцияларды иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне де тек иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын мемлекетте ғана салық салынады. Уағдаласушы мемлекеттер серіктестіктегі қатысу үлесін иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне салық салуды реттейтін нормаларды екіжақты тәртіппен келісе алады.

      26. Кейбір мемлекеттер иеліктен шығарушы тұлғаның өз аумағында тұрақты мекемесі болған жағдайда, олардың аумағындағы көздерден алынған кез келген капитал өсіміне өздерінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салынуға тиіс деп есептейді. Кейде «тұрақты мекеменің тартылыс күші» деп аталатын бұл тұжырымдама 2-тармақтың негізіне алынбаған. Бұл тармақта тұрақты мекеменің [немесе тәуелсіз мердігердің қызметтер көрсетуі үшін пайдаланылатын тұрақты базаға жататын жылжымалы мүліктің] мүлкінің құрамына кіретін жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге тұрақты мекеме [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін екендігі ғана көзделген. Кез келген басқа жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге [6]-тармақта көзделгендей, тек иеліктен шығарушы тұлға резиденті болып табылатын мемлекетте ғана салық салынады. Жоғарыда келтірілген түсіндірмелер 7-бапқа берілген түсіндірмеде көрсетілгендерге сәйкес келеді.

      3-тармақ

      7. Осы тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы 13-бабының 3-тармағы қайталанады, оған берілген түсіндірмеде мыналар айтылған:

      28. 2-тармақтың ережесінен ерекшелік халықаралық тасымалдар шеңберінде пайдаланылатын теңіз және әуе кемелеріне, сондай-ақ осындай теңіз және әуе кемелерін пайдалануға байланысты жылжымалы мүлікке қатысты көзделген. Әдетте, мұндай мүлікті иеліктен шығарудан алынған табысқа осындай кемелер мен әуе аппараттарын пайдаланатын кәсіпорын орналасқан мемлекетте ғана салық салынады. Бұл қағида 8-баптың және 22-баптың 3-тармағының ережелеріне сәйкес келеді. Кәсіпорынның тиімді басқару орны орналасқан мемлекетке салық салудың айрықша құқығын беруді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты конвенцияларда 3-тармақты 8-бапқа берілген түсіндірменің 2-тармағында [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясындағы 8-бапқа берілген түсіндірменің 10-тармағында] ұсынылған ережеге сәйкес келетін ережемен алмастыра алады.

     4-тармақ

8. Осы тармақ жалпы алғанда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 4-тармағына сәйкес келеді. 2017 жылғы жаңартуға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 4-тармағында төмендегідей ереже көзделген болатын:

4. Капиталындағы үлестерді немесе серіктестіктегі, трасттағы немесе мүлкі негізінен тікелей немесе жанама түрде бір Уағдаласушы Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен тұратын мүліктегі үлесті иеліктен шығарудан алынған пайдаға осы Мемлекетте салық салынуы мүмкін. Атап айтқанда:

(a) Осы тармақтың ешбір ережесі мүлкі негізінен тікелей немесе жанама түрде осындай компания, серіктестік, траст немесе мүлік өзінің кәсіпкерлік қызметінде пайдаланатын жылжымайтын мүліктен тұратын компанияға, серіктестікке, трастқа немесе мүлікке қолданылмайды, бұған жылжымайтын мүлікті басқару жөніндегі кәсіпкерлік қызметпен айналысатын компания, серіктестік, траст немесе мүлік кірмейді.

(b) Осы тармақтың мақсаттары үшін жылжымайтын мүлікті иеленуге қатысты «негізінен» деген сөз осындай жылжымайтын мүліктің құны компанияға, серіктестікке, трастқа немесе мүлікке тиесілі барлық активтердің жиынтық құнының 50 пайызынан асатынын білдіреді.

Екі тұжырым да жылжымайтын мүлікті сатудан алынатын табыстарға салық төлеуден жалтарудың алдын алуға бағытталған. Мұндай мүлікке иелік ету үшін компанияны тіркеу арқылы осындай пайдаға салық салудан жалтару көбінесе өте оңай болғандықтан, осындай компанияның акцияларын сатуға салық салу қажет. Бұл, әсіресе, акцияларды иелену мүлікті иелену құқығын берген жағдайларда өзекті болып табылады. Өз мақсатына қол жеткізу үшін 4-тармақ компанияның жылжымайтын мүлік орналасқан Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті немесе басқа мемлекеттің резиденті болып табылатынына қарамастан қолданылуға тиіс. 1999 жылы Бұрынғы Сарапшылар тобы жылжымайтын мүлікке иелік ететін серіктестіктердегі, трасттардағы және мұралық мүліктегі үлестерді қамту мақсатында 4-тармаққа өзгеріс енгізу туралы шешім қабылдады. 2017 жылы Комитет «салыстырмалы мүдде» тұжырымдамасы жалпы алғанда Біріккен Ұлттар Ұйымы Үлгілік конвенциясының 4-тармағында бұрын қамтылған тұжырымдамаға баламалы болғандықтан, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы жаңартылған ережені қабылдау туралы шешім қабылдады.

8.1 «Салыстырмалы мүдде» ұғымын енгізумен қатар, 4-тармақ акцияларды (немесе салыстырмалы үлестерді) сату алдында ұйымның акцияларының (немесе салыстырмалы үлестерінің) құнындағы жылжымайтын мүліктің үлесін азайту мақсатында осы ұйымға активтер енгізілетін жағдайларды да қамту үшін кеңейтілді. Осы мақсатта акциялардың (немесе салыстырмалы үлестердің) құны иеліктен шығарылған сәтте ғана емес, иеліктен шығаруға дейінгі 365 күннің кез келген уақытында негізінен жылжымайтын мүлікке байланысты болған-болмағаны қарастырылады.

8.2 Иеліктен шығаруға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта өз құнының 50 пайызынан астамы тікелей немесе жанама түрде Уағдаласушы Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлікке байланысты болған акцияларды немесе салыстырмалы үлестік қатысу үлестерін иеліктен шығарудан алынған кірістерге осы Мемлекетте салық салынуы мүмкін деп есептей отырып, 4-тармақ осындай акцияларды немесе салыстырмалы үлестік қатысу үлестерін иеліктен шығарудан алынған кірістерге және 1-тармаққа сәйкес қамтылатын негізгі жылжымайтын мүлікті иеліктен шығарудан алынған кірістерге осы Мемлекетте бірдей дәрежеде салық салынуын көздейді.

8.3 4-тармақ оның қолданылу аясына кіретін акцияларға немесе салыстырмалы үлестерге қатысты барлық пайдаға, тіпті осы акциялардың немесе салыстырмалы үлестердің құнының бір бөлігі табыс көзі болып табылатын мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен өзгеше мүліктен қалыптасқан болса да, салық салуға мүмкіндік береді. Компания акцияларының немесе салыстырмалы үлестердің иеліктен шығаруға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта өз құнының 50 пайызынан астамы тікелей немесе жанама түрде Уағдаласушы Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлікке байланысты болған-болмағанын анықтау үшін, әдетте, осындай жылжымайтын мүліктің құны компанияға, ұйымға немесе келісімге тиесілі барлық мүліктің құнымен салыстырылады, бұл ретте компанияның қарыздары немесе басқа да міндеттемелері (тиісті жылжымайтын мүлікке ипотекамен қамтамасыз етілген немесе қамтамасыз етілмеген) есепке алынбайды.

8.4 2017 жылы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының жаңартылған тұжырымдамасын қабылдай отырып, Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясынан 4(a)-тармақты алып тастау туралы шешім қабылдады, өйткені ол жалпыға бірдей қабылданған практикаға сәйкес келмейді. Бұл ереженің өте сирек қолданылатыны және оны қолдану қиын екені анықталды. Алайда екіжақты келіссөздер барысында елдер 4-тармақтың соңына 2017 жылғы жаңартуға дейін болған (a) тармақшасынан алынған мынадай сөздерді енгізу туралы уағдаласа алады:

4. Бір Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті алған акцияларды немесе серіктестіктегі не трасттағы үлестер сияқты салыстырмалы мүдделерді иеліктен шығарудан түскен пайдаға, егер иеліктен шығаруға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта осы акциялар немесе салыстырмалы мүдделер өз құнының 50 пайызынан астамын 6-бапта айқындалған, басқа Уағдаласушы Мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен тікелей немесе жанама түрде алған болса, осы басқа Мемлекетте салық салынуы мүмкін. Осы тармақта қамтылған ешбір ереже мүлкі негізінен тікелей немесе жанама түрде осындай компания, серіктестік, траст немесе мүлік өзінің кәсіпкерлік қызметінде пайдаланатын жылжымайтын мүліктен тұратын компанияға, серіктестікке, трастқа немесе мүлікке қолданылмайды, бұған жылжымайтын мүлікті басқару жөніндегі қызметпен айналысатын компания, серіктестік, траст немесе мүлік кірмейді.

5-тармақ

9. Кейбір елдер Уағдаласушы Мемлекет осы Мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның акцияларын иеліктен шығарудан түскен пайдаға, мұндай иеліктен шығару осы Мемлекеттің аумағында немесе одан тыс жерде жүзеге асырылғанына қарамастан, салық салу мүмкіндігіне ие болуға тиіс деген пікірді ұстанады. Алайда әкімшілік себептерге байланысты салық салу құқығы мүлікті иеліктен шығаратын тұлға иеліктен шығаруға дейінгі 365 күн ішінде кез келген уақытта тікелей немесе жанама түрде елеулі үлеске ие болған компанияның акцияларын иеліктен шығарумен шектелуге тиіс екені мойындалады. Елеулі қатысу үлесі деп нені түсінуге болатынын анықтау екіжақты келіссөздердің қарауына қалдырылған, оның барысында тараптар келісілген пайыздық үлесті белгілей алады.

9.1 2017 жылы Комитет 4-тармаққа енгізілген осыған ұқсас өзгерістерді көрсету мақсатында 5-тармаққа «салыстырмалы мүдделер» туралы ескертуді енгізу туралы шешім қабылдады.

10. Бұл тармақ жоғарыда көрсетілген тармақта көзделгендей акциялар мен салыстырмалы үлестік қатысу үлестерін иеліктен шығарудан алынған пайдаға салық салуды көздейді, бірақ Конвенцияның 13-бабының 4-тармағы қолданылатын акцияларды иеліктен шығарудан алынған пайданы қоспайды. Тұжырымдама акциялардың кез келген санын иеліктен шығарудан түскен табысқа, егер акциялар пакеті иеліктен шығаруға дейінгі 12 айдың кез келген уақытында елеулі болған жағдайда, компания резиденті болып табылатын Мемлекетте салық салынуы мүмкін екенін нақты көздейді. Акциялардың елеулі пакеті тиісті екіжақты келіссөздер барысында белгіленетін пайыздық үлеске сәйкес айқындалады. Демек, акциялардың елеулі пакеті бірнеше шағын акциялар пакетін беру арқылы иеліктен шығарылған жағдайда да, берілген акциялар 12 айлық кезең ішінде кез келген уақытта иеліктен шығарылған болса, осы тармақпен берілген салық салу құқығы бәрібір қолданылады.

11. Акцияларды иеліктен шығарудан капитал өсімінің туындауына әкелетін операциялардың қандай екендігі және мүлікті иеліктен шығаратын тұлғаның капиталға қатысу үлесінің мөлшерін, атап айтқанда, жанама қатысу үлесінің мөлшерін қалай анықтау керектігі туралы мәселелер осы өсімге салық салатын Мемлекеттің заңнамасына сәйкес шешіледі. Осыған байланысты жанама қатысу үлесіне мүлікті иеліктен шығаратын тұлғаға жатқызылатын үлестес тұлғалардың қатысу үлестері кіруі мүмкін. Мүлікті иеліктен шығаратын тұлғаның тікелей немесе жанама қатысу үлесінің мөлшерін анықтау үшін салық салатын Мемлекеттің салықтан жалтаруға қарсы бағытталған заңдарының ережелерін пайдалану орынды болуы мүмкін. Немесе осы тұжырымдамаларға шарт мәтінінің өзінде немесе ілеспе құжаттамада кеңірек түсіндірме берілуі мүмкін.

12. Сондай-ақ акцияларды иеліктен шығарудан туындайтын пайдаға (негізінен жылжымайтын мүлікке иелік ететін компаниялардың акцияларын білдіретін 4-тармақта аталған акцияларды қоспағанда) әдеттегі ішкі мөлшерлемемен салыстырғанда жеңілдетілген салық мөлшерлемесін белгілеу мәселесі қаралды. Жеңілдетілген салық салынатын акцияларды иеліктен шығарудан алынатын кірістер акцияларға инвестицияларды ынталандыруға, тікелей шетелдік инвестициялар мен портфельдік инвестицияларды көтермелеуге және осылайша елдің индустрияландыруына серпін беруге ықпал етуі ықтимал болғандықтан, елдер екіжақты келіссөздер барысында осы мәселені талқылау және екіжақты салық келісімдеріне қажетті ережелерді енгізу мүмкіндігін қарастыра алады.

13. Биржада тіркелген акцияларды иеліктен шығарудан алынатын капитал өсіміне салық салу елеулі шығындармен байланысты. Сонымен қатар дамушы елдер капитал нарықтарының өсуін ынталандыру мақсатында биржада тіркелген акцияларды иеліктен шығарудан алынатын капитал өсіміне салық салудан бас тартуды экономикалық тұрғыдан тиімді деп санауы мүмкін. Осы жолды таңдауды қалайтын елдер өздерінің екіжақты салық шарттарына мынадай ережені енгізе алады:

4-тармақта аталған акцияларды қоспағанда, бір Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның акцияларын иеліктен шығарудан алған өсімге, танылған қор биржасында белсенді және тұрақты түрде сатылатын акцияларды қоспағанда, егер мүлікті иеліктен шығаратын тұлға осындай иеліктен шығаруға дейінгі он екі айлық кезең ішінде кез келген уақытта осы компания капиталының кемінде ____ пайызына (пайыздық мөлшер екіжақты келіссөздер барысында айқындалады) тікелей немесе жанама түрде иелік еткен болса, осы басқа Мемлекетте салық салынуы мүмкін.

«Белсенді және тұрақты сауда» және «танылған қор биржасы» деген сөз тіркестерінің түсіндірмесін кеңейтетін ережелер шарт мәтінінің өзіне немесе ілеспе құжаттамаға енгізілуі мүмкін.

14. Кейбір елдер компанияның резиденті болып табылатын Уағдаласушы Мемлекетке оның акцияларын иеліктен шығарудан алынған өсімге компания активтерінің елеулі бөлігі осы Мемлекетте орналасқан жағдайда ғана салық салуға рұқсат етілуге тиіс деп есептеуі мүмкін және екіжақты келіссөздер барысында осындай шектеуді талап етуі мүмкін.

15. Екіжақты келіссөздерге қатысатын басқа елдер, егер мұндай жағдайларда табыс көзі мемлекетінде капитал өсіміне салық салу корпоративтік тізбек шеңберіндегі экономикалық қызметке қосарланған салық салуға әкеліп, тікелей шетелдік инвестицияларды тартуды қиындатады деп есептесе, 5-тармақты толығымен алып тастауды қалауы мүмкін. Бұл мәселе акция иелерін елеулі қатысу үлесінен алынатын дивидендтерге ғана емес, сондай-ақ осындай елеулі қатысу үлесіне жататын акциялардан алынатын капитал өсіміне де салық төлеуден босататын елдер үшін ерекше өзекті болып табылады.

16. Егер елдер корпоративтік қайта ұйымдастыру барысында алынған өсімге салық салмауды жөн көрсе, әрине, бұған құқылы.

6-тармақ

17. Бұл тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 13-бабының 5-тармағы редакциялық түзетумен қайталанады — «1, 2, 3 және 4-тармақтарда» деген сөздер «1, 2, 3, 4 және 5-тармақтарда» деген сөздермен ауыстырылған. Осылайша, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы 13-бабының 5-тармағына қатысты түсініктемесі тиісті өзгерістермен 6-тармаққа да қолданылады. Түсініктемеде мыналар айтылған:

29. 1, 2 және 3[, 4] және [5] тармақтарында көрсетілгендерден басқа кез келген мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге қатысты [6]-тармақта мұндай өсімге тек оны иеліктен шығаратын тұлға резиденті болып табылатын Мемлекетте ғана салық салынатыны көзделген […].

30. Осы бапта компания акцияларын (4 [және 5] тармақтарымен реттелетін компания акцияларын қоспағанда) немесе бағалы қағаздарды, облигацияларды, борыштық міндеттемелерді және т.б. иеліктен шығарудан алынған өсімге қатысты арнайы ережелер жоқ. Осылайша, мұндай өсімге тек мүлікті иеліктен шығаратын тұлға резиденті болып табылатын Мемлекетте ғана салық салынады.

31. Егер акциялар акционер тарапынан компанияны таратуға немесе оның төленген капиталын азайтуға байланысты эмитент-компанияға сатылса, сату бағасы мен акциялардың номиналды құны арасындағы айырма осы компания резиденті болып табылатын Мемлекетте капитал өсімі ретінде емес, жинақталған пайданы бөлу ретінде қарастырылуы мүмкін. Бап компания резиденті болып табылатын Мемлекетке мұндай бөлінген пайдаға 10-бапта көзделген мөлшерлемелер бойынша салық салуға кедергі келтірмейді: мұндай салық салуға рұқсат етіледі, өйткені бұл айырма 10-баптың 3-тармағында қамтылған және осы бапқа қатысты түсініктеменің 28-тармағында түсіндірілген «дивидендтер» терминінің анықтамасына кіреді. Осындай түсіндірме облигациялар мен борыштық міндеттемелер борышкер тарапынан олардың номиналды құнынан немесе облигациялар мен борыштық міндеттемелер шығарылған құннан жоғары бағамен өтелген жағдайда да қолданылуы мүмкін; бұл жағдайда айырма пайыздарды білдіруі мүмкін және осыған байланысты 11-бапқа сәйкес пайыздардың табыс көзі болып табылатын мемлекетте шектеулі мөлшерде салық салынуға жатады (сондай-ақ 11-бапқа қатысты түсініктеменің 20 және 21-тармақтарын қараңыз).

32. Қызметкерге немесе директорлар кеңесінің мүшесіне берілген акцияларды сатып алу опциондары шеңберінде сатып алынған акцияларды иеліктен шығарудан алынуы мүмкін капитал өсімі мен 15-баппен немесе 16-баппен реттелетін акцияларға арналған опциондардан алынған пайда арасындағы айырмашылықты ажырату қажеттілігі бар. Осы айырмашылықтың негізінде жатқан қағидаттар 15-бапқа қатысты түсініктеменің 12.2–12.5-тармақтарында және [ЭЫДҰ] Үлгілік конвенциясының 16-бабына қатысты түсініктеменің 3.1-тармағында қарастырылады.

18. Алайда, жоғарыда 2-тармақта көрсетілгендей, Дамушы елдер тобының мүшелерінің көпшілігі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 13-бабының 5-тармағының мынадай балама нұсқасын ұсынды:

5. 1, 2, 3 және 4-тармақтарда көрсетілген өсімді қоспағанда, кез келген мүлікті иеліктен шығарудан алынған өсімге ол туындаған Уағдаласушы Мемлекетте осы Мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін.

Бұл нұсқа кез келген Мемлекетке немесе екі Мемлекетке де өздерінің ұлттық заңнамасына сәйкес салық салуға рұқсат етілетінін және резиденттік мемлекетінің 23-бапқа сәйкес қосарланған салық салуды жоятынын білдіреді. Осы нұсқаны таңдаған елдер екіжақты келіссөздер барысында капитал өсімінің туындаған жерін анықтау кезінде қолданылатын нақты шығу көзіне қатысты нормаларды өз қалауы бойынша нақтылай алады.

14-бап

ТӘУЕЛСІЗ МЕРДІГЕРЛЕРДІҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабы 1-тармақта, (а) тармақшада және 2-тармақта ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 14-бабының (1997 жылғы нұсқасы) негізгі ережелерін қайталайды. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 14-бабы және оған қатысты түсініктемелер 2000 жылғы 29 сәуірде толығымен алынып тасталды. 1-тармақтың (b) тармақшасы табыс көзі мемлекетіне ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1997 жылғы 14-бабының 1-тармағында қамтылған жағдайға қосымша тағы бір жағдай бойынша салық салуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, егер ЭЫДҰ-ның бұрынғы Үлгілік конвенциясы табыс көзі еліне тәуелсіз жеке қызметтерден алынған табысқа салық салуға салық төлеушінің тұрақты базасы болған жағдайда ғана рұқсат етсе, БҰҰ Үлгілік конвенциясы да салық төлеуші осы елде тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде 183 күннен астам уақыт болған жағдайда табыс көзі бойынша салық салуға мүмкіндік береді.

2. 14-бапты талқылау барысында Дамушы елдер тобының кейбір мүшелері табыс көзі елінің салық салу құқығы тұрақты базаның болуы және болу ұзақтығы критерийлерімен шектелмеуге тиіс, ал жалғыз критерий табыс көзі болуы керек деген пікір білдірді. Ал Дамыған елдер тобының кейбір мүшелері кәсіби біліктілікті әкету, материалдық тауарларды әкету сияқты, егер тиісті тұлғаның осы елде тұрақты өкілдікпен салыстыруға болатын тұрақты базасы болмаса, тиісті елде салық салуға әкелмеуге тиіс деп есептеді. Сондықтан олар тұрақты база критерийін қолдады, дегенмен қызмет көрсететін тұлғаның осы елде ұзақ уақыт болуы табыс көзі елінде салық салуға негіз болатынымен де келісті. Дамушы елдер тобының кейбір мүшелері де тұрақты база критерийін қолдады. Дамушы елдер тобының басқа мүшелері болу ұзақтығына негізделген критерийді артық көретінін білдірді.

3. 1980 жылғы Үлгілік конвенцияны әзірлеу кезінде Дамушы елдер тобының бірнеше мүшесі үшінші критерийді, атап айтқанда, сыйақы сомасы критерийін ұсынды. Осы критерийге сәйкес тәуелсіз жеке қызметтер үшін төленетін сыйақы тұрақты базаның болуына немесе тиісті елде болу ұзақтығына қарамастан, белгіленген сомадан асқан жағдайда табыс көзі елі тарапынан салық салынуы мүмкін.

4. Ымыралы шешім ретінде 1980 жылғы Үлгілік конвенцияда а–с тармақшаларында көрсетілген үш баламалы критерий қамтылды, олардың кез келгеніне сәйкестік басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлғаның тәуелсіз мердігер қызметтерін көрсетуінен алынған табысқа табыс көзі мемлекетінің салық салу құқығын береді. Алайда 1999 жылы Сарапшылар тобы үшінші критерийді, атап айтқанда, 1-тармақтың с тармақшасында көрсетілген сыйақы сомасы критерийін алып тастау, ал а және b тармақшаларын сақтау туралы шешім қабылдады.

5. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында қамтылған жалғыз критерийді қайталайтын (а) тармақша жеке тұлғаның қызметін жүзеге асыру үшін оған тұрақты түрде қолжетімді тұрақты базасы болған жағдайда табысқа салық салынуы мүмкін екенін көздейді. Тұрақты базаның болуы салық салу құқығын бергенімен, салық салынатын табыс сомасы осы тұрақты базаға жатқызылатын табыспен шектеледі.

6. 1999 жылғы түзетулер енгізілген b тармақшасы, тіпті тұрақты база болмаған жағдайда да, тиісті тұлға елде тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезең ішінде жиынтығында кемінде 183 күн болатын кезең немесе кезеңдер бойы болған жағдайда, табыс көзі мемлекетінің салық салу құқығын кеңейтеді. Алайда тек осы елде жүзеге асырылған қызметтен алынған табысқа ғана салық салынуы мүмкін. Осы түзету енгізілгенге дейін Уағдаласушы Мемлекетте болудың ең аз мерзіміне қойылатын талап «тиісті қаржы жылында жиынтығында 183 күнге тең немесе одан асатын кезең немесе кезеңдер» ретінде айқындалатын. Алайда дамыған елдер тобының бір мүшесі техникалық себептерге байланысты бұрынғы тұжырымдаманы сақтап қалуды жақтады. Осы түзету нәтижесінде 14-баптың 1-тармағының b тармақшасының ережелері басқа Уағдаласушы Мемлекетте болудың ең аз мерзіміне қатысты 15-баптың 2-тармағының а тармақшасына сәйкестендірілді.

7. с тармақшасы алып тасталғанға дейін, ол а және b тармақшаларында көрсетілген екі шарттың ешқайсысы орындалмаған жағдайда табыс көзі мемлекетінің салық салуына мүмкіндік беретін тағы бір критерийді көздеді. Егер табыс көзі елінде көрсетілген қызметтер үшін төленетін сыйақы белгілі бір сомадан (екіжақты келіссөздер барысында белгіленетін) асатын болса, табыс көзі мемлекеті салық алуы мүмкін екені, бірақ тек осы сыйақы табыс көзі елінің резидентінен немесе осы ел аумағында орналасқан кез келген басқа ел резидентінің тұрақты өкілдігінен немесе тұрақты базасынан алынған жағдайда ғана салық салынатыны көзделген болатын.

8. Осыған байланысты белгіленетін ақшалай сомалардың кез келген шектері уақыт өте келе инфляцияға байланысты мәнін жоғалтатыны және елдің ықтимал құнды қызметтерді импорттау сомасын шектеуге ғана әсер ететіні атап өтілді. Сонымен қатар, осы ереже 1980–1997 жылдар аралығында жасалған қолданыстағы екіжақты салық шарттарының тек алты пайызында ғана болған. Осыған сәйкес 14-баптың 1-тармағынан с тармақшасын алып тастау туралы шешім қабылданды.

9. Бұрынғы Сарапшылар тобы 14-бап пен 5-баптың 3-тармағының b тармақшасы арасындағы өзара байланысты талқылады. Тәуелсіз тұлға ретінде өзі жүзеге асырған қызметі үшін тікелей жеке тұлғаға төленетін сыйақы 14-баптың ережелерімен реттелуге тиіс екендігі туралы жалпы келісімге қол жеткізілді. Кәсіпорынның өз қызметкерлерінің немесе басқа персоналдың жұмысын ұсынғаны үшін кәсіпорынға төленетін төлемдер 5 және 7-баптардың ережелерімен реттелуге тиіс. Жұмысты орындаған жеке тұлғаға кәсіпорын төлеген сыйақыға не 14-бап (егер ол кәсіпорын қызметті жүзеге асыру үшін тартқан тәуелсіз мердігер болса), не 15-бап (егер ол кәсіпорынның қызметкері болса) қолданылады. Егер тараптар 14-бап пен 5 және 7-баптардың арақатынасын қосымша нақтылау қажет деп есептесе, олар келіссөздер барысында осындай нақтылауды енгізе алады.

10. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 14-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1977 жылғы 14-бабының барлық маңызды ережелерін қамтитындықтан, осы бапқа қатысты бұрынғы Түсініктеме күшінде қалады. Онда мыналар айтылған:

1. Бұл бап кәсіби қызметтер деп аталатын қызметтерге және тәуелсіз сипаттағы қызметтің басқа түрлеріне қатысты. Бұған өнеркәсіптік және коммерциялық қызмет, сондай-ақ жалдамалы еңбек тәртібімен орындалатын кәсіби қызметтер, мысалы, зауыттың медициналық қызметкері ретінде жұмыс істейтін дәрігер кірмейді. Алайда осы бап тәуелсіз қызмет атқаратын әртістер мен спортшыларға қатысты емес екенін атап өту қажет, оларға 17-бап қолданылады.

2. «Кәсіби қызметтер» терминінің мағынасы типтік еркін кәсіптер мысалдары арқылы көрсетілген. Бұл тізім тек мысал ретінде келтірілген және толық болып табылмайды. Ерекше жағдайларда туындайтын түсіндіру қиындықтары мүдделі Уағдаласушы Мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі арқылы шешілуі мүмкін.

3. Баптың ережелері кәсіпорынның пайдасына қатысты ережелерге ұқсас және іс жүзінде 7-баптағы қағидаттарға негізделеді. Сондықтан 7-баптың ережелері мен оған қатысты түсініктеме 14-бапты түсіндіру және қолдану үшін бағдар ретінде пайдаланылуы мүмкін. Мәселен, 7-бапта көзделген бас кеңсе мен тұрақты өкілдік арасындағы пайданы бөлуге қатысты қағидаттар тәуелсіз мердігер қызметтерін көрсететін тұлғаның резиденті болып табылатын мемлекет пен осы қызметтер тұрақты базаны пайдалана отырып көрсетілетін мемлекет арасында пайданы пропорционалды бөлуге де қолданылуы мүмкін. Сол сияқты тұрақты база мақсатында жұмсалған шығыстар, оның ішінде әкімшілік және жалпы шығыстар, тұрақты өкілдікке қатысты осындай шығыстар сияқты, тұрақты базаға жатқызылатын табысты айқындау кезінде шегерімдер ретінде ескерілуге тиіс […]. Басқа жағдайларда да 7-бап пен оған қатысты түсініктеме 14-бапты түсіндіруге көмектесе алады, мысалы, компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету үшін төлемдерді 7-баптағы немесе 14-баптағы коммерциялық табыс санатына жатқызу керек пе, әлде 12-баптағы роялти санатына жатқызу керек пе деген мәселені шешуде.

4. 7-бап пен 14-бап бірдей қағидаттарға негізделгенімен, тұрақты өкілдік ұғымын коммерциялық және өнеркәсіптік қызмет үшін ғана қалдыру туралы шешім қабылданды. Сондықтан «тұрақты база» термині қолданылады. Бұл терминге анықтама беру орынсыз деп танылды, бірақ ол, мысалы, дәрігердің кабинетін немесе сәулетшінің не адвокаттың кеңсесін білдіреді. Тәуелсіз мердігер қызметтерін көрсететін тұлғаның, әдетте, өзінің тұрақты тұратын мемлекетінен басқа жерде мұндай үй-жайы болмайды деп болжауға болады. Алайда басқа мемлекетте тұрақты немесе уақытша сипаттағы қызмет орталығы болған жағдайда, осы мемлекет аталған тұлғаның қызметіне салық салу құқығына ие болады.

11. Кейбір елдердің 14-бапты түсіндіруі жоғарыдағы 9 және 10-тармақтарда көрсетілген түсіндіруден өзгеше. Осыған байланысты мұндай елдер өз ұстанымдарын нақтылап, егер бұл мәселелер әлі реттелмеген болса, оларды екіжақты негізде келісуі мүмкін.

15-бап

ЖАЛДАМАЛЫ ЖҰМЫСТАН АЛЫНАТЫН ТАБЫС

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 15-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 15-бабын қайталайды. Жалғыз айырмашылықтар Конвенцияның ЭЫДҰ нұсқасындағы баптың тақырыбының қазіргі уақытта «ЖАЛДАМАЛЫ ЖҰМЫСТАН АЛЫНАТЫН ТАБЫС» деп тұжырымдалуында, сондай-ақ 2-тармақтың с тармақшасындағы «тұрақты базаға» сілтеменің алынып тасталуында. Бұл өзгерістер 2000 жылы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясынан 14-баптың алынып тасталуынан туындайды. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 15-бабына қатысты түсініктемеде мыналар айтылған:

1. 1-тармақ жалдамалы жұмыстан алынатын табысқа (зейнетақылардан басқа) қатысты жалпы ережені белгілейді, оған сәйкес мұндай табыс жалдамалы жұмыс нақты жүзеге асырылатын мемлекетте салық салуға жатады. Қызметтердің жалдамалы жұмыс тәртібімен көрсетілетін-көрсетілмейтіні туралы мәселе кейде қиындықтар туғызуы мүмкін, бұл 8.1 және одан кейінгі тармақтарда талқыланады. Жалдамалы жұмыс жалдамалы еңбек табысы төленетін жұмыстарды орындау кезінде қызметкер физикалық тұрғыдан болатын жерде жүзеге асырылады. Мұның салдарының бірі — басқа мемлекеттегі көздерден жалдамалы жұмыс үшін сыйақы алатын Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті осы басқа мемлекетте оның жұмысының нәтижелері пайдаланылатындығына ғана негізделіп, осындай сыйақыға салық салынуы мүмкін емес.

2. Жалпы ережеден ерекшелік ретінде тек зейнетақылар (18-бап), сондай-ақ мемлекеттік қызмет үшін төленетін сыйақы мен зейнетақылар (19-бап) қарастырылған. Компаниялардың директорлар кеңесі мүшелерінің жалдамалы жұмысқа қатысы жоқ сыйақылары 16-баптың қолданылу аясына кіреді.

2.1 Мүше елдер «жалақы, еңбекақы және басқа да осыған ұқсас сыйақы түрлері» терминін жалдамалы жұмыспен байланысты алынған заттай төлемдерді (мысалы, қызметкерлерге акцияларды сатып алу опциондарын беру, тұрғын үйді немесе автомобильді пайдалану, медициналық немесе өмірді сақтандыру, клубқа мүшелік) қамтитын ретінде түсінеді.

2.2 Осы бапта табыс көзі мемлекеті тарапынан салық салуға қатысты көзделген шарт жалақы, еңбекақы және басқа да осыған ұқсас сыйақы түрлері осы Мемлекетте жалдамалы жұмысты жүзеге асыру нәтижесінде алынуға тиіс екенін білдіреді. Бұл ереже мұндай кірістердің қашан төленетініне, есепке жатқызылатынына немесе жалдамалы қызметкердің билігіне өзге жолмен түпкілікті берілетініне қарамастан қолданылады.

3. Алайда 2-тармақта 1-тармақта белгіленген ережеден жалпы ерекшелік қамтылған. Бұл ерекшелік жалдамалы қызмет көрсететін барлық жеке тұлғаларға [жалдамалы еңбек адамдарына] (сату жөніндегі өкілдерге, құрылыс жұмысшыларына, инженерлерге және т.б.) қолданылады, бірақ олардың сыйақысы мемлекеттік қызметке немесе әртістер мен спортшыларға қатысты қолданылатын басқа баптардың ережелеріне жатпайтын бөлігінде ғана.

4. Сыйақыға салық салудан босату қолданылуы үшін осы тармақта белгіленген үш шарт орындалуға тиіс. Бірінші шарт босатудың 183 күндік кезеңмен шектелетінін білдіреді. Бұдан басқа, бұл мерзім «тиісті қаржы жылында басталатын немесе аяқталатын кез келген он екі айлық кезеңде» асырылмауға тиіс екені көзделеді. Бұл 1963 жылғы Конвенция жобасы мен 1977 жылғы Үлгілік конвенциядан айырмашылығы болып табылады, өйткені оларда 183 күндік кезең44 «тиісті қаржы жылында» асырылмауға тиіс деп көзделген болатын, ал мұндай тұжырымдама Уағдаласушы Мемлекеттердің қаржы жылдары сәйкес келмеген жағдайларда қиындықтар туғызған [жағдайларда], мысалы, жұмысшылардың салық салудан жалтару мақсатында жұмысын бір жылдағы соңғы 5,5 айда және келесі жылдың алғашқы 5,5 айында ұйымдастыру мүмкіндігіне жол берген. 2-тармақтың а тармақшасындағы қолданыстағы тұжырымдама салық салудан жалтарудың мұндай мүмкіндігін пайдалануға жол бермейді. Осы тұжырымдаманы қолдану кезінде қатарынан келетін он екі айлық барлық ықтимал кезеңдерді, тіпті бір-бірімен белгілі бір дәрежеде қабаттасатын кезеңдерді де қарастыру қажет. Мысалы, егер қызметкер бір мемлекетте 2001 жылғы 1 сәуір мен 2002 жылғы 31 наурыз аралығында 150 күн болса және сонымен бірге 2001 жылғы 1 тамыз бен 2002 жылғы 31 шілде аралығында 210 күн болса, қызметкер жоғарыда көрсетілген екінші он екі айлық кезең ішінде 183 күннен астам уақыт болған болып есептеледі, тіпті егер ол қарастырылып отырған бірінші кезеңдегі ең аз болу критерийіне сәйкес келмесе де және осы бірінші кезең екінші кезеңмен ішінара қабаттасса да.

44 Осындай өзгеріс 1999 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында да енгізілді.

5. Елдер 183 күндік кезеңді есептеу үшін әртүрлі формулаларды пайдаланғанымен, осы тармақтың мәтініне сәйкес келетін бір ғана тәсіл бар: «физикалық қатысу күндерін» анықтау әдісі. Бұл әдісті қолдану оңай, өйткені тұлға елде не болады, не болмайды. Салық төлеушіге де салық органдары дәлелдемелерді талап еткен жағдайда өзінің болғанын құжатпен растау оңай. Осы әдіске сәйкес есепке мынадай күндер алынады: күннің бір бөлігі, келу күні, кету күні және жұмыстар орындалатын мемлекетте өткізілген барлық басқа күндер, оның ішінде сенбі және жексенбі күндері, ұлттық мерекелер, жұмыстар басталғанға дейінгі, жұмыс барысында және одан кейінгі демалыс күндері, қысқа үзілістер (кәсіби даярлық, ереуілдер, локауттар, жеткізілімдердің кешігуі), ауру күндері (егер олар тұлғаның елден кетуіне кедергі келтірмесе және басқа жағдайда ол салықтан босату критерийлеріне сәйкес келсе), сондай-ақ отбасы мүшелерінің қайтыс болуына немесе ауруына байланысты күндер. Алайда жұмыс орындалатын мемлекетте осы мемлекеттің аумағынан тыс орналасқан екі пункт арасында жүріп өту кезінде транзитпен өткізілген күндер есептен шығарылады. Осы қағидаттардан жұмыс орындалатын мемлекеттен тыс жерде толық өткізілген кез келген күн, ол демалысқа, іссапарға немесе кез келген басқа себепке байланысты болғанына қарамастан, есепке алынбайтыны туындайды. Салық төлеуші мемлекеттің аумағында тіпті аз уақыт болса да күннің кез келген бөлігінде болған күн осы мемлекетте болу күні болып есептеледі және 183 күндік кезеңді есептеу мақсатында ескеріледі.

5.1 Алайда салық төлеуші табыс көзі мемлекетінің резиденті болып табылатын күндерді есепке алуға болмайды. А тармақшасын 2-тармақтың бірінші бөлігі контексінде қарастыру қажет, онда «басқа Уағдаласушы Мемлекетте жүзеге асырылатын жалдамалы жұмысқа қатысты бір Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті алатын сыйақы» туралы айтылған, бұл бір мемлекетте тұратын және жұмыс істейтін тұлғаға қолданылмайды. А тармақшасында кездесетін «алушы болады» деген сөздер осындай сыйақыны алушыға қатысты қолданылады, ал табыс көзі мемлекетінде болу кезеңінде тұлға басқа Уағдаласушы Мемлекетте жүзеге асырылатын жалдамалы жұмыс үшін Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті алатын сыйақыны алушы болып есептеле алмайды. Бұл қорытындыны мынадай мысалдармен көрсетуге болады:

- 1-мысал. 1 қаңтардан 1 желтоқсанға дейін X тұлғасы S мемлекетінде тұрады және оның резиденті болып табылады. 2002 жылғы 1 қаңтарда X тұлғасын R мемлекетінің резиденті болып табылатын жұмыс беруші жұмысқа қабылдайды және бұл тұлға R мемлекетіне көшіп, оның резидентіне айналады. Бұдан кейін X тұлғасы жұмыс берушісінің тапсырмасы бойынша 2002 жылғы 15–31 наурыз аралығында S мемлекетіне іссапарға жіберіледі. Бұл жағдайда X тұлғасы S мемлекетінде 2001 жылғы 1 сәуірден 2002 жылғы 31 наурызға дейін 292 күн болады, алайда ол 2001 жылғы 1 сәуірден 31 желтоқсанға дейін S мемлекетінің резиденті болғандықтан, осы бірінші кезең а тармақшасында көрсетілген кезеңдерді есептеу мақсатында ескерілмейді.

- 2-мысал. 2001 жылғы 15–31 қазан аралығында R мемлекетінің резиденті болып табылатын Y тұлғасы осы елде ACO фирмасының (сондай-ақ R мемлекетінің резиденті) бизнесін кеңейтуге дайындық жүргізу үшін S мемлекетінде болады. 2002 жылғы 1 мамырда Y тұлғасы S мемлекетіне көшіп келеді, онда ол резидент атанып, ACO фирмасының S мемлекетінің резиденті болып табылатын жаңадан құрылған еншілес компаниясының менеджері ретінде жұмыс істейді. Бұл жағдайда Y тұлғасы S мемлекетінде 2001 жылғы 15 қазаннан 2002 жылғы 14 қазанға дейін 184 күн болады, алайда ол 2002 жылғы 1 мамырдан 14 қазанға дейін S мемлекетінің резиденті болғандықтан, осы соңғы кезең а тармақшасында көрсетілген кезеңдерді есептеу мақсатында ескерілмейді.

6. Екінші шарт сыйақы төлейтін жұмыс беруші жалдамалы еңбек қызметі жүзеге асырылатын мемлекеттің резиденті болмауға тиіс екенін білдіреді. Алайда кейбір қатысушы елдер жұмыс беруші қызметкер тұратын мемлекеттің резиденті болып табылмайтын жағдайларға 2-тармақтағы ерекшелікті қолдану орынсыз деп есептеуі мүмкін, өйткені мұндай жағдайда қызметкердің еңбек табысын анықтау немесе жұмыс берушіден салықты ұстап қалу жөніндегі міндеттемелерді мәжбүрлеп орындату кезінде әкімшілік қиындықтар туындауы мүмкін. Осындай көзқарасты ұстанатын Уағдаласушы Мемлекеттер екіжақты негізде 2-тармақтың b тармақшасының мынадай баламалы тұжырымдамасын қабылдай алады:

b) сыйақыны бірінші аталған Мемлекеттің резиденті болып табылатын жұмыс беруші немесе оның атынан басқа тұлға төлейді; және

6.1 Қаржылық тұрғыдан ашық серіктестіктер жағдайында екінші шартты қолдану белгілі бір қиындықтар туғызады, өйткені мұндай серіктестіктерді 4-бапқа сәйкес Уағдаласушы Мемлекеттің резиденттері деп санауға болмайды (4-бапқа қатысты түсініктеменің 8.2-тармағын қараңыз). Мұндай серіктестікті «жұмыс беруші» ретінде саралауға болатыны анық болғанымен (әсіресе кейбір елдердің, мысалы, жұмыс берушіні жалақы салығын төлеу жауапкершілігі жүктелген тұлға ретінде анықтайтын ұлттық заңнамасындағы осы терминнің анықтамаларына сәйкес), серіктестік қатысушыларының жағдайына қарамастан, осы шартты серіктестік деңгейінде қолдану бұл шартты мүлдем мағынасыз етеді.

6.2 2-тармақтың b және c тармақшаларының міндеттері мен мақсаты табыс көзі мемлекетінде қысқа мерзімді жалдамалы жұмысқа салық салуды болдырмау болып табылады, бұл ретте табыс көзі мемлекетінде жұмыс беруші осы Мемлекеттің резиденті болып табылмайтындықтан және онда тұрақты өкілдігі болмағандықтан салық салынбайтын жағдайда еңбек табысының осы Мемлекетте салық салынатын табыстан шегерілуіне жол берілмеуге тиіс. Бұл тармақшалар, сондай-ақ жұмыс беруші резидент болып табылмайтын және осы Мемлекетте тұрақты өкілдігі жоқ жағдайда, осы мемлекеттегі қысқа мерзімді жалдамалы жұмысқа қатысты табыс көзінде салықты ұстап қалу талабын енгізу шамадан тыс әкімшілік жүктеме ретінде қарастырылуы мүмкін екендігімен де негізделуі мүмкін. B тармақшасының оның мазмұны мен мақсатына сәйкес келетін нақты түсіндірмесіне қол жеткізу үшін қаржылық тұрғыдан ашық серіктестіктерге қатысты осы тармақша серіктестік қатысушылары деңгейінде қолданылады деп есептеу қажет. Осылайша, b тармақшасындағы «жұмыс беруші» және «резидент» терминдері серіктестік деңгейінде емес, оның әріптестері деңгейінде қолданылады. Мұндай тәсіл салық конвенциясының басқа ережелері серіктестік деңгейінде емес, оның жекелеген қатысушылары деңгейінде қолданылуға тиіс деген тәсілге сәйкес келеді. Бұл түсіндіру серіктестік қатысушылары әртүрлі мемлекеттерде тұратын жағдайда қиындықтар туғызуы мүмкін болғанымен, мұндай қиындықтарды, мысалы, серіктестіктегі үлестердің бақылаушы пакетіне иелік ететін қатысушылар тұратын мемлекетті (яғни салықты ұстап қалудың негізгі бөлігі талап етілетін мемлекетті) айқындау арқылы өзара келісу рәсімі шеңберінде шешуге болады.

Комитеттің кейбір Сарапшылар тобы мүшелері ЭЫДҰ түсініктемесінің жоғарыда келтірілген үзіндісінің 6.2-тармағына енгізілген b тармақшасындағы «жұмыс беруші» және «резидент» терминдері серіктестік қатысушылары деңгейінде қолданылады деген ұсыныспен келіспеді. Олар бұл тәсілдің негіздемесін, яғни қаржылық тұрғыдан ашық серіктестіктер жағдайында салық конвенцияларының ережелері серіктестік деңгейінде емес, оның қатысушылары деңгейінде қолданылуға тиіс деген пайымды да даулауда. Олардың пікірінше, мұндай нәтижені қамтамасыз ету үшін Конвенцияда арнайы норма қажет.

ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына қатысты түсініктеме мынадай:

7. Үшінші шартқа сәйкес, егер жұмыс берушінің жалдамалы жұмыс жүзеге асырылатын мемлекетте тұрақты өкілдігі [немесе кәсіби қызметтер көрсететін не тәуелсіз сипаттағы басқа қызметті жүзеге асыратын жағдайда тұрақты базасы] болса, салықтан босату сыйақы төлеуге байланысты шығыстарды осы тұрақты өкілдік [немесе оның осы мемлекетте бар тұрақты базасы] көтермеген жағдайда ғана беріледі. «Көтереді» деген сөз тіркесін осы баптың с тармақшасының негізгі мақсаты тұрғысынан түсіндіру қажет, ол 2-тармақта көзделген ерекшеліктің 7-баптың қағидаттарына сәйкес осы Мемлекетте жалдамалы жұмыс жүзеге асырылатын мемлекеттегі тұрақты өкілдіктің пайдасын есептеу кезінде шегерілуі мүмкін сыйақыға қолданылмауын қамтамасыз ету болып табылады.

7.1 Жұмыс берушінің тұрақты өкілдікке жатқызылатын пайданы есептеу кезінде сыйақы үшін салықтық шегерімді іс жүзінде талап еткен немесе талап етпеген фактісі міндетті түрде жеткілікті дәлел бола бермейді, өйткені тиісті тексеру критерийі сыйақыға қатысты қолданылуға тиіс шегерім тұрақты өкілдікке жатқызылатын пайданы анықтау кезінде ескерілуі керек пе деген мәселе болып табылады. Бұл критерий, мысалы, егер табыс көзі еліндегі тұрақты өкілдік салық салудан босатылғандықтан немесе жұмыс беруші өзі құқылы салықтық шегерімді талап етпеу туралы шешім қабылдағандықтан, сома іс жүзінде шегерілмеген жағдайда да орындалады. Бұл критерий, сондай-ақ сыйақы өзінің табиғатына байланысты ғана шегеруге жатпайтын жағдайда да орындалады (мысалы, мемлекет қызметкерлердің акцияларға арналған опционына сәйкес акциялар шығарылуы мұндай шегерімге әкелмейді деген ұстанымды ұстанған кезде), ал оның тұрақты өкілдікке жатқызылмауы себепті шегерілмейтін жағдайға жатпайды.

8. 2-тармаққа сәйкес ерекшелік берудің негізінде жатқан қағидаттар мен 7-бап арасында тікелей байланыс бар. 7-бап бір Уағдаласушы Мемлекеттің кәсіпорны басқа мемлекетте тұрақты өкілдік болып саналатындай жеткілікті деңгейге жететін шаруашылық қатысуы болмаған жағдайда, осы басқа мемлекетте салық салынбауға тиіс деген қағидатқа негізделеді. 15-баптың 2-тармағында көзделген ерекшелік осы қағидатты осындай кәсіпорынның жалдамалы қызметкерлеріне салық салуға қатысты да таратады, бұл ретте олардың қызметі басқа мемлекетте салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде жүзеге асырылады. B және c тармақшалары бұл ерекшелік жалдамалы еңбек қызметтері көрсетілетін кәсіпорынның пайдасына бір мемлекетте салық салынатын жағдайларда қолдануға арналмағанын түсіндіреді, өйткені ол не осы Мемлекеттің резиденті болып табылады, не онда осындай қызметтер жатқызылатын тұрақты өкілдігі бар.

8.1 Кейбір жағдайларда бір мемлекетте басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын жеке тұлға кәсіпорынға (немесе осы мемлекетте тұрақты өкілдігі бар кәсіпорынға) көрсеткен қызметтердің 15-бап қолданылатын жалдамалы еңбек қызметтері ме, әлде 7-бап қолданылатын тәуелсіз кәсіпорын көрсететін қызметтер ме, немесе ерекшелікті қолдану кезінде осындай қызметтерді қалай саралау керектігін анықтау қиындықтар туғызуы мүмкін. Бұрын Түсініктемеде келісімдер 15-баптың 2-тармағында көзделген ерекшеліктен пайда алу мақсатында құрылған жағдайлар реттелгенімен, дәл осындай проблемалар салық салудан жалтару мақсатында жасалған мәмілелерге қатысы жоқ көптеген басқа жағдайларда да туындауы мүмкін екені анықталды және осы мәселелерді неғұрлым жан-жақты талқылауды қамтамасыз ету үшін Түсініктемеге өзгерістер енгізілді.

8.2 Кейбір мемлекеттерде айла-шарғы жасау белгілері болмаса, ресми шарттық қатынастарға салық салу мақсатында күмән келтіруге болмайды, сондықтан мұндай мемлекеттер өздерінің ұлттық заңнамасына сәйкес жалдамалы еңбек қызметтері тек ресми еңбек қатынастары болған жағдайда ғана көрсетіледі деп есептейді.

8.3 Дәл осындай жағдай орын алатын мемлекеттер, егер мұндай тәсіл 2-тармақта көзделген ерекшеліктен күтпеген әрекеттер жағдайында (мысалы, жұмыс күшін жалдау деп аталатын жағдайларда) пайда алуға әкелуі мүмкін деп алаңдаса, екіжақты негізде шамамен мынадай тұжырымдалған ережені қабылдай алады:

Осы баптың 2-тармағы басқа Уағдаласушы Мемлекеттің резиденті алатын, басқа Уағдаласушы Мемлекетте жүзеге асырылатын жалдамалы жұмыс үшін төленетін және осы басқа Мемлекеттің резиденті болып табылмайтын жұмыс беруші немесе оның атынан төленетін сыйақыға мынадай жағдайларда қолданылмайды:

a) алушы осындай жалдамалы жұмыс барысында қызметтерді жұмыс беруші болып табылмайтын тұлғаға көрсетеді және бұл тұлға осындай қызметтердің қалай көрсетілетінін тікелей немесе жанама түрде қадағалайды, басқарады және бақылайды; және

b) бұл қызметтер осы тұлға жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметтің ажырамас бөлігі болып табылады.

8.4 Алайда көптеген мемлекеттерде жеке тұлғаның кәсіпорынға көрсеткен қызметтері жалдамалы еңбек қатынастары (еңбек шарты) шеңберінде көрсетілген қызметтер ретінде қарастырылуға тиіс жағдайларды осы қызметтер екі тәуелсіз кәсіпорын арасындағы қызмет көрсету шарты бойынша көрсетілген қызметтер ретінде қарастырылуға тиіс жағдайлардан ажырату мақсатында әртүрлі заңнамалық және соттық қағидалар мен критерийлер (мысалы, «нысаннан мазмұнның басымдығы» қағидасы) әзірленген. Бұл айырмашылық 15-баптың ережелерін, атап айтқанда, 2-тармақтың b және c тармақшаларының ережелерін қолдану кезінде өзектілігін сақтайды. 8.11-тармақта көрсетілген шектеуді сақтаған жағдайда және нақты конвенцияның мәнмәтінінде өзгеше көзделмесе, жеке тұлғаның қызметтері осы мемлекетте жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген-көрсетілмегенін табыс көзі мемлекетінің ішкі заңнамасы айқындайды және дәл осы анықтама осы мемлекеттің Конвенцияны қолдануын реттейді.

8.5 Кейбір жағдайларда жеке тұлғаның кәсіпорынға көрсеткен қызметтері, тіпті бұл қызметтер бір жағынан қызметтерді сатып алатын кәсіпорын мен екінші жағынан жеке тұлғаның өзі немесе осы тұлғамен ресми еңбек қатынастарында тұрған басқа кәсіпорын не осы тұлға басқа ресми қызмет көрсету шартын жасасқан кәсіпорын арасында жасалған ресми қызмет көрсету шарты шеңберінде көрсетілсе де, ішкі салық заңнамасының мақсаттары үшін жалдамалы қызметтер ретінде қарастырылуы мүмкін.

8.6 Мұндай жағдайларда қолданылатын ішкі заңнамада осы қызметтердің ресми шарттарда қалай сипатталғаны ескерілмеуі мүмкін. Жеке тұлға мен кәсіпорын арасында жалдамалы еңбек қатынастарының бар-жоғын анықтау үшін осы заңнамада жеке тұлға көрсететін қызметтердің сипатына және олардың осы кәсіпорын жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметке кіріктірілуіне басты назар аударылуы мүмкін.

8.7 15-бапта сілтеме жасалған жалдамалы еңбек ұғымы Конвенцияны қолданатын мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес айқындалуға тиіс болғандықтан (8.11-тармақта көрсетілген шектеуді сақтаған жағдайда және нақты конвенцияның мәнмәтінінде өзгеше көзделмесе), қызметті жалдамалы еңбек ретінде қарастыратын мемлекет 15-бапты тиісінше қолданатыны осыдан туындайды. Бұдан қызметтер көрсетілген кәсіпорын 2-тармақтың b және c тармақшаларының мақсаттары үшін жұмыс беруші болып есептелуі үшін жеке тұлғамен жалдамалы еңбек қатынастарында болады деген қисынды қорытынды жасауға болады. Бұл қорытынды 15-баптың 2-тармағының мәні мен мақсатына сәйкес келеді, өйткені мұндай жағдайда жалдамалы еңбек қызметтері осы қызметтер жүзеге асырылған мемлекеттің резидентіне көрсетілді деп айтуға болады.

8.8 8.2-тармақта көрсетілгендей, тіпті Конвенцияны қолданатын мемлекеттің ішкі құқығы ресми шарттық қатынастарға күмән келтіруге мүмкіндік бермейтін және, тиісінше, мемлекетке резидент емес тұлғаның ресми түрде жалдамалы қызметкері болып табылатын жеке тұлғаның жергілікті кәсіпорынға көрсететін қызметтерін осы жергілікті кәсіпорынмен жалдамалы еңбек қатынастары (еңбек шарты бойынша қызмет көрсету) шеңберінде көрсетілген деп тануға мүмкіндік бермейтін жағдайларда да, бұл мемлекет 2-тармаққа сәйкес ерекшелікті теріс пайдалану жағдайларында қолданудан бас тартуға құқылы.

8.9 Осындай теріс пайдалану жағдайларына қарсы күрескісі келетін мемлекеттердің иелігіндегі әртүрлі тәсілдер 1-бапқа қатысты түсініктемедегі «Конвенцияны заңсыз пайдалану» бөлімінде талқыланады. Осы Түсініктеменің 9.4-тармағында түсіндірілгендей, мемлекеттер Конвенция ережелерін теріс пайдалануды білдіретін схемаларды қолдану кезінде салық конвенциясы бойынша жеңілдіктер бермеуге тиіс екендігі туралы келісімге қол жеткізілді. Алайда осы Түсініктеменің 9.5-тармағында атап өтілгендей, мұндай жағдай деп ойланбастан пайымдауға болмайды (сондай-ақ осы Түсініктеменің 22.2-тармағын қараңыз).

8.10 Осылайша, алдыңғы тармақтарда сипатталған тәсіл қызмет жүзеге асырылатын мемлекетке теріс пайдалану жағдайларында, сондай-ақ резидент емес тұлғаның ресми түрде жалдамалы қызметкері болып табылатын жеке тұлғаның жергілікті кәсіпорынға көрсететін қызметтері жалдамалы еңбек қатынастары (еңбек шарты бойынша қызмет көрсету) шеңберінде жүзеге асырылады деп ішкі заңнамасында көзделген жағдайда 2-тармақты қолданудан бас тартуға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл жеке тұлғаның тұрақты тұратын мемлекетінде қосарланған салық салудан босатудың берілуіне кепілдік береді, тіпті егер осы мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес осы тұлға мен қызметтер көрсетілетін кәсіпорын арасында жалдамалы еңбек қатынастары бар деп есептемесе де. Іс жүзінде, егер тұрақты тұратын мемлекет табыс көзі мемлекетінің ішкі салық заңнамасындағы жалдамалы еңбек ұғымы немесе Конвенцияны теріс пайдалануды білдіретін схемалардың болуы осы мемлекетке Конвенцияға сәйкес жеке тұлғаның еңбек табысына салық салуға мүмкіндік береді деп мойындаса, ол 23А және 23В баптарына енгізілген міндеттемелерге сәйкес қосарланған салық салудан босатуды қамтамасыз етуге тиіс (осы баптарға қатысты түсініктеменің 32.1–32.7-тармақтарын қараңыз). Егер тұрақты тұратын мемлекет басқа мемлекеттің жоғарыда сипатталған тәсілді дұрыс қолданғанымен келіспесе және, тиісінше, басқа мемлекет тиісті табысқа Конвенцияға сәйкес салық салды деп есептемесе, 25-баптың 1-тармағында көзделген өзара келісу рәсімі қолданылуы мүмкін.

8.11 Дегенмен ұлттық заңнамаға сәйкес ресми шарттық қатынастардың болуын ескермеу туралы қорытынды объективті критерийлер негізінде жасалуға тиіс. Мысалы, тиісті фактілер мен мән-жайлар қызметтердің екі тәуелсіз кәсіпорын арасында жасалған қызмет көрсету шарты негізінде көрсетілетінін анық көрсеткен жағдайда, мемлекет өзінің ішкі құқығына сәйкес қызметтер жалдамалы жұмыс тәртібімен көрсетіледі деп мәлімдей алмайды. Егер мемлекеттерге еңбек қатынастарының анық болмауына қарамастан белгілі бір қызметтерді жалдамалы жұмыс ретінде қарастыруға немесе резидент емес тұлға жүзеге асыратын жұмыстар бойынша кәсіпорынның жұмыс беруші мәртебесін танудан бас тартуға, ал бұл кәсіпорынның өз персоналы арқылы қандай да бір кәсіпорынға қызмет көрсететіні анық болған жағдайда рұқсат етілсе, 15-баптың 2-тармағына сәйкес берілетін салықтан босату мағынасыз болып қалады. Керісінше, егер жеке тұлға көрсететін қызметтерді мемлекет екі кәсіпорын арасында жасалған қызмет көрсету шартына сәйкес емес, жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген деп негізді түрде қарастыра алса, онда бұл мемлекет жеке тұлға осы тұлғаның ресми жұмыс берушісі болып табылатын кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметін жүргізбейді деп те қисынды түрде есептеуге тиіс; мұндай тәсіл, мысалы, кәсіпорынның жеке тұлға өз қызметін жүзеге асыратын жерде тұрақты өкілдігінің бар-жоғын анықтау мақсатында маңызды болуы мүмкін.

8.12 Жеке тұлға көрсеткен қызметтерді мемлекет екі кәсіпорын арасында жасалған қызмет көрсету шартына сәйкес емес, жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген қызметтер ретінде негізді түрде қарастыра ала ма деген мәселе әрдайым айқын бола бермейді. Осыған байланысты мемлекеттер арасындағы кез келген келіспеушіліктер қажет болған жағдайда өзара келісу рәсімін пайдалана отырып, төмендегі қағидаттар мен мысалдарды ескере отырып шешілуге тиіс).

8.13 Маңызды факторлардың бірі — жеке тұлға көрсететін қызметтердің сипаты, өйткені жалдамалы қызметкер жұмыс берушісі жүзеге асыратын шаруашылық қызметтің ажырамас бөлігі болып табылатын қызметтерді көрсетеді деп болжау қисынды. Сондықтан жеке тұлға кәсіпорынға көрсеткен қызметтердің осы кәсіпорын жүзеге асыратын шаруашылық қызметтің ажырамас бөлігі болып табылатынын анықтау маңызды. Осы мақсатта негізгі фактор жеке тұлғаның жұмысының нәтижелері үшін қай кәсіпорын жауапты болатынын немесе тәуекелді қай кәсіпорын көтеретінін анықтау болады. Алайда бұл талдау қызметтер жеке тұлға тарапынан тікелей кәсіпорынға көрсетілген жағдайда ғана өзекті болатыны анық. Мысалы, жеке тұлға қосалқы мердігер өндірушіге немесе шаруашылық операциялары сыртқы мердігерге берілген кәсіпорынға қызмет көрсеткен жағдайларда, бұл тұлғаның қызметтері қарастырылып отырған өнімдерді немесе қызметтерді алатын кәсіпорындарға көрсетілмейді.

8.14 Жеке тұлға көрсететін қызметтердің сипатын оның ресми жұмыс берушісі және қызметтер көрсетілетін кәсіпорын жүзеге асыратын шаруашылық қызметпен салыстыру ресми шарттық қатынастардан өзгеше жалдамалы еңбек қатынастарының бар екенін көрсеткен жағдайларда, осының дұрыстығын анықтау үшін мынадай қосымша факторлардың маңызы болуы мүмкін:

  • жеке тұлғаға жұмысты орындау тәсілдеріне қатысты нұсқаулар беруге кімнің өкілеттігі бар;
  • жұмыс орындалатын орынды кім бақылайды және ол үшін кім жауапты;
  • жеке тұлғаның сыйақысын оның ресми жұмыс берушісі қызметтер көрсетілетін кәсіпорыннан тікелей өндіріп ала ма (төмендегі 8.15-тармақты қараңыз);
  • жеке тұлғаға жұмыс үшін қажетті құралдар мен материалдарды кім береді;
  • жұмысты орындайтын тұлғалардың саны мен біліктілігін кім айқындайды;
  • жеке тұлғаны жұмысты орындау үшін таңдау және осы мақсатта онымен жасалған шарттық қатынастарды бұзу құқығы кімге тиесілі;
  • осы жеке тұлғаның жұмысына байланысты тәртіптік санкциялар қолдану құқығы кімге тиесілі;
  • осы жеке тұлғаның демалыс күндері мен жұмыс кестесін кім айқындайды.

8.15 Бір кәсіпорынның ресми түрде жалдамалы қызметкері болып табылатын жеке тұлға басқа кәсіпорынға қызмет көрсеткен кезде осы екі кәсіпорын арасында құрылған қаржылық схемалар айқын маңызға ие болады, дегенмен олар осы тұлғаның сыйақысын оның ресми жұмыс берушісі қызметтер көрсетілетін кәсіпорыннан тікелей өндіріп алатынын анықтау үшін міндетті түрде сенімді дәлел бола бермейді. Мысалы, егер тұлғаның ресми жұмыс берушісі алатын төлем осы тұлғаның сыйақысын, қосымша төлемдері мен жеңілдіктерін және осы тұлғаның басқа кәсіпорынға көрсеткен қызметтеріне байланысты персоналға жұмсалған өзге де шығыстарды, пайда элементінсіз немесе осындай сыйақының, қосымша төлемдер мен жеңілдіктердің және персоналға жұмсалған басқа да шығыстардың пайыздық үлесі ретінде есептелетін пайда элементімен қамтыса, мұны осы жеке тұлғаның сыйақысын оның ресми жұмыс берушісі қызметтер көрсетілетін кәсіпорыннан тікелей өндіріп алатынының белгісі ретінде қарастыруға болады. Алайда, егер қызметтер үшін алынатын төлем жеке тұлғаның сыйақысына ешқандай қатысы болмаса немесе бұл сыйақы іс жүзінде қызмет көрсету шарты болып табылатын шарт бойынша төлемді белгілеу кезінде ескерілетін көптеген факторлардың бірі ғана болса (мысалы, консалтингтік фирма нақты келісімшартты орындауға қызметкерінің жұмсаған уақытына негізделген сағаттық мөлшерлеме бойынша клиенттен сыйақы алса және осы сыйақыға фирманың әртүрлі шығыстары енгізілсе), екі кәсіпорын өзара байланысты болған жағдайда, бұл «тәуелсіз тараптар қағидатына» сәйкес келсе, мұндай жағдайды осыған жатқызуға болмайды. Дегенмен жеке тұлғаның сыйақысын оның ресми жұмыс берушісі қызметтер көрсетілетін кәсіпорыннан тікелей өндіріп ала ма деген мәселе осы тұлға көрсететін қызметтерді мемлекет екі кәсіпорын арасында жасалған қызмет көрсету шартына сәйкес емес, жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген қызметтер ретінде негізді түрде қарастыра ала ма деген мәселені анықтау кезінде маңызды болып табылатын қосымша факторлардың бірі ғана екенін атап өту маңызды.

8.16 1-мысал. Aco компаниясы — А мемлекетінің резиденті — Bco компаниясымен — В мемлекетінің резидентімен — кәсіби даярлау қызметтерін көрсету туралы шарт жасайды. Aco компаниясы қызметкерлерді әртүрлі компьютерлік бағдарламаларды пайдалануға үйретуге маманданған, ал Bco компаниясы өз персоналын жақында сатып алған бағдарламалық қамтамасыз етуді пайдалануға үйреткісі келеді. А мемлекетінің резиденті болып табылатын Aco компаниясының қызметкері X мырза осы шарт шеңберінде оқу курстарын өткізу үшін В мемлекетінде орналасқан Bco компаниясының кеңсесіне жіберіледі.

8.17 Бұл жағдайда В мемлекеті X мырзаның Bco компаниясымен жалдамалы еңбек қатынастарында екенін немесе Aco компаниясы А және В мемлекеттері арасындағы конвенцияның мақсаттары үшін X мырзаның жұмыс берушісі болып табылмайтынын мәлімдей алмайды. X мырза ресми түрде Aco компаниясының жалдамалы қызметкері болып табылады, ал жоғарыда 8.13 және 8.14-тармақтарда көрсетілген факторлар тұрғысынан қарастырылған кезде оның өзі көрсететін қызметтер Aco компаниясының шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады. Оның Bco компаниясына көрсететін қызметтері осы екі кәсіпорын арасында жасалған шарт шеңберінде Aco компаниясының атынан көрсетіледі. Осылайша, X мырза В мемлекетінде тиісті он екі айлық кезең ішінде 183 күннен астам уақыт болмаған және Aco компаниясының В мемлекетінде X мырзаның сыйақысына жұмсалған шығыстарды көтеретін тұрақты өкілдігі болмаған жағдайда, 15-баптың 2-тармағында көзделген салықтан босату X мырзаның сыйақысына қолданылады.

8.18 2-мысал. Cco компаниясы — С мемлекетінің резиденті — Dco компаниясын, яғни D мемлекетінің резиденті болып табылатын компанияны қамтитын компаниялар тобының бас компаниясы болып табылады. Cco компаниясы бүкіл топтың өнімдеріне арналған жаңа жаһандық маркетингтік стратегия әзірледі. Топ өнімдерін сатуды жүзеге асыратын Dco компаниясының осы стратегияны тиісінше қабылдап, оны ұстанатынына көз жеткізу үшін Cco компаниясы осы стратегияны әзірлеген қызметкерлерінің бірі X мырзаны Dco компаниясының бас кеңсесіне төрт ай мерзімге жұмысқа жібереді. Оның міндеті — Dco компаниясына маркетингтік қызметі бойынша кеңес беру және Dco компаниясының байланыс бөлімінің жалпы жаһандық маркетингтік стратегияны түсінуін және сақтауын қамтамасыз ету.

8.19 Бұл жағдайда Cco компаниясының шаруашылық қызметі бүкіл әлем бойынша компаниялар тобының маркетингтік қызметін басқаруды қамтиды, ал X мырзаның өзі көрсететін қызметтер осы қызметтің ажырамас бөлігі болып табылады. Dco компаниясы маркетинг мәселелері бойынша кеңес беру функцияларын орындау үшін қандай да бір қызметкерді оңай жалдай алады деп пайымдауға болғанымен, мұндай функцияны көбінесе консультант орындайтыны анық, әсіресе салыстырмалы түрде қысқа уақыт ішінде қандай да бір арнайы білім қажет болған жағдайларда. Сонымен қатар, топтың маркетингтік стратегиясының бүкіл әлем бойынша сақталуын бақылау функциясы Dco компаниясына қарағанда Cco компаниясының шаруашылық қызметі саласына жатады. Осылайша, мұнда 15-баптың 2-тармағында көзделген салықтан босату осындай босатуды берудің басқа шарттары сақталған жағдайда қолданылуға тиіс.

8.20 3-мысал. Көпұлтты корпорация бүкіл әлем бойынша қонақүйлер желісіне бірқатар еншілес кәсіпорындар арқылы иелік етеді және оны басқарады. Осындай еншілес кәсіпорындардың бірі болып табылатын Eco компаниясы Е мемлекетінің резиденті болып табылады, онда ол қонақүйге иелік етеді және оны басқарады. X мырза Eco компаниясының жалдамалы қызметкері болып табылады және осы қонақүйде жұмыс істейді. Топтың басқа еншілес кәсіпорны болып табылатын Fco компаниясы F мемлекетінде қонақүйге иелік етеді және оны басқарады, онда шет тілін білетін қызметкерлер тапшылығы байқалады. Осы себепті X мырза Fco компаниясының қонақүйінің тіркеу қызметінде бес ай бойы жұмыс істеуге жіберіледі. X мырза ресми түрде Eco компаниясының жалдамалы қызметкері және жалақы алушысы болып қала береді, ал Fco компаниясы X мырзаның іссапар шығыстарын төлейді, сондай-ақ тиісті кезең үшін X мырзаның сыйақысының, әлеуметтік сақтандыру жарналарының және басқа да қосымша төлемдерінің сомасына негізделген басқару қызметтері үшін Eco компаниясына сыйақы төлейді.

8.21 Бұл жағдайда F мемлекетінің қонақүйінің тіркеу қызметіндегі жұмысын жоғарыда 8.13 және 8.14-тармақтарда көрсетілген факторлар тұрғысынан қарастырған кезде, оны Eco компаниясының емес, Fco компаниясының осы қонақүйді пайдалану жөніндегі шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі ретінде қарастыруға болады. Жоғарыда сипатталған тәсілге сәйкес, егер F мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес X мырзаның қызметтері Fco компаниясына жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген деп қарастырылса, онда F мемлекеті Fco компаниясын X мырзаның жұмыс берушісі деп қисынды түрде қабылдай алады және 15-баптың 2-тармағына сәйкес салықтан босату қолданылмайды.

8.22 4-мысал. Gco компаниясы — G мемлекетінің резиденті. Ол кәсіпорындардың жоғары білікті арнайы персоналға деген уақытша қажеттілігін қанағаттандырудан тұратын шаруашылық қызметті жүзеге асырады. Hco компаниясы — Н мемлекетінің резиденті және құрылыс алаңдарында инженерлік-техникалық қызметтер көрсетеді. Н мемлекетінде жасалған шарттарының бірін орындау үшін Hco компаниясына бес ай мерзімге инженер қажет. Осы мақсатта ол Gco компаниясына сұрау жібереді. Gco компаниясы инженер және X мемлекетінің резиденті болып табылатын X мырзаны таңдап, оны бес ай мерзімге еңбек шарты бойынша жұмысқа қабылдайды. Gco және Hco компаниялары арасында жасалған жеке шарт шеңберінде Gco компаниясы X мырзаның қызметтерін көрсетілген мерзімге Hco компаниясының иелігіне беруге міндеттенеді. Осы шарттарға сәйкес Gco компаниясы X мырзаға сыйақы, әлеуметтік сақтандыру жарналарын, іссапар шығыстарын және басқа да төлемдер мен алымдарды төлейді.

8.23 Бұл жағдайда X мырза инженерлік-техникалық қызметтер көрсетеді, ал Gco компаниясы кәсіпорындардың кадрларға деген қысқа мерзімді қажеттіліктерін қанағаттандыру жөніндегі қызметті жүзеге асырады. Өзінің сипаты бойынша X мырза көрсететін қызметтер оның ресми жұмыс берушісінің шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі болып табылмайды. Сонымен бірге мұндай қызметтер инженерлік-техникалық фирма ретіндегі Hco компаниясының шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады. Жоғарыда 8.13 және 8.14-тармақтарда көрсетілген факторлар тұрғысынан алғанда, Н мемлекеті жоғарыда сипатталған тәсілге сәйкес өзінің ішкі заңнамасына сай X мырзаның қызметтері Hco компаниясына жалдамалы еңбек қатынастары шеңберінде көрсетілген деп есептей алады. Бұл жағдайда осы мемлекетте көрсетілетін инженердің қызметтері үшін төленетін сыйақыға қатысты 15-баптың 2-тармағына сәйкес салықтан босату қолданылмайды.

    8.24 Мысал 5. «Ico» компаниясы I мемлекетінің резиденті болып табылады және инженерлік-техникалық қызметтер көрсетуге маманданған. «Ico» компаниясының мемлекетінде толық жұмыс күні режимінде жұмыс істейтін бірнеше инженері бар. «Jco» компаниясы J мемлекетінің резиденті болып табылатын неғұрлым шағын инженерлік-техникалық фирма болып табылады және J мемлекетіндегі құрылыс объектісінде жасалған шартты аяқтау үшін инженердің уақытша қызметтеріне мұқтаж. «Ico» компаниясы «Ico» компаниясы жасасқан қандай да бір шартты орындаумен қазіргі уақытта айналыспайтын және I мемлекетінің резиденті болып табылатын өзінің инженерлерінің біреуі «Jco» компаниясының шарты бойынша «Jco» компаниясының аға инженерлерінің бірінің тікелей басшылығымен және бақылауымен төрт ай бойы жұмыс істейтіндігі туралы «Jco» компаниясымен келіседі. «Jco» компаниясы «Ico» компаниясына осы инженер үшін тиісті кезеңдегі оның еңбекақысына, әлеуметтік сақтандыру жарналарына, іссапар шығыстарына және қызметкерлерге берілетін басқа да жеңілдіктерге тең соманы, сондай-ақ 5 пайыздық комиссияны төлейді. Сондай-ақ «Jco» компаниясы осы кезең ішінде инженердің жұмысына байланысты туындауы мүмкін кез келген талаптар бойынша «Ico» компаниясына өтемақы төлеуге міндеттенеді.

8.25 Бұл жағдайда, «Ico» компаниясы инженерлік-техникалық қызметтер көрсету жөніндегі шаруашылық қызметті жүзеге асырғанына қарамастан, инженердің J мемлекетіндегі құрылыс объектісінде орындайтын жұмысы «Ico» компаниясының емес, «Jco» компаниясының атынан жүзеге асырылатыны анық. «Jco» компаниясының осы инженердің жұмысын тікелей қадағалауы және бақылауы, «Jco» компаниясының осы жұмыс үшін жауапкершілікті өзіне алуы, сондай-ақ оның тиісті кезеңдегі инженердің еңбекақысын төлеуге байланысты шығындарды көтеруі инженер мен «Jco» компаниясы арасында еңбек қатынастарының бар екендігі туралы қорытындыны растайтын факторлар болып табылады. Осыған байланысты, жоғарыда сипатталған тәсілге сәйкес, J мемлекеті 15-баптың 2-тармағына сәйкес салықтық босату инженердің осы мемлекетте көрсететін қызметтері үшін алатын сыйақысына қолданылмайды деп есептей алады.

8.26 Мысал 6. K мемлекетінің резиденті болып табылатын «Kco» компаниясы мен L мемлекетінің резиденті болып табылатын «Lco» компаниясы бір трансұлттық компаниялар тобының құрамына кіреді. Осы топ қызметінің едәуір бөлігі әртүрлі компаниялардың қызметкерлері бірлесіп жұмыс істеуі қажет болатын функционалдық бағыттар бойынша құрылымдалған, бұл ретте оларға басшылары әртүрлі мемлекеттерде орналасқан және топтың басқа компанияларының жалдамалы қызметкерлері болып табылатын менеджерлер басшылық етеді. X ханым K мемлекетінің резиденті және «Kco» компаниясының жалдамалы қызметкері болып табылады, ол трансұлттық топ шеңберінде кадрлық функцияларды қадағалау жөніндегі аға менеджер лауазымын атқарады. X ханым «Kco» компаниясының мемлекетінде орналасқандықтан, кадрлық ресурстар саласындағы топ шығындары шоғырландырылатын шаруашылық есептегі бөлімше ретінде «Kco» компаниясы әрекет етеді; бұл шығындар мерзімді түрде әрбір компанияның қызметкерлер саны сияқты әртүрлі факторларды ескеретін формула негізінде топтың әрбір компаниясына төлеу үшін ұсынылады. X ханымға топтың басқа компанияларының кеңселері орналасқан өзге мемлекеттерге жиі іссапарға шығу қажет. Өткен жылы X ханым L мемлекетінде «Lco» компаниясының кадрлық мәселелерін шешу үшін үш ай болды.

8.27 Бұл жағдайда X ханым орындайтын жұмыс «Kco» компаниясының бүкіл трансұлттық топтың мүддесі үшін жүзеге асыратын қызметінің құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл қызмет, корпоративтік байланыстар, стратегия, қаржы және салықтық есепке алу, қазынашылық, ақпаратты басқару және құқықтық қолдау сияқты қызметтің басқа да түрлері секілді, көбінесе ірі компаниялар тобы шеңберінде орталықтандырылады. Осылайша, X ханым орындайтын жұмыс «Kco» компаниясының шаруашылық қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады. Демек, X ханымның L мемлекетіндегі жұмысы үшін алатын сыйақысына қатысты, осы салықтық босатуды қолданудың басқа да шарттары сақталған жағдайда, 15-баптың 2-тармағында көзделген салықтық босату қолданылуға тиіс.

8.28 Егер жоғарыда көрсетілген қағидаттар мен мысалдарға сәйкес қандай да бір мемлекет осы мемлекеттің аумағында жеке тұлға көрсететін қызметтер кәсіпорындар арасында жасалған қызметтер көрсету шарты бойынша емес, еңбек қатынастары шеңберінде көрсетіледі деп заңды түрде есептесе, онда қосарланған салық салуды болдырмаудың түпкілікті мақсатына қарамастан (жоғарыдағы 8.10-тармақты қараңыз), екі юрисдикциядағы кәсіпорындардың осы жеке тұлғаның сыйақысынан төлем көзінен салық ұстауға міндетті болу қаупі туындауы мүмкін. Салықтық әкімшілендіру органдары жұмыс берушілерге қатысты еңбек қатынастары саласындағы ішкі нормалар мен практиканың анық әрі түсінікті болуын және олардың оңай қолжетімділігін қамтамасыз ету арқылы салықтық міндеттемелерді орындау саласындағы мұндай қиындықты ішінара азайта алады. Бұдан басқа, егер тұрғылықты жері бойынша мемлекет кәсіпорындарға қандай да бір жалдамалы қызметкерге қатысты қолданылуы ықтимал қосарланған салық салудан босатуды ескере отырып, ұсталуға жататын салық сомасын жедел түзетуге мүмкіндік берсе, бұл мәселені жеңілдетуге болады.

2. 15-баптың 3-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы редакциясындағы 15-бабының 3-тармағын қайталайды. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2017 жылғы түсіндірмесінің тиісті бөлігі төмендегідей:

9. 3-тармақ халықаралық тасымалдарды жүзеге асыратын теңіз немесе әуе кемелерінің экипаждары алатын сыйақыға қолданылады және мұндай сыйақыға салық салу құқығы тек қызметкердің резиденттік мемлекетіне тиесілі болатынын көздейді. Бұл түзетудің мақсаты осы экипаждардың сыйақысына салық салуға қатысты неғұрлым айқын әрі әкімшілік тұрғыдан қарапайым қағиданы қамтамасыз ету болды.

9.1 Сонымен бірге халықаралық тасымал ұғымының анықтамасы үшінші мемлекеттің кәсіпорны пайдаланатын кемеде немесе әуе кемесінде жүзеге асырылатын тасымалға да қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында өзгертілді. 3-бапқа түсіндірменің 6.1-тармағында [БҰҰ түсіндірмесінің 8.1-тармағында] түсіндірілгендей, бұл соңғы өзгеріс 15-баптың 3-тармағын үшінші мемлекеттің кәсіпорны пайдаланатын кеме немесе әуе кемесінің бортында жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін сыйақы алатын Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне қолдануға мүмкіндік береді.

9.2 Алайда егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті екінші мемлекеттің шегінде ғана пайдаланылатын кеменің немесе әуе кемесінің бортында еңбек қатынастары шеңберінде жұмыс істесе, салық салудың айрықша құқығын қызметкердің тұрғылықты жері мемлекетіне беру анық орынсыз болар еді. «Басқа Уағдаласушы мемлекеттің шегінде ғана пайдаланылатын кеме немесе әуе кемесінің бортындағы жағдайларды қоспағанда» деген сөз тіркесі осы тармақтың мұндай қызметкерге қолданылмайтынына кепілдік береді, бұл қызметкердің сыйақысына салық салу осы баптың 1 және 2-тармақтарының ережелеріне сәйкес жүзеге асырылатынын білдіреді.

9.3 Жоғарыдағы 9-тармақта көрсетілгендей, 3-тармақ теңіз немесе әуе кемелерінің экипаждарына қолданылады. Бұл «кеменің немесе әуе кемесінің штаттық экипажының мүшесі ретінде» жүзеге асырылатын еңбек қызметі туралы айтылуынан анық көрінеді. Бұл сөздер кемені немесе әуе кемесін әдеттегі пайдалану барысында жүзеге асырылатын кез келген еңбек қызметін қамту үшін жеткілікті кең мағынаға ие, оның ішінде, мысалы, круиздік кемедегі мейрамхана қызметкерлерінің қызметі немесе жұмыстан кетпес бұрын тек бір рейсте жұмыс істейтін стюардессаның қызметі де бар; алайда олар кеме немесе әуе кемесінің бортында жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ оны пайдалануға байланысты емес еңбек қызметін қамтымайды (мысалы, круиздік кеме жолаушыларына тұрғын үй мен автомобильдерді сақтандыруды сататын сақтандыру компаниясының қызметкері).

9.4 8-бапқа түсіндірменің 15-тармағында түсіндірілгендей, өзендер, каналдар мен көлдер арқылы жүзеге асырылатын тасымалдарға халықаралық қатынастағы теңіз және әуе тасымалдарына қолданылатын режимді қолданғысы келетін мемлекеттер 8-баптың қолданылу аясын ішкі су жолдары арқылы тасымалдауға пайдаланылатын кемелерді пайдаланудан алынатын кірістерге кеңейте алады. Мұндай мемлекеттер осы кемелерде жұмыс істейтін қызметкерлердің сыйақысына 15-баптың 3-тармағын қолдануды қалауы мүмкін. Алайда ішкі су көлігімен тасымалдауға пайдаланылатын кеменің бортында жұмыс істейтін қызметкер алатын сыйақыға қатысты 3-тармақ кеме қызметкердің тұрғылықты жері мемлекетінің кәсіпорны арқылы пайдаланылған жағдайда ғана қолданылуға тиіс. Шынында да, бір Уағдаласушы мемлекеттің екінші Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын, бірақ бірінші аталған мемлекеттің кәсіпорнында (немесе ішкі су көлігімен тасымалдауға пайдаланылатын кемелерді пайдаланудан алынатын пайдаға салық салудан босату туралы келісімі жоқ үшінші мемлекеттің кәсіпорнында) жұмыс істейтін қызметкердің осы бірінші аталған мемлекетте ғана жүзеге асырылатын қызметіне қатысты алатын сыйақысын салықтан босатуды талап етуі орынсыз болар еді. Осы мәселені шешуді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты келісіміне ішкі су жолдары арқылы тасымалдауды жүзеге асыратын кемелердің экипаждарына қатысты жеке ережені енгізу арқылы бұл мәселені шеше алады. Мұндай ереже мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін:

Осы баптың және 1-баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, жеке тұлғаның Уағдаласушы мемлекетте ішкі су көлігімен тасымалдауды жүзеге асыратын және басқа мемлекеттің кәсіпорны пайдаланатын кеменің бортында кеменің штаттық экипажының мүшесі ретінде жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін алатын сыйақысына тек осы басқа мемлекетте салық салынады. Алайда мұндай сыйақы осы мемлекеттің резиденті алатын болса, оған бірінші аталған мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

9.5 8-бапқа түсіндірменің 2-тармағында [БҰҰ түсіндірмесінің 10-тармағында] көрсетілгендей, кейбір мемлекеттер теңіз және әуе тасымалдарынан алынатын пайдаға салық салудың айрықша құқығын резиденттік мемлекетке емес, кәсіпорынның нақты басқару орны орналасқан мемлекетке беруді жөн көруі мүмкін. Егер Уағдаласушы мемлекеттер осындай тәсілді ұстанса, онда осы түсіндірменің жоғарыдағы 9.4 және төмендегі 9.6-тармақтарында қамтылған балама ережелерге де тиісті өзгерістер енгізілуге тиіс.

9.6 Кейбір мемлекеттер халықаралық тасымалдарда пайдаланылатын кеме немесе әуе кемесінің бортында жұмыс істейтін қызметкердің сыйақысына осындай кеме немесе әуе кемесін пайдаланатын кәсіпорынның мемлекеті де, қызметкердің тұрғылықты жері мемлекеті де салық салу мүмкіндігіне ие болғанын қалайды. Мұны қалайтын мемлекеттер 3-тармақты мынадай түрде тұжырымдай алады:

3. Осы баптың және 1-баптың жоғарыда баяндалған ережелеріне қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны халықаралық тасымалдарда пайдаланатын кеме немесе әуе кемесінің бортында кеме немесе әуе кемесінің штаттық экипажының мүшесі ретінде жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін жеке тұлға алатын сыйақыға тек осы Уағдаласушы мемлекетте салық салынады. Алайда мұндай сыйақыны басқа Уағдаласушы мемлекетте тұрақты тұратын тұлға алса, оған осы басқа мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

9.7 Осы тәсілді қолданғысы келетін кейбір мемлекеттер 3-тармақтың қолданылуын Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатын қызметкерлермен ғана шектеуді қалауы мүмкін. Мұны мынадай тұжырымдаманы пайдалану арқылы жасауға болады:

3. Осы баптың алдыңғы ережелеріне қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекеттің тұрақты резиденті болып табылатын тұлғаның халықаралық тасымалдарда пайдаланылатын кеме немесе әуе кемесінің бортында кеме немесе әуе кемесінің штаттық экипажының мүшесі ретінде жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін алатын сыйақысына тек осы мемлекетте салық салынады. Алайда егер кеме немесе әуе кемесі басқа Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны арқылы пайдаланылса, мұндай сыйақыға осы мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

9.8 Жоғарыдағы 9.6-тармақтағы балама ережеге сәйкес кәсіпорын орналасқан Уағдаласушы мемлекет қызметкердің сыйақысына салық салудың негізгі құқығына ие болады. Егер қызметкер басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болса, осы басқа мемлекетте 23 А немесе 23 В-баптардың ережелеріне сәйкес қосарланған салық салудан босатуды қамтамасыз ету міндеті болған жағдайда, сыйақыға осы басқа мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

9.9 Бұл балама ереже халықаралық тасымалдарда пайдаланылатын теңіз немесе әуе кемелерінің бортында ұзақ уақыт жұмыс істейтін және осындай жұмыстан өз аумағынан тыс жерлерде алынған еңбек табысына салық салмайтын немесе аз мөлшерде салық салатын мемлекеттерде резиденттік мәртебесін белгілеуді тиімді деп санауы мүмкін қызметкерлерге қатысты жағдайды реттеуге көмектесуі мүмкін, өйткені ол осындай кемені немесе әуе кемесін пайдаланатын кәсіпорынның мемлекетінде салық салуға мүмкіндік береді. Алайда бұл ереже Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес халықаралық тасымалдарда пайдаланылатын теңіз немесе әуе кемелерінің бортында жұмыс істейтін қызметкерлердің сыйақысына тек осындай теңіз немесе әуе кемелерін пайдаланатын кәсіпорындар осы мемлекеттердің кәсіпорындары болып табылатындығы негізінде ғана салық салу мүмкіндігін болжайды. Егер бұл олай болмаса, онда осы ережені қосарланған салық салуды жоюдың босату әдісімен бірге пайдалану салық салудан мүлдем босатылу қаупін тудырады. Мысалы, жоғарыда аталған ереже R және S мемлекеттері арасындағы конвенцияға енгізілді, R мемлекеті босату әдісін қолданады және R мемлекетінің резиденті болып табылатын қызметкер S мемлекетінің кәсіпорны болып табылатын авиакомпания жүзеге асыратын R мемлекеті мен үшінші мемлекеттер арасындағы рейстерде жұмыс істейді деп болжасақ. Бұл жағдайда, егер S мемлекетінің ішкі заңнамасы S мемлекетінің резиденттері болып табылмайтын және онда жұмыс істемейтін авиакомпания қызметкерлерінің сыйақысына S мемлекетінің салық салуына мүмкіндік бермесе, S мемлекеті өзіне берілген салық салу құқығын пайдалана алмайды, ал R мемлекеті Конвенция ережелеріне сәйкес S мемлекетінің осындай сыйақыға салық салу құқығы болғандықтан, бұл сыйақыны салықтан босатуға тиіс болады.

9.10 8-бапқа түсіндірменің 3.1-тармағында [БҰҰ түсіндірмесінің 10.1-тармағында] түсіндірілгендей, осы түсіндірменің 2-тармағындағы [10-тармақтағы] балама ережеде «нақты басқару орны» туралы айтылуы, егер кеме қатынасы кәсіпорнының нақты басқару орны кеменің бортында орналасса, қолданылуы мүмкін екендігі көзделуі мүмкін. Кейбір қатысушы елдердің ішкі заңнамасына сәйкес резидент болып табылмайтын экипаж мүшелерінің сыйақысына кеме бортындағы жұмысы үшін салық тек кеме осындай мемлекеттің азаматтығына ие болған жағдайда ғана салынады. Осы себепті осы мемлекеттер арасында жасалған конвенцияларда мұндай сыйақыға салық салу құқығы кеме азаматы болып табылатын мемлекетке беріледі. Екінші жағынан, көптеген мемлекеттер мұндай салық салу құқығын пайдалана алмайды, ал мұндай жағдайларда осы ереже алдыңғы тармақта сипатталғанға ұқсас салық салынбау жағдайына әкелуі мүмкін. Алайда ішкі заңнамасында осындай салық салу қағидаты бар мемлекеттер екіжақты негізде кеме бортында жұмыс істегені үшін алынатын сыйақыға салық салу құқығын кеме азаматтығы мемлекетіне беру туралы уағдаласа алады.

10. Шекара маңындағы қызметкерлерге немесе мемлекеттік шекараларды кесіп өтетін жүк автомобильдері мен пойыздарда жұмыс істейтін жалдамалы қызметкерлерге салық салуға қатысты арнайы қағида жоқ екенін атап өткен жөн, өйткені осыған байланысты туындайтын мәселелерді тікелей мүдделі мемлекеттердің жергілікті жағдайларды ескере отырып шешкені орынды.

11. Шақырылған профессорлар немесе практикалық тәжірибе алу мақсатында жалдамалы жұмыс істейтін студенттер алатын сыйақыға қатысты арнайы ереже жоқ. Көптеген конвенцияларда мәдени байланыстарды шектеулі салықтық босату беру арқылы ынталандыруды көздейтін осындай жағдайларды реттейтін қандай да бір қағидалар бар. Кейде салықтан босату ішкі салық заңнамасында да көзделеді. Арнайы ережелердің болмауын, егер тараптар мұны қалаған жағдайда, екіжақты конвенцияларға осындай ережелерді енгізуге кедергі ретінде түсіндіруге болмайды.

Қызметкерлерге компания акцияларын сатып алуға берілетін опциондарға қатысты салық режимі

12. Елдерде қызметкерлерге компания акцияларын сатып алуға берілетін опциондарға салық салуға қатысты қолданылатын әртүрлі қағидалар төменде талқыланатын ерекше проблемаларды туындатады. Бұл проблемалардың көпшілігі жалдамалы қызметкерлерге берілетін сыйақының басқа да нысандарына, әсіресе жұмыс берушінің немесе онымен байланысты компанияның акцияларының құнына негізделген сыйақыға қатысты туындайтын болса да, олар акцияларға арналған опциондарға қатысты барынша өткір сипатқа ие. Бұл көбінесе акцияларға арналған опциондарға салықтың қызметкерлер осындай опциондар түрінде сыйақы алатын қызметтерді көрсеткен уақыттан өзгеше уақытта (мысалы, опционды іске асыру немесе акцияларды сату кезінде) салынуымен байланысты.

12.1 2.2-тармақта атап өтілгендей, осы бап табысқа салық кейінірек, қызметкер осы мемлекетте жалдамалы жұмыс істемейтін уақытта салынса да, мемлекет көзінің осы мемлекетте жалдамалы жұмыс атқару нәтижесінде алынған акцияларға арналған опциондардан түсетін табыстың бір бөлігіне салық салуына мүмкіндік береді.

12.2 Осы бап қызметкерлерге берілген акцияларға арналған опциондардан алынған табысқа, мұндай табысқа салық салынатын уақытқа қарамастан, қолданылғанымен, қызметкердің осы табысын опционды орындау кезінде сатып алынған акцияларды иеліктен шығарудан алынуы мүмкін капитал өсімінен ажырату қажет. Опционды орындағанға, сатқанға немесе өзге де жолмен иеліктен шығарғанға дейін (мысалы, оның күшін жою немесе жұмыс берушінің не эмитенттің оны сатып алуы жағдайында) опционның өзінен алынатын кез келген табысқа 13-бап емес, дәл осы бап қолданылады. Алайда опционды орындау немесе иеліктен шығару фактісі бойынша қызметкердің табысы іске асырылған болып есептеледі және сатып алынған акциялардан кейіннен алынған кез келген капитал өсімі (яғни опцион орындалғаннан кейін жинақталған акциялар құны) қызметкердің инвестор-акционер ретіндегі мәртебесінде алынған табыс болып есептеледі және Конвенцияның 13-бабының қолданысына жатады. Іс жүзінде қызметкер жалдамалы жұмысы үшін алған опцион орындалған сәтте ғана өз күшін жояды және оның алушысы акционер мәртебесіне ие болады (және әдетте осы мәртебені алу үшін ақша салады). Алайда егер орындалған опцион қызметкерге акцияларды сатып алу құқығын берсе, бірақ осы акцияларға құқық белгіленген жалдамалы жұмыс кезеңі аяқталғанға дейін оған түпкілікті түрде өтпейтін болса, онда осы бапты опцион орындалғаннан кейінгі жалдамалы жұмыс бойынша белгіленген кезең аяқталғанға дейінгі құн өсіміне, егер мұндай өсім болса, қолдану орынды болады.

12.3 Осы баптың орындалғаннан, сатылғаннан немесе өзге де жолмен иеліктен шығарылғаннан кейін алынған табысқа қолданылмайтындығы ішкі заңнамаға сәйкес жалдамалы жұмыстан алынған табысқа салық салу осындай орындау немесе иеліктен шығару сәтінде жүзеге асырылуға тиіс дегенді ешбір жағдайда білдірмейді. Жоғарыда атап өтілгендей, осы бап тиісті табысқа мемлекет көзінде салық салынуы мүмкін мерзімдерге қатысты ешқандай шектеу қоймайды. Осылайша, мемлекет көзі тиісті табысқа опцион берілген кезде, опцион орындалған (немесе иеліктен шығарылған) кезде, акциялар сатылған кезде немесе кез келген басқа уақытта салық сала алады. Алайда мемлекет көзі тек опционның өзіне қатысты табысқа ғана салық сала алады, ал опцион орындалғаннан кейін сатып алынған акцияларды кейіннен иеленуге байланысты табысқа салық сала алмайды (алдыңғы тармақтың соңғы сөйлемінде сипатталған жағдайларды қоспағанда).

12.4 1-тармақ опцион орындалғанға, сатылғанға немесе өзге де жолмен иеліктен шығарылғанға дейін одан алынған кез келген табысқа қатысты деп түсіндірілуге тиіс болғандықтан, мұндай табыстың немесе оның кез келген бөлігінің ішкі салық салу мақсаттары үшін қалай сипатталатыны маңызды емес. Нәтижесінде, бап мемлекет көзіне опцион орындалғанға, сатылғанға немесе өзге де жолмен иеліктен шығарылғанға дейін есептелген табысқа салық салуға мүмкіндік береді деп түсіндірілгеніне қарамастан, мемлекет мұндай табысқа, мысалы, жалдамалы жұмыстан алынған табыс ретінде немесе капитал өсімінен алынған табыс ретінде салық салу туралы шешімді өз қалауынша қабылдай алады. Егер мемлекет көзі, мысалы, қызметкер осы мемлекеттің резиденті болудан қалған кезде опционға қатысты капитал өсіміне салық енгізу туралы шешім қабылдаса, мұндай салық осы бапқа сәйкес рұқсат етіледі. Бұл тұрғылықты жері мемлекетіне де қатысты. Мысалы, бұл мемлекет опцион орындалғаннан кейін алынған акциялар құнының өсіміне салық салудың айрықша құқығына ие болғанымен, өйткені мұндай тәртіп Конвенцияның 13-бабына жататын ретінде қарастырылатын болады, ол ішкі заңнамасына сәйкес мұндай өсімге капитал өсімінен алынған табыс ретінде емес, жалдамалы жұмыстан алынған табыс ретінде салық салу туралы шешім қабылдай алады.

12.5 Жалдамалы қызметкерге берілген акцияларға арналған опциондардан туындайтын табыс, әдетте, басқа баптармен қамтылатын табысқа қолданылмайтын 21-бапқа да, тек зейнетақыға және басқа да ұқсас сыйақы түрлеріне қолданылатын 18-бапқа да жатпайды, тіпті опцион еңбек қатынастары тоқтатылғаннан кейін немесе зейнетке шыққаннан кейін орындалса да.

12.6 1-тармақ мемлекет көзіне осы мемлекетте жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін алынған жалақыға, еңбекақыға және басқа да ұқсас сыйақы түрлеріне салық салуға мүмкіндік береді. Қызметкердің акцияларға арналған опционының нақты бір мемлекетте жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін алынған табыс болып табылатынын және қандай дәрежеде табылатынын анықтау әрбір нақты жағдайда барлық тиісті фактілер мен мән-жайлардың, оның ішінде осы опционға байланысты шарттық талаптардың (мысалы, берілген опционды орындауға немесе иеліктен шығаруға болатын шарттардың) негізінде жүргізілуге тиіс. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін мынадай жалпы қағидаттар сақталуға тиіс.

12.7 Бірінші қағидат, әдетте, қызметкерлерге берілетін акцияларға арналған опциондар қызметкердің осы опционды орындау құқығын алу шарты ретінде талап етілетін жалдамалы жұмыс аяқталғаннан кейінгі қандай да бір қызметтерге қатысты деп қарастырылмауға тиіс екендігінен тұрады. Осылайша, егер акцияларға арналған опцион қызметкерге үш жыл бойы бір жұмыс берушімен (немесе байланысты кәсіпорынмен) жалдамалы еңбек қатынастарын сақтаған жағдайда ғана берілсе, мұндай опционнан алынған жалдамалы жұмыс табысы, әдетте, осы үш жылдық кезең аяқталғаннан кейін көрсетілген қызметтермен байланыстырылмауға тиіс.

12.8 Алайда осы қағидатты қолданған кезде қызметкердің акцияларға арналған опционды орындау құқығын алу үшін қажетті жұмыс өтілі мен опционды орындау мүмкіндігіне дейінгі жай ғана кідіріс кезеңі (бұғатталған кезең) арасындағы айырмашылықты ажырату маңызды. Осыған байланысты, мысалы, қызметкерге бір жұмыс берушімен (немесе аффилиирленген кәсіпорынмен) жалдамалы еңбек қатынастарын үш жыл бойы сақтаған жағдайда ғана берілетін опцион осы үш жыл ішінде орындалатын қызметтер үшін алынған деп есептелуі мүмкін, ал қызметкерге белгілі бір күні оның кейіннен жалдамалы жұмысын жалғастыруына қатысты ешқандай шартсыз берілетін, бірақ үш жылдық кідірістен кейін орындалатын опцион осы үш жыл ішіндегі жалдамалы жұмысқа байланысты деп қарастырылмауға тиіс, өйткені мұндай опционнан алынған табыс оның алушысына тиесілі болады, тіпті ол опционды алғаннан кейін бірден жұмысынан босатылып, оны орындау үшін қажетті үш жылды күтуі мүмкін болса да.

12.9 Сондай-ақ опционды орындау құқығын алу үшін жалдамалы жұмыс өтілі талап етілетін, яғни опционға құқықтың қызметкерге өтуі үшін қажетті жағдай мен құқықтар опционға өтіп қойған, бірақ егер жалдамалы еңбек қатынастары тоқтатылғанға дейін (немесе одан кейінгі қысқа мерзім ішінде) орындалмаса, опционның күші жойылуы мүмкін жағдай арасындағы айырмашылықты ажырату маңызды. Соңғы жағдайда опционнан алынған табыс қызметкерге оны орындау құқығы өткеннен кейін көрсетілген қызметтерге қатысты деп қарастырылмауға тиіс, өйткені қызметкер табысты әлдеқашан алған және оны кез келген уақытта іс жүзінде іске асыра алады. Жалдамалы еңбек қатынастары тоқтатылған кезде орындалуы мүмкін опционның күшін жою туралы шарт пайда алу шарты емес, керісінше, бұрыннан алынған пайданы кейіннен жоғалту шарты болып табылады. Бұл айырмашылықты мынадай мысалдар көрсетеді:

— 1-мысал. 2001 жылғы 1 қаңтарда жалдамалы қызметкерге акцияларды сатып алуға арналған опцион берілді. Опционды орындау қызметкердің 2003 жылғы 1 қаңтарға дейін сол бір жұмыс берушімен жалдамалы еңбек қатынастарын сақтауына байланысты болды. Осы шарт орындалған жағдайда опцион 2003 жылғы 1 қаңтардан бастап 2010 жылғы 1 қаңтарға дейінгі кезеңде орындалуға жатады (америкалық опцион деп аталатын опцион45). Сонымен қатар, бұрын орындалмаған кез келген опцион жалдамалы еңбек қатынастары тоқтатылғаннан кейін күшін жояды деген шарт та көзделген. Бұл мысалда опционды орындау құқығы 2003 жылғы 1 қаңтарда (яғни құқықтың ауысқан күнінен бастап) алынған, өйткені осы күннен кейін қызметкерге опционды орындау құқығын алу үшін қосымша жұмыс өтілі талап етілмейді.

45 «Америкалық» акцияларға арналған опционға сәйкес акцияларды сатып алу құқығы белгілі бір кезең ішінде (әдетте бірнеше жыл) іске асырылуы мүмкін, ал «еуропалық» опционға сәйкес бұл құқық белгілі бір сәтте (яғни нақты бір күні) іске асырылуы мүмкін.

— 2-мысал. 2001 жылғы 1 қаңтарда жалдамалы қызметкерге акцияларды сатып алуға арналған опцион берілді. Опцион 2005 жылғы 1 қаңтарда орындалуға жатады (еуропалық опцион деп аталатын опцион). Бұл опцион 2005 жылғы 1 қаңтардан бастап ғана орындалуы мүмкін және осы күнге дейін жалдамалы еңбек қатынастары тоқтатылмаған жағдайда ғана іске асырылуы мүмкін деген шартпен берілді. Бұл мысалда мұндай опционды орындау құқығы 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін, яғни оны орындау күніне дейін алынбайды, өйткені осы күнге дейін опционды орындау құқығын алу үшін жалдамалы еңбек қатынастарын сақтау талап етіледі (яғни опционды орындау құқығын алу үшін).

12.10 Бірінші қағидат қолданылмауы мүмкін жағдайлар да бар. Осындай жағдайлардың бірі акцияларға арналған опцион қызметкерге қандай да бір шартсыз еңбек қатынастары жасалған кезде, басқа мемлекетке ауыстырылған кезде немесе оған елеулі жаңа міндеттер жүктелген кезде берілгенде және кез келген жағдайда бұл опцион қызметкердің болашақта белгілі бір кезең ішінде орындайтын жаңа функцияларымен нақты байланыстырылғанда туындауы мүмкін. Мұндай жағдайларда опционды орындау құқығы осы функцияларды орындау басталғанға дейін алынған болса да, мұндай опционды осы жаңа функциялармен байланысты деп есептеу орынды болуы мүмкін. Сондай-ақ техникалық тұрғыдан опционға құқықтар алушыға өтетін, бірақ мұндай опцион қызметкерге акцияларды сатып алу құқығын беретін және осы акцияларға билік ету құқығы қажетті жұмыс өтілі аяқталғанға дейін оған өтпейтін жағдайлар да болады. Мұндай жағдайларда опционнан алынған табысты опцион берілген күннен бастап акцияларға билік ету құқығы өткенге дейінгі бүкіл кезең ішінде көрсетілетін қызметтермен байланысты деп есептеу орынды болуы мүмкін. «Америкалық» акцияларға арналған опционға сәйкес акцияларды сатып алу құқығы белгілі бір кезең ішінде (әдетте бірнеше жыл) іске асырылуы мүмкін, ал «еуропалық» опционға сәйкес бұл құқық белгілі бір сәтте (яғни нақты бір күні) іске асырылуы мүмкін.

12.11 Екінші қағидат қызметкерге берілетін акцияларға арналған опцион, егер оны беру алушының белгілі бір кезең ішінде көрсеткен қызметтері үшін сыйақы ретінде көзделсе, тек осындай опцион берілгенге дейін көрсетілген қызметтерге қатысты деп қарастырылуға тиіс екендігінен тұрады. Мұндай жағдай, мысалы, сыйақы қызметкердің белгілі бір кезеңдегі бұрынғы жұмыс көрсеткіштеріне немесе жұмыс берушінің бұрынғы қаржылық көрсеткіштеріне тікелей негізделген және қызметкердің осы қаржылық көрсеткіштер қатысты кезең ішінде осы жұмыс берушімен немесе онымен байланысты кәсіпорынмен жалдамалы еңбек қатынастарында болуына байланысты болған жағдайда туындайды. Бұдан басқа, кейбір жағдайларда жалдамалы жұмыстың өткен кезеңінде қызметкерлерге арналған акцияларға арналған опциондар жоспарына қатысушылар арасында олардың сыйақысының бір бөлігі кейінірек акцияларға арналған опциондар түрінде берілетініне қатысты негізді күтулер болғанын растайтын объективті дәлелдер болуы мүмкін. Мұндай дәлелдерге, мысалы, жұмыс берушінің бірнеше жыл бойы акцияларға арналған опциондардың ұқсас деңгейлерін ұсыну жөніндегі дәйекті тәжірибесі, сондай-ақ осы тәжірибенің тоқтатылуы мүмкін екендігін көрсететін қандай да бір белгілердің болмауы жатуы мүмкін. Басқа факторларға байланысты мұндай дәлелдер акцияларға арналған опционның бұрынғы жұмыс кезеңімен байланысының бар-жоғын және мұндай байланыстың дәрежесін анықтау мақсатында едәуір маңызды болуы мүмкін.

12.12 Егер қызметкердің акцияларға арналған опционды орындау құқығын алуы үшін белгілі бір жалдамалы жұмыс өтілі талап етілсе, бірақ мұндай талап белгілі бір мән-жайларда, мысалы, жұмыс берушінің бастамасы бойынша еңбек қатынастары тоқтатылған немесе қызметкер зейнеткерлік жасқа жеткен жағдайда қолданылмаса, акцияларға арналған опционнан алынған табыс осындай мән-жайлар нақты туындаған кезде қызметтер іс жүзінде көрсетілген кезеңмен ғана байланысты деп есептеледі.

12.13 Ақырында, кейбір жағдайларда белгілі бір факторлар қызметкерге берілетін акцияларға арналған опцион өткен кезеңдегі қызметтер үшін сыйақы болып табылады деп болжауға мүмкіндік бергенімен, басқа факторлар оның болашақ қызметтерге қатысты екенін көрсетуі мүмкін. Күмән туындаған жағдайда акцияларға арналған опциондар әдетте болашақ қызметті ынталандыру немесе құнды қызметкерлерді сақтап қалу тәсілі ретінде берілетінін ескеру қажет. Осылайша, қызметкерлерге акцияларға арналған опциондарды беру, ең алдымен, болашақ қызметтермен байланысты болады. Дегенмен мұндай қорытынды жасалғанға дейін барлық тиісті фактілер мен мән-жайлар ескерілуге тиіс, сондай-ақ акцияларға арналған опционның бұрынғы және болашақ қызметтердің белгілі бір жиынтық кезеңдерімен байланысты екенін дәлелдеуге болатын жағдайлар болуы мүмкін (мысалы, опциондар қызметкердің өткен жылдағы нақты бақылау көрсеткіштеріне қол жеткізуіне қарай беріледі, бірақ оларды орындау құқығы қызметкердің еңбек қатынастарын тағы үш жыл бойы сақтауына байланысты болады).

12.14 Жоғарыда баяндалған қағидаттарға сәйкес акцияларға арналған опцион бірден көп мемлекетте жалдамалы жұмыс атқарғаны үшін алынған деп қарастырылған кезде, 23А және 23В-баптарды қолдану мақсатында осы акцияларға арналған опционнан алынған табыстың қандай бөлігі әрбір мемлекетте жалдамалы жұмыс атқару нәтижесінде алынғанын анықтау қажеттілігі туындайды. Мұндай жағдайда қызметкерге акцияларға арналған опцион түрінде берілетін жеңілдіктер белгілі бір елде осы елде жалдамалы жұмыс атқарылған күндер санының акцияларға арналған опционға байланысты жалдамалы қызметтер көрсетілген жалпы күндер санына қатынасына сәйкес алынған деп есептелуге тиіс. Осы мақсатта акцияларға арналған опциондар жоспарына қатысы бар жұмыс күндері ғана ескерілуге тиіс, мысалы, бір жұмыс берушіге немесе опционды орындау құқығын алу үшін қажетті жалдамалы жұмыс кезеңі туралы талапты орындау мақсатында еңбек қатынастары ескерілуге тиіс басқа жұмыс берушілерге қызмет көрсетілген күндер.

12.15 Мүше мемлекеттерге жоғарыда көрсетілген қағидаттардан (12.7–12.14-тармақтарда көрсетілген) нақты жағдайларда екіжақты негізде ерекше тәсілді келісу арқылы ауытқу мүмкіндігі беріледі. Мысалы, опционды орындау сәтінде негізінен салық салатын екі мемлекет жалпы қағидат ретінде болашақ қызметтермен байланысты опционнан алынған табысты опцион берілген күн мен оны орындау күні арасындағы кезеңде қызметкердің осы екі мемлекетте көрсеткен қызметтеріне жатқызу туралы уағдаласа алады. Осылайша, қызметкердің жұмыс берушіге белгілі бір кезең ішінде қызмет көрсетуін талап ететін опциондарға қатысты бұл екі мемлекет опцион берілген күннен бастап оны орындау күніне дейінгі кезеңде қызметкердің жұмыс берушінің мүддесі үшін әрбір мемлекетте жұмыс істеген күндерінің саны негізінде опционнан алынған табысты әрбір мемлекетке жатқызатын тәсіл туралы уағдаласа алады. Басқа мысал ретінде қызметкерлерге берілетін акцияларға арналған опциондарға салық салудың ұқсас режимдері бар және жалдамалы еңбек қызметтерінің шағын бөлігі басқа мемлекетте көрсетілген болса да, жалдамалы жұмыстан алынған табысқа салық салудың айрықша құқығын Уағдаласушы мемлекеттердің біріне беретін ережелерді енгізетін екі мемлекет болуы мүмкін. Әрине, мүше мемлекеттер мұндай тәсілді қабылдаған кезде сақтық танытуға тиіс, өйткені егер жалдамалы жұмыстың бір бөлігі осындай тәсілді қолданбайтын үшінші мемлекетте жүзеге асырылса, бұл қосарланған салық салуға немесе қосарланған салық салынбауына әкелуі мүмкін.

3. 14, 15, 19 және 23-баптар шақырылған оқытушыларға қосарланған салық салуды болдырмау үшін жалпы алғанда жеткілікті болуы мүмкін болғанымен, кейбір мемлекеттер өздерінің конвенцияларына шақырылған оқытушылар туралы бапты енгізуді қалауы мүмкін. Бұл мәселе 20-бапқа түсіндірменің 10–12-тармақтарында толығырақ қарастырылады.

16-бап

ДИРЕКТОРЛАР МЕН ЖОҒАРЫ ЛАУАЗЫМДЫ ТҰЛҒАЛАРДЫҢ СЫЙАҚЫСЫ

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 16-бабының 1-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 16-бабын қайталайды.

2. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 16-бабының 1-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 16-бабын толығымен қайталайтындықтан, тиісінше осы соңғы бапқа қатысты түсіндірме өз күшін сақтайды. Онда былай делінген:

1. Бұл бап Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын жеке немесе заңды тұлғаның басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның директорлар кеңесінің мүшесі ретінде алатын сыйақысына қатысты. Міндеттердің нақты қай жерде орындалатынын анықтау кейде қиын болғандықтан, ереже компанияның тұрақты резиденттік мемлекетінде орындалатын міндеттерге қатысты қолданылады.

1.1 Мүше мемлекеттер «сыйақы және басқа да ұқсас төлемдер» терминін жалпы алғанда тұлғаның компанияның директорлар кеңесінің мүшесі ретіндегі мәртебесінде алатын заттай нысандағы төлемдерді де қамтиды деп түсінеді (мысалы, компания акцияларын сатып алуға арналған опциондар, тұрғын үйді немесе автомобильді пайдалану, медициналық немесе өмірді сақтандыру және клубқа мүшелік).

2. Компанияның директорлар кеңесінің мүшесі компанияда көбінесе басқа да функцияларды орындайды, атап айтқанда, қатардағы қызметкер, кеңесші, консультант және т.б. ретінде әрекет етеді. Бұл баптың осындай басқа функцияларды орындағаны үшін осындай тұлғаға төленетін сыйақыға қолданылмайтыны анық. [Бұл ереже Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында 16-баптың 2-тармағы қолданылатын дәрежеде көзделмеген.]

3. Кейбір мемлекеттерде директорлар кеңесіне ұқсас функцияларды орындайтын компания органдары бар. Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенцияларына осындай компания органдарын 16-бапқа сәйкес келетін ережеге енгізуге құқылы.

3.1 Қызметкерлерге берілетін акцияларға арналған опциондарға қатысты 15-бапқа түсіндірменің 12–12.15-тармақтарында талқыланған мәселелердің көпшілігі компаниялардың директорлар кеңесінің мүшелеріне берілетін акцияларға арналған опциондарға қатысты да туындайды. Егер акцияларға арналған опцион Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның директорлар кеңесінің мүшесі ретіндегі мәртебесінде берілсе, онда бұл басқа мемлекет директорлық сыйақыны немесе осыған ұқсас төлемді құрайтын акцияларға арналған опционнан алынған табыс бөлігіне (жоғарыдағы 1.1-тармақты қараңыз), тіпті салық осындай тұлға осы директорлар кеңесінің мүшесі болмай қалған кейінгі уақытта салынса да, салық салу құқығына ие болады. Бұл бап директорлар кеңесінің мүшесіне берілген акцияларға арналған опционнан алынған табысқа салық салынатын уақытқа қарамастан қолданылғанымен, осы табысты опционды орындау кезінде сатып алынған акцияларды иеліктен шығарудан алынуы мүмкін капитал өсімінен ажырату қажеттілігі туындайды. Опцион орындалғанға, сатылғанға немесе өзге де жолмен иеліктен шығарылғанға дейін (мысалы, оның күшін жою немесе жұмыс берушінің не эмитенттің оны сатып алуы жағдайында) опционның өзінен алынған кез келген табысқа 13-бап емес, дәл осы бап қолданылады. Алайда опционды орындау немесе иеліктен шығару фактісі бойынша табыс іске асырылған болып есептеледі, ал сатып алынған акциялардан кейіннен алынған кез келген капитал өсімі (яғни опцион орындалғаннан кейін жинақталған акциялар құны) директорлар кеңесінің мүшесі инвестор-акционер ретінде алған табыс болып есептеледі және 13-баптың қолданысына жатады. Іс жүзінде директор өзінің осы лауазымдағы жұмысы үшін алған опционды орындаған сәтте ғана мұндай опцион өз күшін жояды және оның алушысы акционер мәртебесіне ие болады (және әдетте осы мәртебені алу үшін ақша салады).

3. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 16-бабында ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында көзделмеген, компаниялардың жоғары лауазымды тұлғаларының сыйақысына қатысты тағы бір тармақ бар.

4. Бұрынғы Сарапшылар тобы егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын компаниядағы жоғары басшылық лауазымды басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті атқарса, онда осындай лауазымды тұлғаға төленетін сыйақы директорлық сыйақыға қатысты қолданылатын қағидаттармен реттеледі деген шешім қабылдады.

5. «Жоғары басшылық лауазымы» термині директорлардың жұмысынан бөлек, компанияның жалпы істерін басқаруға қатысты негізгі жауапкершілікті көздейтін лауазымдардың шағын тобына жатады. Бұл термин бір мезгілде директор және жоғары буын басшысы ретінде әрекет ететін тұлғаны да қамтиды.

17-бап

ОЙЫН-САУЫҚ ИНДУСТРИЯСЫНЫҢ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІ МЕН СПОРТШЫЛАР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 17-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 17-бабын қайталайды. «Ойын-сауық индустриясының өкілі» терминінен айырмашылығы, «спорт индустриясының өкілдері» термині 1-тармақта мысалдармен толықтырылмаған, бірақ соған қарамастан осы баптың мәні мен мақсатына сәйкес кең мағынада түсіндірілуге тиіс.

2. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы 17-бабына түсіндірмеде былай делінген:

1. 1-тармақ бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын әртістер мен спортшыларға өздерінің жеке қызметі басқа Уағдаласушы мемлекетте дербес негізде де, жалдамалы жұмыс тәртібімен де жүзеге асырылған жағдайда, сол басқа мемлекетте салық салуға мүмкіндік береді. Бұл ереже [14-бапта] және тиісінше 15-баптың 2-тармағында қамтылған қағидалардан ерекшелік болып табылады.

2. Бұл ереже шетелде өнер көрсететін әртістер мен спортшыларға салық салу кезінде жиі туындайтын практикалық қиындықтарды болдырмауға мүмкіндік береді. Бұдан басқа, тым қатаң нормалар кейбір жағдайларда мәдени алмасуға кедергі келтіруі мүмкін. Осы қиындықтарды еңсеру үшін мүдделі мемлекеттер өзара келісім бойынша 1-тармақтың қолданылуын тек [дербес] қызметпен шектеуі мүмкін. Ол үшін бап мәтініне өзгеріс енгізіп, ерекшелік тек [14-баптың] ережелеріне қатысты болатындай ету жеткілікті. Мұндай жағдайда жалдамалы жұмыс тәртібімен өнер көрсететін әртістер мен спортшылар автоматты түрде 15-баптың қолданысына түседі және осылайша осы баптың 2-тармағында көзделген салықтан босату құқығына ие болады.

3. 1-тармақ әртістер мен спортшыларға қатысты қолданылады. «Әртіс» терминіне нақты анықтама беру мүмкін емес, бірақ 1-тармақта кімдердің әртіс болып саналатынына қатысты мысалдар келтірілген. Бұл мысалдар тізбесін толық деп есептеуге болмайды. Бір жағынан, «әртіс» термині театр әртісіне, кино актеріне (оның ішінде бұрынғы спортшыға), теледидар жарнамасына түсетін актерге қатысты екені анық. Бұл бап ойын-сауық элементі болған жағдайда саяси, әлеуметтік, діни немесе қайырымдылық сипаттағы қызметтен алынған табысқа да қолданылуы мүмкін. Екінші жағынан, ол конференцияға шақырылған баяндамашыға немесе әкімшілік және қосалқы персоналға (мысалы, кинооператорға, продюсерге, кинорежиссерге, хореографқа, техникалық персоналға, гастрольдік сапарларда поп-топты сүйемелдейтін топқа және т.б.) қолданылмайды. Алайда осы екі санаттың арасында тиісті тұлғаның қызметінің барлық аспектілерін қарастыруды қажет ететін анықталмаған санат бар.

4. Жеке тұлға қойылымды басқарып, оған қатысуы немесе телебағдарламаның не фильмнің режиссері әрі продюсері бола отырып, онда бір мезгілде рөл ойнауы мүмкін. Мұндай жағдайларда осы тұлғаның қойылым өтетін мемлекетте нақты немен айналысатынын қарастыру қажет. Егер оның осы мемлекеттегі жұмысы негізінен өнер көрсетумен шектелсе, онда осы мемлекетте осы қызметтен алынған бүкіл табысқа осы бап қолданылуға тиіс. Алайда егер орындаушылық элемент оның осы мемлекеттегі қызметінің елеусіз бөлігін құраса, онда бүкіл табыс осы баптың қолданылу аясынан тыс қалады. Басқа жағдайларда қызмет түрлерін бөліктерге бөлу қажет.

5. «Спортшы» терминіне нақты анықтама берілмегенімен, ол дәстүрлі спорттық іс-шараларға қатысушылармен (мысалы, жүгірушілермен, секірушілермен, жүзушілермен) шектелмейді. Ол сондай-ақ, атап айтқанда, гольф ойыншыларын, шабандоздарды, футболшыларды, крикет және теннис ойыншыларын, сондай-ақ автожарысшыларды қамтиды.

6. Бұл бап, сондай-ақ әдетте ойын-сауық сипатында деп есептелетін басқа да қызметтен, атап айтқанда бильярд, бридж және шахмат турнирлеріне қатысудан алынған табысқа қолданылады.

7. Әртістің немесе спортшының өнер көрсетуін ұйымдастырғаны үшін импресарио және т.б. алатын табыс осы баптың шеңберінен тыс қалады, алайда олардың әртістің немесе спортшының атынан алатын кез келген табысы осы баптың қолданысына жататыны сөзсіз.

8. 1-тармақ нақты әртіс немесе спортшы тікелей немесе жанама түрде алатын табысқа қолданылады. Кейбір жағдайларда табыс тікелей осы тұлғаға немесе оның импресариосына не агентіне төленбейді. Мысалы, оркестр мүшесі әрбір жеке өнер көрсетуі үшін гонорардың орнына жалақы алуы мүмкін: өнер көрсету өтетін Уағдаласушы мемлекет 1-тармаққа сәйкес музыканттың жалақысының осындай өнер көрсетуге жататын бөлігіне салық салуға құқылы. Осыған ұқсас, егер әртіс немесе спортшы, мысалы, бір адамнан тұратын компанияда жалдамалы жұмыс істесе, өнер көрсету өтетін мемлекет оған төленген кез келген сыйақының тиісті бөлігіне салық сала алады. Бұдан басқа, егер осы мемлекеттің ішкі заңнамасында осындай кәсіпорындар «ескерілмесе» және табыс тікелей жеке тұлғаға есептелген деп саналса, онда 1-тармақ осы мемлекетке оның аумағында көрсетілген өнер көрсету қызметінен заңды тұлғаға есептелген, бірақ жеке тұлғаға іс жүзінде сыйақы ретінде төленбеген табысқа салық салуға мүмкіндік береді.

9. Нақты өнер көрсеткені үшін алынатын гонорардан басқа, әртістер мен спортшылар көбінесе роялти, демеушілік көмек немесе жарнамалық гонорар түрінде табыс алады. Жалпы алғанда, егер табыс пен орындаушының тиісті елдегі көпшілік алдындағы өнер көрсетуі арасында тікелей байланыс болмаса, басқа баптар қолданылады. Зияткерлік меншік құқығын пайдаланғаны үшін төленетін роялти, әдетте, 17-баппен емес, 12-баппен реттеледі (12-бапқа түсіндірменің 18-тармағын қараңыз), бірақ жалпы алғанда жарнамалық гонорар мен демеушілік көмек 12-баптың шеңберінен тыс қалады. 17-бап осы мемлекеттегі қызметпен және өнер көрсетумен тікелей байланысты жарнамаға қатысудан, демеушілік көмектен және т.б. алынған табысқа қолданылады. Осындай қызмет пен өнер көрсетуге жатқызылмайтын ұқсас табыс жағдайға қарай [14-бапта] немесе 15-бапта қамтылған стандартты қағидалардың қолданысына жатады. Қойылымның тоқтатылуына байланысты алынған төлемдер де 17-баптың шеңберінен тыс қалады және жағдайға қарай 7-баптың, [14-баптың] немесе 15-баптың қолданысына жатады.

10. Бұл бапта мұндай табысты қалай есептеу керектігі туралы ештеңе айтылмаған. Шеккен шығыстар бойынша қандай да бір шегерімдердің мөлшері Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасымен айқындалады. Бұл мәселе бойынша әртүрлі елдердің ішкі заңнамасы бір-бірінен ерекшеленеді, ал кейбір жағдайларда әртістер мен спортшыларға төленген жалпы сомадан төмен мөлшерлеме бойынша төлем көзінен салық ұстау көзделеді. Мұндай нормалар топтарға немесе корпоративтік командаларға, труппаларға және т.б. төленетін табысқа да қолданылуы мүмкін. Алайда кейбір мемлекеттер төмендетілген мөлшерлеме қолданылғанның өзінде, белгілі бір жағдайларда жалпы сомадан салық салуды орынсыз деп санауы мүмкін. Мұндай мемлекеттер салық төлеушіге таза табыс негізінде салық салу мүмкіндігін беруді қалауы мүмкін. Мұны мынадай үлгі бойынша жасалған тармақты енгізу арқылы жүзеге асыруға болады:

Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті 1 немесе 2-тармақта аталған табысты алса және мұндай табысқа басқа Уағдаласушы мемлекетте жалпы сома негізінде салық салынуға жатса, онда мұндай жеке тұлға [мерзімін Уағдаласушы мемлекеттер айқындайды] ішінде осы басқа мемлекетке аталған табысқа осы басқа мемлекетте таза табыс негізінде салық салу туралы жазбаша өтініш бере алады. Мұндай өтініш осы басқа мемлекетте қанағаттандырылуға тиіс. Мұндай резиденттің осы басқа мемлекеттегі салық салынатын табысын айқындау кезінде, басқа мемлекетте жүзеге асырылатын қызмет мақсатында шеккен және дәл осындай немесе ұқсас жағдайларда дәл осындай немесе ұқсас қызметті жүзеге асыратын басқа мемлекеттің резиденті үшін қолжетімді болатын, басқа мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес салық салынатын базадан шегерілуге жататын шығыстар бойынша салықтық шегерімдерге рұқсат етілуге тиіс.

12. Осы баптың 1-тармағы жекелеген әртістер мен спортшылардың өздерінің жеке қызметінен алатын табысына қатысты. 2-тармақ олардың қызметінен алынған табыс басқа тұлғаларға есептелетін жағдайларды реттейді. Егер орындаушылық өнер өкілінің немесе спортшының табысы басқа тұлғаға есептелсе және мемлекет көзінде табыс алатын тұлғаны осы табысқа орындаушының табысы ретінде салық салу мақсатында ескермеуге мүмкіндік беретін заңмен көзделген құқық болмаса, онда 2-тармақ орындаушыдан салық алынбайтын табыс үлесіне табыс алатын тұлғаға салық салуға мүмкіндік береді. Егер табыс алатын тұлға кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса, онда бұл табыс осы мемлекеттегі тұрақты мекемеге жатқызылмаса да, мемлекет көзі салық ұстай алады. [Егер табыс алатын тұлға жеке тұлға болса, онда табыс тұрақты базасы болмаған кезде де салық салынуы мүмкін.] Алайда бұл әрдайым бола бермейді. Мұндай сипаттағы үш негізгі жағдай бар:

a) Бірінші жағдай басқарушы компанияның, мысалы, спортшылар тобының (оның өзі заңды тұлға болып табылмайды) өнер көрсетуі үшін табыс алуы болып табылады.

b) Екінші жағдай команда, труппа, оркестр және т.б. заңды тұлға болып табылған кезде туындайды. Өнер көрсету үшін алынған табыс осы заңды тұлғаға төленуі мүмкін. Топтың, оркестрдің және т.б. жекелеген мүшелеріне 1-тармаққа сәйкес қойылым көрсетілген мемлекетте қойылымға қатысушы ретінде алынған кез келген сыйақыдан (немесе оларға есептелген табыстан) салық салынады; алайда егер топ мүшелеріне мерзімді түрде тұрақты сыйақы төленсе және мұндай табыстың нақты бір өнер көрсетуге жататын бөлігін бөліп көрсету қиын болса, мүше мемлекеттер көпжақты немесе екіжақты тәртіппен оған салық салмау туралы шешім қабылдай алады. Заңды тұлғаға өнер көрсету үшін есептелген пайда элементіне 2-тармаққа сәйкес салық салынады.

c) Үшінші жағдай әртістің немесе спортшының өнер көрсетуі үшін төленетін сыйақы әртістің немесе спортшының өзіне емес, басқа тұлғаға, мысалы, «әртістік компания» деп аталатын компанияға төленетін және осылайша табыс қызмет жүзеге асырылатын мемлекетте әртістің немесе спортшының жеке қызметінен алынған табыс ретінде де, тұрақты мекеме болмағандықтан кәсіпорынның пайдасы ретінде де салық салудан тыс қалатын салықтан жалтарудың кейбір тәсілдеріне байланысты. Кейбір мемлекеттер өздерінің ішкі заңнамасында мұндай схемаларды ескермейді және табысты әртіс немесе спортшы алған табыс ретінде қарастырады; мұндай жағдайда 1-тармақ оларға өз аумағында жүзеге асырылған қызметтен алынған табысқа салық салуға мүмкіндік береді. Басқа мемлекеттер мұны істей алмайды. Егер өнер көрсету осындай мемлекетте өтсе, онда 2-тармақ оған әртістің немесе спортшының табысынан кәсіпорын алған пайдаға салық салуға мүмкіндік береді. Алайда кейбір мемлекеттердің ішкі заңнамасы мұндай ережені қолдануға мүмкіндік бермеуі мүмкін. Мұндай мемлекеттер басқа шешімдер туралы уағдаласа алады немесе 2-тармақты өздерінің екіжақты конвенцияларына енгізбеуі мүмкін.

11.1 2-тармақты қолдану әртіс немесе спортшы және табыс есептелетін басқа тұлға, мысалы, «жұлдыздық» компания бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын жағдайлармен шектелмейді. Бұл тармақ әртістің немесе спортшының қызметі жүзеге асырылатын мемлекетке, Конвенцияның өзге де негіздер бойынша қолданылуы мүмкін басқа ережелеріне қарамастан, осындай қызметтен алынған және басқа тұлғаға есептелген табысқа салық салуға мүмкіндік береді. Осылайша, 7-баптың ережелеріне қарамастан, бұл тармақ осындай мемлекетке басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын «жұлдыздық» компанияның табысына, тіпті әртіс немесе спортшы осы басқа мемлекеттің резиденті болмаса да, салық салуға мүмкіндік береді. Керісінше, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын әртістің табысы табыс көзі мемлекетінде салықтық конвенциясы жоқ үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын қандай да бір тұлғаға, мысалы, «жұлдыздық» компанияға есептелсе, Уағдаласушы мемлекеттің мұндай тұлғаға өзінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салуына ешқандай кедергі жоқ.

11.2 Алайда жалпы қағида ретінде 17-баптың ережелеріне қарамастан, Конвенция табыс көзі мемлекетінің ішкі заңнамасында көзделген салықтан жалтаруға қарсы жалпы нормаларды қолдануға кедергі келтірмейтінін атап өткен жөн. Мұндай нормалар теріс пайдалану жағдайлары анықталған кезде осы мемлекетке әртіске/спортшыға немесе «жұлдыздық» компанияға салық салуға мүмкіндік береді, бұл 1-бапқа түсіндірменің 24-тармағында мойындалған.

12. 1 және 2-тармақтарда көзделген жағдайларда, қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында табыс алатын тұлғаның тұрақты тұрғылықты жері мемлекеті салықтан босату әдісін қолданса, онда қызмет жүзеге асырылатын мемлекет өзінің салық салу құқығын пайдалана алмаса да, бұл мемлекет мұндай табысқа салық сала алмайды. Сондықтан мұндай жағдайларда салықты есепке алу әдісін пайдалану көзделеді. Осындай нәтижеге табыс алатын тұлғаның тұрақты тұрғылықты жері мемлекетіне, егер қызмет жүзеге асырылатын мемлекет 1 және 2-тармақтарға сәйкес өзіне тиесілі құқықты пайдалана алмаса, салық салудың туынды құқығын беру арқылы да қол жеткізуге болады. Уағдаласушы мемлекеттер салық салудан жалтару мүмкіндігін болдырмау үшін осы әдістердің кез келгенін өз қалауы бойынша таңдай алады.

13. Әдетте 17-бап әртіс немесе спортшы үкіметте жалдамалы жұмыс істеп, осы үкіметтен табыс алған кезде қолданылады […]. Кейбір конвенцияларда мемлекеттік қаражат есебінен субсидияланатын ұйымдарда жұмыс істейтін әртістер мен спортшылар 17-баптың қолданылу аясынан шығарылады.

14. Кейбір мемлекеттер мемлекеттік қаражат есебінен қаржыландырылатын іс-шараларды осы баптың қолданылу аясынан шығаруды орынды деп санауы мүмкін. Мұндай мемлекеттер бұл туралы ережені енгізе алады, алайда салықтан босату мұндай босатудың тек көзделген жағдайларда берілуін қамтамасыз ету үшін нақты айқындалатын және объективті өлшемшарттарға негізделуге тиіс. Мұндай ереже мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін:

1 және 2-тармақтардың ережелері, егер әртістердің немесе спортшылардың Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде жүзеге асыратын қызметінен алынған табыс олардың осы мемлекетке сапары толығымен немесе басым бөлігінде Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің немесе екеуінің де, олардың әкімшілік-аумақтық бөлімшелерінің немесе жергілікті билік органдарының мемлекеттік қаражаты есебінен қаржыландырылған жағдайда, қолданылмайды. Мұндай жағдайда табысқа тек осы әртіс немесе спортшы тұрақты тұратын Уағдаласушы мемлекетте салық салынады.

3. Бұл мәселе бұрынғы Сарапшылар тобының қарауында болған кезде Топтың кейбір мүшелері ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 17-бабының 2-тармағына түсіндірмеде келтірілген мысалдарды салық салу аясын тек осы түсіндірмеде аталған табыстармен шектеу ретінде түсіндіруге болмайтынын атап өтті. Шын мәнінде, түсіндірменің тұжырымдамасы басқа Уағдаласушы мемлекетте қызметін жүзеге асыратын және Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде тұрақты тұратын әртістерге немесе спортшыларға қатысты көзделген шектеулермен бірдей шектеулер жағдайында басқа Уағдаласушы мемлекеттегі кәсіпорынға салық салуға мүмкіндік береді.

4. Екінші жағынан, Топ мүшелері кейбір мемлекеттер 2-тармақтың қолданылу аясын тарылтуды қалауы мүмкін деген пікір білдірді.

      18-бап

ЗЕЙНЕТАҚЫЛАР ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК САҚТАНДЫРУ БОЙЫНША ТӨЛЕМДЕР

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 18-бабы үшін екі баламалы нұсқа — 18А-бап және 18В-бап көзделген.

2. 18А-бап, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 18-бабы сияқты, тұрақты тұратын мемлекетке зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас төлемдерге салық салудың айрықша құқығын береді. Алайда ол ЭЫДҰ Конвенциясының бабынан тиісті төлемдер осы мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бір бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылған жағдайда, салық салудың айрықша құқығын төлем көзі мемлекетіне беретіндігімен ерекшеленеді.

3. 18В-бапқа сәйкес төлем көзі мемлекеті зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас төлемдерге салық сала алады, бұл ретте 23А-баптың немесе 23В-баптың ережелері тұрақты тұратын мемлекеттің мұндай табысты салықтан босатуға тиіс екендігін немесе төлем көзі мемлекетінде төленген салықты өз салығынан шегеру арқылы есепке алуға мүмкіндік беруге тиіс екендігін айқындайды. Дегенмен 18-бап төлемдер мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бір бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылған жағдайда, салық салудың айрықша құқығын көздейді.

B. 18-баптың екі баламалы нұсқасына түсініктеме

18А-баптың тармақтарына түсініктеме

1-тармақ

4. Осы тармаққа сәйкес бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақылар мен соған ұқсас сыйақыларға алушы тұрақты тұратын мемлекетте ғана салық салынады. Осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 18-бабының мәтінін қайталайтындықтан, Комитет ЭЫДҰ түсініктемесінің мынадай бөлігін қолдануға болады деп есептейді:

1. Осы бапқа сәйкес бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақыларға алушы тұрақты тұратын мемлекетте ғана салық салынады. Зейнетақылардың осы түріне және басқа да осыған ұқсас сыйақыларға салық салу құқығы тұрақты тұратын мемлекетте қалуға тиіс деген қағиданы түрлі саяси және әкімшілік пайымдаулар қолдайды. Мысалы, зейнетақы алушы резиденті болып табылатын мемлекет алушының салық төлеу қабілетін есепке алу тұрғысынан кез келген басқа мемлекетке қарағанда неғұрлым қолайлы жағдайда болады, өйткені бұл қабілет негізінен оның дүниежүзілік табысына және отбасылық міндеттемелер сияқты жеке сипаттағы мән-жайларға байланысты. Бұл шешім сондай-ақ зейнетақы алушыларға өздері тұрақты тұратын мемлекеттен басқа мемлекеттерде салықтық міндеттемелерді орындау бойынша әкімшілік ауыртпалық жүктеуден аулақ болуға мүмкіндік береді.

Баптың қолданылу аясы

3. Осы бап қолданылатын төлем түрлеріне тек бұрынғы қызметкерлерге тікелей төленетін зейнетақылар ғана емес, сондай-ақ басқа да алушыларға (мысалы, қызметкерлердің жесірлеріне/жесір қалған жұбайларына, бірге тұратын серіктестеріне немесе балаларына) төленетін зейнетақылар және бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін аннуитеттік рента сияқты басқа да осыған ұқсас төлемдер жатады. Бұл бап сондай-ақ 19-баптың 2-тармағының ережелері қолданылмайтын мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне немесе жергілікті билік органдарына көрсетілген қызметтер үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақыларға да қолданылады. Дегенмен бап тек бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін төлемдерге қатысты қолданылады; сондықтан ол, мысалы, аннуитет алушының зейнетақымен қамсыздандыру бағдарламасы есебінен қаржыландырылмаған капиталдан тікелей алатын аннуитеттік рентасына қолданылмайды. Бап тиісті төлемдер жүзеге асырылатын осындай схеманың салық режиміне қарамастан қолданылады; демек, салықтық жеңілдіктерге жатпайтын зейнетақы бағдарламасына сәйкес төленетін төлем де «зейнетақы немесе басқа да осыған ұқсас сыйақы» болып саналуы мүмкін (мұндай жағдайда туындауы мүмкін салықтық сәйкессіздік мәселесі төменде қарастырылады).

4. Еңбек қатынастары тоқтатылғаннан кейін қызметкердің пайдасына әртүрлі төлемдер жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай төлемдердің осы баптың қолданылу аясына жататын-жатпайтыны олардың сипатына, сондай-ақ келесі екі тармақта сипатталғандай, төлем жүзеге асырылатын нақты фактілер мен мән-жайларға байланысты айқындалады. […].

5. «Зейнетақы» термині өзінің әдеттегі мағынасында тек мерзімді төлемдерді қамтығанымен, «басқа да осыған ұқсас сыйақы» деген сөздер мерзімді емес төлемдерді де қамтуға жеткілікті дәрежеде кең тұжырымдалған. Мысалы, еңбек қатынастары тоқтатылғаннан кейін мерзімді зейнетақы төлемдерінің орнына жүзеге асырылатын біржолғы төлем осы баптың қолданылу аясына жатуы мүмкін.

6. Егер қандай да бір нақты төлем зейнетақыға ұқсас басқа сыйақы ретінде немесе 15-баптың қолданылу аясына жататын орындалған жұмыс үшін түпкілікті сыйақы ретінде қарастырылуға тиіс болса, бұл — нақты мән-жайларға байланысты мәселе. Мысалы, төлемнің мәні зейнетақыны алмастыру немесе зейнетақының қысқартылған мөлшерінің орнын толтыру болып табылатынын растайтын дәлелдер болса, мұндай төлем осы баптың қолданылу аясына жататын «басқа да осыған ұқсас сыйақы» ретінде сипатталуы мүмкін. Бұл адам зейнетке шыққаннан кейін зейнетақы төлемін немесе зейнетақы бағдарламасының қолданыстағы қағидаларына сәйкес осы адам алуға құқылы болатын зейнетақы мөлшеріне не жарналардың жалпы сомасына негізделіп есептелетін қандай да бір біржолғы соманы таңдау құқығына ие болған жағдайда орын алуы мүмкін. Төлемнің көзі маңызды фактор болып табылады: зейнетақы бағдарламасы есебінен жүзеге асырылатын төлемдер, әдетте, осы баптың қолданылу аясына жатады. Белгілі бір төлемнің немесе төлемдер сериясының осы бапқа жататынын айқындауға көмектесетін басқа факторларға мыналар жатады: төлемнің оны төлеуге негіз болған еңбек қатынастары тоқтатылған кезде немесе одан кейін жүзеге асырылуы; алушының жұмысын жалғастыруы; алушының осы нақты жалдамалы жұмыс түрі бойынша зейнетке шығудың әдеттегі жасына жетуі; біржолғы төлемнің дәл осы түрін алуға құқығы бар басқа алушылардың жағдайы; сондай-ақ алушының бір мезгілде басқа да зейнетақы жеңілдіктерін алуға құқығының болуы. Зейнетақы жарналарын қайтару (мысалы, уақытша жалдамалы жұмыс аяқталғаннан кейін) 18-бапқа сәйкес «басқа да осыған ұқсас сыйақы» болып табылмайды. Мұндай төлемдерге салық салу кезінде қиындықтар туындаған жағдайда Уағдаласушы мемлекеттер мәселені 25-баптың ережелеріне жүгіну арқылы шешуге тиіс.

7. Осы бап тек бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыларға қатысты болғандықтан, ол бұрын тәуелсіз мердігер көрсеткен қызметтер үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақылар сияқты зейнетақылардың басқа түрлеріне қолданылмайды. Алайда кейбір мемлекеттер осы баптың қолданылу аясын кеңейтіп, оған мемлекеттік зейнетақыларды қоса алғанда, зейнетақылардың барлық түрлерін енгізеді. Осы бағытты ұстанғысы келетін мемлекеттер тиісті ережелерді екіжақты негізде келісіп, енгізе алады.

Зейнетақыларға қатысты трансшекаралық мәселелер

8. Экономиканың жаһандануы және халықаралық байланыс пен көлік қатынасының дамуы адамдардың халықаралық ұтқырлығын, оның ішінде еңбек қызметіне байланысты және жеке себептер бойынша орын ауыстыруын айтарлықтай арттырды. Бұл әртүрлі мемлекеттерде қолданылатын және негізінен тек ішкі саяси пайымдауларға сүйене отырып әзірленген зейнетақымен қамсыздандыру тетіктерінің өзара іс-қимылына байланысты трансшекаралық мәселелердің маңызын едәуір арттырды. Бұл мәселелер көбінесе адамдардың көп санына қатысты болғандықтан, адамдардың, атап айтқанда жалдамалы қызметкерлердің халықаралық орын ауыстыруына кедергілерді жою мақсатында оларды салықтық конвенцияларда реттеген жөн.

9. Мұндай мәселелердің көпшілігі мемлекеттердің зейнетақы қорларына аударылатын жарналарға қатысты жалпы салық саясатының айырмашылықтары нәтижесінде туындайтын сәйкессіздіктерге байланысты. Көптеген мемлекеттерде зейнетақы жарналары үшін салықтық ынталандырулар көзделген. Мұндай ынталандырулар көбінесе салық төлемдерін кейінге қалдыру нысанында жүзеге асырылады, яғни жеке тұлға табысының зейнетақы қорына аударылатын бөлігі, сондай-ақ осындай қордан алынатын табыс немесе осы тұлғаға есептелетін кез келген зейнетақы құқықтары салықтан босатылады. Екінші жағынан, осы схемалар шеңберіндегі зейнетақы төлемдеріне оларды алған кезде салық салынады. Алайда басқа мемлекеттер зейнетақы қорларына аударылатын жарналарды жинақтардың басқа түрлерімен тең дәрежеде қарастырады және мұндай жарналардың өздерін де, олар бойынша алынатын табысты да салықтан босатпайды; тиісінше, осы логикаға сүйене отырып, олар зейнетақы төлемдеріне салық салмайды. Осы екі тәсілдің арасында жарналарға, олар бойынша алынатын табысқа, есептелген зейнетақы құқықтарына немесе зейнетақы төлемдеріне ішінара салық салынатын немесе олар салықтан толығымен босатылатын әртүрлі жүйелер бар.

10. Басқа проблемалар зейнетақы төлемдерін қамтамасыз ету схемаларының бір-бірінен едәуір ерекшеленуінен туындайды. Бұл схемалар көбінесе мынадай үш негізгі санатқа жіктеледі:

— мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламалары;

— қызметкерлерді мемлекеттік емес зейнетақымен қамсыздандыру бағдарламалары;

— жеке зейнетақы бағдарламалары.

Зейнетақы схемаларының осы үш санатының өзара іс-қимылы ерекше қиындықтар туғызады. Бұл қиындықтар әрбір мемлекеттің осы санаттардың әрқайсысына кіретін схемалар үшін әртүрлі салықтық қағидаларды қолдануы, сондай-ақ мемлекеттердің жеке тұлғаларға зейнетақы төлемдерін қамтамасыз ету үшін осы санаттардың әрқайсысына сүйену дәрежесінде елеулі айырмашылықтардың болуы салдарынан одан әрі күрделене түседі (мысалы, кейбір мемлекеттер зейнетақы төлемдерін дерлік толығымен өздерінің әлеуметтік қамсыздандыру жүйелері арқылы қамтамасыз етсе, басқалары негізінен қызметкерлерді мемлекеттік емес зейнетақымен қамсыздандыруға немесе жеке зейнетақы бағдарламаларына сүйенеді).

11. Осы айырмашылықтардың барлығынан туындайтын мәселелерді екіжақты келіссөздер барысында, атап айтқанда қосарланған салық салуды немесе қосарланған салық салудан бас тартуды болдырмау мәселелерін талқылау кезінде толық көлемде ескеру және қажет болған жағдайда арнайы ережелердің көмегімен реттеу қажет […].

5. Көптеген елдер нақты жағдайларды ескере отырып, зейнетақы қорларына аударылатын жарналарға және олардан алынатын табысқа немесе есептелген зейнетақы құқықтарына салынатын салықты толық немесе ішінара кейінге қалдыру және оны зейнетақы төлемдері жүзеге асырылған кезде өндіріп алу тәсілін қабылдады. Алайда басқа елдер зейнетақы қорларына аударылатын жарналарды немесе олардың жекелеген түрлерін жинақтардың басқа түрлерімен тең дәрежеде қарастырады және мұндай жарналардың өздерін де, олар бойынша алынатын табысты да салықтан босатпайды. Мұндай елдер, әдетте, зейнетақы төлемдеріне салық салмайды. Егер жеке тұлғаға бірінші тәсілді қабылдаған елде салықтық жеңілдіктер берілсе, ал зейнетақы төлемдерінің барлығы немесе бір бөлігі төленгенге дейін бұл тұлға екінші тәсілді қабылдаған елдің резиденті болып кетсе, онда осы екі елдің тәсілдеріндегі сәйкессіздік қарастырылып отырған табысқа мүлдем салық салынбайтын жағдайға әкеледі. Осындай жағымсыз нәтижеге жол бермеу үшін елдер 1-тармаққа шамамен мынадай редакциядағы қосымша сөйлемді енгізе алады:

Алайда мұндай зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыға, егер төлем басқа Уағдаласушы мемлекетте құрылған немесе оның атынан құрылған зейнетақы қоры есебінен не сол мемлекетте орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылса және мұндай төлем бірінші аталған мемлекетте оның салық заңнамасының жалпы нормаларына сәйкес салық салуға жатпаса, басқа Уағдаласушы мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

6. Комитет зейнетақыларды салықтан босатуға қатысты ЭЫДҰ түсініктемесінің мынадай бөлігі де 1-тармаққа қолданылатынын есептейді:

22. [Н]екоторые мемлекеттер зейнетақы төлемдеріне жалпы алғанда салық салмайды немесе зейнетақы төлемдерінің жекелеген санаттарын не бөліктерін салықтан өзгеше түрде босатады. Мұндай жағдайларда зейнетақыларға алушы тұрақты тұратын мемлекетте салық салуды көздейтін осы баптың ережелері осы мемлекеттің салық салуға арналмаған және мөлшері осындай салықтан босатуды ескере отырып белгіленген зейнетақыларға салық салуына әкелуі мүмкін. Бұл зейнетақы алушы үшін негізсіз қаржылық қиындықтарға әкелуі ықтимал.

23. Осындай сәйкессіздіктерден туындайтын проблемаларды болдырмау үшін кейбір мемлекеттер алушы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болған жағдайда зейнетақыларды салықтан босату режимін сақтауға қатысты ережелерді өздерінің конвенцияларына енгізеді. Бұл ережелер зейнетақылардың нақты санаттарымен шектелуі немесе осы мәселені неғұрлым кешенді түрде реттеуі мүмкін. Соңғы тәсілдің мысалы ретінде шамамен мынадай тұжырымдағы ережені келтіруге болады:

Осы Конвенцияның кез келген ережесіне қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне басқа Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырылған бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін кез келген зейнетақы немесе басқа да осыған ұқсас сыйақы, егер алушы осы басқа мемлекеттің резиденті болған жағдайда мұндай зейнетақы немесе басқа сыйақы осы басқа мемлекетте салықтан босатылатын болса, бірінші аталған мемлекетте салықтан босатылады.

2-тармақ

7. Осы тармаққа сәйкес төлем көзі мемлекеті осы мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бір бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылатын зейнетақылар мен басқа да төлемдерге салық салудың айрықша құқығына ие болады. Конвенцияларында қосарланған салық салуды болдырмаудың жалпы әдісі ретінде салықты есепке алу әдісін қолданатын елдер 2-тармақпен реттелетін осындай төлемдерді өз резиденттеріне төленген жағдайда, осы әдістен ерекшелік ретінде салықтан босатуға міндетті. Әлеуметтік сақтандыру жүйесінің бір бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылатын зейнетақылар мен басқа да төлемдерге төлем көзі мемлекетінің салық салудың айрықша құқығы тиісті төлемдердің толықтай немесе едәуір дәрежеде төлем көзі мемлекетінің салық түсімдері есебінен қаржыландырылуымен шартталады. Бұл осындай төлемдерді болашақта алушылар жарна төлемейтін немесе әлеуметтік сақтандыру бағдарламасы шеңберіндегі жарналар есебінен қалыптастырылатын міндетті жинақтар төлем көзі мемлекетінің салық түсімдері есебінен толықтырылуға тиіс жағдайларға қатысты. Алайда әлеуметтік сақтандыру жүйесі бөлу қағидаты бойынша емес, капиталдандыру қағидаты бойынша жұмыс істеген жағдайда мұндай жағдай әрдайым орын ала бермейді.

8. ЭЫДҰ-ның Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитетінде ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 18-бабының мәтініне төлем көзі мемлекетіне оның әлеуметтік сақтандыру жүйесі шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдерге салық салуға мүмкіндік беретін ережені енгізу жөнінде консенсусқа қол жеткізілмеді. Дегенмен ЭЫДҰ түсініктемесінде осындай құқық беретін баламалы тармақ ұсынылады. Комитет ЭЫДҰ түсініктемесінің мынадай бөлігі 2-тармаққа қолданылатынын есептейді:

28. Жоғарыда келтірілген ереже жобасы әрбір Уағдаласушы мемлекеттің [жүйесіне] қатысты болғанымен, оның қолданылу аясында белгілі бір шектеулер бар. «Әлеуметтік сақтандыру» термині, әдетте, халықты табыстың немесе зейнетақының ең төменгі деңгейімен қамтамасыз ету немесе жұмыссыздық, өндірістік жарақат, ауру немесе қайтыс болу сияқты оқиғалардың қаржылық салдарын жеңілдету мақсатында мемлекет белгілейтін міндетті қорғау жүйесін білдіреді. Әлеуметтік сақтандыру жүйелерінің ортақ ерекшелігі — жәрдемақылардың мөлшерін мемлекет айқындайды. Осы ережемен қамтылуы мүмкін төлемдерге мемлекеттік зейнетақы жүйесі шеңберінде бүкіл халыққа берілетін зейнетақылар, қарттық бойынша зейнетақы төлемдері, сондай-ақ мемлекет немесе бөлінуге жататын қаражатты басқару үшін құрылған мемлекеттік кәсіпорындар жүзеге асыратын жұмыссыздық, мүгедектік, жүктілік және босану, асыраушысынан айырылу, ауру, әлеуметтік көмек және отбасын қорғау бойынша жәрдемақылар жатады. Уағдаласушы мемлекеттердің әлеуметтік сақтандыру жүйелерінде елеулі айырмашылықтар болуы мүмкін болғандықтан, осы ереже жобасын пайдалануды жоспарлап отырған мемлекеттер үшін екіжақты келіссөздер барысында осы ереженің қолданылу аясына қатысты ортақ түсініктің бар екеніне көз жеткізу маңызды.

9. Резиденттері алатын табысқа қосарланған салық салуды болдырмаудың жалпы әдісі ретінде салықты есепке алу әдісін қолданатын кейбір елдер төлем көзі мемлекетінің әлеуметтік сақтандыру жүйесі шеңберінде жүзеге асырылатын төлемдерге салық салудың айрықша құқығына ие болмауға тиіс деген ұстанымды қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда бұл елдер өздерінің конвенцияларының 2-тармағындағы «тек осы мемлекетте салық салынады» деген сөздерді «салық салынуы мүмкін» деген сөздермен алмастыруға тиіс.

10. Әлеуметтік сақтандыру жүйелерін жекешелендірудің салдарын ескеруге ұмтылатын елдер өздерінің жекешелендірілген жүйелерін осы тармақтың аясына қамту үшін 2-тармақтың ережелеріне мынадай редакцияда өзгерістер енгізуді ұсына алады:

1-тармақтың ережелеріне қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттің, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесінің немесе жергілікті билік органдарының әлеуметтік сақтандыру жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылатын мемлекеттік бағдарлама немесе міндетті жеке бағдарлама шеңберінде жүзеге асырылатын зейнетақылар мен басқа да төлемдерге тек осы мемлекетте ғана салық салынады.

18В-баптың тармақтарына түсініктеме

11. Кейбір елдер бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақыларға алушы тұрақты тұратын мемлекетте ғана салық салынбауға тиіс деп есептейді. Мұндай норманы түрлі саяси пайымдаулар қолдайды. Зейнетақылар, мәні бойынша, төлем көзі мемлекетінде көрсетілген қызметтер үшін төленетін кейінге қалдырылған өтемақы болғандықтан, оларға жалдамалы жұмыстан алынатын кәдімгі табыс сияқты төлем көзінде салық салынуға тиіс. Зейнетақы жарналарына салықтық жеңілдіктер берілген кезде жалдамалы жұмыстан алынатын табыстың бір бөлігіне салық салу зейнетке шыққанға дейін кейінге қалдырылады және осылайша кейінге қалдырылған салық жеке тұлға барлық немесе ішінара зейнетақы төлемдері аяқталғанға дейін резидент болудан қалған жағдайда да өндіріп алынуға тиіс. Кейбір дамыған және дамушы елдер арасындағы зейнетақы ағындары екі бағытта бірдей емес және кейбір жағдайларда дамушы елдерден айтарлықтай таза қаражат әкетілуін білдіреді.

12. Егер төлем көзі мемлекеті резидент еместерге қандай да бір жеке жеңілдіктер бермесе, зейнетақыларға төлем көзінде салық салу шамадан тыс салық салуға әкелуі мүмкін. Бұл мәселе келіссөздер барысында талқылануға тиіс. Уағдаласушы мемлекеттер мұндай жағдайларда төлем көзі мемлекеті басқа мемлекеттің резидентіне салық салу мақсатында өзінің резиденттеріне беретін жеке жеңілдіктерді, жәрдемақылар мен шегерімдерді дәл сондай мөлшерде, зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақылардың осы басқа мемлекеттің резидентінің дүниежүзілік табысына қатынасына пропорционалды түрде беруге тиіс деп келісе алады. 2-тармаққа шамамен мынадай редакциядағы сөйлемді қосуға болады:

Басқа мемлекет бірінші аталған мемлекеттің резидентіне салық салу мақсатында өзінің резиденттеріне беретін дәл сондай жеке жеңілдіктерді, жәрдемақылар мен шегерімдерді береді. Бұл жеңілдіктер, жәрдемақылар мен шегерімдер осы мемлекетте салық салынатын зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақылардың бірінші аталған мемлекетте салық салынатын дүниежүзілік табысқа қатынасына пропорционалды түрде беріледі.

13. Төлем көзі мемлекеті қор құрылған мемлекет, тиісті жұмыс орындалған мемлекет немесе салықтық шегерімдер алуға өтініш берілген мемлекет болып есептелуі мүмкін. Трансұлттық корпорациялардың қызметкерлері өз міндеттерін бірнеше түрлі елде кезекпен орындауы өте жиі кездеседі. Мұндай жағдайда жұмыс орындалған мемлекетте немесе салықтан босату берілген мемлекетте салық салу салық төлеушілер мен салық органдары үшін белгісіздік пен әкімшілік қиындықтар туғызады, өйткені бұл бір зейнетақының әртүрлі бөліктеріне әртүрлі төлем көзі мемлекеттерінде салық салу мүмкіндігін туындатады. Сондықтан зейнетақыға төлем көзінде салық салу жұмыс орындалған немесе салықтан босату берілген жерде емес, зейнетақы төлемдері жүзеге асырылатын жерде салық салу ретінде түсіндірілуге тиіс деген жалпы келісімге қол жеткізілді.

1-тармақ

14. Алушы тұрақты тұратын мемлекеттің зейнетақыға және басқа да осыған ұқсас сыйақыға салық салу құқығын мойындай отырып, осы тармақ 2-тармақта баяндалған белгілі бір шарттар болған кезде төлем көзі мемлекетіне де салық салу құқығын беру мүмкіндігін сақтайды. 18В-баптың қолданылу аясын айқындау және зейнетақыларға қатысты трансшекаралық мәселелерді ескеру үшін 18А-баптың 1-тармағына түсініктеменің 4-тармағы қолданылады.

2-тармақ

15. Жоғарыда атап өтілгендей, төлем көзі мемлекеті бұрынғы еңбек қызметі үшін өтемақы ретінде төленетін зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыларға салық сала алады, бірақ тиісті төлемдер осы мемлекеттің резиденті немесе онда орналасқан тұрақты мекеме арқылы жүзеге асырылған жағдайда ғана.

16. Алайда кейбір елдер зейнетақы қорына аударылатын жарналарға немесе есептелген зейнетақы құқықтарына қатысты салықтық жеңілдіктер берген мемлекет алынған зейнетақы төлеміне салық салу құқығына ие болуға тиіс деген ұстанымды қабылдауы мүмкін. Бұл мемлекеттер шетелдік зейнетақы қорларына аударылатын жарналарға немесе зейнетақы құқықтарына қатысты салықтық жеңілдіктер берген жағдайда орын алуы мүмкін. Мұндай тұжырымның мысалы ретінде мынадай ережені келтіруге болады:

Алайда мұндай зейнетақылар мен басқа да осыған ұқсас сыйақыға, егер олар осы басқа мемлекетте салықтан босату өлшемдеріне сәйкес келетін жарналар есебінен төленсе, басқа Уағдаласушы мемлекетте де салық салынуы мүмкін.

13-тармақта түсіндірілгендей, мұндай тәсіл әкімшілік қиындықтар туғызуы мүмкін, әсіресе еңбек жолы барысында бірнеше елде жұмыс істеген жеке тұлғаларға қатысты. Мұндай қиындықтарды, мысалы, екі мемлекеттің бір зейнетақыға төлем көзінде салық салу құқығын талап етуі сияқты жағдайларға жол бермеу мақсатында реттеу қажет.

3-тармақ

17. 18В-баптың 3-тармағы 18А-баптың 2-тармағымен бірдей болғандықтан, соңғысына қатысты түсініктеме (жоғарыдан қараңыз) біріншісіне де толық көлемде қолданылады.

18. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 18-бабына түсініктеменің 31–69-тармақтарында шетелдік зейнетақы бағдарламаларына аударылатын жарналардың салықтық режимі, сондай-ақ зейнетақы құқықтарын аударуға қатысты салықтық кедергілер және басқа Уағдаласушы мемлекетте құрылған зейнетақы қорлары алатын инвестициялық табысты салықтан босату режимі мәселелері қарастырылады. Осы тармақтарды Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 18-бабына түсініктемеге енгізу елдегі әлеуетті инвесторлар үшін күшті оң ынталандыру болар еді. Мемлекетаралық зейнетақы жарналарын тану және зейнетақы құқықтарын бір зейнетақы бағдарламасынан екіншісіне мемлекетаралық аударуға жәрдемдесу қызметкерлердің шетелге орын ауыстыруын да ынталандырады. Сондықтан Комитет ЭЫДҰ түсініктемесінің мынадай бөлігін 18А-бап пен 18В-бап үшін өзекті деп санады:

Шетелдік зейнетақы бағдарламаларына аударылатын жарналардың салықтық режимі [жалдамалы қызметкерлер және тәуелсіз жеке қызметтер көрсететін тұлғалар немесе олардың атынан жүзеге асырылатын]

A. Жалпы ескертулер

31. Көпұлтты корпорациялардың ерекшелігі — олардың персоналы мезгіл-мезгіл резиденттік елінен тыс жерлерде жұмыс істейді деп күтілетіндігі. Персоналды басқа елдерге жұмысқа жіберу шарттары жұмыс беруші үшін де, жалдамалы қызметкер үшін де өте маңызды. Осындай шарттардың бірі — нақты қызметкерді зейнетақымен қамсыздандыру. Сол сияқты тәуелсіз мердігерлер ретінде қызмет көрсету үшін басқа елдерге қоныс аударатын тұлғалар да өз елдерінде болған зейнетақымен қамсыздандыру шарттарына байланысты трансшекаралық салықтық проблемаларға жиі тап болады.

32. Шетелде жұмыс істейтін тұлғалар басқа елде болған кезеңде өздерінің резиденттік еліндегі зейнетақы бағдарламасына (зейнетақы жеңілдіктерін қамтамасыз ететін әлеуметтік сақтандыру бағдарламасын қоса алғанда) жарналар аударуды жалғастырғысы келеді. Бұл басқа бағдарламаға ауысу құқықтар мен жеңілдіктердің жоғалуына әкелуі мүмкін екендігімен, сондай-ақ бірнеше елде зейнетақымен қамсыздандыруды ресімдеу нәтижесінде туындауы мүмкін көптеген практикалық қиындықтармен байланысты.

33. Шетелде жұмыс істейтін тұлғалар немесе олардың атынан аударылатын зейнетақы жарналарына берілетін салықтық режим әртүрлі елдерде ерекшеленеді және әрбір нақты жағдайдағы мән-жайларға байланысты болады. Шетелге жұмысқа тағайындалғанға немесе еңбек шартына қол қойылғанға дейін бұл тұлғалар, әдетте, резиденттік елінде зейнетақы жарналары бойынша салықтық жеңілдік алады. Мұндай тұлға шетелде жұмыс істеген кезеңде кейбір жағдайларда осындай жарналар бойынша салықтық жеңілдіктер сақталады. Мысалы, егер жеке тұлға резидент болып қалса және резиденттік елінде толық көлемде салық салынатын болса, сол елде көзделген бағдарламаға аударылатын зейнетақы жарналары, әдетте, бұрынғысынша салықтық жеңілдікке жатады. Алайда көбінесе шетелде жұмыс істейтін тұлғаның резиденттік елінде төлейтін жарналары резиденттік елде де, болатын елінде де жеңілдікке жатпайды. Мұндай жағдайда шетелдік іссапар немесе келісімшарт бойынша жұмыс істеу кезінде резиденттік елдегі зейнетақы бағдарламасына қатысуды сақтау қымбатқа түседі, тіпті оның құны өте жоғары болуы мүмкін. Төмендегі 37-тармақта мүше елдер өз қалауы бойынша резиденттік елінен тыс жерлерде жұмыс істейтін жеке тұлғалардың зейнетақы жарналарына қатысты жеңілдікті қамтамасыз ету үшін екіжақты шарттарға енгізе алатын ереже қамтылған.

34. Алайда кейбір мүше елдер бұл мәселені шарттық ереженің көмегімен шешу мүмкін емес деп есептеуі мүмкін және, атап айтқанда, болатын мемлекетте жарналарды салықтан шегеруді қамтамасыз ету мақсатында зейнетақы бағдарламасына өзгерістер енгізуді жөн көруі мүмкін. Басқа елдер, егер ішкі заңнама салықтық жеңілдіктерді тек резиденттер төлейтін жарналарға ғана беруге мүмкіндік берсе, мұндай ережені шартқа енгізуге қарсы болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда ұсынылып отырған ережені екіжақты шартқа енгізу орынды болып табылмайды.

35. Ұсынылып отырған ереже зейнетақы бағдарламаларының барлық түрлеріне, оның ішінде жеке зейнетақы бағдарламаларына, сондай-ақ әлеуметтік сақтандыру бағдарламаларына аударылатын жарналарды реттейді. Көптеген мүше елдер әлеуметтік сақтандыру бағдарламаларына аударылатын жарналарға байланысты проблеманы болдырмауға көмектесетін әлеуметтік сақтандыруды біріктіру туралы екіжақты келісімдер жасасты; алайда бұл келісімдер, әдетте, басқа елдерге аударылатын жарналардың салықтық режимін реттемейді. Жарналарын жұмыс беруші де, жалдамалы қызметкер де төлейтін корпоративтік зейнетақы бағдарламасы жағдайында осы ереже екі жарнаны да қамтиды. Бұдан басқа, бұл ереже жарналарды салықтан шегеру мәселесімен ғана шектелмейді, өйткені ол жарнаны жүзеге асыратын жалдамалы қызметкердің табысына қатысты жарналардың салықтық режимінің барлық аспектілерін, сондай-ақ жеке тұлғаның жарналардан алатын инвестициялық табысына салық салынуға тиіс-тұрмайтынын реттейді. Дегенмен бұл ереже зейнетақы қорларының табыстарына салық салу мәселесін қозғамайды (бұл мәселе төмендегі 69-тармақта қарастырылады). Осы ереженің қолданылу аясын аталған мәселелердің кез келгеніне қатысты өзгерткісі келетін Уағдаласушы мемлекеттер мұны екіжақты келіссөздер шеңберінде жүзеге асыра алады.

B. Ереженің мақсаты

36. Осы ереженің мақсаты — резиденттік еліндегі зейнетақы бағдарламасына аударылатын жарналардың салықтық режимі арқылы жеке тұлғалардың шетелге жұмысқа тағайындалуға деген ниетіне кедергілердің барынша азайтылуын қамтамасыз ету. Ең алдымен, бұл ереже екі елдің зейнетақы бағдарламаларының жалпы баламалылығын белгілеуге және кейіннен екі елдің заңнамасында көзделген шектеулер негізінде салықтан босатылатын жарналарға қатысты шектеулер енгізуге бағытталған.

C. Ұсынылатын ереже

37. Төменде жоғарыда аталған проблеманы шешу үшін екіжақты конвенцияларға енгізілуі мүмкін ұсынылатын ереженің мәтіні келтірілген:

1. Бір Уағдаласушы мемлекетте құрылған және салық салу мақсатында танылған зейнетақы бағдарламасына басқа Уағдаласушы мемлекетте қызмет көрсететін жеке тұлға немесе оның атынан аударылатын жарналар осы тұлға төлеуге тиіс салықты және осы мемлекетте салық салынуы мүмкін кәсіпорынның пайдасын айқындау мақсатында осы мемлекетте дәл сондай режимге ие болуға және осы мемлекетте салық салу мақсатында танылған зейнетақы бағдарламасына аударылатын жарналарға қолданылатын дәл сондай шарттар мен шектеулерге бағынуға тиіс, мынадай шарттар сақталған жағдайда:

a) осы жеке тұлға осы мемлекетке қызмет көрсетуге кіріскенге дейін тікелей оның резиденті болмаған және зейнетақы бағдарламасына қатысқан болса; және

b) зейнетақы бағдарламасын осы мемлекеттің құзыретті органы жалпы алғанда осы мемлекет салық салу мақсатында осындай деп таныған зейнетақы бағдарламасына сәйкес келеді деп таныса.

2. 1-тармақтың мақсаттары үшін:

a) «зейнетақы бағдарламасы» термині осы жеке тұлға 1-тармақта көрсетілген қызметтерді көрсетуге байланысты зейнетке шыққаннан кейін жәрдемақылар төлеуді қамтамасыз ету мақсатында қатысатын тетікті білдіреді; және

b) егер бағдарламаға аударылатын жарналар осы мемлекетте салықты азайту талаптарына сәйкес келсе, зейнетақы бағдарламасы осы мемлекетте салық салу мақсатында танылған болып есептеледі.

38. Жоғарыда көрсетілген ереже екі Уағдаласушы мемлекеттің бірінде құрылған зейнетақы бағдарламаларымен шектеледі. Жеке тұлғалардың бірнеше елде кезекпен жұмыс істеуі жеткілікті дәрежеде кең таралғандықтан, кейбір мемлекеттер осы ереженің қолданылу аясын жеке тұлға бір Уағдаласушы мемлекеттен екінші Уағдаласушы мемлекетке ауысқан кезде, үшінші мемлекетте құрылған зейнетақы бағдарламасына жарналар аударуды жалғастыратын жағдайларды да қамтитындай етіп кеңейтуді қалауы мүмкін. Алайда мұндай кеңейту әкімшілік қиындықтар туғызуы мүмкін, егер болатын мемлекетте осындай зейнетақы бағдарламасына қатысты ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі болмаса (мысалы, осындай үшінші мемлекетпен жасалған салықтық конвенцияның ақпарат алмасу туралы ережелеріне сәйкес); сондай-ақ үшінші мемлекет болатын мемлекетте құрылған зейнетақы бағдарламасына жарналар аударатын жеке тұлғаға осындай жеңілдікті бермейтіндіктен, салықтық босату өзара негізде берілмеуі мүмкін. Осы қиындықтарға қарамастан ұсынылатын ереженің қолданылу аясын үшінші мемлекеттерде құрылған қорларды да қамтитындай етіп кеңейтуді қалайтын мемлекеттер мұны ұсынылатын ереженің мынадай баламалы нұсқасын қабылдау арқылы жүзеге асыра алады:

1. Бір Уағдаласушы мемлекетте қызмет көрсететін жеке тұлға немесе оның атынан зейнетақы бағдарламасына аударылатын жарналар, егер:

a) бұл бағдарлама басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салу мақсатында танылған болса;

b) осы жеке тұлға бірінші аталған мемлекетте қызмет көрсетуге кіріскенге дейін тікелей осы бағдарламаға қатысқан болса;

c) осы жеке тұлға басқа мемлекетте қызмет көрсеткен немесе оның резиденті болған кезеңде осы бағдарламаға қатысқан болса; және

d) бағдарламаны бірінші аталған мемлекеттің құзыретті органы жалпы алғанда осы мемлекет салық салу мақсатында осындай деп таныған зейнетақы бағдарламасына сәйкес келеді деп таныса,

мынадай мақсаттар үшін:

e) осы тұлға бірінші аталған мемлекетте төлеуге тиіс салықты айқындау; және

f) бірінші аталған мемлекетте салық салынуы мүмкін кәсіпорынның пайдасын айқындау,

бірінші аталған мемлекетте дәл сондай режимге ие болуға және осы мемлекетте салық салу мақсатында танылған зейнетақы бағдарламасына аударылған жарналарға қолданылатын дәл сондай шарттар мен шектеулерге бағынуға тиіс.

2. 1-тармақтың мақсаттары үшін:

a) «зейнетақы бағдарламасы» термині осы жеке тұлға 1-тармақта көрсетілген қызметтерді көрсетуге байланысты зейнетке шыққаннан кейін жәрдемақылар төлеуді қамтамасыз ету мақсатында қатысатын тетікті білдіреді; және

b) егер бағдарламаға аударылатын жарналар осы мемлекетте салықты азайту талаптарына сәйкес келсе, зейнетақы бағдарламасы осы мемлекетте салық салу мақсатында танылған болып есептеледі.

D. Ұсынылатын ереженің сипаттамалары

39. Келесі тармақтарда жоғарыда келтірілген 37-тармақта баяндалған ұсынылатын ереженің негізгі сипаттамалары қарастырылады.

40. Ұсынылатын ереженің 1-тармағында жеке тұлғаның өзіне де, осы ереже қолданылатын жарналарға да қатысты сипаттамалар қамтылған. Сондай-ақ онда бір Уағдаласушы мемлекетте (болатын мемлекет) қызмет көрсететін жеке тұлға немесе оның атынан басқа Уағдаласушы мемлекетте (резиденттік мемлекет) белгілі бір зейнетақы бағдарламасына аударылған жарналар болатын мемлекетте болатын мемлекеттің зейнетақы бағдарламаларына аударылатын жарналарды босату үшін көзделген шарттар мен дәл сондай шектеулер негізінде салықтан босатылатыны туралы қағидат баяндалған.

41. Көрсетілген шарттар негізінде резиденттік еліндегі зейнетақы бағдарламасына аударылатын жарналар бойынша салықтық жеңілдік резиденттік елінде, яғни зейнетақы бағдарламасы жүзеге асырылатын жерде немесе бағдарламаға жарналар аударылатын негіздегі экономикалық қызмет жүзеге асырылатын болатын елде берілуі мүмкін.

42. Резиденттік елінде салықтық жеңілдік беру туралы шешім тиімсіз болуы мүмкін, өйткені жеке тұлғаның бұл елде салық салынатын табысы болмауы немесе мұндай табысы аз болуы мүмкін. Сондықтан практикалық тұрғыдан алғанда жеңілдікті болатын елде берген орынды болар еді және ұсынылатын ережеде дәл осы нұсқа қабылданған.

43. Жеке тұлғаның сипаттамаларын көрсете отырып, 1-тармақта болатын елде салықтық жеңілдік алу үшін жеке тұлға жұмыс істеу мақсатында осы елге келгенге дейін тікелей оның резиденті болмауға тиіс екендігі нақты көзделген.

44. Алайда 1-тармақ ереженің қолданылуын тек болатын елдің резиденті болатын жеке тұлғалармен шектемейді. Көптеген жағдайларда шетелде жұмыс істейтін және резиденттік елінің резиденттері болып қала беретін тұлғалар сол елде салықтық жеңілдік алу талаптарына бұрынғысынша сәйкес келеді, бірақ бұл әрдайым бола бермейді. Сондықтан ұсынылатын ереже болатын мемлекетте жұмыс істейтін резидент еместерге де, сол жерде резидент мәртебесін алатын тұлғаларға да қолданылады. Кейбір мүше елдерде ішкі заңнама салықтық шегерімдерді резиденттер төлейтін жарналармен шектеуі мүмкін және мұндай мүше мемлекеттер ұсынылатын ережені тиісінше шектеуді қалауы мүмкін. Бұдан басқа, резидент еместерге арналған ерекше режимі бар мемлекеттер (атап айтқанда, арнайы төмендетілген мөлшерлеме бойынша салық салу) екіжақты келіссөздер барысында осы ереженің қолданылуын тек резиденттермен шектеу туралы келісе алады.

45. Егер жеке тұлғалар неғұрлым жеңілдікті режимі бар елдегі зейнетақы бағдарламасына қосылу үшін болатын елдің резиденттері болуды уақытша тоқтатса, жекелеген мемлекеттер теріс пайдаланудың алдын алатын ережені енгізуді қалауы мүмкін. Мұндай ереженің бір нұсқасы азаматтықтың болуын шарт ретінде көздеуі мүмкін, бұл ұсынылатын ереженің қолданылу аясынан болатын елдің азаматтары болып табылатын тұлғаларды алып тастауға мүмкіндік береді.

46. Жоғарыда атап өтілгендей, жеке тұлғалардың әртүрлі елдерде кезекпен жұмыс істеуі әдеттегі тәжірибе болып табылады; осы себепті ұсынылатын ереже қызмет көрсетуді болатын мемлекетте бастамас бұрын тікелей резиденттік мемлекеттің резиденттері болып табылатын жеке тұлғалармен шектелмейді. Ереже үшінші елден болатын мемлекетке келетін тұлғаларға да қолданылады, өйткені ол тек осы елде жалдамалы жұмысқа кіріскенге дейін болатын елдің резиденттері болмаған тұлғалармен ғана шектеледі. Алайда 1-бап Конвенцияның қолданылу аясын бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің резиденттерімен шектейді. Сондықтан болатын мемлекеттің де, зейнетақы бағдарламасы қолданылатын резиденттік мемлекеттің де резиденті болып табылмайтын тұлға осы екі мемлекет арасындағы Конвенцияның қолданылу аясына жатпайды.

     47.

Ұсынылып отырған ереже жеке тұлғаның қабылдаушы мемлекетте жұмыс істей алатын мерзімінің ұзақтығына қатысты ешқандай шектеулер белгілемейді. Егер тұлға қабылдаушы мемлекетте ұзақ уақыт жұмыс істесе, онда бұл мемлекет іс жүзінде оның резиденттік мемлекетіне айналады және аталған ереже бұдан былай қолданылмауға тиіс деген қарсылық білдірілуі мүмкін. Шынында да, кейбір қабылдаушы мемлекеттер шетелдік зейнетақы бағдарламаларына енгізілетін жарналар бойынша салықтық жеңілдікті осы мемлекетте уақытша негізде болатын тұлғаларға ғана қолдануды шектеп қойған.

48.

Бұдан басқа, мерзімдік шектеуді енгізу жоғарыда 45-тармақта көрсетілген ықтимал теріс пайдаланушылықтардың алдын алуға көмектесуі мүмкін. Екіжақты келіссөздер барысында жекелеген елдер жеке тұлғаның қабылдаушы мемлекетте қызметтер көрсете алатын мерзіміне шектеу енгізуді орынды деп санауы мүмкін. Мұндай мерзім өткеннен кейін ұсынылып отырған ережеге сәйкес берілетін салықтық жеңілдіктер қолданылмайтын болады.

49.

Жарналардың сипаттамаларын қарастыра отырып, 1-тармақ бірқатар талаптарды көздейді. Онда бұл ереже тек резиденттік мемлекетте құрылған және салық салу мақсаттары үшін танылған зейнетақы бағдарламасына жеке тұлға өзі немесе оның атынан енгізетін жарналарға ғана қолданылатыны нақты көрсетілген. «Салық салу мақсаттары үшін танылған» деген тіркес ұсынылып отырған ереженің 2b тармақшасында айқындалған. «Жеке тұлға енгізетін немесе оның атынан енгізілетін» деген тіркес жеке тұлғаның тікелей өзі енгізетін жарналарға да, сондай-ақ оның атынан жұмыс беруші немесе басқа тұлға (мысалы, жұбайы) енгізетін жарналарға да қолдануға арналған. 24-баптың 4-тармағы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын зейнетақы қорына жұмыс беруші енгізетін жарналарға резидент зейнетақы қорына енгізілетін жарналармен бірдей шарттарда салықтық шегерім берілетініне кепілдік бергенімен, бұл ереже жұмыс берушінің отандық және шетелдік зейнетақы қорларына енгізетін жарналарына бірдей режим қолданылуын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл, мысалы, жұмыс берушінің шетелдік қорға енгізетін жарналары жалдамалы қызметкер оларды алған кезде салық салынатын төлем ретінде қарастырылған жағдайда немесе жұмыс берушінің жарналары бойынша салықтық шегерім қандай да бір қордың резидент болып табылуына емес, керісінше, әдетте шетелдік зейнетақы қорларын қоспауға алып келетін басқа талаптарға (мысалы, салық органдарында тіркелуіне немесе бөлімшелерінің болуына) байланысты болған жағдайда орын алады. Осы себептерге байланысты жұмыс берушінің жарналары ұсынылып отырған ереженің қолданылу аясына енгізіледі, дегенмен кейбір жағдайларда 24-баптың 4-тармағының өзі-ақ осындай салықтық шегерімнің берілуін қамтамасыз етуі мүмкін.

50.

Жарналардың сипаттамаларына қатысты екінші талап жарналардың резиденттік мемлекеттің бағдарламасына енгізілуі және қабылдаушы мемлекеттің құзыретті органымен қабылдаушы мемлекетте танылған бағдарламаға жалпы алғанда сәйкес келетін бағдарлама ретінде танылуы болып табылады. Бұл талап тек танылған бағдарламаларға енгізілген жарналар ғана мүше елдерде салықтық жеңілдік алу талаптарына сәйкес келе алады деген пайымға негізделген. Әрине, бұл шектеу жеке тұлғаның шетелде жұмыс істеген кезеңінде төлеген жарналарына және резиденттік мемлекетінде жұмыс істеген кезеңінде төлеген жарналарына қатысты баламалы салық режиміне міндетті түрде кепілдік бермейді. Егер қабылдаушы мемлекеттің зейнетақы бағдарламаларын тануға қатысты нормалары резиденттік мемлекетте қолданылатын нормаларға қарағанда неғұрлым шектеулі болса, жеке тұлға қабылдаушы мемлекетте жұмыс істеген кезеңінде өзінің резиденттік мемлекетінің зейнетақы бағдарламасына енгізген жарналары резиденттік мемлекетте жұмыс істеген кезеңдегіге қарағанда неғұрлым қолайсыз режимге жатқызылуы мүмкін деп санауы ықтимал.

51.

Алайда, ең болмағанда кең мағынада осы елде танылған зейнетақы бағдарламаларына сәйкес келмейтін жарналарға қатысты салықтық жеңілдік беру осындай жарналарға мүмкіндігінше баламалы салық режимін қамтамасыз ету жөніндегі мәлімделген мақсатқа қайшы келер еді. Бұл қабылдаушы мемлекеттегі салықтық жеңілдіктің мөлшері резиденттік мемлекеттің заңнамасына тәуелді болуына алып келер еді. Бұдан басқа, бірлесіп жұмыс істейтін жеке тұлғаларға олардың жарналарды қандай зейнетақы бағдарламасына — өз еліндегі немесе шетелдегі бағдарламаға (ал шетелдегі бағдарламаға енгізілген жағдайда, қай елдің бағдарламасына) енгізетініне қарай әртүрлі режим қолданылуын ақтау қиын. Ұсынылып отырған ереженің қолданылуын қабылдаушы елдегі бағдарламаларға жалпы алғанда сәйкес келетін бағдарламалармен шектеу осындай қиындықтарды болдырмауға мүмкіндік береді.

52.

Ұсынылып отырған ережеде резиденттік мемлекеттегі бағдарламаның қабылдаушы мемлекетте танылған бағдарламаларға сәйкес келетін-келмейтіндігі туралы мәселені қабылдаушы мемлекеттің құзыретті органы шешетіні нақты көрсетілген. Жекелеген мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында құзыретті органның «жалпы алғанда сәйкес келетін» терминін қалай түсіндіретінін, мысалы, оның қаншалықты кең мағынада түсіндірілетінін және қандай өлшемшарттар қолданылатынын нақты түрде ескерту қажет деп санауы мүмкін.

53.

Ереженің қолданылу аясына жататын жарналар жеке тұлғаның қабылдаушы мемлекетте қызметтер көрсете бастағанға дейін жарналар енгізген бағдарламаларға төленетін төлемдермен шектеледі. Бұл тұлғаның қабылдаушы мемлекетте жұмыс істеу кезеңінде қосылатын жаңа зейнетақы бағдарламаларына енгізілетін жарналар ұсынылып отырған ереженің қолданылу аясынан тыс қалатынын білдіреді.

54.

Алайда жаңа зейнетақы бағдарламалары бұрынғы бағдарламаларды алмастыратын жағдайлар үшін арнайы қағидалар қажет болуы мүмкін екені мойындалады. Мысалы, кейбір мүше елдерде жұмыс беруші компанияны басқа компания сатып алған жағдайда, оның жалдамалы қызметкерлеріне қатысты қолданыстағы зейнетақы бағдарламасы тоқтатылып, жаңа жұмыс беруші басқа бағдарламаны енгізетін тәжірибе қалыптасқан. Сондықтан екіжақты келіссөздер барысында жекелеген мемлекеттер осы ережені осындай алмастырушы бағдарламаларға да қолдану қажет деп санауы мүмкін; мұны ұсынылып отырған ереженің 2-тармағына мынадай қосымша тармақшаны енгізу арқылы жүзеге асыруға болады:

a) 1-тармақтың b тармақшасына сәйкес бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органдары таныған зейнетақы бағдарламасының орнына пайдаланылатын және мәні бойынша соған ұқсас зейнетақы бағдарламасы дәл осылай танылған зейнетақы бағдарламасы болып есептеледі.

55.

1-тармақта сондай-ақ жеке тұлғаның сипаттамалары мен жарналары осы ереженің талаптарына сәйкес келген жағдайда қабылдаушы мемлекеттің салықтық жеңілдік беретіні көзделген. Қысқаша айтқанда, жарналар қабылдаушы мемлекетте құрылған бағдарламаға енгізілген жағдайда қолданылатын режимге сәйкес келетін салық режиміне жатқызылуға тиіс. Осылайша, жарналарға қабылдаушы мемлекеттегі зейнетақы бағдарламасына енгізілген жағдайда қолданылатындай, жеке тұлғаға да, оның жұмыс берушісіне де (мұндай тұлға жалдамалы қызметкер болып жұмыс істеген және жарналар жұмыс беруші тарапынан жүзеге асырылған жағдайда) бірдей салықтық жеңілдік (мысалы, салық салынатын табыстан шегерілу) берілуге тиіс. Бұдан басқа, жалдамалы қызметкердің еңбек қызметінен алынатын табысына, оның шетелдік немесе жергілікті зейнетақы бағдарламасына енгізілген жарнадан алынуына қарамастан, бірдей режим қолданылуға тиіс (төмендегі 58-тармақты қараңыз).

56.

Әрине, салықтық жеңілдікке қатысты мұндай шара жеке тұлғаның шетелде жұмыс істеген кезеңінде енгізген жарналары мен оның резиденттік елінде жұмыс істеген кезеңінде енгізген жарналарына қатысты баламалы салық режимін міндетті түрде қамтамасыз етпейді. Бұл ретте жоғарыдағы 50 және 51-тармақтарда келтірілген пайымдар да қолданылады. Алайда мұндай шара бірге жұмыс істейтін қызметкерлер енгізетін жарналарға қатысты баламалы салық режимін қамтамасыз етеді. Мынадай мысал келтірейік. Резиденттік ел зейнетақы жарналары бойынша салықтық жеңілдіктің мөлшерін табыстың 18 пайызымен шектейді. Қабылдаушы ел жеңілдікті 20 пайыз мөлшерінде шектейді. 37-тармақта ұсынылып отырған ереже қабылдаушы елден өзінің ішкі заңнамасында белгіленген 20 пайыз шегінде жеңілдік беруін талап етеді. Резиденттік елде қабылданған шектеуді қолдануды қалайтын мемлекеттер ереженің тиісті тұжырымына түзету енгізуге тиіс болады.

57.

Салықтық жеңілдіктің мөлшері мен оны беру тәсілі қабылдаушы мемлекетте зейнетақы жарналарына қатысты қолданылатын ішкі салық режиміне байланысты болады. Атап айтқанда, бұл мынадай мәселелерді шешуге мүмкіндік береді: мұндай жарналар жеңілдікті толық көлемде немесе ішінара қолдану талаптарына сәйкес келе ме, сондай-ақ жеңілдікті салық салынатын табысты есептеу кезінде салықтық шегерім түрінде (егер солай болса, қандай табысқа қатысты, мысалы, жеке тұлға үшін тек жалдамалы еңбек қызметінен алынатын табысқа [тәуелсіз мердігердің көрсеткен қызметтерінен алынатын табысқа], кәсіпкерлік табысқа немесе бүкіл табысқа қатысты) немесе салықтық есепке жатқызу түрінде беру керек пе.

58.

Кәсіби зейнетақы бағдарламасына қатысатын жеке тұлға үшін шетелге жұмысқа жіберілу оның резиденттік еліндегі зейнетақы бағдарламасына енгізетін осы жалдамалы қызметкердің жарналары салықтық жеңілдік алу талаптарына сәйкес келмеуін ғана білдірмеуі мүмкін. Бұл сондай-ақ жұмыс берушінің зейнетақы бағдарламасына енгізетін жарналары салық салу мақсаттары үшін жалдамалы еңбек қызметінен алынатын табыс ретінде қарастырылатынын білдіруі мүмкін. Кейбір мүше елдерде жалдамалы қызметкерлер резиденттік елінде жұмыс істеген кезеңде жұмыс берушінің жергілікті зейнетақы бағдарламаларына енгізетін жарналарына салық салынады, ал басқа елдерде бұл жарналар салықтан босатылған күйінде қалады. Ұсынылып отырған ереже жалдамалы қызметкерлердің де, жұмыс берушілердің де жарналарына қолданылатындықтан, ол жұмыс берушілердің жарналарына олардың жалдамалы қызметкерлерінің салықтық міндеттемелері тұрғысынан отандық зейнетақы бағдарламаларына енгізілетін осындай жарналарға қолданылатын салық режимімен бірдей режимнің берілуіне кепілдік береді.

59.

2а тармақшасында 1-тармақтың мақсаттары үшін зейнетақы бағдарламасына анықтама беріледі. Онда осы мақсаттар үшін зейнетақы бағдарламасы зейнеткерлікке шыққан кезде төлемдер алу мақсатында жарналар енгізетін жеке тұлға қатысатын тетік ретінде қарастырылатыны түсіндіріледі. Бұл төлемдер қабылдаушы мемлекетте көрсетілген қызметтерге қатысты жүзеге асырылуға тиіс. Жоғарыда аталған барлық талаптар зейнетақы бағдарламасына қолданылуға тиіс, сонда ғана ол ұсынылып отырған ережеге сәйкес салықтық жеңілдік алу талаптарына жауап бере алады.

60.

2а тармақшасы зейнеткерлікке шыққан кезде төлемдер алуды қамтамасыз ету мақсатында жеке тұлғаның зейнетақы бағдарламасына қатысуына қатысты. Бұл анықтама зейнеткерлікке шыққан кезде тұрақты зейнетақы төлемдеріне жатпайтын төлемдерді қамтамасыз ету үшін енгізілген жарналардың бір бөлігі, атап айтқанда, зейнеткерлікке шыққан кезде төленетін біржолғы төлем де осы ережеде көзделген жеңілдіктің қолданылу аясына енуін қамтамасыз етуге арналған.

61.

Ең алдымен, зейнетақы бағдарламасы «тетік» ретінде айқындалады. Бұл кең мағыналы термин жекелеген мүше елдерде болуы мүмкін зейнетақы бағдарламаларының әртүрлі нысандарын (әлеуметтік сақтандыру бағдарламаларын, сондай-ақ кәсіби немесе жеке зейнетақы бағдарламаларын) қамту мақсатында қолданылады.

62.

2а тармақшасында аталған бағдарламаға 1-тармақта көрсетілген қызметтерді көрсететін жеке тұлға қатысуға тиіс екені айтылғанымен, осы бағдарламаға қатысу арқылы қамтамасыз етілетін зейнетақы төлемдерін алушылардың кім екені көрсетілмеген. Бұл жарналардың жесірлерге/жесір қалған жұбайларға, бірге тұратын серіктестерге және қызметкерлердің балаларына сияқты басқа бенефициарларға төленетін зейнетақы төлемдеріне бағытталатын бөлігінің де ұсынылып отырған ережеде көзделген салықтық жеңілдіктің қолданылу аясына енуін қамтамасыз ету мақсатында жасалған.

63.

Зейнетақы бағдарламасының анықтамасында мемлекеттік кәсіби зейнетақы бағдарламалары шеңберінде төленетін зейнетақылар мен ұқсас жеке бағдарламалардан төленетін зейнетақылар арасында айырмашылық жасалмайды. Олардың екеуі де осы ереженің қолданылу аясына жатады. Осылайша, әлеуметтік сақтандыру бағдарламалары да жеке тұлғаның қабылдаушы мемлекетте жалдамалы қызметкер ретінде де, тәуелсіз мердігер ретінде де көрсеткен қызметтеріне қатысты деп есептелуі мүмкін шамада осы ереженің қолданылу аясына кіреді.

64.

2b тармақшасында «салық салу мақсаттары үшін танылған» деген тіркес неғұрлым толық айқындалады. Ереженің мақсаты жеке тұлға өзінің резиденттік мемлекетінде резидент болып қала берген жағдайда қолданылатын режиммен салыстырғанда, жарналарға мүмкіндігінше бірдей қолайлы салық режимін қамтамасыз ету болғандықтан, ережені жеке тұлға резиденттік мемлекетінде қалған жағдайда салықтық жеңілдік алу талаптарына сәйкес келетін жарналармен шектеу орынды болып көрінеді. Осы мақсатта ереженің қолданылу аясы тек осы мемлекетте салықтық жеңілдік алу талаптарына сәйкес келетін жарналармен шектеледі.

65.

Бірдей режимге қол жеткізудің бұл тәсілі барлық мүше мемлекеттерде салықтық жеңілдік алу талаптарына тек танылған зейнетақы бағдарламаларына енгізілген жарналар ғана сәйкес келеді деген болжамды көздейді. Мүше елдердің салық жүйелерінде зейнетақы бағдарламаларына енгізілетін жарналардың салық режимі осы болжамнан өзгеше болуы мүмкін. Екіжақты келіссөздер барысында жекелеген елдер тиісті талаптарға қосымша анықтама беруді, оларды шарт тараптарының тиісті ішкі заңнамасымен үйлестіруді қалауы мүмкін екені мойындалады. Олар сондай-ақ ережеде қолданылатын «қызметтер көрсетеді» және «қызметтер ұсынады» сияқты басқа терминдерге де анықтама беруді қалауы мүмкін.

Зейнетақы құқықтарын аудару жолындағы салықтық кедергілер

66.

Еңбек күшінің халықаралық ұтқырлығына қатысты тағы бір мәселе — бір Уағдаласушы мемлекетте құрылған зейнетақы бағдарламасынан басқа Уағдаласушы мемлекетте жұмыс істейтін бағдарламаға зейнетақы құқықтарын ауыстыру нәтижесінде туындауы мүмкін салықтық салдарлар. Жеке тұлға бір жұмыс берушіден екіншісіне ауысқан кезде, оның бұрынғы жұмыс орнындағы зейнетақы бағдарламасында жинақталған зейнетақы құқықтары көбінесе жаңа жұмыс орнындағы басқа бағдарламаға ауыстырылады. Осындай тетіктер зейнетақы құқықтарын бір жеке зейнетақы бағдарламасынан басқа жеке бағдарламаға ауыстыруды қамтамасыз ету үшін де қолданылуы мүмкін.

67.

Құқықтарды мұндай ауыстыру, әдетте, жеке тұлғаның ауыстыру сәтіндегі зейнетақы құқықтарының актуарлық құнын немесе осы тұлғаның пайдасына бағдарламада жинақталған жарналар мен кірістердің құнын құрайтын қандай да бір төлемді көздейді. Мұндай төлемдер тікелей бірінші бағдарламадан екінші бағдарламаға жүзеге асырылуы мүмкін; балама нұсқа ретінде жеке тұлғадан алдыңғы бағдарламадан шыққан кезде алынған соманың барлығын немесе бір бөлігін жаңа зейнетақы бағдарламасына енгізу талап етілуі мүмкін. Екі жағдайда да салық жүйелері мұндай аударым таза ішкі сипатта болған кезде, әдетте, қаражатты салық салудан босатады.

68.

Алайда мұндай қаражат аудару бір Уағдаласушы мемлекетте жұмыс істейтін зейнетақы бағдарламасынан басқа мемлекеттегі бағдарламаға жүзеге асырылған кезде проблемалар туындауы мүмкін. Бұл жағдайда жеке тұлға тұратын Уағдаласушы мемлекет құқықтарды ауыстыру кезінде туындайтын төлемді салық салынатын табыс деп есептеуі мүмкін. Осындай проблема тиісті салық конвенциясы осындай бағдарламалардан төленетін зейнетақы төлемдеріне қатысты салық салу құқығын төлем көзінде салық салу құқығы берілген мемлекетте құрылған бағдарламадан төлем жүзеге асырылған кезде де туындайды, өйткені бұл мемлекет осындай бағдарлама шеңберінде алынатын кез келген төлемге қатысты өзінің салық салу құқығын қолдануды талап етуі мүмкін. Осы мәселені шешуді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер шамамен мынадай редакциядағы ережені енгізе алады:

Бір Уағдаласушы мемлекетте құрылған және салық салу мақсаттары үшін танылған зейнетақы бағдарламасында басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын жеке тұлғаның пайдасына зейнетақы құқықтары немесе сомалары жинақталған жағдайда, осы құқықтарды немесе сомаларды осы басқа мемлекетте құрылған және салық салу мақсаттары үшін танылған зейнетақы бағдарламасына кез келген аудару осы мемлекеттердің әрқайсысында бір мемлекетте құрылған және салық салу мақсаттары үшін танылған бір зейнетақы бағдарламасынан осы мемлекетте құрылған және салық салу мақсаттары үшін танылған басқа зейнетақы бағдарламасына жүзеге асырылғандай бірдей салық режиміне ие болуға және сол шарттар мен шектеулерге жатқызылуға тиіс.

Жоғарыда келтірілген ереже үшінші мемлекеттерде құрылған және танылған зейнетақы қорларынан қаражат аударуды да қамтитындай етіп өзгертілуі мүмкін (алайда бұл жоғарыдағы 38-тармақтың кіріспесінде сипатталғандарға ұқсас проблемалар туындатуы мүмкін).

Зейнетақы қорының табысын салықтан босату

69.

Екі мемлекет өздерінің ішкі заңнамасына сәйкес өз аумақтарында құрылған зейнетақы қорларының инвестициялық кірістеріне қатысты әдеттегі жағдайларда салықтан босатудың бірдей тәсілін қолданған кезде, капиталдың орналасқан жеріне қатысты неғұрлым жоғары бейтараптыққа қол жеткізу мақсатында, бұл мемлекеттер бір мемлекетте құрылған зейнетақы қорының басқа мемлекетте алатын инвестициялық кірісіне қатысты осындай салықтан босатуды кеңейтуді қалауы мүмкін. Осы мақсатта мемлекеттер кейде өздерінің конвенцияларына шамамен мынадай редакциядағы ережені енгізеді:

Осы Конвенцияның кез келген ережесіне қарамастан, бір Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын, тек қана зейнетақы төлемдерін басқару немесе жүзеге асыру мақсатында құрылған және жұмыс істейтін, әрі бірінші аталған мемлекеттің құзыретті органы осы мемлекеттің салық салу мақсаттары үшін танылған зейнетақы бағдарламасына жалпы алғанда сәйкес келетін бағдарлама ретінде таныған тұлға алатын табыс осы мемлекетте салық салудан босатылады.

      19-бап

МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗМЕТ

      1. 2011 жылы Сарапшылар комитеті 19-бапқа кейбір өзгерістер енгізді. Біріншіден, 1-тармақтағы «зейнетақыларды қоспағанда» деген сөздер алып тасталды. Екіншіден, 2-тармаққа «1-тармақтың ережелеріне қарамастан» деген сөздер қосылды. Үшіншіден, 2 және 3-тармақтардағы «зейнетақы» сөзі «зейнетақылар және басқа да осыған ұқсас сыйақылар» деген сөздермен ауыстырылды. Нәтижесінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 19-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 19-бабына сәйкес келеді.

      2. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 19-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 19-бабындағы барлық ережелерді қамтитындықтан, Комитет ЭЫДҰ Түсіндірмесінің мынадай бөлігін қолдануға болады деп есептейді:

      1. Осы бап мемлекеттік қызмет үшін төленетін жалақыға, еңбекақыға және басқа да осыған ұқсас сыйақыларға, сондай-ақ зейнетақыларға қолданылады. Бұрынғы екіжақты конвенциялардағы осыған ұқсас ережелер егемен мемлекеттер арасындағы халықаралық әдептілік пен өзара құрмет нормаларына сәйкес келтірілген болатын. Сондықтан олардың қолданылу аясы біршама шектеулі болды. Алайда көптеген елдерде мемлекеттік сектордың өсуіне байланысты шетелдегі мемлекеттік қызмет аясының едәуір кеңеюі нәтижесінде 19-баптың маңыздылығы мен қолданылу аясы артты. Конвенция жобасының 1963 жылғы нұсқасындағы 19-баптың 1-тармағының бастапқы редакциясына сәйкес, төлем жасайтын мемлекет осы мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне немесе жергілікті билік органына көрсетілген қызметтер үшін төленетін төлемдерге салық салу құқығына ие болды. «Салық салуы мүмкін» деген тіркес қолданылды және бұл салық салуға айрықша құқықты білдірмеді.

      2. […] [1 және 2-тармақтардың а) тармақшалары төлем жасайтын мемлекеттің төлемдерге салық салуға айрықша құқығы бар деген қағидатқа негізделген. Осылайша, өз конвенцияларында қосарланған салық салуды болдырмаудың жалпы әдісі ретінде салықты есепке жатқызу әдісін қолданатын елдер 1 және 2-тармақтармен реттелетін өз резиденттеріне төленетін осындай төлемдерді салықтан босатуға міндетті. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің екеуі де қосарланған салық салуды болдырмау үшін босату әдісін қолданса, олар «тек ... мемлекетте ғана салық салынуға жатады» деген тіркестің орнына «салық салуы мүмкін» деген тіркесті бұрынғысынша қолдана алады. Әрине, мұндай елдер үшін қандай тіркес қолданылғанына қарамастан, оның нәтижесі бірдей болады. «Тек ... мемлекетте ғана салық салынуға жатады» деген тіркес Уағдаласушы мемлекетке 1 және 2-тармақтардың а) тармақшаларына сәйкес салықтан босатылған табысты өз резиденттерінің басқа көздерден алған табыстарына қолданылатын салық мөлшерлемесін айқындау кезінде есепке алуға кедергі келтірмейді деп болжанады. Салық салудың айрықша құқығын төлем жасайтын мемлекетке беру қағидаты ЭЫДҰ-ға мүше елдер арасындағы қолданыстағы көптеген конвенцияларда қамтылғандықтан, оны халықаралық деңгейде танылған қағидат деп атауға болады. Ол сондай-ақ осы баптың негізінде жатқан халықаралық әдептілік тұжырымдамасына және Дипломатиялық қатынастар туралы және Консулдық қатынастар туралы Вена конвенцияларының ережелеріне сәйкес келеді. Алайда осы баптың дипломатиялық өкілдіктер мен консулдық қызметкерлерге қатысты халықаралық құқықтан туындайтын кез келген нормалардың қолданылуын шектеуді көздемейтінін (28-бапты қараңыз), керісінше, аталған нормалар қамтымайтын жағдайларды реттейтінін атап өткен жөн.

      2.1. 1994 жылы 1-тармаққа тағы бір түзету енгізіліп, «сыйақы» термині «жалақы, еңбекақы және басқа да осыған ұқсас сыйақылар» деген сөздермен ауыстырылды. Бұл түзету осы баптың қолданылу аясын нақтылауға бағытталды. Аталған бап тек мемлекеттік қызметшілерге және мемлекетте жалдамалы жұмыс істеу бойынша бұрын атқарған жұмысы үшін зейнетақы алатын адамдарға ғана қолданылады, ал мемлекетке тәуелсіз мердігерлер ретінде қызмет көрсететін адамдарға немесе осындай қызметтерге байланысты зейнетақы алатын адамдарға қолданылмайды.

      2.2. Мүше елдер «төленетін жалақы, еңбекақы және басқа да осыған ұқсас сыйақылар» деген тіркесті, жалпы алғанда, мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне немесе жергілікті билік органына көрсетілген қызметтер үшін алынатын заттай төлемдерді де қамтиды деп түсінеді (мысалы, тұрғын үйді немесе автомобильді пайдалану, медициналық немесе өмірді сақтандыру және клубқа мүшелік).

      3. Баптың ережелері тек мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесі немесе жергілікті билік органы (мемлекеттер, өңірлер, провинциялар, департаменттер, кантондар, округтер, қалалық аудандар, муниципалитеттер немесе муниципалитеттер топтары және т.б.) жүзеге асыратын төлемдерге ғана емес, сондай-ақ басқа да төлемдерге қолданылады.

      4. Салық салудың айрықша құқығын төлем жасайтын мемлекетке беру қағидатынан ерекшелік 1-тармақтың b) тармақшасында көзделген. Оны жоғарыда аталған Вена конвенцияларына сәйкес төлемді алушы мемлекет шетелдік дипломатиялық өкілдіктердің және консулдық қызметкерлердің белгілі бір санаттарына жататын, осы мемлекеттің тұрақты резиденттері немесе азаматтары болып табылатын қызметкерлерге төленетін сыйақыға салық сала алады деген негізде қарастыру қажет. Зейнетке шыққан мемлекеттік қызметшілерге төленетін зейнетақылар олардың жұмыс істеген кезеңінде алатын жалақысы немесе еңбекақысы сияқты салық режиміне ие болуы тиіс екенін ескере отырып, 1-тармақтың b) тармақшасында көзделген ерекшелікке ұқсас ерекшелік зейнетақыларға қатысты 2-тармақтың b) тармақшасына да енгізілген. 1-тармақтың b) тармақшасының ii) тармақшасында белгіленген шарт зейнеткерге қатысты қолданылмайтындықтан, төлемді алушы мемлекеттің зейнетақыға салық салу құқығына ие болуы үшін зейнеткердің осы мемлекеттің резиденті немесе азаматы болуы ғана талап етіледі.

      5. 1963 жылғы Конвенция жобасының 19-бабына сәйкес, мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне немесе жергілікті билік органына көрсетілетін қызметтер «мемлекеттік сипаттағы функцияларды орындау кезінде» ұсынылуы тиіс болатын. Бұл тіркес 1977 жылғы Үлгілік конвенциядан алып тасталды. Алайда ЭЫДҰ-ға мүше кейбір елдер бұл алып тастау баптың қолданылу аясының кеңеюіне әкеледі деп есептеді. Осындай пікірді ұстанатын және мұндай кеңеюді орынсыз деп санайтын Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты конвенцияларында «мемлекеттік сипаттағы функцияларды орындау кезінде» деген тіркесті бұрынғысынша, оны нақтылай отырып, пайдалана алады.

      5.1. «Зейнетақы» сөзі өзінің әдеттегі мағынасына сәйкес тек мерзімді төлемдерді қамтығанымен, 2005 жылы 2-тармаққа қосылған «басқа да осыған ұқсас сыйақы» деген сөздердің мағынасы мерзімді емес төлемдерді де қамту үшін жеткілікті дәрежеде кең. Мысалы, жалдамалы жұмыс тоқтатылғаннан кейін бұрынғы мемлекеттік қызметшіге мерзімді зейнетақы төлемдерінің орнына төленетін біржолғы төлем осы баптың 2-тармағына жатуы мүмкін. Осындай жағдайларда жүзеге асырылатын белгілі бір біржолғы төлем 2-тармақтың қолданылу аясына жататын зейнетақыға ұқсас басқа да сыйақы ретінде қарастырыла ма, әлде 1-тармақтың қолданылу аясына жататын орындалған жұмыс үшін түпкілікті сыйақы ретінде қарастырыла ма деген мәселе 18-бапқа берілген Түсіндірменің 5-тармағында баяндалған факторларды ескере отырып шешілуі мүмкін нақты мән-жайларға қатысты мәселе болып табылады.

      5.2. 2-тармақтың а) тармақшасында қолданылатын «олар құрған қорлар есебінен» деген тіркес зейнетақы мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесі немесе жергілікті билік органы тарапынан тікелей емес, олар құрған жеке қорлардан төленетін жағдайларды да қамтитынын атап өткен жөн. Бұдан басқа, мұндай қордың бастапқы капиталы міндетті түрде мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесі немесе жергілікті билік органы тарапынан берілуге тиіс емес. Бұл тіркес мемлекеттік орган үшін құрылған жеке қордан жүзеге асырылатын төлемдерді де қамтуы тиіс.

      5.3. Зейнетақылар жеке және мемлекеттік қызметтердің жиынтығы үшін өтемақы ретінде төленетін жағдайда мәселе туындайды. Мұндай мәселе көбінесе жеке тұлға жеке секторда да, мемлекеттік секторда да жалдамалы жұмыс істеп, осы екі жұмыс кезеңі үшін бірдей зейнетақы алатын кезде туындауы мүмкін. Бұл осындай тұлғаның жалдамалы жұмыс істеген бүкіл кезеңінде бір зейнетақы бағдарламасына қатысуы немесе оның зейнетақы құқықтарының ауыстырылуы нәтижесінде орын алуы мүмкін. Қызметкерлердің жеке және мемлекеттік секторлар арасында көбірек ауысу үрдісіне байланысты бұл мәселенің маңыздылығы артуы мүмкін.

      5.4. Мемлекетке қызмет көрсеткен мемлекеттік қызметші зейнетақы алу құқығын мемлекеттік бағдарламадан жеке бағдарламаға ауыстырған жағдайда, зейнетақы төлемдеріне тек 18-бапқа сәйкес салық салынады, өйткені мұндай төлемдер 2-тармақтың а) тармақшасының техникалық талаптарына сәйкес келмейді.

      5.5. Зейнетақы құқықтары қарама-қарсы бағытта, яғни жеке бағдарламадан мемлекеттік бағдарламаға ауыстырылған жағдайда, кейбір мемлекеттер зейнетақы төлемдеріне толық көлемде 19-бапқа сәйкес салық салады. Алайда басқа мемлекеттер зейнетақы төлемдерін зейнетақы төлемдерін алу құқықтарының салыстырмалы көздеріне қарай бөледі, осылайша олардың бір бөлігіне 18-бапқа, ал екінші бөлігіне 19-бапқа сәйкес салық салынады. Бұл ретте кейбір мемлекеттер, егер зейнетақы сомасының басым бөлігі бір көзден түссе, мұндай зейнетақы тек осы көзден төленетіндей қарастырылуы тиіс деп есептейді. Дегенмен мұндай бөлу көбінесе елеулі әкімшілік қиындықтар туғызатыны мойындалады.

      5.6. Уағдаласушы мемлекеттер, егер зейнетақылардың салық режимі қаражатты мемлекеттік және жеке бағдарламалар арасында ауыстыру арқылы өзгертілуі мүмкін болса, кірістерден айырылуға немесе қосарланған салық салудың мүлдем болмау мүмкіндігіне алаңдауы мүмкін. Бұған бөлу әдісі арқылы қарсы тұруға болады. Алайда мұндай бөлу мемлекеттік бағдарламадан жеке бағдарламаға ауыстырылатын зейнетақы құқықтарына қолданылуы үшін Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер шеңберінде 2-тармақтың а) тармақшасының қолданылу аясын кеңейтіп, оған Уағдаласушы мемлекетке немесе оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне не жергілікті билік органына көрсетілген қызметтерге қатысты төленетін кез келген зейнетақының немесе басқа да осыған ұқсас сыйақының бөлігін енгізу мәселесін қарастыра алады. Мұндай ереже мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін:

      2. a) 1-тармақтың ережелеріне қарамастан, Уағдаласушы мемлекетке немесе оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне не жергілікті билік органына көрсетілген қызметтерге қатысты төленетін кез келген зейнетақының немесе басқа да осыған ұқсас сыйақының бөлігіне тек осы Уағдаласушы мемлекетте ғана салық салынады.

      Балама ретінде Уағдаласушы мемлекеттер барлық зейнетақыларға бірыңғай салық режимін қолдану арқылы осы мәселені шеше алады.

      6. 1 және 2-тармақтар, егер қызметтер жалақыны, еңбекақыны, зейнетақыны немесе басқа да осыған ұқсас сыйақыны төлейтін мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшелерінің бірі немесе жергілікті билік органдары жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметке байланысты орындалса, қолданылмайды. Мұндай жағдайларда әдеттегі нормалар қолданылады: жалақы мен еңбекақыға қатысты 15-бап, директорларға төленетін сыйақыға және басқа да осыған ұқсас төлемдерге қатысты 16-бап, әртістер мен спортшыларға қатысты 17-бап және зейнетақыларға қатысты 18-бап. Белгілі бір себептерге байланысты екіжақты конвенцияларында 3-тармақты қолданудан бас тартқысы келетін Уағдаласушы мемлекеттер мұны 1 және 2-тармақтарда кәсіпкерлік қызметке байланысты көрсетілетін қызметтерді де атап көрсету арқылы жүзеге асыра алады. Кейбір мемлекеттік органдар, мысалы, мемлекеттік теміржол басқармасы, пошта қызметі, мемлекеттік театрлар және т.б. орындайтын ерекше функцияларды ескере отырып, 3-тармақты сақтап қалғысы келетін Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында мұндай органдар жүзеге асыратын қызметтер кәсіпкерлік қызмет болып табылады деп пайымдауға болатын жағдайлардың өзінде, осы органдар төлейтін сыйақыны 1 және 2-тармақтардың ережелеріне енгізу туралы келісімге келе алады.

      3. Уағдаласушы мемлекетке, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшесіне немесе жергілікті билік органына көрсетілген қызметтерге байланысты төленетін барлық зейнетақылар, тіпті олар мемлекеттердің бірінің әлеуметтік сақтандыру жүйесі шеңберінде төленсе де, 19-баптың қолданылу аясына жатады. Көптеген жағдайларда мұндай төлемдерге 18 немесе 19-баптың қайсысы қолданылатынына қарамастан, салық режимі бірдей болады. Алайда 19-баптың 2-тармағының b) тармақшасында көзделген жағдайларда, яғни алушы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті әрі азаматы болып табылған кезде, салық режимі өзгеше болады. 19-бапқа сәйкес, осындай жеке тұлғалар алатын мемлекеттік қызмет үшін төленетін зейнетақыларға тек тұрақты тұратын елінде ғана салық салынады. Егер олар 18-баптың қолданылу аясына жатса, онда оларға тек табыс көзі орналасқан елде ғана салық салынады. Осы тармақтың мақсаты — бір ел төлеген мемлекеттік қызмет үшін берілетін зейнетақы, тіпті оның әлеуметтік сақтандыру жүйесі шеңберінде төленген жағдайдың өзінде, басқа елдің резиденті әрі осы басқа елдің азаматы болып табылатын тұлғаға төленсе, оған тек соңғы елде ғана салық салынатынын көрсету. Кейбір елдер жеке және мемлекеттік зейнетақылардың бірдей салық режиміне бағынуы үшін 18-баптың қолданылу аясын мемлекеттік зейнетақыларды да қамтитындай етіп кеңейтуді жөн көреді. Мұндай шешім таңдалған жағдайда 19-баптың 2-тармағы қажет болмайды және алып тасталуы тиіс.

      4. Бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын және басқа Уағдаласушы мемлекетте өнер көрсететін әртістердің шығыстарын төлейтін үкіметтің салық режимі мәселесі бойынша түсіндірме беру ұсынылды. Алайда Уағдаласушы мемлекеттер бұл мәселені өз қалауы бойынша екіжақты келіссөздер барысында талқылай алады деп есептелді. Осыған байланысты 17-бапқа берілген Түсіндірмеге сілтеме жасалады.

20-бап

ОҚУШЫЛАР

      1. Қазіргі редакциясында Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 20-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 20-бабын қайталайды. 1999 жылы 1-тармақта көзделмеген гранттар мен стипендияларға, сондай-ақ жалдамалы жұмыс үшін төленетін сыйақыға қатысты ережелерді қамтыған 2-тармақ алып тасталды.

      2. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 20-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 20-бабын қайталайтындықтан, соңғы бапқа қатысты мынадай Түсіндірме күшін сақтайды:

      1. Осы бапта белгіленген норма оқушылар немесе тағылымдамадан өтушілердің тұру, оқу немесе кәсіптік даярлық шығындарын өтеу мақсатында алатын белгілі бір төлемдеріне қатысты. Тиісті оқушы немесе тағылымдамадан өтуші өзі тұрып жатқан мемлекеттен тыс жерлердегі көздерден алатын осындай барлық төлемдер осы мемлекетте салықтан босатылады.

      2. «Қарсаңында» деген сөз 1977 жылғы Үлгілік конвенцияға осы баптың бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болған, бірақ содан кейін басқа Уағдаласушы мемлекетке келгенге дейін үшінші мемлекетте тұрақты тұра бастаған тұлғаға қолданылмайтынын нақты көрсету үшін енгізілді.

      3. Бап тек алушының тұруы, оқуы немесе кәсіптік даярлығы мақсатында алынған төлемдерге ғана қолданылады. Демек, ол алушы көрсеткен қызметтер үшін сыйақы болып табылатын және 15-баптың (немесе [14-баптың, не] тәуелсіз мердігердің қызметтеріне қатысты 7-баптың) қолданылу аясына жататын төлемге немесе оның кез келген бөлігіне қатысты қолданылмайды. Алайда алушының оқуы жұмыс тәжірибесін алуды қамтыған жағдайда, қызметтер үшін төленетін ақы мен алушының тұруы, оқуы немесе кәсіптік даярлығы үшін төленетін ақы арасында айырмашылық жүргізу қажеттілігі туындайды. Төленетін соманың осындай қызметтерді көрсететін, бірақ оқушы немесе тағылымдамадан өтуші болып табылмайтын адамдарға төленетін сомаға ұқсас болуы, әдетте, мұндай төлемнің қызметтер үшін берілетін сыйақы екенін көрсетеді. Бұдан басқа, тұруға, білім алуға немесе кәсіптік даярлыққа арналған төлемдер алушының тұруын, оқуын немесе кәсіптік даярлығын қамтамасыз ету үшін жұмсалуы ықтимал шығыстар деңгейінен аспауға тиіс.

      4. […] Осы баптың мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттің резиденті жүзеге асыратын немесе оның атынан жүзеге асырылатын не осы мемлекетте қандай да бір тұлғаның тұрақты мекемесі өтейтін төлемдер осы мемлекеттің шегінен тыс жерлердегі көздерден жүзеге асырылған болып есептелмейді.

      3. Біріккен Ұлттар Ұйымы Үлгілік конвенциясының 1980 жылғы редакциясындағы 20-бапта мынадай мазмұндағы 2-тармақ болды:

      (2) 1-тармаққа жатпайтын гранттарға, стипендияларға және жалдамалы жұмыс үшін төленетін сыйақыға қатысты, 1-тармақта көрсетілген оқушы немесе тағылымдамадан өтуші оқу немесе кәсіптік даярлық кезеңінде, бұдан басқа, қабылдаушы мемлекеттің резиденттеріне берілетін салықтан босатуларға, жеңілдіктерге немесе шегерімдерге құқылы болады.

      Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 20-бабынан 2-тармақты алып тастау қажеттілігі туралы мәселе бұрынғы Сарапшылар тобы тарапынан біраз уақыт талқыланды. Осыған байланысты 1995 жылғы желтоқсанда өткен жетінші отырысының жұмысы туралы халықаралық салық салу саласындағы халықаралық ынтымақтастық жөніндегі бұрынғы Сарапшылар тобының баяндамасындағы (ST/ESA/250) 25–29-тармақтарды келтіру орынды деп саналады:

      25. 1995 жылғы шілдеде өткен отырысында Басқарушы комитет Топқа Үлгілік конвенциядан 20-баптың 2-тармағын алып тастау мәселесін қарауды ұсынды. Бұл тармақта шетелден келген оқушының 1-тармаққа сәйкес келу мемлекетінде салық салудан босатылмаған табысы болған жағдайда, салық салынбайтын табысқа салық салу кезінде оқушыға осы елдің резиденттеріне берілетін дәл сондай салықтан босатулар, жеңілдіктер мен шегерімдер құқығы берілуі көзделген.

      26. Қатысушылардың бірі бұл ережені сақтап қалуды талап етті, өйткені ол шетелден келген оқушыларға ел резиденттері болып табылатын оқушылармен бірдей тәртіппен салық салуға мүмкіндік береді. Басқа бір қатысушы мұндай теңдік кейде толық болмайтынына қарсылық білдірді, өйткені резидент оқушы бүкіл табысына салық төлесе, шетелден келген оқушы тек қабылдаушы елдегі көздерден алынған табысына ғана салық төлейді.

      27. Аталған ережені алып тастауды қолдаушы қатысушы 24-баптың 4-тармағының (екінші сөйлемі) елдің резидент еместерге резиденттер пайдаланатын «азаматтық мәртебесіне немесе отбасылық жағдайына байланысты» қандай да бір жеке жеңілдіктерді немесе өзге де шегерімдерді беруге міндетті еместігін белгілейтінін атап өтті; ол 20-баптың 2-тармағы 24-баптың ережелеріне қайшы келеді деп мәлімдеді.

      28. Қатысушылардың бірі балама ретінде шартта 14-баптың 1-тармағының с) тармақшасының орнына қабылдаушы елде оқудың әдеттегі кезеңі ішінде жылына белгілі бір сомадан аспайтын сыйақыға қатысты, бірақ мұндай сыйақы басқа мемлекетте де салықтан босатылмаған жағдайда ғана, қабылдаушы елде салықтан босатуды көздеуге болатынын атап өтті. [14-баптың 1-тармағының с) тармақшасы 1999 жылы алып тасталды.]

      29. Талқылаудан кейін Топ мүшелерінің көпшілігі, бірақ бірауыздан емес, 20-баптың 2-тармағын алып тастауды қолдайтыны анықталды.

      4. Бұл мәселе 1999 жылғы мамырда бұрынғы Сарапшылар тобының тоғызыншы отырысында қайта қаралды және Топ 20-баптың 2-тармағын алып тастауға келісті. Қазіргі уақытта 20-бап «оқушы» деген сөздің қосылуымен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 20-бабына сәйкес келеді.

      5. Баяндалған редакцияда 2-тармақ қабылдаушы елдегі көзден төленетін гранттар мен стипендияларды, сондай-ақ қабылдаушы елдегі жалдамалы жұмыстан алынатын табысты қамтығанымен, 1980 жылғы Үлгілік конвенцияға берілген Түсіндірмелерде бұл тармақ негізінен жалдамалы жұмыстан алынатын табысқа қатысты екені түсіндіріледі. Мұндай тұжырым қабылдаушы елде оқитын шетелдік оқушыларға және т.б. салық салу мақсатында, оларды осы елдің резиденттері болып табылатын оқушылармен дәл сондай режимге қоюды, бірақ резидент оқушылармен салыстырғанда неғұрлым қолайлы жағдай жасамауды көздеді.

      6. 2-тармақты қолданудың практикалық тәжірибесі оның қазіргі редакциясында күрделі әкімшілік мәселелер туындатуы мүмкін екенін көрсетті. Мысалы, егер шетелден келген оқушы қабылдаушы мемлекетте тек осы елдегі көздерден алынған табысына ғана салық төлеуге міндетті болып, басқа елдерде алған бүкіл табысына салық төлемесе, шетелдік оқушыға резиденттің басқа елдердегі бүкіл табысына салық салу кезінде пайдаланатын барлық жеңілдіктер берілуі тиіс пе? Сол сияқты, жұбайы осы елге бірге келмеген некеде тұрған оқушыға некеде тұрған тұлғаларға берілетін шегерімді пайдалану құқығын беру керек пе? Бұл мәселелерді 2-тармақтың қазіргі редакциясындағы мәтіннің негізінде ғана шешу мүмкін емес.

      7. 2-тармақты енгізуге байланысты туындайтын ерекше мәселе — шетелден келген оқушының немесе тағылымдамадан өтушінің 4-бапта көзделген тұрақты тұруға қатысты әдеттегі нормаларға сәйкес салық резиденті ретіндегі мәртебесі. Күндізгі бөлімде толық оқу курсын өтіп жатқан оқушы қабылдаушы мемлекеттің салық резиденті бола алады; мұндай жағдайда ол сол жерде өзінің бүкіл табысына салық салуға жатады және 20-баптың қандай да бір арнайы ережесін қолдану қажеттілігінсіз барлық жеке жеңілдіктерді алуға құқылы болады.

      8. Бұдан басқа, 1980 жылғы нұсқаға берілген Түсіндірмеде көрсетілгендей, екіжақты жағдайларда туындауы мүмкін нақты проблемаларды шешу үшін 20-баптың қолданылу аясын кеңейтуді қалайтын елдер келіссөздер барысында пайдалана алатын бірқатар қосымша тәсілдер бар. Осы мақсатқа жетуге бағытталған қандай да бір нақты тұжырымдаманы ұсынбай, мысалдар келтіріледі. 1980 жылғы Түсіндірмеде былай делінген:

      […] кейбір елдер екіжақты келіссөздер барысында Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес әдетте қолданылатын жеке салықтан босатудан немесе соған ұқсас жеңілдіктен бөлек, белгілі бір шарттармен жалдамалы жұмыстан алынатын табысқа қатысты қосымша салықтан босатуды көздейтін тармақ қосу арқылы баптың қолданылу аясын кеңейтуді қалауы мүмкін. Мысалы, кейбір елдер оқушы немесе тағылымдамадан өтуші орналасқан елде көрсетілген қызметтер үшін алынатын сыйақыны салықтан босатуды, бірақ бұл босатуды сыйақының белгілі бір мөлшерімен шектеуді қалауы мүмкін. Бұл соманы айқындау кезінде елдер оқушылардың немесе тағылымдамадан өтушілердің өз резиденттік елінде болмағандықтан қосымша шығындарға ұшырауы мүмкін екенін ескере алады. Салықтан босатудың қолданылу аясын кеңейткен жағдайда, тағылымдамадан өтушілер үшін мұндай босатудың мерзіміне шектеу енгізу, сондай-ақ, мүмкін, оқушылар үшін соңғы жағдайға жол берілетіннен анағұрлым ұзақ кезең белгілеу орынды болар еді.

      9. 2-тармақты қолданудағы практикалық қиындықтарды және оқушылар мен тағылымдамадан өтушілерге қатысты екіжақты келіссөздер барысында шешілуі қажет бірқатар өзге де мәселелердің болуын ескере отырып, бұрынғы Сарапшылар тобы барлық мәселелерді қамтитын тұжырымдама әзірлеуге тырысқаннан гөрі, 2-тармақты Конвенциядан алып тастау дұрыс деп есептеді. 20-баптың қолданылуын қабылдаушы елдегі табыс көздеріне де таратуды қалайтын елдер өздерінің нақты жағдайларына сәйкес келетін мүмкіндігінше қысқа ереже әзірлеуі тиіс.

      Оқытушыларға қатысты бап

      10. Бұрынғы Сарапшылар тобының жетінші отырысындағы талқылау барысында бірнеше қатысушы Үлгілік конвенцияға шетелден келген оқытушыларға қатысты бап енгізуді қолдады. Қазіргі уақытта Үлгілік конвенцияға сәйкес шетелден келген оқытушылар, егер олардың оқытушылық қызметі дербес негізде жүзеге асырылса, 14-баптың; егер олардың жұмысы жалдамалы еңбек негізінде жүзеге асырылса, 15-баптың; немесе егер сыйақы Уағдаласушы мемлекет тарапынан төленсе, 19-баптың қолданылу аясына жатады. Көптеген шарттарда, әдетте, олардың елде болу ұзақтығы келісілген мерзімнен аспаған жағдайда, шетелден келген оқытушыларды, ал кейбір жағдайларда зерттеушілерді де табыс көзі орналасқан елде салық төлеуден босатуға қатысты қосымша бап немесе тармақ бар. 14 және 15-баптар, әдетте, шетелден келген оқытушының сыйақысын табыс көзі орналасқан елде салық салудан босатпайтыны атап өтілді, өйткені олар, әдетте, қызмет көрсететін тұлғалардың қабылдаушы елде болу ұзақтығы 183 күннен асқан жағдайда, табыс көзі орналасқан елде салық салуға мүмкіндік береді, ал көптеген оқытушылар ұзақ мерзімге жұмысқа тағайындалады.

      11. Қатысушылар арасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына тек шетелден келген оқытушыларға қатысты жеке бап енгізу қажеттілігі жөнінде елеулі келіспеушіліктер туындады. Алайда барлық қатысушылар жалпы алғанда, Үлгілік конвенцияға оқытушылар туралы бап енгізілген жағдайда, ол оқытушыларды резиденттік елде де, қабылдаушы елде де салық төлеуден босатпауы тиіс деген пікірмен келісті. Қатысушылардың бірі осы мәселені шешудің ымыралы нұсқасын ұсынды: Үлгілік конвенцияға шетелден келген оқытушылар туралы ереже енгізу арқылы өзгерістер енгізудің орнына, Түсіндірмеге көптеген шарттарда осындай баптардың бар екенін атап көрсететін және осы мәселені екіжақты келіссөздер барысында шешуді ұсынатын толықтыру енгізу. Бұл ұсыныс бойынша жалпы консенсусқа қол жеткізілді.

      12. Осыған байланысты бұрынғы Сарапшылар тобы Конвенцияға берілген түсіндірмелерге толықтыру әзірлеу үшін редакциялық комитет құрды. Талқылау және түзету енгізілгеннен кейін Топ 1999 жылы мынадай толықтыруды енгізді:

      Үлгілік конвенцияда шетелден келген профессорлар мен басқа да оқытушылар алатын сыйақыға қатысты арнайы ереже жоқ. Арнайы ереже болмаған жағдайда, мән-жайларға қарай Үлгілік конвенцияның 14, 15, 19 немесе 23-баптары қолданылады. Алайда көптеген екіжақты конвенцияларда, әдетте, шетелден келген оқытушыларға қабылдаушы елде салықтан шектеулі босату беру арқылы мәдени байланыстар мен білім алмасуға жәрдемдесуді көздейтін осындай тұлғаларға қатысты қандай да бір нормалар бар. Кейде салықтан босату ішкі салық заңнамасы бойынша беріледі, мұны көптеген адамдар шетелден келген оқытушылардың қосарланған салық салуға байланысты мәселелерін шешудің ең қолайлы тәсілі деп санайды.

      Қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында 14, 15, 19 және 23-баптар қолданылғанына қарамастан, кейбір елдер оқытушыларға қатысты арнайы бап енгізуді қалауы мүмкін. Бір жағынан, әртүрлі елдердің ішкі салық заңнамасындағы нормалардың әртүрлілігі немесе, екінші жағынан, мұндай нормалардың болмауы Үлгілік конвенцияға оқытушыларға қатысты арнайы ереже енгізуге кедергі келтіреді. Алайда егер екіжақты келіссөздер барысында Уағдаласушы мемлекеттер шетелден келген оқытушыларға қатысты ереже енгізуді жөн көрсе, мұндай ережені әзірлеу кезінде мынадай аспектілерді ескеру қажет:

      (a) салық шартының мақсаты, әдетте, қосарланған салық салуды болдырмау болып табылады, ал оқытушыларды салықтан екі рет босату құпталмайды;

      (b) жеңілдіктерді болу мерзімі бойынша барынша ұзақ кезеңмен шектеу ұсынылады (әдетте, екі жыл), ал шекті мерзім жекелеген жағдайларда Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарының өзара келісімі бойынша ұзартылуы мүмкін. Шекті мерзімнен асатын іссапардан алынған табыс болудың алғашқы күнінен бастап салық салына ма, әлде тек шекті мерзім өткен күннен бастап қана салық салына ма деген мәселені айқындау қажет;

      (c) жеңілдіктерді жұмыс орындалатын Уағдаласушы мемлекеттер «мойындаған» белгілі бір мекемелерде көрсетілетін оқытушылық қызметтермен ғана шектеу қажет пе;

      (d) шетелден келген профессорлар мен өзге де оқытушылар ғылыми зерттеулерді де жүргізген жағдайда, жеңілдіктерді мемлекеттің (жеке мүдделерден өзгеше) мүддесі үшін жүргізілетін ғылыми жұмысқа төленетін сыйақымен шектеу қажет пе;

      (e) жеке тұлға бап бойынша жеңілдіктерді бір реттен артық пайдалану құқығына ие бола ала ма.

    21-бап

БАСҚА ДА КІРІСТЕР

      1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 21-бабы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Үлгілік конвенциясының 21-бабын қайталайды, тек Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 21-бабының 2-тармағы 14-бапқа сәйкес табыс алушының басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты базасына жататын табыс жағдайын да қамтиды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 21-бабында сондай-ақ алдыңғы баптарда қарастырылмаған және Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резидентіне тиесілі, басқа Уағдаласушы мемлекетте туындайтын кірістерге қатысты жалпы ережені қамтитын қосымша 3-тармақ бар.

      2. Бұл бап алдыңғы баптарда тікелей қарастырылмаған кіріс түрлеріне (мысалы, алименттер немесе лотереяға қатысудан алынатын кіріс), сондай-ақ оларда тікелей аталмаған көздерден алынатын кірістерге (мысалы, үшінші мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүлікті пайдаланғаны үшін Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті төлейтін рента) қолданылады. Бап үшінші мемлекеттерде, сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде туындайтын кірістерді қамтиды.

      1-тармақ

      3. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 21-бабының 1-тармағын қайталайды. Осылайша, Комитет ЭЫДҰ Комментарийінің мынадай бөлігін қолдану қажет деп санайды:

      2. Осы тармаққа сәйкес салық салудың айрықша құқығы резиденттік мемлекетке беріледі. Екі тұрақты тұратын жер болған жағдайда, 4-бап үшінші мемлекетте алынған табысқа қатысты салық салу құқығын да айқындайды.

      3. […] [Е]гер табыс үшінші мемлекетте туындаса, ал осы табысты алушы өзінің ішкі заңнамасына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің екеуінің де резиденті ретінде қарастырылса, 4-баптың қолданылуына байланысты табыс алушы тек бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті ретінде қарастырылады және тек осы мемлекетте ғана толық салық салуға ("толық салықтық жауапкершілікке") жатады. Мұндай жағдайда басқа Уағдаласушы мемлекет табыс алушы 4-бапқа сәйкес резиденті болып саналатын мемлекеттің тарапынан салық салынбаса да, үшінші мемлекетте алынған табысқа салық сала алмайды. Салық салынбау жағдайын болдырмау үшін Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың қолданылу аясын табыс алушы резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте салық салынатын табыспен шектеу туралы келісімге келе алады және осыған сәйкес осы тармақтың ережелерін өзгерте алады […].

      Сондай-ақ төменде келтірілген Комментарийдің 5-тармағына сілтеме жасау ұсынылады.

      2-тармақ

      4. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 21-бабының 2-тармағын қайталайды, айырмашылығы — БҰҰ Үлгілік конвенциясының 21-бабының 2-тармағы 14-бапқа сәйкес табыс алушының басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты базасына жататын табыс жағдайын да қамтиды: Комитет ЭЫДҰ Комментарийінің мынадай бөлігін қолдануға болады деп санайды (ЭЫДҰ Комментарийінің құрамына кірмейтін және квадрат жақшаға алынған қосымша түсіндірмелер жоғарыда сипатталған айырмашылықты көрсету мақсатында енгізілген):

      4. Бұл тармақ, егер табыс Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты өкілдіктің [немесе тұрақты базаның] қызметіне байланысты болса, 1-тармақтың ережелерінен ерекшелік көздейді. Бұл тармақ үшінші мемлекеттерден алынатын табысты қамтиды. Мұндай жағдайда салық салу құқығы тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан Уағдаласушы мемлекетке беріледі. 2-тармақ 6-баптың 4-тармағына сәйкес мүлік орналасқан мемлекет салық салуға басым құқыққа ие болатын жылжымайтын мүлікке қолданылмайды […]. Сондықтан бір Уағдаласушы мемлекетте орналасқан және басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан кәсіпорынның тұрақты өкілдігінің мүлкінің құрамына кіретін жылжымайтын мүлікке салық салу тек осы мүлік орналасқан және табыс алушы резиденті болып табылатын алғашқы аталған мемлекетте ғана жүзеге асырылады. Бұл жылжымайтын мүлікке қатысты 13 және 22-баптарда белгіленген нормаларға сәйкес келеді, өйткені осы баптардың 2-тармақтары тек тұрақты өкілдіктің жылжымалы мүлкіне қолданылады.

      5. Бұл тармақ бенефициар да, табыс төлеуші де бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын, ал табыс табыс бенефициарының басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты өкілдігіне [немесе тұрақты базасына] жататын жағдайларға да қолданылады. Мұндай жағдайда салық салу құқығы тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан Уағдаласушы мемлекетке беріледі. Егер қосарланған салық салу туындаса, тұрақты тұратын жер мемлекеті 23А немесе 23В баптарының ережелеріне сәйкес жеңілдік беруге тиіс. Алайда тұрақты тұратын жер мемлекетінде дивидендтерге немесе пайыздарға табыс көзі мемлекеті ретінде салық салуға байланысты мәселе туындауы мүмкін: 7 және 23А баптары бұл мемлекетке мұндай табысқа салық салуға құқық бермейді, ал егер мұндай табыс басқа мемлекеттің резидентіне төленген болса, бірінші мемлекет дивидендтер немесе пайыздар көзі мемлекеті ретінде 10 және 11-баптардың 2-тармақтарында көзделген мөлшерлемелер бойынша осындай дивидендтерге немесе пайыздарға салық сала алар еді. Мұндай жағдайды қолайсыз деп санайтын Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің конвенцияларына тұрақты тұратын жер мемлекетіне дивидендтер немесе пайыздар көзі мемлекеті ретінде 10 және 11-баптардың 2-тармақтарында көзделген мөлшерлемелер бойынша осындай табысқа салық салу құқығын беретін ережені енгізе алады. Тұрақты өкілдік орналасқан мемлекет 23А-баптың 2-тармағының немесе 23В-баптың 1-тармағының ережелеріне сәйкес осы салықты есепке жатқызуды қамтамасыз етеді; әрине, егер тұрақты өкілдік орналасқан мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес тұрақты өкілдікке жататын дивидендтерге немесе пайыздарға салық салмаса, мұндай есепке жатқызу берілмеуге тиіс.

      6. Босату әдісін (23А-бап) қолданатын кейбір мемлекеттер 2-тармаққа сәйкес ұсынылатын режим кәсіпорынды басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты өкілдікке акциялар, облигациялар немесе патенттер сияқты активтерді бекітуге ынталандыруы мүмкін деп қауіптенуі ықтимал, өйткені бұл неғұрлым қолайлы салық режимін алуға мүмкіндік береді. Кейбір мемлекеттер теріс пайдалану ретінде қарастыратын мұндай жағдайлардың алдын алу үшін олар мұндай операцияны жасанды деп тануы және осы себепті активтерді тұрақты өкілдікпен нақты байланысты емес деп қарастыруы мүмкін. Басқа мемлекеттер 2-тармақты осы тармақтың операциялар негізінен осындай ереженің артықшылықтарын пайдалану мақсатында жасалған жағдайларға қолданылмайтынын көздейтін шартпен толықтыру арқылы өз ұстанымдарын нығайта алады. Бұдан басқа, құқықтың немесе мүліктің осындай орынмен "нақты байланысты" болуы туралы талап бухгалтерлік есеп мақсатында құқықтың немесе мүліктің тұрақты өкілдіктің есеп кітаптарында жай ғана көрсетілуінен гөрі көбірек мәнге ие.

      3-тармақ

      5. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 21-бабына қосымша болып табылады. Ол табыс туындайтын мемлекетке, егер бұл оның заңнамасында көзделсе, осындай табысқа салық салуға мүмкіндік беруге арналған, ал 1-тармақтың ережелері тұрақты тұратын жер елінде салық салуға жол береді. Осы екі тармақтың ережелерін бір мезгілде қолдану қосарланған салық салуға әкелуі мүмкін. Мұндай жағдайда, қосарланған салық салудың басқа жағдайларындағыдай, тиісінше 23А немесе 23В баптарының ережелері қолданылады. Кейбір жағдайларда 2 және 3-тармақтар бір-бірімен қиылысуы мүмкін және бұл жағдайда олар бірдей нәтижеге әкеледі.

      6. 1999 жылы өткен бұрынғы Сарапшылар тобының тоғызыншы отырысында қаржы құралдарына қатысты жаңа тармақты енгізу мәселесі бойынша ұзақ талқылау өтті. Үш нұсқа ұсынылды. Біріншіден, Уағдаласушы мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының үш тармақтан тұратын 21-бабын қабылдай алады. Екіншіден, Уағдаласушы мемлекеттер 21-баптың 3-тармағын қабылдап, бірақ оған 3-тармақта айтылған табысқа қатысты төмендетілген салық мөлшерлемесін енгізе алады. Үшіншіден, Уағдаласушы мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын тек 1 және 2-тармақтарымен ғана қабылдай алады. Осы мәселеде аталған үш нұсқаның да орынды екені мойындалды. 2 және 3-нұсқалар үшін қаржы өнімдеріне қатысты салық режимінің өзекті екені атап өтілді, бұл төмендегі 7-тармақта талқыланады.

      Міндетті емес қосымша тармақ

      7. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 21-бабына қатысты мынадай Комментарийдің өз күшін сақтайтынын санайды:

      7. Кейбір елдер белгілі бір дәстүрлі емес қаржы құралдарынан туындайтын табысқа салық салу кезінде тиісті тараптар бір-бірімен ерекше қатынастарда болған жағдайда қиындықтарға тап болады. Бұл елдер 21-бапқа мынадай тармақты қосқысы келуі мүмкін:

      [4]. Егер 1-тармақта аталған тұлға мен қандай да бір басқа тұлғаның арасындағы немесе олардың қандай да бір үшінші тұлғамен арасындағы ерекше қатынастарға байланысты 1-тармақта аталған табыс сомасы олардың арасында мұндай қатынастар болмаған жағдайда келісілетін сомадан асып кетсе (егер мұндай сома болса), осы баптың ережелері тек соңғы аталған сомаға ғана қолданылады. Мұндай жағдайда табыстың артық бөлігін әрбір Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес осы Конвенцияның басқа да қолданылатын ережелерін тиісінше ескере отырып салық салуға жатады.

      Осы қосымша тармақты енгізу тәуелсіз тұлғалар арасындағы инновациялық қаржылық операцияларға қатысты салық режиміне немесе Конвенцияның басқа ережелерінде көзделген салық режиміне әсер етпеуге тиіс.

      8. Бұл тармақ басқа баптарда қарастырылмаған табысқа салық салуға қатысты ережелердің қолданылуын 11-баптың 6-тармағы пайыздарға салық салуға қатысты ережелердің қолданылуын шектейтін тәртіппен шектейді […].

      9. Шектеу өзге жағдайда 21-баптың қолданылу аясына жататын кез келген табысқа қатысты қолданылуы мүмкін болғанымен, іс жүзінде оны алименттер немесе әлеуметтік сақтандыру төлемдері сияқты төлемдерге қолдану көзделмейді; керісінше, ол белгілі бір дәстүрлі емес қаржы құралдарын ерекше қатынастар болмаған жағдайда жасалмайтын жағдайларда және шарттарда ресімдеуге қатысты қолданылады […].

      10. 21-баптағы шектеу 11-баптағы шектеуден екі маңызды аспекті бойынша ерекшеленеді. Біріншіден, бұл тармақ қажет болған жағдайда дәстүрлі емес қаржы құралдары бойынша барлық төлемдерді шамадан тыс деп қарастыруға мүмкіндік береді. Екіншіден, пайыздар туралы баптың қолданылу аясынан шығарылатын табыс Конвенцияның басқа қандай да бір бабына жатуы мүмкін […]. Өзге жағдайда 21-бап қолданылатын табыс, анықтамасы бойынша, басқа ешбір баппен реттелмейді. Сондықтан, егер 21-бап бойынша шектеу табыстың бір бөлігін осы баптың қолданылу аясынан шығарса, онда Конвенцияның 6–20-баптары мұндай табысқа мүлдем қолданылмайды және әрбір Уағдаласушы мемлекет оған өзінің ішкі заңнамасына сәйкес салық сала алады.

      11. Алайда Конвенцияның басқа ережелері мұндай табысқа қатысты қолданыла береді, атап айтқанда, 23-бап (Қосарланған салық салудан босату), 25-бап (Өзара келісу рәсімі) және 26-бап (Ақпарат алмасу).

      8. Бұрынғы Сарапшылар тобының кейбір мүшелері тұлғалардың 21-баптың ережелерін пайдалану мақсатында жасайтын жасанды мәмілелері бар екенін атап өтті — әсіресе 3-тармақ болмаған немесе табыс көзінен алынатын салықтың тек төмендетілген мөлшерлемесін көздеген жағдайда, атап айтқанда, қаржы құралдары сияқты табыс туындайтын құқықтарды жасау немесе беру арқылы. Мұндай мәмілелерге қарсы әрекет ету үшін "нысаннан мазмұнның басымдығы" қағидатын, "құқықтарды теріс пайдалану" қағидатын немесе кез келген ұқсас қағидатты пайдалануға болатынына қарамастан, осы мәселені арнайы реттегісі келетін Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты салықтық келісімдеріне мынадай ескертпені енгізе алады:

      Егер кез келген тұлғаның табыс төленетін құқықтарды жасауға немесе беруге қатысуының негізгі мақсаты немесе негізгі мақсаттарының бірі осындай құқықтарды жасау немесе беру арқылы осы баптың артықшылықтарын пайдалану болып табылса, осы баптың ережелері қолданылмайды.

      9. Елдер, әдетте, 3-тармақтың мақсаттары үшін кірістер қай жерде туындайтынын көрсететін 21-баптың тармағын енгізбейді. Табыс көзі екі Уағдаласушы мемлекеттің де ішкі заңнамасымен айқындалады. Дегенмен, Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасы әртүрлі болуы мүмкін және бұл қосарланған салық салуға (немесе бенефициардың резиденті болып табылатын мемлекет қосарланған салық салуды жою үшін 23А-бапты қолданған жағдайда салық салынбауына) әкелуі мүмкін. Осы мәселені шешкісі келетін елдер өздерінің екіжақты салықтық келісімдеріне мынадай редакциядағы ережені енгізе алады:

      Егер төлеуші осы мемлекеттің резиденті болса, табыс бір Уағдаласушы мемлекетте туындайды деп есептеледі. Алайда, егер табысты төлейтін тұлға Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, Уағдаласушы мемлекетте тұрақты өкілдігі немесе тұрақты базасы болса және табыс төлеу жөніндегі міндеттеменің туындауына осы тұрақты өкілдік немесе тұрақты база себеп болса, сондай-ақ осы табыс осындай тұрақты өкілдікпен немесе тұрақты базамен жабылатын болса, онда мұндай табыс тұрақты өкілдік немесе тұрақты база орналасқан мемлекетте туындайды деп есептеледі.

IV ТАРАУҒА ҚАТЫСТЫ КОММЕНТАРИЙ. КАПИТАЛҒА САЛЫҚ САЛУ

22-бап

КАПИТАЛ

      1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында 22-бап мұрагерлік және сыйға тарту салығын, сондай-ақ меншік құқығын беру салығын қоспағанда, капиталға салынатын салықтарға арналған.

      2. Бұрынғы Сарапшылар тобы 1 және 4-тармақтарды квадрат жақшада қалдыру-қалдырмау мәселесін қарастырды. Жалпы келісім бойынша алғашқы үш тармақ үшін жақшалар қажет емес деп шешілді, бірақ оларды 4-тармақ үшін сақтау керек. Мүлік орналасқан мемлекетке салық салу құқығын берудің пайдасына салмақты дәлелдер келтірілді, бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында 21-бапта айтылған басқа да кірістерге салық салу режиміне сәйкес келетін еді. 1999 жылы 4-тармақты квадрат жақшада қалдыру туралы шешім қабылданды.

      3. Егер келіссөздер жүргізетін тараптар капиталға салық салу туралы бапты енгізу туралы шешім қабылдаса, оларға қандай тұжырымдаманы пайдалану керектігін — квадрат жақшадағы 4-тармақты ма, әлде салық салу құқығын капитал орналасқан мемлекетке қалдыратын тұжырымдаманы ма — айқындау қажет болады. Квадрат жақшадағы 4-тармақтың тұжырымдамасын пайдаланған жағдайда, Комитет төменде келтірілген 22-бапқа қатысты Комментарий өз күшін сақтайды деп санайды.

      1. Бұл бап мұрагерлік және сыйға тарту салығын, сондай-ақ меншік құқығын беру салығын қоспағанда, тек капиталға салынатын салықтарды реттейді. Осы бап қолданылатын капиталға салынатын салықтар 2-бапта көрсетілген.

      2. Капиталға салынатын салықтар, әдетте, капиталдан алынатын табысқа қосымша салық салу болып табылады. Демек, капиталдың белгілі бір элементіне салынатын салықтар, негізінен, осы капитал элементінен алынатын табысқа салық салу құқығы бар мемлекетте ғана алынуы мүмкін. Алайда мұндай табыс түріне салық салуға қатысты ережелерге ғана сүйенуге болмайды, өйткені табыс туралы баптардың барлығы бірдей тек бір мемлекетте ғана салық салуға жатпайды.

      3. Сондықтан бұл бап ең алдымен мүлік орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін мүлікті атап көрсетеді. Бұл санатқа Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резидентіне тиесілі және басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан, 6-бапта аталған жылжымайтын мүлік (1-тармақ), сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты өкілдіктің мүлкінің құрамына кіретін жылжымалы мүлік [немесе тәуелсіз мердігерлердің қызметтерін көрсету мақсатында Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекетте иеленетін тұрақты базаға жататын мүлік] (2-тармақ) жатады.

      4. Әдетте, халықаралық қатынаста пайдаланылатын теңіз және әуе кемелері, сондай-ақ осындай теңіз немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты жылжымалы мүлік тек тұрақты орналасқан жері мемлекетінде ғана салық салуға жатады (3-тармақ). Бұл ереже 8-баптың және 13-баптың 3-тармағының ережелеріне сәйкес келеді. Кәсіпорынды тиімді басқару орны орналасқан мемлекетке салық салудың айрықша құқығын беруді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты конвенцияларда 3-тармақты 8-бапқа қатысты Комментарийдің 2-тармағында ұсынылған ережеге сәйкес келетін ережемен алмастыра алады. Теңіз немесе әуе кемелерін пайдалануға қатысты жылжымайтын мүлікке ол орналасқан мемлекетте 1-тармақта баяндалған ережеге сәйкес салық салынуы мүмкін.

      4.1 3-тармақ мүлікке иелік ететін кәсіпорын осы тармақта аталған теңіз, өзен немесе әуе кемелерін өзі пайдаланған жағдайда қолданылады, мейлі олар өзінің көлік операциялары үшін немесе толық жабдықталған, экипажы мен қажетті жабдықтары бар чартерлік теңіз, өзен немесе әуе кемелерін жалға беру кезінде пайдаланылсын. Алайда бұл теңіз, өзен немесе әуе кемелеріне иелік ететін кәсіпорын олардың операторы ретінде әрекет етпейтін жағдайларға қолданылмайды (мысалы, егер кәсіпорын мүлікті басқа тұлғаға жалға берсе, экипажсыз кемелерді мерзімді жалға беру жағдайларын қоспағанда […]). Мұндай жағдайда капиталға 2 немесе 4-тармақтардың ережелері қолданылады.

      5. 1–3-тармақтарда аталғандарға жатпайтын капитал элементтеріне қатысты бұл бап олар меншік құқығымен иеленетін тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте ғана салық салынуға тиіс екенін көздейді (4-тармақ).

      6. Егер 4-тармақтың ережелерін узуфрукт құқығы негізінде пайдаланылатын жылжымалы мүлік элементтеріне қолдану кезінде ішкі заңнамалар арасындағы сәйкессіздік салдарынан қосарланған салық салу сақталса, тиісті мемлекеттер өзара келісу рәсіміне жүгіне алады немесе мәселені екіжақты келіссөздер арқылы шеше алады.

      7. Бұл бапта борыштарды шегеруге қатысты қандай да бір норма жоқ. ЭЫДҰ-ға мүше елдердің заңнамалары борыштарды осылайша шегеру мәселесі бойынша ортақ шешім қабылдау мүмкін болмайтындай дәрежеде ерекшеленеді. Салық төлеуші мен кредитор бір мемлекеттің резиденттері болып табылмаған кезде туындауы мүмкін борыштарды шегеру мәселесі 24-баптың 4-тармағында реттеледі.

     V тарауға түсініктеме

Қосарланған салық салуды жою әдістері

23-бап

ҚОСАРЛАНҒАН САЛЫҚ САЛУДЫ ЖОЮ ӘДІСТЕРІ

A. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында 23-баптың екі баламалы нұсқасы көзделген, атап айтқанда: босату әдісі туралы 23А-бап және салықтарды есепке жатқызу әдісі туралы 23В-бап.

2. Елдің қосарланған салық салуды болдырмау үшін қолданатын әдісі, ең алдымен, оның жалпы салық саясатына және салық жүйесінің құрылымына байланысты болады. Әртүрлі салық жүйелерінде орын алатын айырмашылықтарға байланысты екіжақты салық келісімдері әртүрлі салық жүйелерін өзара сәйкестендірудің және қосарланған салық салуды болдырмаудың немесе жеңілдетудің барынша икемді құралы болып табылады.

3. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын алдыңғы қайта қарау барысында дамушы елдер тобының мүшелері дамыған елдер қолданатын қосарланған салық салуды болдырмау шаралары ретінде жағдайға қарай салықтан босату және салықтарды есепке жатқызу әдістері пайдаланылуы мүмкін деп есептеді. Босату әдісі шартқа сәйкес белгілі бір кірістерге қатысты салық салудың айрықша құқығы кіріс көзі мемлекетіне берілген жағдайда неғұрлым қолайлы болып саналады; бұл әдіс прогрессиямен босату нысанында қолданылуы мүмкін. Дамушы елдердің пікірінше, шетелдік кірістерге салынатын салықты есепке жатқызу әдісінің негізгі кемшіліктерінің бірі дамушы елдердегі төмен салықтардың немесе осындай елдер беретін арнайы салықтық жеңілдіктердің артықшылығы шетелдік инвесторға емес, капитал экспорттаушы елдердің қазынасына пайда әкелуі мүмкін екендігінде. Осылайша, дамушы елден алынған кіріс капитал экспорттаушы елге ауысады.

4. Осылайша, дамушы елдердің көпшілігінде енгізілген салықтық ынталандыру шараларының тиімділігі инвестициялардың көзі болып табылатын дамушы елдер мен капитал экспорттаушы елдердің салық жүйелері арасындағы өзара қатынастарға байланысты болады. Дамушы елдер үшін ең алдымен салықтарды есепке жатқызу жүйесін қолданатын капитал экспорттаушы елдердегі салық салудың салдарынан салықтық ынталандыру шараларының тиімділігін жоғалтпауын қамтамасыз ету маңызды. Мұндай жағымсыз нәтижені екіжақты келісімдерде «үнемделген салықты» есепке жатқызуды қолдану арқылы белгілі бір дәрежеде болдырмауға болады, бұл ретте дамыған ел тек төленген салықты ғана емес, сонымен қатар дамушы елдің ынталандырушы заңнамасының арқасында үнемделген салықты да есепке жатқызады. Босату әдісі де аталған жағымсыз әсердің алдын алуға мүмкіндік береді. Дамушы елдер тобының мүшелері мұндай елдер үшін салықтық келісімдер жасасу жөніндегі келіссөздер процесіндегі басты әрі негізгі міндет босату әдісін немесе үнемделген салық туралы ережені енгізу болып табылатыны жөніндегі өз түсінігін атап көрсетуді қажет деп санады. Екінші жағынан, топтың кейбір мүшелері зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес салық факторы инвестицияларға қатысты шешімдер қабылдау процесінде өздігінен шешуші рөл атқармауы мүмкін екенін, сондықтан олардың пікірінше, үнемделген салық тиісті саясатқа жатпауы мүмкін екенін атап өтті.

5. Дамыған және дамушы елдер топтарының көптеген мүшелері, егер дамыған ел есепке жатқызу әдісін қолданса, дамыған және дамушы елдер арасындағы келісімдерге үнемделген салықты есепке жатқызуды енгізу қажет деген пікірмен келісті. Алайда топтың кейбір мүшелері әртүрлі себептерге байланысты үнемделген салықты есепке жатқызу экономикалық дамуды ынталандыру құралы болып табылмайтынын және экономикалық дамуды басқа шаралар арқылы ынталандырған дұрыс екенін білдірді.

6. Қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында босату әдісі резиденттік елдегі салықтардың кіріс көзі елінің салықтық ынталандыру шараларына жағымсыз әсерін жойғанымен, көптеген дамыған елдер мұндай жүйені өздерінің келісімдеріне енгізуге дайын емес. Егер инвестордың резиденттік елі шетелдік салықты есепке жатқызу қағидатын қолданса, дамушы елдер ұсынатын салықтық ынталандырулар мен жеңілдіктердің әсерін сақтаудың ең тиімді әдісі үнемделген салықты есепке жатқызу болып табылады. Бұл мәселені шешу үшін үш баламалы нұсқаны қарастыруға болады.

7. Біріншіден, салықтық ынталандырулар беретін елдің ішкі заңнамасында салық төлеуші салық органдарын қанағаттандыратындай дәрежеде оның пайдасы шетелге аударылғаннан кейін пайда аударылған елдің заңнамасы ынталандыру қолданылатын кіріске тікелей немесе жанама түрде салық салмайтынын не ынталандырулардың қолданылуы нәтижесінде төленбеген салыққа қатысты есепке жатқызуды беретінін дәлелдей алған жағдайда ғана ынталандыруды пайдалануға мүмкіндік беретін ережелер қамтылуы мүмкін.

Мұндай ереже салықтық ынталандырудан алынатын артықшылықтардың салық төлеуші арқылы дамушы елдің қазынасынан дамыған елдің қазынасына ауысу мүмкіндігін болдырмас еді.

8. Екіншіден, салық конвенциясында әрбір Уағдаласушы мемлекеттің екінші Уағдаласушы мемлекетте қызметті жүзеге асыратын және сол мемлекеттің резиденті болып табылатын, осы мемлекеттің берген салықтық ынталандыруларын пайдаланатын кәсіпорынның пайдасына қатысты, мұндай пайда репатриацияланғанға немесе бірінші Уағдаласушы мемлекетке өзге де тікелей немесе жанама тәсілмен аударылғанға дейін салық салуына жол бермейтін ереже көзделуі мүмкін. Осылайша, салық салынбайтын болып қалуы үшін мұндай пайда дамушы елге қайта инвестициялануға тиіс. Осы ережені көрсету үшін бухгалтерлік есептің белгілі бір қағидаларын әзірлеу қажеттілігі туындайды, ал репатриациялау схемасын немесе кестесін Уағдаласушы мемлекеттердің өздері келісуі мүмкін.

9. Үшіншіден, бірінші Уағдаласушы мемлекет мұндай пайдаға салық салу құқығына ие болуы мүмкін, бірақ бұл ретте кірістерді бөлу туралы келісімде белгіленген шарт сақталуға тиіс, оған сәйкес кіріс алынған Уағдаласушы мемлекетке кіріс көзі елінің салықтық ынталандыру беруіне негізді түрде жатқызылуы мүмкін салық түсімдерінің сомасы беріледі. Бұл ұсыныс салықтық ынталандырудың құндылығын сақтайтындығымен тартымды, өйткені мұндай ынталандыру дамушы елдің қазынасы үшін шығынға айналады, сондай-ақ оны іс жүзінде жүзеге асыру салыстырмалы түрде қарапайым. Дамыған елдердің салық төлеушілері алған шетелдік кірістің көзін және сипатын айқындауға қатысты қолданыстағы нормалары салықтық ынталандыруды пайдалануға жатқызылуы мүмкін салық түсімдерін анықтау үшін қажетті ақпараттың едәуір бөлігін қамтамасыз ете алады.

10. Екінші жағынан, Топтың кейбір мүшелері теориялық тұрғыдан осылайша көптеген дамушы елдер қабылдаған салықтық ынталандыру шараларының тиімділігі ішінара дамушы елдердің салық жүйелері мен шетелдік кірістерге салынатын салықты есепке жатқызу жүйесін қолданатын капитал экспорттаушы елдердің салық жүйелері арасындағы өзара байланысқа тәуелді болады деп пайымдауға болатынына қарсылық білдірді. Бұл дамушы ел енгізген салықтық ынталандырулар дамыған ел тарапынан «үнемделген салықты» есепке жатқызу арқылы «қолдау табуға» тиіс деген күтуге негізделеді. «Үнемделген салықты» есепке жатқызу деп тек іс жүзінде төленген салыққа ғана емес, сонымен қатар ынталандыру шараларын көздейтін заңнаманың арқасында іс жүзінде төленбеген салыққа да қатысты берілетін есепке жатқызу түсініледі.

11. 1980 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы алғаш жарияланған кезден бастап инвестицияларды ынталандыру мақсатындағы салықтық ынталандырулардың экономикалық негіздемесіне қатысты әртүрлі зерттеулер жүргізілді. Топтың кейбір мүшелерінің пікірінше, бұл зерттеулер салық факторлары кәсіпорынның инвестицияларға қатысты шешімдер қабылдау процесінде өздігінен шешуші рөл атқармауы мүмкін екенін көрсетті, сондықтан олардың пікірінше, үнемделген салықты тиісті саясат деп санауға болмайды. Кез келген елде «инвестициялық ахуал» деп аталатын жағдайды қалыптастыруда басқа факторлар, атап айтқанда саяси және экономикалық тұрақтылық, сот жүйесінің бейтараптығы жөніндегі беделі, білікті жұмыс күшінің болуы, сондай-ақ кәсіпорынның дамуына күтпеген кедергілер тудырмайтын еңбек заңнамасы мен әлеуметтік сақтандыру шығындары анағұрлым маңызды рөл атқарады. Салықтық ынталандырулар салық базасын әлсіретеді және көршілес мемлекеттер арасында салықтық ынталандыруларға қатысты бәсекелестік туындаған кезде, олар бір-бірінің ынталандыруларын бейтараптандыруға тырысып, салықтық манипуляциялармен айналыса бастаған жағдайда, жойқын салдарға әкелуі мүмкін деген пікір айтылды. Бұдан басқа, есепке жатқызуға қатысты «қолдаушы» ережелер салық келісімдеріне енгізілген кезде, осы ережелерді пайдалану мақсатында жасанды мәмілелер жасалған жағдайлар орын алып, бұл салық базасының азаюына және инвестициялық шешімдер қабылдау процесінде күтпеген экономикалық бұрмалаушылықтарға әкелген.

12. Осыған қарамастан, елдер өздері пайдалы немесе басқа юрисдикциялардағы, атап айтқанда салық салынбайтын аймақтардағы преференциялық салық режимдерінің болуынан туындайтын қысымды ескере отырып, сөзсіз қажет деп санайтын инвестицияларды тарту шараларын қабылдау құқығын сақтап қалады; алайда соңғы жылдары бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда ынталандыру шараларын қысқарту үрдісі байқалғанын атап өтуге болады. Мысалы, олар экономикалық қызметтің нақты салаларымен немесе белгілі бір географиялық өңірлермен шектелуі мүмкін және мерзімсіз емес, салыстырмалы түрде қатаң мерзімдік шектеулерге ие болады. Дамушы елдер осындай салықтық ынталандыруларды таңдаған кезде, дамушы елдердің кейбір сарапшылары келіссөздердің мақсаттарының бірі шетелдік кірістерге салынатын салықты есепке жатқызу жүйесін қолданатын капитал экспорттаушы елдермен жасалатын келісімдерге «қолдаушы» ережені немесе «үнемделген салық» туралы ережені енгізу болып қалуға тиіс деп санайды. Дамыған және дамушы елдер арасында соңғы уақытта жасалған салық келісімдерін зерделеу олардың құрамында әлі де үнемделген салық туралы ережелер бар екенін көрсетеді, алайда бұл ережелердің қолданылу мерзімдері бұрынғыға қарағанда шектеулі бола бастаған. Кейде мұндай ережелерде «break» немесе «sunset» деп аталатын ескерту қамтылады, оған сәйкес, мысалы, егер тараптар оны ұзарту туралы келіспесе, ереженің қолданылуы бес жылдан кейін тоқтатылады. Дамушы елдердің кейбір сарапшыларының пікірінше, мұндай ескертулерді енгізу кезінде шетелдік кірістерге салынатын салықты есепке жатқызу жүйесін қолданатын капитал экспорттаушы елдермен жасалған келісімдерде капитал импорттаушы ел өз әріптесінің үнемделген салық туралы ережені ұзартудан бас тарту жөніндегі болашақ шешімінен белгілі бір дәрежеде қорғануды өзінің ішкі заңнамасында және халықаралық шарттарында көздеуге тиіс. Мұны, атап айтқанда, «жұтушы» салық деп аталатын салықтың көмегімен жүзеге асыруға болады, яғни ішкі ынталандырушы салық заңнамасы арқылы берілген артықшылықты үнемделген салық туралы ереже болмаған жағдайда шарт бойынша әріптестің қазынасына аударылуы мүмкін соманың мөлшеріне азайтуға арналған салық немесе алым. Алайда кейбір елдер «жұтушы» салыққа қатысты шетелдік кірістерге салынатын салықты есепке жатқызуды қолданбайды.

13. Егер елдегі қосарланған салық салуды жою жүйесі нысаны жағынан 23-бапқа сәйкес келгенімен, іс жүзінде қосарланған салық салуды жоюға алып келмесе, халықаралық инвестициялардың ағынына да кедергі келтірілуі мүмкін. Мысалы, жүйенің техникалық ерекшеліктері шетелдік салық кредиттерін пайдалануға жарамсыз етуі мүмкін. Бұл 23-баптың мәніне ғана сәйкес келмей қоймай, шетелдік инвестицияларға да кедергі келтіруі мүмкін.

13.1 23А-баптың 2-тармағындағы тұжырымдаманың «осы басқа мемлекетте алынған» деген сөздердің орнына «осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін» деген кіріс баптарына жататын салық бөлігін білдіретін сілтемеге қарай өзгертілуі 23А-баптың 2-тармағындағы тұжырымдаманы 23В-баптың 1-тармағындағы тұжырымдамаға сәйкестендіруге бағытталған. Тұжырымдаманың өзгертілуі 23А-баптың 2-тармағының мағынасын өзгертуге бағытталмаған. Осы тұжырымдамалардың кез келгеніне сәйкес басқа мемлекет алатын салықты есепке жатқызу шарттың ережелеріне сәйкес басқа мемлекет салық салуға құқылы кіріс баптарына жататын салықпен шектеледі.

14. Төменде келтірілген ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 23 және 23В-баптарына түсініктемеден үзінділер 23 және 23В-баптарға қолданылады (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктемеге кірмейтін және тік жақшаларда берілген қосымша түсініктемелер осы Үлгілік конвенцияның ережелері мен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының ережелері арасындағы айырмашылықтарды көрсету, сондай-ақ осы Үлгілік конвенцияның қолданылатын тармағын/тармақшасын көрсету мақсатында енгізілген):

I. Алдын ала ескертулер

A. Баптардың қолданылу аясы

1. Бұл баптар бір тұлғаға қатысты бір кіріске немесе капиталға бірнеше мемлекет салық салатын жағдайдағы заңды қосарланған салық салу деп аталатын мәселелерге арналған.

2. Мұндай жағдайларды екі түрлі тұлғаға бір кіріске немесе капиталға салық салынатын экономикалық қосарланған салық салу деп аталатын жағдайлардан нақты ажырату қажет. Егер екі мемлекет экономикалық қосарланған салық салу мәселелерін шешуді қаласа, олар мұны екіжақты келіссөздер барысында жүзеге асыруға тиіс.

3. Халықаралық заңды қосарланған салық салу үш жағдайда туындауы мүмкін:

a) әрбір Уағдаласушы мемлекет бір тұлғаның әртүрлі елдерден алынған барлық кірісіне немесе капиталына салық салған кезде (бір мезгілдегі толық салықтық жауапкершілік, төмендегі 4-тармақты қараңыз);

b) тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті (R)46 болып табылып, екінші Уағдаласушы мемлекетте (S немесе E) кіріс алған немесе капиталына иелік еткен кезде және екі мемлекет те осы кіріске немесе капиталға салық салған жағдайда (төмендегі 5-тармақты қараңыз);

46 23А және 23В-баптарға түсініктеменің бүкіл мәтінінде R әрпі Конвенция мағынасындағы резиденттік мемлекетті, S әрпі кіріс көзін немесе мүліктің орналасқан жерін білдіретін мемлекетті, ал E әрпі тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекетті білдіреді.

c) әрбір Уағдаласушы мемлекет Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденті болып табылмайтын бір тұлғаға Уағдаласушы мемлекетте алған кірісіне немесе иелігіндегі капиталына салық салған кезде: мұндай жағдай, атап айтқанда, резидент емес тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде (E) тұрақты өкілдігі [немесе тұрақты базасы] болған және сол арқылы екінші Уағдаласушы мемлекетте (S) кіріс алған немесе капиталына иелік еткен жағдайда туындауы мүмкін (бір мезгілдегі шектеулі салықтық жауапкершілік, төмендегі 11-тармақты қараңыз).

4. 4-бапқа сәйкес а жағдайындағы қайшылық b жағдайына дейін қысқара отырып, жұмсартылады. Бұл аталған баптың «Уағдаласушы мемлекеттің резиденті» терминін тұлғаның ішкі заңнамаға сәйкес өзінің тұрғылықты жері, тұрақты тұратын жері, басқару орны немесе соған ұқсас сипаттағы кез келген басқа өлшем негізінде салықтық жауапкершілігіне сүйене отырып айқындауымен (4-баптың 1-тармағы) және қосарланған резиденттік жағдайында екі мемлекеттің қайсысы Конвенция мағынасындағы резиденттік мемлекет (R) болып табылатынын анықтау мақсатында ерекше өлшемдерді белгілеуімен (4-баптың 2 және 3-тармақтары) байланысты.

4.1 Алайда 4-бап тек бір мезгілдегі толық салықтық жауапкершілік жағдайларын қарастырады. Осыған байланысты а жағдайындағы қайшылық, егер бір кіріс бабы екі елдің толық салықтық жауапкершілігінің нысанасы болып табылса, бірақ әртүрлі уақытта туындаса, шешілмеуі мүмкін. Бұл мәселені мынадай мысал арқылы қарастыруға болады. R1 мемлекетінің резиденті осы тұлғаға берілген қызметкердің акция опционынан салық салынатын кіріс алады деп болжайық. R1 мемлекеті осы кіріске опцион берілген сәтте салық салады. Кейіннен бұл тұлға R2 мемлекетінің резидентіне айналады, ал R2 мемлекеті осы кіріске опционды кейіннен іске асыру сәтінде салық салады. Бұл жағдайда тұлға әрбір мемлекетте сол мемлекеттің резиденті болып табылған кезеңде салыққа тартылады және 4-бап бұл мәселені қарастырмайды, өйткені осы екі мемлекетте бір мезгілде резиденттік мәртебесі болмайды.

4.2 Бұл жағдайдағы қайшылық b жағдайына дейін қысқарады және тиісті түрде шешіледі, егер опционға қатысты жалдамалы еңбек қызметтері Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде көрсетілген болса, өйткені 15-бапқа сәйкес бұл мемлекетке салық салу құқығы беріледі, себебі тиісті жалдамалы жұмыс дәл осы жерде жүзеге асырылған. Шынында да, мұндай жағдайда қызметтер көрсетілген мемлекет қосарланған салық салуды жою мақсаттары үшін кіріс көзі мемлекеті болып табылады. Бірінші мемлекеттің салықты дәл сол уақытта алмайтыны маңызды емес (32.8-тармақты қараңыз). Сондай-ақ бұл мемлекеттің өзін кіріс көзі мемлекеті емес, резиденттік мемлекет ретінде салық салушы деп санауы да маңызды емес (8-тармақтың соңғы сөйлемін қараңыз).

4.3 Алайда егер тиісті жалдамалы еңбек қызметтері осы мемлекеттердің ешқайсысында көрсетілмесе, бұл қайшылық кіріс көзі мемлекеттері мен резиденттік мемлекеттер арасындағы қосарланған салық салу қақтығысы болып табылмайды. Мұндай жағдайды реттеу үшін өзара келісу рәсімі пайдаланылуы мүмкін. Мұндай жағдайды реттеудің ықтимал тәсілдерінің бірі екі мемлекеттің құзыретті органдарының әрбір мемлекет екінші мемлекетте салық төлеуші осы екінші мемлекеттің резиденті болған кезеңде көрсетілген қызметтерге байланысты кіріс бөлігінен осы екінші мемлекет салған салықтан резиденттік мемлекетте босатуды қамтамасыз етуге тиіс екендігі туралы келісімге қол жеткізуі болуы мүмкін. Осылайша, жоғарыда келтірілген мысалда, егер тиісті қызметтер қарастырылып отырған тұлға R2 мемлекетінің резиденті болғанға дейін үшінші мемлекетте көрсетілген болса, R2 мемлекетінің құзыретті органының үшінші мемлекетте көрсетілген қызметтерге байланысты жалдамалы жұмыстан алынған кірістің бір бөлігіне R1 мемлекеті салған салыққа қатысты жеңілдік беруге (салықтан босату немесе салықтарды есепке жатқызу әдісі арқылы) келісуі орынды болар еді, өйткені мұндай қызметтер көрсетілген кезде осы салық төлеуші екі мемлекет арасындағы конвенция мақсаттары үшін R2 мемлекетінің емес, R1 мемлекетінің резиденті болған.

5. 3-тармақтың b жағдайындағы қайшылық Уағдаласушы мемлекеттер арасында салық салу құқығын бөлу арқылы шешілуі мүмкін. Мұндай бөлу кіріс көзі немесе мүліктің орналасқан жері мемлекетінің (S), не тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекеттің (E), не резиденттік мемлекеттің (R) салық салу құқығынан бас тартуы арқылы немесе екі мемлекет арасында салық салу құқығын бөлу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай бөлу Конвенцияның III және IV тарауларының ережелерімен 23А-баптың немесе 23В-баптың ережелерін ұштастыру арқылы реттеледі.

6. Кірістің немесе капиталдың кейбір баптарына қатысты салық салудың айрықша құқығы Уағдаласушы мемлекеттердің біріне беріледі және тиісті баптарда кірістің немесе капиталдың осы түрі «тек» белгілі бір Уағдаласушы мемлекетте «салық салынуға жатады» деп көрсетіледі47. «Тек» бір Уағдаласушы мемлекетте «салық салынуға жатады» деген сөздер екінші Уағдаласушы мемлекетті салық салу құқығынан айырады, бұл қосарланған салық салуға жол бермейді. Салық салудың айрықша құқығы берілетін мемлекет, әдетте, салық төлеуші 4-баптың мағынасындағы резидент болып табылатын мемлекет, яғни R мемлекеті болып табылады, алайда төрт бапқа сәйкес айрықша құқық салық төлеуші 4-баптың мағынасындағы резидент болып табылмайтын басқа Уағдаласушы мемлекетке (S) берілуі мүмкін.

47 7-баптың 1-тармағының бірінші сөйлемін, 8-баптың 1 және 2-тармақтарын, 13-баптың 3 және [6]-тармақтарын, [14-баптың 1-тармағының бірінші сөйлемін], 15-баптың 1-тармағының бірінші сөйлемін және 2-тармағын, 18-бапты [В баламалы нұсқасының 1 және 2-тармақтарын қоспағанда], 19-баптың 1 және 2-тармақтарын, 21-баптың 1-тармағын және 22-баптың 3 және 4-тармақтарын қараңыз.

7. Кірістің немесе капиталдың басқа баптарына қатысты салық салу құқығын беру айрықша сипатта болмайды, бұл жағдайда тиісті бапта кірістің немесе капиталдың осы түрі Уағдаласушы мемлекетте (S немесе E) «салық салынуы мүмкін» деп көрсетіледі,

8. 23А және 23В-баптар R мемлекетінің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекетте E немесе S кіріс алған немесе капиталына иелік еткен (Конвенция мағынасындағы резиденттік мемлекет болып табылмайтын) және Конвенцияға сәйкес мұндай кіріске немесе капиталға осындай басқа E немесе S мемлекетінде салық салынуы мүмкін болған жағдайда қолданылады. Сондықтан бұл баптар тек резиденттік мемлекетке қолданылады және Уағдаласушы E немесе S мемлекетінің қалай әрекет етуге тиіс екенін белгілемейді.

9. Егер R Уағдаласушы мемлекетінің резиденті басқа Уағдаласушы E мемлекетінде өзіне тиесілі тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] арқылы сол R мемлекетінде кіріс алса, E мемлекеті, егер мұндай кіріс көрсетілген тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын болса, оған салық салуы мүмкін (R мемлекетінде орналасқан жылжымайтын мүліктен алынатын кірісті қоспағанда) (21-баптың 2-тармағы). Бұдан басқа, мұндай жағдайда R мемлекеті E мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын кіріске қатысты, бұл кіріс бастапқыда R мемлекетінде туындағанына қарамастан, 23А-бапқа немесе 23В-бапқа сәйкес босатуды қамтамасыз етуге тиіс […]. Алайда егер Уағдаласушы мемлекеттер босату әдісін қолданатын R мемлекетіне дивидендтер немесе пайыздар көзі мемлекеті ретінде 10 немесе 11 немесе 12-баптардың 2-тармақтарында белгіленген шектеулермен шектелген салық салу құқығын беруге келіссе, онда екі мемлекет те E мемлекеті R мемлекетінде 23А-баптың 2-тармағына немесе 23В-баптың 1-тармағына сәйкес салынатын салыққа қатысты беретін салықты есепке жатқызу туралы келісуі керек.

9.1 [Төменде қазіргі уақытта 21-бапқа түсініктеменің 5-тармағында қамтылған ереженің бірнеше өзгертілген нұсқасы келтіріледі] Алайда егер R мемлекеті босату әдісін қолданса, дивидендтер мен пайыздарға резиденттік мемлекетте кіріс көзі мемлекеті ретінде салық салуға қатысты мәселе туындауы мүмкін: 7 және 23А-баптардың жиынтығы бұл мемлекетке осы кіріске салық салуға мүмкіндік бермейді, ал егер ол басқа мемлекеттің резидентіне төленген болса, дивидендтер немесе пайыздар көзі болып табылатын R мемлекеті 10 және 11-баптардың 2-тармақтарында көзделген мөлшерлемелер бойынша мұндай дивидендтерге немесе пайыздарға салық сала алар еді. Мұндай жағдайды қолайсыз деп санайтын Уағдаласушы мемлекеттер өз конвенцияларына резиденттік мемлекеттің босату әдісін қолданғанына қарамастан, дивидендтер немесе пайыздар көзі мемлекеті ретінде осындай кіріске 10 және 11-баптардың 2-тармақтарында көзделген мөлшерлемелер бойынша салық салу құқығына ие болатындығы туралы ережені енгізе алады. Тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекет мұндай салықты 23А-баптың 2-тармағының немесе 23В-баптың 1-тармағының ережелеріне сәйкес есепке жатқызуды қамтамасыз етеді; әрине, егер тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] орналасқан мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жатқызылатын дивидендтерге немесе пайыздарға салық салмаса, мұндай есепке жатқызу берілмейді.

10. Егер R мемлекетінің резиденті үшінші мемлекетте өзіне E мемлекетінде тиесілі тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] арқылы кіріс алса, E мемлекеті, егер бұл кіріс аталған тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын болса, оған салық салуы мүмкін (үшінші мемлекетте орналасқан жылжымайтын мүліктен алынатын кірісті қоспағанда) (21-баптың 2-тармағы). R мемлекеті E мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын кіріске қатысты 23А-бап немесе 23В-бап бойынша жеңілдік беруге тиіс. Конвенцияда кіріс туындайтын үшінші мемлекетте алынатын салықтарға қатысты E Уағдаласушы мемлекеті беретін жеңілдіктер туралы ереже жоқ; алайда 24-баптың 3-тармағына сәйкес E мемлекетінің ішкі заңнамасы бойынша E мемлекетінің резиденттеріне берілетін кез келген жеңілдік (қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияларды қоспағанда) E мемлекетінде орналасқан R мемлекетінің кәсіпорнының тұрақты өкілдігіне де беріледі […].

11. Жоғарыдағы 3-тармақтың с жағдайындағы қайшылық Конвенцияның қолданылу аясына кірмейді, өйткені 1-бапқа сәйкес ол тек бір немесе екі мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғаларға ғана қолданылады. Алайда бұл қайшылық өзара келісу рәсімі барысында шешілуі мүмкін (сондай-ақ жоғарыдағы 10-тармақты қараңыз).

11.1 Кейбір жағдайларда бір кіріс немесе капитал әрбір Уағдаласушы мемлекетте олардың бірінің резидентінің кірісі немесе капиталы ретінде салық салынуы мүмкін. Бұл, мысалы, Уағдаласушы мемлекеттердің бірі осы мемлекеттің резиденті болып табылатын ұйымның бүкіл әлем бойынша алған кірісіне салық салған кезде, ал екінші мемлекет бұл ұйымды фискалдық тұрғыдан ашық деп танып, осы екінші мемлекеттің резиденттері болып табылатын ұйым мүшелеріне кірістің тиісті үлесіне салық салған жағдайда орын алуы мүмкін. «(Осы ережелер басқа мемлекетте салық салуға тек кірістің осы мемлекеттің резиденті алған кіріс болып табылуына байланысты ғана жол беретін жағдайларды қоспағанда)» деген сөз тіркесі мұндай жағдайларда екі мемлекет бір-біріне өзара негізде салықтан босатуды қамтамасыз етуге міндетті емес екенін және сондықтан әрбір мемлекет қосарланған салық салудан босатуды басқа мемлекеттің салық салуы тиісті кіріске кіріс көзі мемлекеті немесе осы кіріс жататын тұрақты өкілдік [немесе тұрақты база] бар мемлекет ретінде салық салуға мүмкіндік беретін Конвенция ережелеріне сәйкес келетін дәрежеде ғана қамтамасыз етуге міндетті екенін түсіндіреді, осылайша тұлғаның осы басқа мемлекеттегі резиденттігіне ғана негізделген салық салуды жоққа шығарады. Мұндай нәтиже 23А және 23В-баптардың тұжырымдамаларынан осы сөз тіркесі болмаған жағдайда да қисынды түрде туындайтын болса да, бұл сөз тіркесінің қосылуы осыған қатысты кез келген күмәнді жояды.

11.2 Алдыңғы тармақта баяндалған қағидаттар мынадай мысалдармен түсіндіріледі:

— А мысалы: R мемлекетінде құрылған ұйым R мемлекетінің резиденті болып табылады және, тиісінше, осы мемлекетте өзінің бүкіл әлем бойынша алған кірісіне салық төлейді. S мемлекеті бұл ұйымды фискалдық тұрғыдан ашық деп қарастырады және ұйым арқылы алынған кірістің тиісті үлесіне ұйым мүшелеріне салық салады. Ұйымның барлық мүшелері S мемлекетінің резиденттері болып табылады. Ұйымның бүкіл кірісі R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын кәсіпкерлік пайда болып табылады. Бұл жағдайда заңды тұлға төлейтін салықты айқындау кезінде R мемлекеті 23А немесе 23В-бапқа сәйкес заңды тұлғаның кірісіне қатысты жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені S мемлекетінің Конвенция ережелеріне сәйкес бұл кіріске салық салуының жалғыз себебі заңды тұлға мүшелерінің резиденттігі болып табылады. Екінші жағынан, S мемлекеті ұйымның бүкіл кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бапқа сәйкес жеңілдік беруге тиіс, өйткені бұл кіріске 7-баптың ережелеріне сәйкес, R мемлекетінің бұл кірісті R мемлекетінің резиденті болып табылатын ұйым алған деп санауына қарамастан, салық салынуы мүмкін. 23В-бапқа сәйкес ұйым қатысушыларына қосарланған салық салудан жеңілдік беру мақсатында R мемлекетінде төленген табыс салығының сомасын айқындау кезінде S мемлекеті R мемлекетінде ұйым төлеген салықты ескеруге тиіс.

— B мысалы: А мысалындағы фактілер дәл сондай, бірақ кәсіпорын арқылы алынған кірістің 30 пайызы S мемлекетінде туындайтын және R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын пайыздардан, ал кірістің қалған бөлігі сол тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын кәсіпкерлік пайдадан тұрады. Бұл жағдайда пайыздардан өзгеше кәсіпкерлік қызметтен алынған пайдаға қатысты қосарланған салық салудан босату А мысалында сипатталғандай беріледі. Алайда пайыздарға қатысты R мемлекеті ұйымға 23А-баптың 2-тармағына немесе 23В-баптың 1-тармағына сәйкес S мемлекетінде ұйымның барлық мүшелері пайыздар бойынша төлеген салық сомасы мөлшерінде, бірақ мына екі мәннің кішісінен аспайтын мөлшерде есепке жатқызу беруге тиіс: пайыздардың жалпы сомасының 10 пайызы (бұл 11-баптың 2-тармағына сәйкес S мемлекетінде төленуі мүмкін салықтың ең жоғары сомасы болып табылады) немесе R мемлекетінде осы пайыздар бойынша төленуге тиіс салық (23А-баптың 2-тармағы мен 23В-баптың 1-тармағының соңғы бөлігі). Екінші жағынан, S мемлекеті де ұйымның S мемлекетінің резиденттері болып табылатын мүшелеріне 23А немесе 23В-бапқа сәйкес жеңілдік беруге тиіс, өйткені бұл кіріске R мемлекетінде 7-баптың 1-тармағының ережелеріне сәйкес салық салынуы мүмкін. Егер S мемлекеті 23А-бапта көзделген босату әдісін қолданса, бұл S мемлекеті S мемлекетінің резиденттері болып табылатын мүшелерге тиесілі пайыздар үлесін салық салудан босатуға тиіс дегенді білдіреді (21-бапқа түсініктеменің 5-тармағын және 23А және 23В-баптарға түсініктеменің 9-тармағын қараңыз). Егер S мемлекеті 23В-бапқа сәйкес есепке жатқызу әдісін қолданса, есепке жатқызу S мемлекетінде төленуге тиіс салықтың 11-баптың 2-тармағына сәйкес S мемлекеті алуға құқылы салық сомасынан асатын бөлігіне ғана қолданылуға тиіс және бұл есепке жатқызу R мемлекетінде төленген салық сомасына қатысты R мемлекетінің өзі 11-баптың 2-тармағына сәйкес S мемлекетінде төленуге тиіс салыққа қатысты беруге тиіс есепке жатқызуды шегергеннен кейін берілуге тиіс.

— C мысалы: А мысалындағы фактілер дәл сондай, бірақ ұйымның бүкіл кірісі S мемлекетінде орналасқан жылжымайтын мүліктен алынған. Бұл жағдайда ұйым төлейтін салықты айқындау кезінде R мемлекеті ұйымның бүкіл кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бап бойынша жеңілдік беруге тиіс, өйткені S мемлекетінің бұл кірісті S мемлекетінің резиденттері болып табылатын мүшелер алған деп санауына қарамастан, оған 6-баптың ережелеріне сәйкес S мемлекетінде салық салынуы мүмкін. Екінші жағынан, S мемлекеті 23А немесе 23В-бап бойынша жеңілдіктер беруге міндетті емес, өйткені R мемлекетінің Конвенция ережелеріне сәйкес кіріске салық салуының жалғыз себебі ұйымның резиденттігі болып табылады (егер кіріс R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жататын болса да, нәтиже дәл осындай болар еді: 23А және 23В-баптарға түсініктеменің 9-тармағының бірінші сөйлемін қараңыз).

— D мысалы: А мысалындағы фактілер дәл сондай, бірақ ұйымның бүкіл кірісі S мемлекетінде туындайтын және тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жатпайтын пайыздардан тұрады. Бұл жағдайда ұйым төлейтін салықты айқындау кезінде R мемлекеті ұйымға 23А-баптың 2-тармағына немесе 23В-баптың 1-тармағына сәйкес S мемлекетінде ұйымның барлық мүшелері пайыздар бойынша төлеген салық сомасы мөлшерінде, бірақ мына екі мәннің кішісінен аспайтын мөлшерде есепке жатқызуды беруге тиіс: пайыздардың жалпы сомасының 10 пайызы (бұл 11-баптың 2-тармағына сәйкес S мемлекетінде төленуі мүмкін салықтың ең жоғары сомасы болып табылады) немесе R мемлекетінде осы пайыздар бойынша төленуге тиіс салық (23А-баптың 2-тармағы мен 23В-баптың 1-тармағының соңғы бөлігін қараңыз). Екінші жағынан, S мемлекеті заңды тұлғаның кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бапқа сәйкес жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені бұл кіріс R мемлекетінде туындамайды және R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жатпайды, ал R мемлекетінің осы кіріске салық салуының жалғыз себебі бұл кірістің R мемлекетінің резиденті алған кіріс болып табылуы. 11-баптың 1-тармағы R мемлекетінің R мемлекетінің резиденті болып табылатын заңды тұлға алған кіріс ретінде пайыздарға салық салу құқығын растайды.

— E мысалы: D мысалындағы фактілер дәл сондай, бірақ ұйымның бүкіл кірісі R мемлекетінде туындайтын пайыздардан тұрады. Бұл жағдайда ұйым төлейтін салықты айқындау кезінде R мемлекеті ұйымның кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бап бойынша жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені S мемлекетінің Конвенция ережелеріне сәйкес бұл кіріске салық салуының жалғыз себебі ұйым мүшелерінің резиденттігі болып табылады. Екінші жағынан, S мемлекеті ұйым мүшелеріне 23А-баптың 2-тармағына немесе 23В-баптың 1-тармағына сәйкес ұйымның R мемлекетінде пайыздар бойынша төлеген салығы сомасында, бірақ мына екі мәннің кішісінен аспайтын мөлшерде есепке жатқызуды беруге тиіс: пайыздардың жалпы сомасының 10 пайызы (бұл 11-баптың 2-тармағына сәйкес R мемлекетінде төленуі мүмкін салықтың ең жоғары сомасы болып табылады) немесе S мемлекетінде осы пайыздар бойынша төленуге тиіс салық (23А-баптың 2-тармағы мен 23В-баптың 1-тармағының соңғы бөлігі). Алайда S мемлекеті R мемлекетінде төленген, 11-баптың 2-тармағына сәйкес алынуы мүмкін салықтың ең жоғары сомасынан асатын салыққа қатысты 23А немесе 23В-бапқа сәйкес жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені пайыздар R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жатпайды және R мемлекетінің мұндай қосымша салықты алуының жалғыз себебі кірістің R мемлекетінің резиденті алған кіріс болып табылуы [11-баптың 1-тармағы R мемлекетінің R мемлекетінің резиденті болып табылатын ұйым алған кіріс ретінде пайыздарға салық салу құқығын растайды].

— F мысалы: D мысалындағы фактілер дәл сондай, бірақ ұйымның бүкіл кірісі үшінші мемлекетте туындайтын пайыздардан тұрады. Бұл жағдайда ұйым төлейтін салықты айқындау кезінде R мемлекеті ұйымның кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бап бойынша жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені S мемлекетінің Конвенция ережелеріне сәйкес бұл кіріске салық салуының жалғыз себебі ұйым мүшелерінің резиденттігі болып табылады. S мемлекеті де ұйымның кірісіне қатысты 23А немесе 23В-бапқа сәйкес жеңілдіктер беруге міндетті болмайды, өйткені бұл кіріс R мемлекетінде туындамайды және R мемлекетінде орналасқан тұрақты өкілдікке [немесе тұрақты базаға] жатпайды, ал R мемлекетінің осы кіріске салық салуының жалғыз себебі бұл кірістің R мемлекетінің резиденті алған кіріс болып табылуы. 21-баптың 1-тармағы R мемлекетінің R мемлекетінің резиденті болып табылатын ұйым алған кіріс ретінде пайыздарға салық салу құқығын растайды. 21-баптың 1-тармағы сондай-ақ S мемлекетінің S мемлекетінің резиденттері болып табылатын ұйым мүшелері алған кіріс ретінде пайыздарға салық салу құқығын растайды.

B. Қосарланған салық салуды жою әдістерінің сипаттамасы

12. Қолданыстағы конвенцияларда салық төлеуші резиденті болып табылатын мемлекеттің қосарланған салық салуды жоюының екі негізгі қағидаты көзделген. Түсінікті болу үшін төменде тек табыс салығы туралы айтылады; алайда бұл қағидаттар капитал салығына да бірдей дәрежеде қолданылады.

1. Босату қағидаты

13. Босату қағидатына сәйкес R резиденттік мемлекеті Конвенцияға сәйкес E немесе S мемлекетінде салық салынуы мүмкін кіріске (әрине, тек E немесе S мемлекетінде ғана салық салынатын кіріске де […]) салық салмайды.

14. Босату қағидаты екі негізгі әдіс арқылы қолданылуы мүмкін:

a) E немесе S мемлекетінде салық салынуы мүмкін кіріс R мемлекетінде салық салу мақсатында мүлде ескерілмейді; R мемлекетінің осылайша босатылған кірісті кірістің қалған бөлігіне салынатын салықты айқындау кезінде есепке алуға құқығы жоқ; бұл әдіс «толық босату» деп аталады;

b) E немесе S мемлекетінде салық салынуы мүмкін кіріске R мемлекеті салық салмайды, бірақ R мемлекеті кірістің қалған бөлігіне салынатын салықты айқындау кезінде осы кірісті есепке алу құқығын сақтайды; бұл әдіс «прогрессиямен босату» деп аталады.

2. Салықты есепке жатқызу қағидаты

15. Салықты есепке жатқызу қағидатына сәйкес R резиденттік мемлекеті салық төлеушінің жалпы кірісінің, оның ішінде Конвенцияға сәйкес осындай басқа мемлекетте (E немесе S) салық салынуы мүмкін басқа мемлекетте алынған кірістің негізінде өз салығын есептейді (алайда тек S мемлекетінде ғана салық салынатын кірісті қоспағанда, жоғарыдағы 6-тармақты қараңыз). Содан кейін ол өзінің салығынан осы басқа мемлекетте төленген салық сомасын шегереді.

16. Салықты есепке жатқызу қағидаты екі негізгі әдіс арқылы қолданылуы мүмкін:

a) R мемлекеті басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін кіріске қатысты сол мемлекетте төленген салықтың жалпы сомасын шегеруге рұқсат береді; бұл әдіс «салықты толық есепке жатқызу» деп аталады;

b) R мемлекеті басқа мемлекетте төленген салық есебіне жүргізетін шегерім осы басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін кіріске жататын өзінің салығының бөлігімен шектеледі; бұл әдіс «салықты әдеттегі есепке жатқызу» деп аталады.

17. Негізінде, осы әдістердің айырмашылығы мынада: босату әдісі кезінде кіріс қарастырылады, ал салықты есепке жатқызу әдісі кезінде салық қарастырылады.

C. Әдістерді қолдану және олардың салдары

18. Әртүрлі әдістердің салдарын түсіндіру үшін сандық мысал келтірейік. Жалпы кіріс сомасы 100 000 құрайды делік, оның 80 000 бір мемлекеттен (R резиденттік мемлекеті), ал 20 000 басқа мемлекеттен (S кіріс көзі мемлекеті) алынған. R мемлекетінде 100 000 мөлшеріндегі кіріске салынатын салық мөлшерлемесі 35 пайызды, ал 80 000 мөлшеріндегі кіріске салынатын салық мөлшерлемесі 30 пайызды құрайды деп болжасақ. Бұдан әрі S мемлекетіндегі салық мөлшерлемесі 20 пайыз — (i) жағдай немесе 40 пайыз — (ii) жағдай деп болжасақ, онда 20 000 кіріске қатысты төленуге тиіс салық (i) жағдайда 4000, ал (ii) жағдайда 8000 құрайды.

19. Егер салық төлеушінің 100 000 мөлшеріндегі жалпы кірісі R мемлекетінде туындаса, оған салынатын салық 35 000 құрайды. Егер ол дәл осындай кірісті жоғарыда көрсетілгендей тәсілмен алса және R мемлекетінің ішкі заңнамасы бойынша оған ешқандай жеңілдік берілмесе, сондай-ақ R мемлекеті мен S мемлекеті арасында ешқандай конвенция болмаса, онда салықтың жалпы сомасы (i) жағдайда: 35 000 + 4000 = 39 000, ал (ii) жағдайда: 35 000 + 8000 = 43 000 құрайды.

1. Босату әдістері

20. Босату әдістеріне сәйкес R мемлекеті салық салуды Конвенцияның әртүрлі баптарына сәйкес салық салуға құқығы бар жалпы кірістің бөлігімен, яғни 80 000 мөлшерімен шектейді.

a) Толық босату

R мемлекеті 80 000 кіріске 80 000 мөлшеріндегі кіріске қолданылатын салық мөлшерлемесі бойынша, яғни 30 пайыз мөлшерінде салық салады.

Кесте

 (i) жағдай(ii) жағдай
R мемлекетіндегі салық, 80 000-ның 30%-ы24 00024 000
S мемлекетіндегі салықты қосу4 0008 000
Салықтардың жиынтық сомасы28 00032 000
R мемлекеті берген жеңілдіктің сомасы11 00011 000

b) Прогрессиямен босату

R мемлекеті 80 000 кіріске оның қай жерде алынғанына қарамастан, жалпы кіріс сомасына (100 000) қолданылатын салық мөлшерлемесі бойынша, яғни 35 пайыз мөлшерінде салық салады.

Кесте

 (i) жағдай(ii) жағдай
R мемлекетіндегі салық, 80 000-ның 35%-ы28 00028 000
S мемлекетіндегі салықты қосу4 0008 000
Салықтардың жиынтық сомасы32 00036 000
R мемлекеті берген жеңілдіктің сомасы7 0007 000

21. Екі жағдайда да S мемлекетіндегі салық деңгейі R мемлекеті төлемейтін салық сомасына әсер етпейді. Егер S мемлекетіндегі S мемлекетінің кірісіне салынатын салық R мемлекетінде берілетін жеңілдіктен төмен болса — a (i), a (ii) және b (i) жағдайлары — онда салық төлеуші өзінің барлық кірісі тек R мемлекетінде алынған жағдаймен салыстырғанда ұтады. Керісінше жағдайда — b (ii) — салық төлеуші неғұрлым тиімсіз жағдайда болады.

22. Келтірілген мысал сондай-ақ R мемлекеті толық босату әдісін қолданған кезде берілетін жеңілдік, тіпті S мемлекетіндегі салық мөлшерлемелері R мемлекетіндегі салық мөлшерлемелерінен жоғары болған жағдайда да, S мемлекетінде алынатын салықтан жоғары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл толық босату әдісі кезінде R мемлекетінде S мемлекетінен алынған кіріске салық салынбауымен ғана емес (прогрессиямен босату әдісіне сәйкес 20 000-ның 35 пайызы = 7000), сонымен қатар кірістің қалған бөлігіне (80 000) салынатын салықтың кіріс деңгейлерінің екі мөлшерлемесі арасындағы айырмаға сәйкес (35 − 30 = 5 пайыз, яғни 80 000-ның 5 пайызы = 4000) азаюымен түсіндіріледі.

2. Салықты есепке жатқызу әдістері

23. Салықты есепке жатқызу әдістеріне сәйкес R мемлекеті салық төлеушінің бүкіл кірісіне салық салу құқығын сақтайды, бірақ осылайша алынатын салықтан шегерім жасауға рұқсат береді.

a) Салықты толық есепке жатқызу

R мемлекеті 100 000 мөлшеріндегі бүкіл кіріске 35 пайыз мөлшерлемесі бойынша салық есептейді және S мемлекетінде алынған кіріске қатысты S мемлекетінде төленуге тиіс салықты шегеруге рұқсат береді.

Кесте

 (i) жағдай(ii) жағдай
R мемлекетіндегі салық, 100 000-ның 35%-ы35 00035 000
S мемлекетіндегі салықты шегеру−4 000−8 000
Төленуге тиіс салық31 00027 000
Салықтардың жиынтық сомасы35 00035 000
R мемлекеті берген жеңілдіктің сомасы4 0008 000

b) Салықты әдеттегі есепке жатқызу

R мемлекеті 100 000 мөлшеріндегі бүкіл кіріске 35 пайыз мөлшерлемесі бойынша салық есептейді және S мемлекетінде алынған кіріске қатысты S мемлекетінде төленуге тиіс салықты шегеруге рұқсат береді, бірақ кез келген жағдайда жеңілдік сомасы R мемлекетінде S мемлекетінде алынған кіріске жататын салықтың бөлігінен аспауға тиіс (шегерімнің ең жоғары мөлшері). Шегерімнің ең жоғары мөлшері 20 000-ның 35 пайызы = 7000 құрайды.

Кесте

 (i) жағдай(ii) жағдай
R мемлекетіндегі салық, 100 000-ның 35%-ы35 00035 000
S мемлекетіндегі салықты шегеру−4 000−8 000
Ең жоғары салық шегерімін ескере отырып−7 000−7 000
Төленуге тиіс салық31 00028 000
Салықтардың жиынтық сомасы35 00036 000
R мемлекеті берген жеңілдіктің сомасы4 0007 000

24. Босату әдістерімен салыстырғанда, салықты есепке жатқызу әдістерінің айырмашылығы R мемлекеті кез келген жағдайда S мемлекетінде төленуге тиіс салық сомасынан асатын соманы шегеруге міндетті еместігінде.

25. Егер S мемлекетінде төленуге тиіс салық S мемлекетінде алынған кіріске жататын R мемлекетіндегі салықтан (шегерімнің ең жоғары мөлшерінен) аз болса, онда салық төлеуші әрдайым тек R мемлекетінде салық салынған жағдайда, яғни оның барлық кірісі тек R мемлекетінде алынған кездегідей салық сомасын төлеуге міндетті болады.

26. Егер S мемлекетінде төленуге тиіс салық жоғары болса, ал R мемлекеті салықты толық есепке жатқызу әдісін қолданса, кем дегенде R мемлекетіне төленуге тиіс салықтың жалпы сомасы S мемлекетіне төленуге тиіс салық сомасына тең немесе одан жоғары болған жағдайларда да осындай нәтиже қамтамасыз етіледі.

27. Егер S мемлекетінде төленуге тиіс салық жоғары болса, ал есепке жатқызу шектелген болса (салықты әдеттегі есепке жатқызу), салық төлеуші S мемлекетінде төленген салықтың бүкіл сомасына шегерім ала алмайды. Бұл жағдайда нәтиже салық төлеуші үшін оның барлық кірісі R мемлекетінде туындаған жағдаймен салыстырғанда тиімсіз болады және мұндай жағдайларда әдеттегі есепке жатқызу әдісі прогрессиямен босату әдісімен бірдей әсер етеді.

23-1-кесте. Жоғарыда көрсетілген әртүрлі жағдайлардағы салықтың жалпы сомасы

 Салықтың жалпы сомасы 
A. Барлық кірістер R мемлекетінде туындаған35 000 
B. Екі мемлекетте туындаған кіріс, атап айтқанда: R мемлекетінде 80 000 және S мемлекетінде 20 000S мемлекетіндегі салық сомасы мынадай болған жағдайда жалпы салық сомасы: 
 4 000 (i жағдай)8 000 (ii жағдай)
Конвенциясыз (19)¹39 00043 000

23-1-кестенің жалғасы

 (i) жағдай(ii) жағдай
Толық босату (20a)28 00032 000
Прогрессиямен босату (20b)32 00036 000
Салықты толық есепке жатқызу (23a)35 00035 000
Салықты әдеттегі есепке жатқызу (23b)35 00036 000

¹ Жақшадағы сандар осы Түсініктеменің тармақтарына сілтеме жасайды.

23-2-кесте. Резиденттік мемлекет бас тартатын салық сомасы

| | Егер S мемлекетіндегі салық сомасы ||---|---:|| | 4 000 (i жағдай) | 8 000 (ii жағдай) || Конвенциясыз | 0 | 0 || Толық босату (20a)¹ | 11 000 | 11 000 || Прогрессиямен босату (20b) | 7 000 | 7 000 || Салықты толық есепке жатқызу (23a) | 4 000 | 8 000 || Салықты әдеттегі есепке жатқызу (23b) | 4 000 | 7 000 |

¹ Жақшадағы сандар осы Түсініктеменің тармақтарына сілтеме жасайды.

D. Баптарда ұсынылатын әдістер

28. ЭЫДҰ-ға мүше елдер арасында жасалған конвенцияларда екі негізгі қағидат та қолданылады. Кейбір мемлекеттер бірінші қағидатты, ал кейбіреулері екіншісін қалайды. Теориялық тұрғыдан бірыңғай қағидат неғұрлым қолайлы деп есептелуі мүмкін, алайда жоғарыда аталған артықшылықтарға байланысты әрбір мемлекетке өз таңдауын жасау мүмкіндігі берілген.

29. Екінші жағынан, әрбір негізгі қағидатқа негізделген қолданылуы мүмкін әдістердің санын шектеу маңызды деп танылды. Осы шектеуді ескере отырып, баптар мүше елдер екі әдістің бірін таңдай алатындай етіп әзірленді:

  • прогрессиямен босату әдісі (23А-бап); және
  • салықты әдеттегі есепке жатқызу әдісі (23В-бап).

30. Егер екі Уағдаласушы мемлекет бірдей әдісті қабылдаса, конвенцияға тиісті бапты енгізу жеткілікті болады. Екінші жағынан, егер екі Уағдаласушы мемлекет әртүрлі әдістерді қолданса, екі бапты бір бапқа біріктіруге болады, ал баптың әрбір тиісті бөлігіне осы мемлекет қабылдаған әдіске сәйкес мемлекеттің атауы енгізіледі.

31. Уағдаласушы мемлекеттер екі әдісті ұштастыра алады. Шын мәнінде, мұндай ұштастыру, әдетте, босату әдісін ұстанатын R Уағдаласушы мемлекеті үшін, 10 және 11-баптарға [сондай-ақ 12 және 12А-баптарға] сәйкес басқа Уағдаласушы S мемлекетінде шектеулі салық салынуы мүмкін кірістер жағдайында қажет. Мұндай жағдайда 23А-баптың 2-тармағында басқа Уағдаласушы S мемлекеті алатын шектеулі салыққа қатысты есепке жатқызу көзделген […]. Бұдан басқа, негізінен босату әдісін ұстанатын мемлекеттер нақты кіріс баптарын босату аясына кіргізбеуді және мұндай баптарға қатысты салықты есепке жатқызу әдісін қолдануды қалауы мүмкін. Мұндай жағдайда осы кіріс баптарын қосу үшін 23А-баптың 2-тармағына түзету енгізуге болады.

32. Екі бап та жалпы сипатта әзірленген және босатуды немесе есепке жатқызуды қалай есептеу керектігіне қатысты егжей-тегжейлі қағидаларды көздемейді, өйткені бұл мәселелер ішкі заңнамамен және қолданыстағы практикамен реттеледі. Конвенцияда қандай да бір мәселелерді реттеу қажет деп санайтын Уағдаласушы мемлекеттер мұны екіжақты келіссөздер барысында жүзеге асыра алады.

E. Саралау өлшемдеріндегі айырмашылықтар

32.1 23А және 23В-баптардың екеуі де кіріс немесе капитал бабы Конвенция ережелеріне сәйкес кіріс көзі мемлекетінде салық салынуы мүмкін болған кезде, жағдайға қарай босату немесе салықты есепке жатқызу әдісін пайдалана отырып, жеңілдіктер беруді талап етеді. Осылайша, егер Конвенция кіріс немесе капитал бабына кіріс көзі мемлекетінде салық салуға рұқсат етсе, резиденттік мемлекет осы кіріс немесе капитал бабына қатысты босату немесе есепке жатқызу әдісін қолдануға міндетті.

32.2 Екі бапта да қолданылатын «осы басқа Уағдаласушы мемлекетте осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салынуы мүмкін» деген сөз тіркесін түсіндіру, әсіресе резиденттік мемлекет пен кіріс көзі мемлекеті Конвенция ережелерінің мақсаттары үшін бір кіріс немесе капитал бабын әртүрлі жіктеген жағдайларды қарастыру кезінде ерекше маңызды.

32.3 Осыған байланысты әртүрлі жағдайларды қарастыру қажет. Егер кіріс көзі мемлекеті мен резиденттік мемлекеттің ішкі заңнамаларындағы айырмашылықтарға байланысты біріншісі нақты кіріс немесе капитал бабына қатысты резиденттік мемлекет дәл осы кіріс немесе капитал бабына қолданатын Конвенция ережелерінен өзгеше ережелерді қолданса, кіріске кіріс көзі мемлекеті түсіндірген және қолданған Конвенция ережелеріне сәйкес салық салынған болып есептеледі. Осылайша, мұндай жағдайда екі бап та ішкі заңнамадағы айырмашылықтардан туындайтын саралау өлшемдеріндегі алшақтықтарға қарамастан, резиденттік мемлекеттің қосарланған салық салудан босатуды қамтамасыз етуін талап етеді.

 32.4

Осы сәтті келесі мысал арқылы түсіндіруге болады. Осы мемлекетте құрылған серіктестік Е мемлекетінде тұрақты мекеме арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады. R мемлекетінде тұратын серіктес осы серіктестіктегі өз үлесін иеліктен шығарады. Е мемлекеті серіктестікті салықтық тұрғыдан мөлдір құрылым ретінде қарастырады, ал R мемлекеті оны салық салынатын субъект ретінде қарастырады. Сондықтан Е мемлекеті серіктестіктегі үлесті иеліктен шығаруды R мемлекетімен жасалған Конвенцияның мақсаттары үшін серіктестік жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметтің негізгі активтерін серіктестің иеліктен шығаруы деп есептейді, оған осы мемлекетте 13-баптың 1 немесе 2-тармағына сәйкес салық салынуы мүмкін. R мемлекеті, керісінше, серіктестікті салық салынатын субъект ретінде қарастыратындықтан, серіктестіктегі үлесті иеліктен шығаруды 13-баптың 5-тармағына сәйкес Е мемлекетінде салық салынбайтын компаниядағы акцияларды иеліктен шығаруға ұқсас деп есептейді. Мұндай жағдайда біліктілік өлшемшарттарындағы айырмашылықтар тек екі мемлекеттің ішкі заңнамасында серіктестікті әртүрлі түсіндіруінен туындайды және 23 А немесе 23 В баптарын қолдану мақсаттары үшін R мемлекеті Е мемлекетін иеліктен шығарудан түскен табысқа «Конвенцияның ережелеріне сәйкес» салық салатын мемлекет ретінде қарастыруға тиіс. Осылайша, R мемлекеті өзінің ішкі заңнамасына сәйкес иеліктен шығарудан түскен табысты заңды тұлғаның акцияларын иеліктен шығарудан түскен табыс ретінде қарастыратынына және егер Е мемлекетінің табысты саралауы R мемлекетінің саралау өлшемшарттарына сәйкес келген жағдайда, R мемлекеті 23 А немесе 23 В баптарына сәйкес босатуды беруге міндетті болмас еді дегенге қарамастан, 23 А бабына сәйкес босатуды немесе 23 В бабына сәйкес салықты есепке жатқызуды қамтамасыз етуге тиіс. Сондықтан мұндай жағдайда қосарланған салық салу туындамайды.

32.5

Алайда 23 А және 23 В баптары табыс көзі мемлекеті табыс түріне Конвенцияда көзделгеннен өзгеше ережені қолдана отырып салық салған барлық жағдайларда тұрғылықты жері бойынша мемлекеттен қосарланған салық салуды жоюды талап етпейді. Мысалы, жоғарыда келтірілген мысалда, егер 13-баптың 2-тармағын қолдану мақсаттары үшін Е мемлекеті серіктестік Е мемлекетінде кәсіпкерлік қызметті тұрақты қызмет орны арқылы жүзеге асырды деп есептесе, ал R мемлекеті серіктестіктің Е мемлекетінде тұрақты қызмет орны болмағандықтан, 5-тармақ қолданылады деп есептесе, онда іс жүзінде Е мемлекетінің табысқа Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салған-салмағаны туралы дау туындайды. Егер Е мемлекеті 13-баптың 2-тармағын қолдана отырып, «кәсіпорын мүлкінің құрамына кіретін» деген сөз тіркесін R мемлекетінің түсіндіруі бойынша осы тіркестің мағынасына жатпайтын белгілі бір активтерді қамтитындай етіп түсіндірсе, дәл осындай жағдай орын алады. Конвенция ережелерін немесе фактілерді әртүрлі түсіндіруден туындайтын мұндай қайшылықтарды жоғарыда көрсетілген алдыңғы тармақта сипатталған, айырмашылық ұлттық заңнаманың әртүрлі ережелеріне негізделетін, ал Конвенция ережелерін әртүрлі түсіндіруге негізделмейтін біліктілік өлшемшарттарындағы айырмашылықтардан ажырату қажет. Бірінші жағдайда, егер Е мемлекеті салықты R мемлекеті фактілерді дұрыс түсінбеу немесе Конвенцияны дұрыс түсінбеу деп санайтын түсіндіруге негіздеп салған болса, R мемлекеті Е мемлекеті салықты Конвенцияның ережелеріне сәйкес салмаған деп мәлімдей алады. Мемлекеттер шешілмеген қосарланған салық салуға алып келуі мүмкін осындай қайшылықтарды реттеу үшін 25-баптың, атап айтқанда оның 3-тармағының (Өзара келісу рәсімі) ережелерін пайдалануға тиіс.

32.6

«Осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салынуы мүмкін» деген сөз тіркесі қосарланған салық салудан босатудың 23 А бабына сәйкес туындауы мүмкін жағдайларымен байланысты да түсіндірілуге тиіс. Егер табыс көзі мемлекеті Конвенцияның ережелері оған белгілі бір табыс немесе капитал түріне салық салуға мүмкіндік бермейді деп есептесе, тұрғылықты жері бойынша мемлекет 23 А бабының 1-тармағын қолдану мақсаттары үшін, егер тұрғылықты жері бойынша мемлекет табыс көзі мемлекетінің жағдайында болғанда Конвенцияны басқаша қолдану арқылы осы табысқа салық салуға құқылы болар еді деп есептесе де, табыс көзі мемлекеті Конвенцияның ережелеріне сәйкес осы табыс түріне салық сала алмайды деп есептеуге тиіс. Осылайша, 1-тармаққа сәйкес тұрғылықты жері бойынша мемлекет табыстың осы түрін салық салудан босатуға міндетті емес, бұл қосарланған салық салуды жою болып табылатын 23-баптың негізгі функциясына сәйкес келеді.

32.6-тармақ тек табыс көзі мемлекеті табыс немесе капитал түрін салық салудан босату үшін «осы Конвенцияның ережелерін қолданған» дәрежеде ғана қолданылады. Осылайша, 32.6-тармақ Конвенция біліктілік өлшемшарттарындағы қандай да бір қайшылықтар болмаған кезде табыс көзі мемлекетіне салық салу құқығын беретін, бірақ бұл мемлекет өзінің ұлттық заңнамасына сәйкес осы құқықты пайдаланбайтын жағдайларға қолданылмайтыны анық. Мысалы, дамушы ел экономикалық дамуға жәрдемдесуге арналған арнайы салықтық жеңілдіктерді табыстың белгілі бір түрлеріне қатысты ұсынған жағдайда. Мұндай жағдайларда тұрғылықты жері бойынша мемлекет 23 А бабының 1-тармағының ережелеріне сәйкес табыстың осы түрлерін салықтан бәрібір босатуға тиіс (ОЭСР-дің 23-бапқа арналған түсіндірмесінің 34-тармағын қараңыз).

32.7

Бұл жағдайды жоғарыда сипатталған мысалдың өзгертілген нұсқасын қарастыру арқылы көрсетуге болады. Осы мемлекетте құрылған серіктестік Е мемлекетінде тұрақты қызмет орны арқылы кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады, ал R мемлекетінде тұратын серіктес осы серіктестіктегі өз үлесін иеліктен шығарады. Алайда мысалдың мән-жайларын өзгерте отырып, енді Е мемлекеті серіктестікті салық салынатын субъект ретінде қарастырады, ал R мемлекеті оны салықтық тұрғыдан мөлдір құрылым ретінде қарастырады деп болжанады; бұдан әрі R мемлекеті босату әдісін қолданатын мемлекет болып табылады деп есептеледі. Е мемлекеті серіктестікті корпоративтік құрылым ретінде қарастыратындықтан, серіктестіктегі үлесті иеліктен шығаруды 13-баптың 5-тармағына сәйкес салық сала алмайтын компаниядағы үлесті иеліктен шығаруға ұқсас деп есептейді. Ал R мемлекеті, керісінше, серіктестіктегі үлесті иеліктен шығару серіктестік жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметтің негізгі активтерін серіктестің иеліктен шығаруы ретінде Е мемлекетінде салық салынуға тиіс деп есептейді, оған 13-баптың 1 немесе 2-тармақтары қолданылуға тиіс еді. 23 А бабының 1-тармағына сәйкес табысты салықтан босату міндеттемесінің бар-жоғын айқындау кезінде R мемлекеті Е мемлекетінің ішкі заңнамасымен үйлесімде Конвенция ережелерінің қолданылу тәсіліне байланысты бұл мемлекетке табысқа Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салуға мүмкіндік болмауы мүмкін екенін ескеруге тиіс. Осылайша, R мемлекеті табысты салықтан босатуға міндетті емес.

F. Салық салу мерзімдерінің сәйкес келмеуі

32.8

Табыс көзі мемлекетіне табыстың немесе капиталдың нақты түрлеріне салық салуға мүмкіндік беретін Конвенция ережелерінде мұндай салықтың қашан алынуға тиіс екеніне қатысты қандай да бір шектеулер көзделмеген (мысалы, 15-бапқа арналған түсіндірменің 2.2-тармағын қараңыз). 23 А және 23 В баптарының екеуі де табыс немесе капитал түріне табыс көзі мемлекетінде Конвенцияның ережелеріне сәйкес салық салынуы мүмкін болған жағдайларда жеңілдік беруді талап ететіндіктен, мұндай жеңілдік табыс көзі мемлекетінде салықтың қай уақытта алынатынына қарамастан берілуге тиіс деген қорытынды туындайды. Осылайша, табыс көзі мемлекеті оған ертерек немесе кейінгі жылы салық салғанына қарамастан, тұрғылықты жері бойынша мемлекет табыстың немесе капиталдың осындай түріне қатысты қосарланған салық салудан босатуды есепке жатқызу немесе босату әдісін пайдалана отырып қамтамасыз етуге тиіс. Алайда кейбір мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенцияларында 23 А немесе 23 В баптарының тұжырымдамаларын ұстанбайды және қосарланған салық салудан босатуды өздерінің ішкі заңнамасында көзделген талаптармен байланыстырады. Дегенмен, мұндай мемлекеттер табыс көзі мемлекеті салықты басқа салық жылында алатын жағдайларда туындауы мүмкін қосарланған салық салуды жою үшін басқа жолдарды (мысалы, өзара келісу рәсімін) іздестіреді деп күтіледі.

II. 23 А бабының ережелеріне түсіндірме (салықтан босату әдісі)

1-тармақ

A. Тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің салықтан босатуды қамтамасыз ету міндеттемесі

33.

Осы бапта тұрғылықты жері бойынша R мемлекеті Конвенцияға сәйкес басқа Е немесе S мемлекетінде «салық салынуы мүмкін» табыс пен капиталды салықтан босататыны көзделген.

34.

Тиісінше, тұрғылықты жері бойынша мемлекет басқа мемлекет өзінің салық салу құқығын іс жүзінде пайдаланған-пайдаланбағанына қарамастан, Конвенцияға сәйкес басқа мемлекетте салық салынуы мүмкін табыс пен капиталды салықтан босатуға тиіс. Бұл әдіс ең тиімді әдіс болып саналады, өйткені ол тұрғылықты жері бойынша мемлекетті басқа мемлекеттегі салық төлеудің нақты жағдайын тексеру қажеттілігінен босатады.

35.

Кейде келіссөздер жүргізетін мемлекеттер белгілі бір жағдайларда қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің салықтан босатуды қамтамасыз ету жөніндегі сөзсіз міндеттемесінен ерекшелік жасауды орынды деп санауы мүмкін […]. Мұндай жағдай табыс көзі мемлекетінің ішкі заңнамасында табыстың немесе капиталдың белгілі бір түрлеріне салық салу көзделмеген кезде немесе залалдарды есепке жатқызу, қате жіберу немесе талап қою мерзімінің өтуі сияқты ерекше мән-жайларға байланысты салық іс жүзінде алынбаған кезде туындауы мүмкін. Табыстың белгілі бір түрлеріне қатысты қосарланған салық салынбауын болдырмау үшін Уағдаласушы мемлекеттер тиісті бапқа түзету енгізу туралы уағдаласа алады […]. Сондай-ақ бір мемлекет босату әдісін, ал екіншісі салықты есепке жатқызу әдісін ұстанған кезде белгілі бір өзара теңдікті қамтамасыз ету үшін жалпы ережеден ерекшелік көздеуге болады. Ақырында, мемлекет табыстың нақты түрлеріне қатысты босату әдісінің орнына есепке жатқызу әдісін қолдануды қалаған жағдайда да жалпы ережеден ерекшелік жасалуы мүмкін (жоғарыдағы 31-тармақты қараңыз).

Сондай-ақ, жоғарыдағы 11.1 және 11.2-тармақтарда түсіндірілгендей, егер басқа Уағдаласушы мемлекет осы табысты немесе капиталды тек осы басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне жатқызғандықтан ғана Конвенция ережелеріне сәйкес оған салық сала алатын болса, 23 А бабы Уағдаласушы мемлекетті табысты немесе капиталды салықтан босатуға міндеттемейтінін атап өткен жөн.

15. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына сәйкес, табыс көзі мемлекетінің салық салу құқығы көптеген жағдайларда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына сәйкес тек тұрғылықты жері бойынша мемлекетте ғана салық салынуға жататын табысқа да қолданылады. Сондықтан өздерінің екіжақты конвенцияларында босату әдісін ұстанатын көптеген елдер 23 А бабының 1-тармағын қолдануды шектеуді қалауы мүмкін. Атап айтқанда, олар босатуды тек табыс көзі мемлекетінде салық іс жүзінде төленген табысқа ғана қолдануды немесе 23 А бабының 2-тармағында көзделген салықты есепке жатқызу әдісін табыстың кейбір түрлеріне қатысты босату әдісінің орнына қолдануды таңдауы мүмкін. Бұдан басқа, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясындағы 23 А бабының 1-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы тиісті ережеге қарағанда кеңірек қолданылу аясына ие болғандықтан, жалпы алғанда босату әдісін ұстанатын мемлекет 23 А бабының 2-тармағында көрсетілмеген табыстың нақты түрлеріне қатысты салықты есепке жатқызу әдісін таңдауы мүмкін.

16. Бұдан әрі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына арналған түсіндірмеде былай делінген:

B. Баптың балама тұжырымдамасы

37.

Осы бапта тұжырымдалған босату әдісін қолданудың нәтижесінде тұрғылықты жері бойынша мемлекетте салық салынатын табыстың немесе капиталдың мөлшері осы мемлекетте салықтан босатылған сомаға азаяды. Егер белгілі бір мемлекетте табыс салығын анықтау мақсатында белгіленген табыс сомасы басқа мақсаттарда, мысалы, әлеуметтік жәрдемақылар төлеу үшін өлшем ретінде пайдаланылса, босату әдісін ұсынылған нысанда қолдану мұндай жәрдемақыларды алуға құқығы жоқ тұлғаларға олардың төленуіне алып келуі мүмкін. Осындай салдардың алдын алу үшін осы бапты қарастырылып отырған табыстың тұрғылықты жері бойынша мемлекетте салық салынатын табысқа енгізілетіндей етіп өзгертуге болады. Мұндай жағдайларда тұрғылықты жері бойынша мемлекет жалпы салық сомасының қарастырылып отырған табысқа тиесілі бөлігінен бас тартуға тиіс. Бұл рәсім ұсынылған редакциядағы баппен бірдей нәтижеге алып келеді. Мемлекеттер бап жобасына мұндай өзгерістерді өз қалауы бойынша енгізе алады. Егер мемлекет бапты жоғарыда көрсетілген нысанда тұжырымдауды қаласа, онда 1-тармақ мынадай редакцияда жазылуы мүмкін:

Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті табыс алса немесе капиталға ие болса, оған осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес тек басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынуға тиіс болса немесе басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салынуы мүмкін болса, бірінші аталған мемлекет 2-тармақтың ережелерін ескере отырып, тиісті жағдайға қарай, осындай басқа мемлекетте алынған табысқа немесе иелігіндегі капиталға тиесілі табыс салығының немесе капиталға салынатын салықтың тиісті бөлігін табыс салығынан немесе капиталға салынатын салықтан шегеруге рұқсат беруге тиіс.

Егер бап осындай түрде тұжырымдалса, онда 3-тармақтың қажеттілігі жойылады және ол алып тасталуы мүмкін.

C. Өзге де мәселелер

38.

23 А бабында тұрғылықты жері бойынша мемлекет босатуды қамтамасыз етуге тиіс деген қағидат қамтылған, бірақ мұндай босатудың қалай жүзеге асырылатыны туралы егжей-тегжейлі қағидалар көзделмеген. Бұл Конвенцияның жалпы құрылымына сәйкес келеді. 6–22-баптарда да табыстың немесе капиталдың әртүрлі түрлеріне салық салу құқығына қатысты нормалар қамтылған, бірақ, әдетте, салық салынатын табысты немесе капиталды, шегерімдерді, салық мөлшерлемелерін және т.б. айқындамайды (алайда 7-баптың 3-тармағын және 24-бапты қараңыз). Тәжірибе көрсеткендей, көптеген мәселелер туындауы мүмкін. Бұл әсіресе 23 А бабына қатысты. Осы мәселелердің кейбірі кейінгі тармақтарда қарастырылады. Конвенцияда нақты ереже болмаған жағдайда, әрбір Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасы қолданылады. Кейбір конвенцияларда ішкі заңнамаға тікелей сілтеме жасалады, бірақ егер салықтан босату әдісі ішкі заңнамада көзделмесе, мұндай сілтеме, әрине, жеткіліксіз. Мұндай жағдайларда осы мәселеге тап болған Уағдаласушы мемлекеттер, қажет болған жағдайда, басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультациялар жүргізгеннен кейін (25-баптың 3-тармағы) 23 А бабын қолдану қағидаларын белгілеуге тиіс.

1. Салықтан босату сомасы

39.

Тұрғылықты жері бойынша мемлекетте салықтан босатылуға жататын табыс сомасы Конвенция болмаған жағдайда, осындай салық салуды реттейтін ішкі заңнамаға сәйкес ішкі табыс салығы салынатын соманы білдіреді. Сондықтан ол табыс көзі мемлекетінде оның ішкі заңнамасына сәйкес салық салынатын табыс сомасынан өзгеше болуы мүмкін.

40.

Әдетте, табыс салығын есептеу базасы жалпы таза табыс болып табылады, яғни жалпы табыстан рұқсат етілген шегерімдерді алып тастағандағы сома. Сондықтан салықтан босатылуға жататын сома табыс көзі мемлекетінде алынған жалпы табыстан осы салықтан босатылатын табысқа байланысты барлық рұқсат етілген шегерімдерді (тұрақты немесе пропорционалды) алып тастағандағы соманы білдіреді.

41.

Көптеген елдердің салық заңнамасында салық салынатын табыс сомасын айқындау үшін жалпы табыстан немесе табыстың нақты түрлерінен қосымша шегерімдер көзделетіндіктен, проблемалар туындайды. Бұл мәселені сандық мысал арқылы көрсетуге болады:

a) Ішкі табыс (жалпы табыстан шығыстарға арналған шегерімдерді алып тастағанда) — 100

b) Басқа мемлекеттен алынған табыс

(жалпы табыстан шығыстарға арналған шегерімдерді алып тастағанда) — 100

c) Жалпы табыс — 200

d) Мемлекеттің тұрғылықты жері бойынша заңнамасында көзделген және а немесе b тармақтарында көрсетілген табыстардың ешқайсысына байланысты емес өзге шығыстарға арналған шегерімдер, атап айтқанда сақтандыру сыйлықақылары, қайырымдылық ұйымдарына жарналар — -20

e) «Таза» табыс — 180

f) Жеке және отбасылық шегерімдер — -30

g) Салық салынатын табыс — 150

Мәселе мынада: қандай соманы салықтан босату керек, мысалы:

— 100 (b жолы), бұл ретте салық салынатын табыс 50 мөлшерінде қалады;

— 90 (е жолының жартысы, b жолы мен с жолының арақатынасына сәйкес, бұл ретте f жолындағы сома толығымен ішкі табыстан шегеріледі);

— 75 (g жолының жартысы, b жолы мен с жолының арақатынасына сәйкес, бұл ретте салық салынатын табыс 75 мөлшерінде қалады);

— немесе кез келген басқа сома.

42.

ЭЫДҰ-ға мүше елдердің заңнамасы мен тәжірибесін салыстыру салықтан босатылуға жататын соманың мемлекетке байланысты әртүрлі болатынын көрсетеді. Мемлекеттің қабылдаған шешімі оның саясатына және салық жүйесінің құрылымына байланысты. Мемлекеттің мақсаты өз резиденттеріне кез келген жағдайда жеке және отбасылық шегерімдерді және басқа да жеңілдіктерді толық пайдалануға мүмкіндік беру болуы мүмкін. Басқа мемлекеттерде салық салынбайтын сомалар бөлінеді. Көптеген мемлекеттерде жеке немесе отбасылық шегерімдер прогрессивті салық шкаласының бір бөлігін құрайды, салық сомасынан шегеріледі немесе мүлдем болмайды, бұл ретте отбасылық жағдай салықтардың жеке шкаласы арқылы ескеріледі.

43.

Әртүрлі елдерде салық саясаты мен салықты айқындау үшін қолданылатын әдістердің, әсіресе жеңілдіктердің, шегерімдердің және осыған ұқсас артықшылықтардың алуан түрлілігін ескере отырып, Конвенцияда бірыңғай нақты шешім ұсынудың орнына әрбір мемлекетке өзінің заңнамасы мен әдістемесін қолдану мүмкіндігін беру орынды болып көрінеді. Өз конвенцияларында ерекше мәселелерді шешуді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер, әрине, мұны екіжақты келіссөздер барысында жүзеге асыра алады. Ақырында, бұл мәселенің салықты есепке жатқызу әдісін пайдаланатын мемлекеттер үшін де маңызды екені атап өтіледі […].

2. Залалдарды есепке алу

44.

Кейбір мемлекеттер 23 А бабын қолдану кезінде басқа мемлекетте шеккен залалдарды сол мемлекетте алынған табыс сияқты есепке алады: тұрғылықты жері бойынша мемлекет ретінде R мемлекеті басқа мемлекетте (Е немесе S) орналасқан жылжымайтын мүлікке немесе тұрақты мекемеге байланысты шеккен залалдарды шегеруге рұқсат бермейді. Егер осы басқа мемлекет мұндай залалдарды кейінгі кезеңдерге ауыстыруға рұқсат берсе, салық төлеуші ешқандай шығынға ұшырамайды, өйткені ол бір залалды Е (немесе S) мемлекетінде де, R мемлекетінде де екі рет шегеруге талап қоя алмайды. Басқа мемлекеттер R тұрғылықты жері бойынша мемлекеті ретінде Е (немесе S) мемлекетінде шеккен залалдарды өздері салық салатын табыстан шегеруге рұқсат беруі мүмкін. Мұндай жағдайда R мемлекеті 23 А бабының 1-тармағына сәйкес кейіннен басқа Е (немесе S) мемлекетінде алынған пайдаға немесе табысқа қатысты босатуды шектеуге құқылы. Бұл ретте салық төлеуші Е (немесе S) мемлекетінде кейінгі кезеңдерге ауыстыра алатын, бұрын шеккен залалдардың сомасы осындай кейінгі пайдадан немесе табыстан шегеріледі. Шешім ең алдымен Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына байланысты болғандықтан және ЭЫДҰ-ға мүше елдердің заңнамалары бір-бірінен едәуір ерекшеленетіндіктен, баптың өзінде қандай да бір шешім ұсыну мүмкін емес. Уағдаласушы мемлекеттердің өздері қажет болған жағдайда залалдарға қатысты осы және басқа да мәселелерді екіжақты тәртіппен — баптың өзінде немесе өзара келісу рәсімі арқылы (25-баптың 3-тармағы) нақтылай алады […].

3. Табыстың қалған бөлігіне салық салу

45.

Салық мөлшерлемелерінің прогрессивті шкаласын қолданудан басқа, бұл мәселе қазіргі уақытта […] баптың 3-тармағымен реттеледі, салық заңнамасының нақты ережелеріне байланысты кейбір проблемалар туындауы мүмкін. Мысалы, кейбір салық заңдарында салық салу тек салық салынатын табыстың ең төменгі мөлшері болған немесе одан асқан жағдайда ғана туындайтыны көзделген (салық салынбайтын шек). Конвенция қолданылғанға дейін жалпы табыс мұндай салық салынбайтын шектен анық асып түсуі мүмкін; алайда Конвенцияны қолдану нәтижесінде салықтан босатылған табыс жалпы салық салынатын табыстан шегерілгендіктен, қалған бөлік осы шектен төмен мөлшерге дейін қысқаруы мүмкін. Жоғарыдағы 43-тармақта көрсетілген себептерге байланысты бірыңғай шешім ұсыну мүмкін емес. Алайда 23 А бабының 1-тармағының балама тұжырымдамасы қабылданған жағдайда бұл мәселе туындамайтынын атап өткен жөн […].

46.

Кейбір мемлекеттер компаниялардың табыстарына салық салудың арнайы жүйелерін енгізген […]. Компанияларға салық мөлшерлемесін бөлу жүйесін қолданатын мемлекеттерде […] босатылатын табысты әдеттегі салық мөлшерлемесі қолданылатын бөлінбеген табыстан шегеру керек пе, әлде төмендетілген салық мөлшерлемесі қолданылатын бөлінген табыстан шегеру керек пе, немесе босатылатын табысты бөлінген және бөлінбеген табыстың арасында ішінара бөлу керек пе деген мәселе туындауы мүмкін. Егер компанияларға салық мөлшерлемесін бөлу жүйесін қолданатын мемлекеттің заңнамасына сәйкес, егер бас компания отандық еншілес компаниядан алған, бірақ қайта бөлмеген дивидендтерге қосымша салық салынса (мұндай қосымша салық бөлінген табысқа қатысты еншілес компания пайдаланатын төмендетілген салық мөлшерлемесінің артықшылықтарын өтеуге бағытталған деген негізде), онда еншілес компания дивидендтерді Конвенцияға сәйкес салықтан босатылған табыстан төлеген жағдайда мұндай қосымша салық алынуы мүмкін бе деген мәселе туындайды. Ақырында, осыған ұқсас мәселе компанияның бөлінген пайдасына акционерлерге берілетін салықты есепке жатқызуды жабу үшін алынатын салықтарға (précompte, компаниялардан алынатын алдын ала салық) қатысты да туындауы мүмкін […]. Мәселе мынада: пайда бөлу салықтан босатылған пайда есебінен жүзеге асырылатын дәрежеде пайда бөлуге байланысты осындай арнайы салықтар алынуы мүмкін бе? Бұл мәселелерді Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында шеше алады.

2-тармақ

47.

10 және 11-баптарда [сондай-ақ 12 және 12А-баптарда] дивидендтер мен пайыздарға салық салу құқығы тұрғылықты жері бойынша мемлекет пен табыс көзі мемлекеті арасында бөлінеді. Мұндай жағдайларда тұрғылықты жері бойынша мемлекет қаласа, салық салудан бас тартып […] және жоғарыда аталған табыс түрлеріне қатысты босату әдісін қолдана алады. Алайда тұрғылықты жері бойынша мемлекет табыстың осындай түрлеріне салық салу құқығын пайдалануды жөн көрсе, қосарланған салық салуды жою үшін босату әдісін қолдана алмайды, өйткені мұндай жағдайда ол тиісті табыс түріне салық салу құқығынан толығымен бас тартады. Тұрғылықты жері бойынша мемлекет үшін салықты есепке жатқызу әдісін қолдану, әдетте, қолайлы шешім болып табылады. Бұдан басқа, жоғарыдағы 31-тармақта атап өтілгендей, жалпы алғанда босату әдісін ұстанатын мемлекеттер табыстың нақты түрлеріне қатысты босату әдісінің орнына есепке жатқызу әдісін қолдануды қалауы мүмкін. Сондықтан осы тармақ салықты кәдімгі есепке жатқызу әдісіне сәйкес құрастырылған. Төменде келтірілген 23 В бабына арналған түсіндірме 23 А бабының 2-тармағына да mutatis mutandis қолданылады.

48.

Алдыңғы тармақта аталған жағдайларда табыс көзі мемлекетінде сақталатын салыққа қатысты белгілі бір ең жоғары пайыздық шектеулер белгіленеді. Мұндай жағдайларда тұрғылықты жері бойынша мемлекеттегі салық мөлшерлемесі көбінесе табыс көзі мемлекетіндегі мөлшерлемеден жоғары болады. Сондықтан салықты кәдімгі есепке жатқызу әдісіне сәйкес 2-тармақтың екінші сөйлемінде көзделген шегерімнің шектелуі тек шектеулі жағдайларда ғана туындайды. Егер мұндай жағдайларда Уағдаласушы мемлекеттер шектеуден бас тартып, салықты толық есепке жатқызу әдісін қолдануды қаласа, олар 2-тармақтың екінші сөйлемін алып тастай алады.

Акциялардың елеулі пакетіне иелік ететін компанияның дивидендтері

49.

10-баптың 1 және 2-тармақтарын және 23-бапты (жағдайға қарай 23 А немесе 23 В баптарын) қолданудың жиынтық нәтижесі акционердің тұрғылықты жері бойынша мемлекет басқа мемлекетте пайда болған дивидендтерге салық сала алатынын, бірақ мұндай дивидендтерге салынатын өзінің салығы есебінен дивидендтер пайда болған мемлекетке 10-баптың 2-тармағында белгіленген мөлшерлеме бойынша төленген салықты есепке жатқызуға тиіс екенін білдіреді. Бұл режим дивидендтерді алушы еншілес компаниядан дивидендтер алатын бас компания болған жағдайда да бірдей қолданылады; мұндай жағдайда еншілес компанияның мемлекетінде ұсталған және бас компанияның мемлекетінде есепке жатқызылатын салық 10-баптың 2-тармағының а) тармақшасын қолдану нәтижесінде дивидендтердің жалпы сомасының [___] пайызымен шектеледі.

50.

Бұл ережелер дивидендтерге қатысты заңды қосарланған салық салуды тиімді түрде болдырмауға мүмкіндік береді, бірақ бас компанияға бөлінген компания пайдасына — алдымен еншілес компания деңгейінде, содан кейін бас компания деңгейінде — қайта-қайта салық салуға кедергі келтірмейді. Мұндай қайталама салық салу халықаралық инвестициялардың дамуына елеулі кедергі келтіреді. Көптеген мемлекеттер мұны мойындап, өздерінің ішкі заңнамасына осы кедергіні айналып өтуге бағытталған ережелерді енгізді. Бұдан басқа, мұндай ережелер салық салудың қосарланған түрін болдырмау туралы конвенцияларға да жиі енгізіледі.

51.

Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитет осы мәселені реттеу үшін Конвенцияның 23-бабына өзгерістер енгізу қажеттігін қарастырды. Көптеген мемлекеттер мұндай ережені Үлгілік конвенцияға енгізуді қолдағанымен, бұл ниет мемлекеттердің ұстанымдарындағы айырмашылықтар мен ықтимал шешімдердің алуан түрлілігіне байланысты бірқатар қиындықтарға тап болды. Салық төлеуден жалтарудан қауіптенетін кейбір мемлекеттер өздеріне таңдау құқығын қалдырып, бұл мәселені тек өздерінің ішкі заңнамасында шешуді жөн көрді.

52.

Ақырында, бұл мәселені шешудің өз тәсілін таңдау құқығын мемлекеттерге қалдырған дұрыс деп танылды. Бұл мәселені өздерінің конвенцияларында реттеуді қалайтын мемлекеттер, әдетте, төменде келтірілген тәсілдердің бірін ұстанады:

a) Прогрессияны ескере отырып босату

Бас компанияның резиденті болып табылатын мемлекет оған басқа мемлекеттегі еншілес компаниядан алынған дивидендтерге салық салудан босатады, бірақ соған қарамастан бас компанияның табысының қалған бөлігіне тиесілі салықты есептеу кезінде осы дивидендтерді есепке алуы мүмкін (мұндай ережені көбінесе 23 А бабында көрсетілген босату әдісін қолданатын мемлекеттер қалайды).

b) Негізгі салықтарды есепке жатқызу

Еншілес компаниядан алынған дивидендтерге қатысты бас компанияның резиденті болып табылатын мемлекет 23 А бабының 2-тармағында немесе 23 В бабының 1-тармағында көзделген есепке жатқызуды, жағдайға қарай, тек дивидендтердің өзіне салынған салыққа ғана емес, сонымен қатар еншілес компанияның бөлінген пайдасынан төленген салыққа да береді (мұндай ережені көбінесе 23 В бабында көрсетілген табыс салығын есепке жатқызу әдісін жалпы ереже ретінде қолданатын мемлекеттер қалайды).

c) Отандық еншілес компанияның акцияларына иелік етуге теңестіру

Бас компания шетелдік еншілес компаниядан алатын дивидендтерге бас компанияның мемлекетінде осы мемлекеттің резиденті болып табылатын еншілес компаниядан алынған дивидендтерге қолданылатын салық салу режимі қолданылады.

53.

Егер бас компанияның мемлекеті капиталға салық салатын болса, осыған ұқсас шешім осындай салықтарға да қолданылуға тиіс.

54.

Бұдан басқа, мемлекеттер осы ережелерді қолдануға қатысты шектеулер мен әдістерді өздері белгілей алады (акцияларға иелік етуді айқындау және осындай иеліктің ең аз мерзімі, дивидендтердің әкімшілік немесе қаржылық шығыстармен өтелген деп есептелетін үлесі) немесе арнайы режим бойынша берілетін салықтық жеңілдікті еншілес компанияның өзі резиденті болып табылатын мемлекетте нақты экономикалық қызметті жүзеге асыруына, немесе табысының негізгі бөлігін осы мемлекетте алуына, немесе осы мемлекетте пайдасына елеулі мөлшерде салық салынуына байланыстыруы мүмкін.

3-тармақ

55.

1963 жылғы Конвенция жобасында тұрғылықты жері бойынша мемлекет тарапынан салық мөлшерлемелерінің прогрессивті шкаласын қолдану тікелей көзделген (23 А бабының 1-тармағының соңғы сөйлемі), ал босату әдісін ұстанатын ЭЫДҰ-ға мүше елдер арасында жасалған конвенциялардың көпшілігі осы қағидатты ұстанады. 23 А бабының 3-тармағына сәйкес тұрғылықты жері бойынша мемлекет салықтан босатылған табыстың немесе капиталдың сомасын табыстың немесе капиталдың қалған бөлігіне салынатын салықты айқындау кезінде есепке алу құқығын сақтап қалады. Бұл қағида салықтан босатылған табыс (немесе капитал түрлері) мен салық салынатын табыс (немесе капитал түрлері) ішкі заңнамаға сәйкес табыстары (немесе капитал түрлері) бірлесіп салық салынатын тұлғаларға (мысалы, ерлі-зайыптыларға) есептелген жағдайда да қолданылады. Прогрессия қағидаты 23 А бабының 1-тармағына сәйкес салықтан босатылған табысқа немесе капиталға, сондай-ақ Конвенцияның кез келген басқа ережесіне сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте «тек салық салынуға жататын» табысқа немесе капиталға да қолданылады […]. Дәл осы себептен 1977 жылғы Үлгілік конвенцияда прогрессия қағидаты 23 А бабының 1-тармағынан сол баптың жаңа 3-тармағына көшірілді және Конвенцияның «кез келген ережесіне сәйкес» салықтан босату туралы сілтеме енгізілді.

56.

23 А бабының 3-тармағы тек тұрғылықты жері бойынша мемлекетке қатысты қолданылады. Баптың тұжырымдамасы табыс көзі мемлекетінің өзінің ішкі заңнамасындағы прогрессияға қатысты ережелерді қолдануына кедергі келтірмейді.

4-тармақ

16.1 Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 23 А бабының 4-тармағына қатысты төмендегі түсіндірме 4-тармаққа да қолданылады деп есептейді (курсивпен және тік жақшалардың ішінде бөлінген, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына арналған түсіндірменің құрамына кірмейтін қосымша түсіндірмелер 4-тармақ табыс көзі мемлекеті 12-баптың 2-тармағының ережелерін табыс түріне қолданған кезде де қолданылатынын көрсету үшін енгізілген):

56.1

Осы тармақтың мақсаты фактілерді немесе Конвенция ережелерін түсіндіру мәселелері бойынша тұрғылықты жері бойынша мемлекет пен табыс көзі мемлекеті арасындағы келіспеушіліктер нәтижесінде қосарланған салықтан босатуды болдырмау болып табылады. Бұл тармақ бір жағынан табыс көзі мемлекеті істің фактілерін немесе Конвенция ережелерін табыстың немесе капиталдың белгілі бір түрі осы мемлекетке осы табыс немесе капитал түріне салық салу құқығын бермейтін немесе алынуы мүмкін салықты шектейтін Конвенция ережесіне жатқызатындай етіп түсіндірген, ал екінші жағынан тұрғылықты жері бойынша мемлекет фактілерді немесе Конвенция ережелерін басқаша түсіндіріп, осылайша табыстың немесе капиталдың осы түріне табыс көзі мемлекетінде Конвенцияға сәйкес салық салынуы мүмкін деп есептеген жағдайда қолданылады. Мұндай жағдайда, егер осы тармақ болмаса, тұрғылықты жері бойынша мемлекет 1-тармақтың ережелеріне сәйкес салықтан босатуға міндетті болар еді.

56.2

Бұл тармақ тек табыс көзі мемлекеті табыс немесе капитал түрін салықтан босату үшін Конвенция ережелерін қолданған немесе табыс түріне 10-баптың, […] 11-баптың [, 12 немесе 12А-баптардың] 2-тармағының ережелерін қолданған дәрежеде ғана қолданылады. Осылайша, табыс көзі мемлекеті Конвенция ережелеріне сәйкес табыстың немесе капиталдың белгілі бір түріне салық сала алады деп есептегенімен, іс жүзінде осы мемлекеттің ішкі заңнамасының ережелеріне сәйкес мұндай табысқа немесе капиталға салық салынбайтын жағдайларда бұл тармақ қолданылмайды. Мұндай жағдайда тұрғылықты жері бойынша мемлекет 1-тармақтың ережелеріне сәйкес табыстың осы түрін салықтан босатуға тиіс, өйткені табыс көзі мемлекетінде салықтан босату Конвенция ережелерін қолданудың нәтижесі емес, керісінше осы мемлекеттің ішкі заңнамасының нәтижесі болып табылады (жоғарыдағы 34-тармақты қараңыз). Сол сияқты, егер табыс көзі мемлекеті мен тұрғылықты жері бойынша мемлекет тек табыстың саралануы жөнінде ғана емес, сондай-ақ осындай табыстың мөлшері жөнінде де келіспесе, 4-тармақ тек табыс көзі мемлекеті Конвенцияны қолдану арқылы салықтан босатқан немесе осы мемлекет 10-баптың, […] 11-баптың [, 12 немесе 12А-баптардың] 2-тармағын қолданған табыс бөлігіне қатысты ғана қолданылады.

56.3

Осы тармақ қолданылатын жағдайларды табыс көзі мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес табыс түрін саралау Конвенция ережелерімен өзара әрекеттесіп, тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес табыс түрін саралау дәл осындай нәтижеге алып келмейтін жағдайларда осы мемлекеттің табыстың немесе капиталдың белгілі бір түріне салық салуына жол бермейтін жағдайлардан ажырату қажет. Жоғарыдағы 32.6 және 32.7-тармақтарда қарастырылған мұндай жағдайда 1-тармақ тұрғылықты жері бойынша мемлекетке салықтан босатуды қамтамасыз ету міндеттемесін жүктемейді, өйткені табыстың осы түріне Конвенцияға сәйкес табыс көзі мемлекетінде салық салынуы мүмкін емес. 1-тармақ қолданылмайтындықтан, мұндай жағдайда 4-тармақтың ережелері тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің салықтан босатуды қамтамасыз ету құқығын болдырмау үшін қажет емес.

16.2 4-тармақ табыс көзі мемлекеті істің фактілерін немесе Конвенция ережелерін табыстың немесе капиталдың белгілі бір түрі осы мемлекетке осы табысқа немесе капиталға салық салуға мүмкіндік бермейтін Конвенция ережесінің аясына жатқызатындай етіп түсіндірген, ал тұрғылықты жері бойынша мемлекет табыстың осы түрі табыс көзі мемлекетінде оған салық салуға мүмкіндік беретін Конвенция ережесінің аясына жатады деп басқаша түсіндірген жағдайда қолданылады. Мысалы, бір жағынан, табыс көзі мемлекеті тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің кәсіпорны көрсететін қызметтерді осы мемлекеттің аумағындағы бір немесе өзара байланысты жобаның шеңберінде он екі айлық кезең ішінде 183 күннен астам уақыт көрсетпейді деп есептейді және тиісінше 5 және 7-баптарға сәйкес осы қызметтер үшін тиесілі табысқа салық сала алмайды деп санайды. Екінші жағынан, кәсіпорынның тұрғылықты жері бойынша мемлекеті бұл қызметтер табыс көзі мемлекетінде 183 күннен астам уақыт бойы бір немесе өзара байланысты жобаның шеңберінде көрсетіледі деп есептейді. Осылайша, тұрғылықты жері бойынша мемлекет осы қызметтерге қатысты табысқа 5 және 7-баптарға сәйкес табыс көзі мемлекетінде салық салынуға тиіс деп есептейді. Егер 4-тармақ болмаса, тұрғылықты жері бойынша мемлекет Конвенцияны өзінің түсіндіруіне сәйкес 1-тармақтың ережелеріне сәйкес осы қызметтерге қатысты табысты салықтан босатуға тиіс болар еді. Мұндай жағдайда, егер пікірлердің айырмашылығы өзара келісу рәсімі арқылы шешілмесе (салық төлеуші мұндай рәсімді бастамауы ықтимал, өйткені пікірлердің айырмашылығы нәтижесінде салық салынбауынан ол пайда көреді), 4-тармақ тұрғылықты жері бойынша мемлекетке 1-тармақты қолданбауға мүмкіндік береді, осылайша қосарланған салықтан босатуды болдырмайды.

16.3 4-тармақ тек табыс көзі мемлекеті табысқа немесе капиталға салық салудан босату немесе 10, 11 немесе 12-баптардың 2-тармақтарына сәйкес өзінің салық салу құқығын шектеу үшін «осы Конвенцияның ережелерін қолданған» дәрежеде ғана қолданылады. Сондықтан 4-тармақ Конвенция табыс көзі мемлекетіне салық салудың шектелмеген құқығын беретін, бірақ бұл мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес осы құқықты пайдаланбайтын жағдайларда қолданылмайтыны анық. Мысалы, екі Уағдаласушы мемлекет те қызметтердің табыс көзі мемлекетінің аумағындағы бір немесе өзара байланысты жобаның шеңберінде 183 күннен астам уақыт көрсетілгенімен келіседі және осы қызметтерге қатысты табысқа 5 және 7-баптарға сәйкес табыс көзі мемлекетінде салық салынуға тиіс деп есептейді. Алайда табыс көзі мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес резидент еместерге тек осы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайдаға ғана салық салынады, сондықтан табысқа салық салынбайды. Мұндай жағдайда табыс көзі мемлекеті табысты салықтан босату үшін Конвенция ережелерін қолданды деп айтуға болмайды, өйткені бұл ережелер табысқа осы мемлекетте салық салынуы мүмкін екенін анық көздейді. Сондықтан 4-тармақ қолданылмайды және тұрғылықты жері бойынша мемлекет 1-тармаққа сәйкес табысты салықтан босатуға тиіс.

16.4 Бұл тармақ табыс көзі мемлекеті нақты іс бойынша фактілерді немесе Конвенция ережелерін табыс түрін 10, 11 немесе 12-баптардың 2-тармағының шектеулі салық салуды көздейтін ережелеріне жатқызатындай етіп түсіндірген, ал тұрғылықты жері бойынша мемлекет басқаша түсіндіріп, табыстың осы түрі Конвенцияның табыс көзі мемлекетіне осы табысқа ешқандай шектеусіз салық салуға мүмкіндік беретін ережесінің аясына жатады деп есептеген жағдайда да қолданылады. Мысалы, бір жағынан, табыс көзі мемлекеті оның резиденттерінің бірі төлейтін және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне іс жүзінде тиесілі роялтиге 12-баптың 2-тармағында көзделген шектеулі мөлшерлеме бойынша салық салынады деп есептейді. Екінші жағынан, бенефициардың тұрғылықты жері бойынша мемлекеті роялти төленетін құқықтың табыс көзі мемлекетінде орналасқан және бенефициар өз қызметін жүзеге асыратын тұрақты мекемемен іс жүзінде байланысты екенін есептейді. Осылайша, тұрғылықты жері бойынша мемлекет роялтиге 12-баптың 4-тармағына сәйкес табыс көзі мемлекетінде ешқандай шектеусіз салық салынуға тиіс және 1-тармақтың ережелеріне сәйкес салықтан босатылады деп есептейді. Мұндай жағдайда, егер келіспеушіліктер өзара келісу рәсімі арқылы шешілмесе, 4-тармақ тұрғылықты жері бойынша мемлекетке 1-тармақты қолданбауға мүмкіндік береді.

16.5 Егер табыс көзі мемлекеті 10, 11 немесе 12-баптардың 2-тармағының ережелерін қолданса, тұрғылықты жері бойынша мемлекет қосарланған салық салуды жою мақсатында 23 А бабының 2-тармағына сәйкес салықты есепке жатқызуды қамтамасыз етуге тиіс. Бұл тұрғылықты жері бойынша мемлекет нақты іс бойынша фактілерді немесе Конвенция ережелерін басқаша түсіндіріп, нәтижесінде табыс көзі мемлекетінің Конвенцияға сәйкес табысқа салық салудың шектелмеген құқығы бар деп есептеген жағдайда да қолданылуға тиіс, өйткені мұндай жағдайда тұрғылықты жері бойынша мемлекет әдетте 1-тармақтың ережелеріне сәйкес осы табысты салықтан босатуға тиіс болар еді. Бұл жағдайда салықты есепке жатқызу әдісін қолдану қосарланған салық салуды жою туралы шарттың қалай түсіндірілуге тиіс екенін өзара келісу рәсімі арқылы айқындауға тырысқаннан гөрі тиімдірек. ЭЫДҰ Конвенциясында жоқ 4-тармақтың соңғы бөлігі осы мәселені нақтылау және ашық көрсету үшін қосылды. Кейбір мемлекеттер 2-тармаққа сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекетте төленуге жататын салықтарға өздерінің ішкі заңнамасындағы шетелдік салықтарды есепке жатқызу туралы ережелерге сәйкес есепке жатқызу беруді талап етуі мүмкін, бірақ бұл осындай тармақта көзделген жалпы қағидатқа нұқсан келтірмеуге тиіс. Мұндай тұжырымдама, әдетте, 4-тармақтан туындайтын салықты есепке жатқызуды қолдануға мүмкіндік береді. Алайда ішкі заңнамаға сілтеме осылайша шектелмесе, Уағдаласушы мемлекеттер келіссөздер барысында ішкі заңнама мен шарттық нормалар арасында салықты есепке жатқызуға кедергі келтіруі мүмкін сәйкессіздіктердің жоқ екеніне көз жеткізуге тиіс (мысалы, тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің ішкі заңнамасында табыс түрі оның ішкі заңнамасына сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылатын кәсіпкерлік қызметтен түскен пайда ретінде қарастырылып, роялти ретінде қарастырылмаған жағдайда шетелдік салықты есепке жатқызу көзделмеуі мүмкін).

16.6 Табыс көзі мемлекеті 10, 11 немесе 12-баптардың 2-тармағының ережелерін табысқа қолданған жағдайларда, кейбір мемлекеттер табыс көзі мемлекеті осындай табысқа салынатын салықты шектеуге тиіс болғанына қарамастан, 1-тармақтың ережелерін қолданудан бас тартпауды жөн көруі мүмкін. Мұндай мемлекеттер 4-тармақтың қолданылу аясын табыс көзі мемлекеті табысты немесе капиталды салықтан босату үшін Конвенция ережелерін қолданған жағдайлармен шектей алады және 10, 11 және 12-баптарға қатысты бөлігін алып тастай алады.

16.7 ЭЫДҰ түсіндірмесінің жоғарыда келтірілген 56.3-тармағында біліктілік талаптарындағы сәйкессіздіктер жағдайында 1-тармақ тұрғылықты жері бойынша мемлекетке салықтан босатуды қамтамасыз ету міндеттемесін жүктемейтіні және мұндай жағдайларда қосарланған салықтан босатуды болдырмау үшін 4-тармақтың қажет еместігі түсіндіріледі. Алайда тұрғылықты жері бойынша мемлекет 23-баптағы «осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес» деген сөз тіркесіне қатысты ЭЫДҰ түсіндірмесінің 32.6 және 32.7-тармақтарында берілген түсіндірумен келіспесе немесе тиісті екіжақты конвенцияның 1-тармағының тұжырымдамасы Салықтық үлгілік конвенцияда қолданылған тұжырымдамадан өзгеше болып, мұндай түсіндіруге жол бермесе, біліктілік талаптарындағы сәйкессіздіктер жағдайында 1-тармаққа сәйкес салықтан босатуды қамтамасыз ету міндеттемесі туындауы мүмкін. Мұндай жағдайларда 4-тармақ тұрғылықты жері бойынша мемлекеттің тиісті табысты салықтан босатуға міндетті еместігіне де кепілдік береді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 23-бабына арналған түсіндірменің 19-тармағы алып тасталды.

III. Тармақтарға түсіндірме

    23B-бап (Салықты есепке жатқызу әдісі)

1-тармақ

A. Әдістер

57. Салықты есепке жатқызу қағидатына негізделген 23B-бапта кәдімгі салықты есепке жатқызу әдісі көзделген: тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет (R) өзінің резидентінің табысына немесе капиталына салынатын өз салығынан осы резиденттің басқа E (немесе S) мемлекетінде алған табысына немесе сол мемлекетте меншігінде болған капиталына қатысты төленген салық сомасына баламалы соманы шегеруге мүмкіндік береді, алайда мұндай шегерім өз салығының тиісті үлесімен шектеледі.

58. Кәдімгі салықты есепке жатқызу әдісі, сондай-ақ босату әдісін ұстанатын, бірақ 23А-баптың 2-тармағына сәйкес басқа мемлекетте дивидендтер мен пайыздардан шектеулі мөлшерлемелер бойынша алынатын салыққа қатысты есепке жатқызуды қамтамасыз етуге міндетті мемлекет тарапынан да қолдануға арналған (жоғарыдағы 47-тармақты қараңыз). Жоғарыда 47 және 48-тармақтарда көрсетілгендей, белгілі бір өзгерістер енгізу мүмкіндігін (салықты толық есепке жатқызу) кәдімгі салықты есепке жатқызу әдісін ұстанатын мемлекеттің резидентіне төленетін дивидендтер мен пайыздарға қатысты қарастыруға болатыны сөзсіз (төмендегі 63-тармақты қараңыз).

ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы түсініктемесінде мыналар айтылған:

59. 23B-бапта R мемлекетіне басқа E (немесе S) мемлекетінде табыстың немесе капиталдың белгілі бір баптарына қатысты алынатын салықты есепке жатқызу жөнінде жүктелетін міндеттеме осы табыс немесе капитал баптарының Конвенцияға сәйкес басқа E (немесе S) мемлекетінде салық салынуға жататын-жатпайтынына байланысты болады […]. 8-бапқа, 13-баптың 3-тармағына, 19-баптың 1 және 2-тармақтарының а) тармақшасына және 22-баптың 3-тармағына сәйкес басқа мемлекетте «тек қана салық салынуға жататын» табыс немесе капитал баптары анықтамасы бойынша R мемлекетінде салық салудан босатылады […], әрі мұндай салықтан босатылған табысқа немесе капиталға қатысты 23А-баптың түсініктемесі қолданылады. Прогрессия мәселесіне қатысты осы баптың 2-тармағына сілтеме жасалады […].

ЭЫДҰ түсініктемесінде бұдан әрі мыналар айтылған:

60. 23B-бап салықты есепке жатқызу әдісінің негізгі қағидаларын белгілейді, бірақ есепке жатқызуды есептеу және қолдану қағидаларын нақтыламайды. Бұл Конвенцияның жалпы құрылымына сәйкес келеді. Тәжірибе көрсеткендей, мұнда көптеген мәселелер туындауы мүмкін. Олардың кейбірі кейінгі тармақтарда қарастырылады. Көптеген мемлекеттердің ішкі заңнамасында шетелдік табыстарға салынатын салықты есепке жатқызуға қатысты егжей-тегжейлі нормалар қазірдің өзінде бар. Сондықтан бірқатар конвенцияларда Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына сілтемелер жасалады және бұған қоса, мұндай ішкі нормалар 23B-бапта бекітілген қағидатқа әсер етпейтіні көзделеді. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің ішкі заңнамасында салықты есепке жатқызу әдісі қолданылмаса, онда бұл мемлекет қажет болған жағдайда басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультациялар өткізгеннен кейін 23B-бапты қолдану қағидаларын белгілейді (25-баптың 3-тармағы).

61. Есепке жатқызуға рұқсат етілетін шетелдік салық сомасы – бұл басқа Уағдаласушы мемлекетте Конвенцияға сәйкес іс жүзінде төленген салық. Осыған байланысты, мысалы, мұндай салық ол алынатын жылдағы табыстан емес, алдыңғы жылғы табыстан немесе алдыңғы екі немесе одан да көп жылдағы орташа табыстан есептелетін жағдайларда проблемалар туындауы мүмкін. Табыс мөлшерін айқындау әдістеріндегі айырмашылықтарға немесе валюта бағамының өзгеруіне (девальвацияға немесе ревальвацияға) байланысты да басқа проблемалар туындауы мүмкін. Алайда бұл проблемаларды Конвенцияның арнайы ережесінің көмегімен шешу екіталай.

62. 23B-баптың 1-тармағының екінші сөйлемінің ережелеріне сәйкес тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет (R) рұқсат ететін шегерім сомасы S немесе E мемлекетінде алынған табысқа жататын табыс салығының бөлігімен шектеледі (ең жоғары шегерім деп аталатын шама). Бұл ең жоғары шегерім жалпы табыстың бүкіл сомасына салынатын салықты есепке жатқызу берілетін табыс пен жалпы табыс сомасының арақатынасына сәйкес бөлу арқылы немесе бүкіл табысқа қолданылатын салық мөлшерлемесін есепке жатқызу берілетін табысқа қолдану арқылы есептелуі мүмкін. Шын мәнінде, E (немесе S) мемлекетіндегі салық R мемлекетіндегі тиісті салыққа тең немесе одан жоғары болған жағдайларда, салықты есепке жатқызу әдісі прогрессияны ескере отырып босату әдісімен бірдей нәтиже береді. Бұдан басқа, есепке жатқызу әдісін қолдану кезінде табыс сомасына, салық мөлшерлемесіне және т.б. қатысты 23А-бапқа түсініктемеде айтылған ұқсас проблемалар туындауы мүмкін […]. Жоғарыда 42 және 43-тармақтарда аталған себептерге байланысты есепке жатқызу әдісіне қатысты да Конвенцияда біржақты бірыңғай шешім ұсынбай, әрбір мемлекетке өзінің заңнамасы мен әдістемесін қолдану құқығын қалдырған жөн. Бұл төменде айтылатын кейбір қосымша проблемаларға да қатысты.

63. Ең жоғары шегерім, әдетте, таза табыстан, яғни E (немесе S) мемлекетіндегі табыстан осындай табысқа байланысты рұқсат етілетін шегерімдерді (тіркелген немесе пропорционалды) алып тастағаннан кейінгі сомадан есептеледі […]. Осы себепті көптеген жағдайларда ең жоғары шегерім E (немесе S) мемлекетінде іс жүзінде төленген салықтан төмен болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, мысалы, S мемлекетінде пайыздық табыс алатын R мемлекетінің резиденті пайыз әкелетін қарызды қаржыландыру үшін үшінші тұлғадан қаражат алған жағдайларға қатысты. Мұндай қарыз қаражаты бойынша төленуге тиісті пайыздар S мемлекетінде алынған пайыздардан шегерілуі мүмкін болғандықтан, R мемлекетінде салық салынатын таза табыс сомасы өте аз болуы немесе таза табыс мүлдем болмауы мүмкін. Бұл мәселені жоғарыдағы 48-тармақта айтылғандай, R мемлекетінде салықты толық есепке жатқызу әдісін қолдану арқылы шешуге болады. Тағы бір шешім S мемлекетінде осындай табысты салықтан босату болуы мүмкін, бұл банк мекемелері беретін кредиттік сатылымдар мен қарыздар бойынша пайыздарға қатысты түсініктемеде ұсынылған […].

64. Егер R мемлекетінің резиденті S мемлекетінде әртүрлі табыс түрлерін алса және соңғы мемлекет өзінің салық заңнамасына сәйкес осындай табыс баптарының тек біреуіне ғана салық салса, онда R мемлекеті беретін ең жоғары шегерім, әдетте, оның S мемлекетінде салық салынатын осы табыс бабына ғана тиесілі салығының бөлігін құрайды. Алайда, әсіресе мынадай ауқымды мәселені ескере отырып, басқа да шешімдер болуы мүмкін: есепке жатқызу, мысалы, S мемлекетінде әртүрлі мөлшерлемелер бойынша салық салынатын бірнеше табыс бабына немесе конвенциялары бар не жоқ бірнеше мемлекеттен алынған табысқа қатысты берілуге тиіс болғандықтан, ең жоғары шегерім сомасын немесе есепке жатқызуды әрбір табыс бабы бойынша, әрбір мемлекет бойынша немесе ішкі заңнамаға не конвенцияларға сәйкес есепке жатқызу талаптарына сай келетін бүкіл шетелдік табыс бойынша есептеу қажеттігі туралы мәселе туындайды. «Толық есепке жатқызу» жүйесіне сәйкес барлық шетелдік табыс бір сомаға біріктіріледі, ал шетелдік салықтардың жалпы сомасы бүкіл шетелдік табысқа тиесілі ішкі салық сомасынан есепке жатқызылады.

65. Шығындарға қатысты қосымша проблемалар туындауы мүмкін. E (немесе S) мемлекетінде табыс алатын R мемлекетінің резиденті R мемлекетінде, E (немесе S) мемлекетінде немесе үшінші мемлекетте шығынға ұшырауы мүмкін. Салықты есепке жатқызу мақсатында белгілі бір мемлекеттегі шығындар, әдетте, сол мемлекеттің өзінде алынған басқа табыстан шегеріледі. R мемлекетінің аумағынан тыс жерде шеккен шығындарды (мысалы, тұрақты өкілдікте) R мемлекетінде немесе басқа мемлекетте алынған өзге табыстан шегеруге бола ма, жоқ па – бұл R мемлекетінің ішкі заңнамасына байланысты. Осыған байланысты 23А-бапқа түсініктемеде аталғандарға ұқсас проблемалар туындауы мүмкін (жоғарыдағы 44-тармақты қараңыз). Егер табыстың жалпы сомасы шетелде алынған болса, ал R мемлекетінде табыс болмай, тек шетелде алынған табыстан аспайтын мөлшердегі шығындар ғана болса, онда R мемлекетінде алынатын салықтың жалпы сомасы S мемлекетіндегі табысқа тиесілі болады, ал R мемлекеті беретін ең жоғары шегерім R мемлекетінде алынатын салық сомасын құрайды. Басқа шешімдер де болуы мүмкін.

66. Жоғарыда аталған проблемалар көбінесе ішкі заңнама мен практикаға байланысты, сондықтан оларды шешу әрбір мемлекеттің қарауына қалдырылуға тиіс. Осы тұрғыда кейбір мемлекеттердің салықты есепке жатқызу әдісін қолдануға айтарлықтай икемді қарайтынын атап өтуге болады. Кейбір мемлекеттер пайдаланылмаған салықтық есепке жатқызу сомаларын келесі кезеңдерге ауыстыру мәселесін де қарастырады немесе мұндай мүмкіндікке қазірдің өзінде рұқсат береді. Әрине, Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында жоғарыда аталған кез келген проблемаларды реттеу мақсатында осы бапқа түзетулер енгізуге құқылы.

67. Капиталдың жеткіліксіздігі деп аталатын жағдайларда Типтік конвенция белгілі бір талаптар сақталған кезде қарыз алушы компанияның мемлекетіне пайыздық төлемді өзінің ішкі заңнамасына сәйкес дивидендтерді бөлу ретінде қарастыруға рұқсат береді; бұл ретте негізгі шарт – қарыз беруші тұлғаның қарыз алушы компания көтеретін тәуекелдерді іс жүзінде бөлісуі. Мұның екі салдары бар:

— осындай пайыздарға дивидендтерге қолданылатын мөлшерлеме бойынша төлем көзінен салық салу (10-баптың 2-тармағы);

— осындай пайыздарды қарыз беруші компанияның салық салынатын пайдасына қосу.

68. Тиісті талаптар орындалған жағдайда, қарыз берушінің тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет пайыздарға қатысты кез келген заңды немесе экономикалық қосарланған салық салу бойынша жеңілдік беруге, төлем дивиденд ретінде қарастырылғандай, міндетті болады. Мұндай жағдайда ол қарыз алушының тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте осы пайыздардан дивидендтерге қолданылатын мөлшерлеме бойынша іс жүзінде ұсталған салықты есепке жатқызуға мүмкіндік береді, сондай-ақ егер қарыз беруші қарыз алушы компанияның бас компаниясы болса, бас/еншілес компанияларға қатысты режиміне сәйкес осындай «пайыздарға» кез келген қосымша жеңілдікті қолданады. Бұл міндеттеме мынадай жағдайлардың нәтижесінде туындауы мүмкін:

a) егер Конвенцияның 23-бабының қолданыстағы редакциясы 10-бапта дивидендтер ретінде айқындалған табысқа немесе 10-баппен реттелетін табыс баптарына қатысты салықтық жеңілдікті қамтамасыз етсе, Конвенцияның 23-бабының қолданыстағы тұжырымдамасынан;

b) Конвенцияның мәнмәтінінен, яғни 9, 10, 11 және 23-баптардың үйлесімінен және қажет болған жағдайда өзара келісу рәсімі арқылы:

— егер қарыз алушы компанияның тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет пайыздарды 9-баптың 1-тармағына немесе 11-баптың 6-тармағына сәйкес келетін нормалар бойынша дивидендтер ретінде қарастырса және қарыз берушінің тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет пайыздарды осылай есепке алумен келісіп, тиісті түзетуді қолдануға дайын болса;

— егер қарыз берушінің тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет капиталдың жеткіліксіздігіне қатысты ұқсас қағидаларды қолданса және өзара негізде төлемді дивиденд ретінде қарастырса, яғни төлем оның аумағында құрылған компаниядан басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленсе;

— қарыз берушінің тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет қарыз алушының тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекеттің пайыздарды дивидендтер ретінде дұрыс қарастыратынын мойындайтын барлық басқа жағдайларда.

69. Компания акцияларының елеулі пакетінен алынатын дивидендтерге қатысты жоғарыдағы 49–54-тармақтарға сілтеме жасауға болады.

ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы түсініктемесінде мыналар айтылған:

69.1. Серіктестіктер сияқты субъектілерге Уағдаласушы мемлекеттер әртүрлі көзқараспен қарайтын жағдайларда проблемалар туындауы мүмкін. Мысалы, табыс көзі орналасқан мемлекет серіктестікті компания ретінде қарастырады, ал серіктестік қатысушысының тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет оны фискалдық тұрғыдан ашық субъект ретінде қабылдайды деп болжайық. Табыс көзі орналасқан мемлекет қолданылатын Конвенция ережелеріне сәйкес серіктестіктің табысы алынған сәтте оған салық сала алады, сондай-ақ 10-баптың 2-тармағында көзделген шектеулерді ескере отырып, серіктестіктің резидент емес қатысушыларына пайда бөлінуіне де салық сала алады. Алайда тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет серіктестік өз табысын алған сәтте ғана серіктестік қатысушысының серіктестік табысындағы үлесіне салық салуы мүмкін.

69.2. Бұл жағдайда туындайтын бірінші мәселе – тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет Конвенцияға сәйкес табыс көзі орналасқан мемлекет жеке салық салу субъектісі ретінде қарастыратын серіктестікке салынатын салықты есепке жатқызуға міндетті ме деген мәселе. Бұл сұраққа жауап оң болуы тиіс. Тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет өзінің салық салу мақсатында серіктестіктің табысынан серіктестік қатысушысының табысына көшетін дәрежеде, ол келісілген тәсілді қолдануға және серіктестік қатысушысына салық салу нәтижесінде туындайтын қосарланған салық салуды жою мақсатында серіктестіктің төлеген салығын серіктестік табысынан оның қатысушысының табысына ауыстыруға тиіс. Басқаша айтқанда, егер табыс көзі орналасқан мемлекет серіктестікке берген корпоративтік мәртебе тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет тарапынан серіктестік қатысушысының табысына салық салу мақсатында ескерілмесе, шетелдік салықты есепке жатқызу мақсатында да осы мәртебе дәл осылай ескерілмеуге тиіс.

Сонымен бірге, Сарапшылар комитетінің кейбір мүшелері мұндай нәтижеге қол жеткізу үшін конвенцияға арнайы норма енгізу қажет деген пікірді ұстанады.

69.3. Бұл жағдайда туындайтын екінші мәселе – тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет табыс көзі орналасқан мемлекет пайда бөлінген кезде алатын, бірақ тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте салық салынбайтын салық бойынша есепке жатқызуды қандай дәрежеде қамтамасыз етуге тиіс деген мәселе. Бұл сұрақтың жауабы соңғы аталған фактіге байланысты. Пайданы бөлу тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте салық салынбайтындықтан, осы мемлекетте табыс көзі орналасқан мемлекеттің пайданы бөлу фактісіне байланысты алатын салығын есепке жатқызуға болатын салық мүлдем болмайды. Пайда алу мен осындай пайданы бөлудің арасындағы айырмашылықты нақты ажырату қажет, әрі тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекеттен табыс көзі орналасқан мемлекет пайда алу фактісі бойынша алатын өз салығы есебінен пайданы бөлуге салатын салықты есепке жатқызуды қамтамасыз етуін күтуге болмайды (жоғарыдағы 64-тармақтың бірінші сөйлемін қараңыз).

B. Капитал салығына қатысты ескертулер

70. 1-тармақтың тұжырымдамасына сәйкес табыс салығына қатысты есепке жатқызу тек табыс салығы есебінен, ал капитал салығына қатысты есепке жатқызу тек капитал салығы есебінен жүзеге асырылады. Демек, капитал салығына қатысты және оның есебінен есепке жатқызу екі Уағдаласушы мемлекетте де капитал салығы болған жағдайда ғана жүзеге асырылады.

71. Екі Уағдаласушы мемлекет екіжақты келіссөздер барысында капитал салығы деп аталатын салықтың сипаты жағынан табыс салығына өте ұқсас екенін келісіп, сондықтан оны табыс салығы есебінен және керісінше есепке жатқызуды орынды деп санауы мүмкін. Бір мемлекеттің капитал салығын алмауына немесе екі мемлекеттің де капитал салықтарын тек ішкі активтерге ғана салуына байланысты капиталға қосарланған салық салу туындамайтын жағдайлар бар. Мұндай жағдайларда капиталға салық салуға қатысты сілтемені алып тастау көзделетіні сөзсіз. Бұдан басқа, мемлекеттер конвенциямен реттелетін салықтардың сипатына қарамастан, табыс көзі орналасқан немесе мүлік орналасқан мемлекеттегі салықтың бүкіл сомасын тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекеттегі салықтың жалпы сомасы есебінен есепке жатқызуға рұқсат беруді орынды деп санауы мүмкін. Алайда, егер конвенция жылжымайтын капиталға салынатын салықтарды да, сипаты жағынан табыс салығына ұқсас капиталға салынатын салықтарды да реттейтін болса, мемлекеттер соңғы аталған капитал салықтарын ғана табыс салығы есебінен есепке жатқызуға рұқсат беруді қалауы мүмкін. Мұндай жағдайларда мемлекеттер қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін ұсынылып отырған бапқа өзгерістер енгізуге құқылы.

C. Үнемделген салық

72. Кейбір мемлекеттер шетелдік инвестицияларды тарту мақсатында шетелдік инвесторларға салықтық жеңілдіктердің әртүрлі түрлерін ұсынады. Шетелдік инвестор резиденті болып табылатын мемлекет салықты есепке жатқызу әдісін қолданған кезде, табыс көзі орналасқан мемлекет ұсынған салықтық ынталандырудан алынатын пайда, тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет ынталандыруға қатысты табысқа салық салу кезінде табыс көзі орналасқан мемлекетте іс жүзінде төленген салықты ғана шегеруге рұқсат ететін дәрежеде азаюы мүмкін. Сол сияқты, егер тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет салықтан босату әдісін қолданса, бірақ бұл әдісті қолдануды табыс көзі орналасқан мемлекетте салық салудың белгілі бір деңгейімен шарттаса, табыс көзі орналасқан мемлекеттің салықты төмендетуі инвестордың өзінің тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте салықтан босату әдісін қолдану құқығынан айырылуына әкелуі мүмкін.

73. Тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте мұндай әсердің туындауына жол бермеу үшін салықтық ынталандыру бағдарламаларын қабылдаған кейбір мемлекеттер өздерінің конвенцияларына әдетте «үнемделген салық» туралы ережелер деп аталатын нормаларды енгізуі мүмкін. Бұл ережелердің мақсаты – резидент еместерге табыс көзі орналасқан мемлекеттің салықтық ынталандыру бағдарламасы шеңберінде «үнемделген» салықтар бойынша шетелде салықтық есепке жатқызуды алуға мүмкіндік беру немесе мұндай салықтардың салықтан босату жүйелерінде болуы мүмкін белгілі бір шарттарды қолдану мақсатында ескерілуін қамтамасыз ету.

74. Үнемделген салық туралы ережелер 23А және 23B-баптардың ережелерінен ауытқуды білдіреді. Үнемделген салық туралы ережелер әртүрлі нысанда болуы мүмкін, мысалы:

a) тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет табыс көзі орналасқан мемлекет жалпы заңнамаға сәйкес өндіріп ала алатын салық сомасын немесе Конвенциямен шектелген соманы (мысалы, 10 және 11-баптарда дивидендтер мен пайыздарға қатысты көзделген мөлшерлемелердің шегін) шегеруге рұқсат береді, тіпті егер табыс көзі орналасқан мемлекет өзінің экономикалық дамуын ынталандыруға бағытталған арнайы ережелерге сәйкес мұндай салықты толықтай немесе ішінара алудан бас тартқан болса да;

b) табыс көзі орналасқан мемлекеттің салықтарды төмендетуіне жауап ретінде тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет өзінің салығы есебінен жоғары мөлшерлеме бойынша белгіленген соманы (ішінара жоқ соманы) шегеруге келіседі;

c) тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет табыс көзі орналасқан мемлекеттегі салықтық жеңілдіктердің арқасында алынған табысты салықтан босатады.

17. Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында өз қалауы бойынша басқа да формулаларды әзірлей алады. 2000 жылы осы Түсініктемеге жаңартулар енгізілгенге дейін ЭЫДҰ Типтік конвенциясының түсініктемесінде болған мынадай тармақтар әлі де өзектілігін сақтайды:

76. Егер бір Уағдаласушы мемлекет дамушы ел болып табылатын басқа мемлекетке инвестицияларды ерекше тәсілмен ынталандыруға келіссе, жоғарыда баяндалған ережелер, әдетте, инвесторларға арналған кепілдіктермен қатар жүреді, яғни конвенция табыс көзі орналасқан мемлекет дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге қолдана алатын салық мөлшерлемесін шектейді.

77. Бұдан басқа, жоғарыда аталған а) және, мүмкін, с) нұсқаларында көзделген жеңілдіктердің қолданылуына қатысты мерзімдік немесе уақытша шектеулер көзделуі мүмкін: кеңейтілген есепке жатқызу (немесе босату) дамушы елдерде уақытша қолданылатын жеңілдіктерге ғана немесе тек болашақта жүзеге асырылатын инвестицияларға не жасалатын шарттарға (мысалы, конвенция күшіне енген күннен бастап) ғана немесе белгіленген уақыт кезеңі ішінде ғана берілуі мүмкін.

78. Осылайша, бұл мәселені шешудің көптеген нұсқалары бар. Шын мәнінде, тиісті ережелердің нақты салдары басқа факторлардың, мысалы, тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетте салық салынатын табысқа қосылатын соманың әсерінен де бір-бірінен өзгеше болуы мүмкін (жоғарыдағы а) және b) нұсқаларын қараңыз); бұл табыс табысы көзінде іс жүзінде төленген салықты шегергеннен кейінгі таза табыс немесе табыс көзі орналасқан мемлекетте іс жүзінде төленген салыққа немесе Конвенцияға сәйкес алынуы мүмкін салыққа (10 және 11-баптарда көзделген мөлшерлемелер бойынша) немесе тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет есепке жатқызуға келісетін салыққа тең соманы шегермегендегі таза табыс болуы мүмкін.

18. ЭЫДҰ Типтік конвенциясының 23А және 23B-баптарына қатысты түсініктемесінен алынған мынадай үзінділер де қолданылады:

75. 1998 жылы шыққан Бюджет мәселелері жөніндегі комитеттің «Үнемделген салықтар мәселесін қайта қарау»49 деп аталатын баяндамасында үнемделген салық туралы ережелердің негізінде жатқан салық саясатының ережелері, сондай-ақ олардың әзірленуі талданады. Баяндамада үнемделген салықтар бойынша жеңілдіктер берудің жалпы пайдалылығына күмән келтіретін бірқатар проблемалар көрсетілген. Бұл проблемалар, атап айтқанда, мыналарға қатысты:

— үнемделген салықтарға байланысты теріс пайдалану мүмкіндігіне;

— салықтарды үнемдеудің табыс көзі орналасқан мемлекеттің экономикалық дамуына жәрдемдесуге арналған шетелдік көмек құралы ретіндегі тиімділігіне; және

— салықтарды үнемдеудің мемлекеттерді салықтық жеңілдіктерді пайдалануға ынталандыру тәсіліне қатысты жалпы проблемаларға.

49 ЭЫДҰ Типтік салық конвенциясының толық нұсқасының II томында, R(14)-1 бетінде қайта басылған.

2-тармақ

79. Бұл тармақ тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекетке осы мемлекетте салықтан босатылған табыс немесе капитал сомасын табыстың немесе капиталдың қалған бөлігіне салынатын салықты айқындау кезінде есепке алу құқығын сақтап қалу мүмкіндігін беру мақсатында енгізілген. Осылайша сақталатын құқық басқа мемлекетте «тек қана салық салынуға жататын» табысқа немесе капиталға қолданылады. Демек, прогрессия қағидаты тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет үшін басқа мемлекетте «салық салынуы мүмкін» табысқа немесе капиталға қатысты ғана емес, сондай-ақ басқа мемлекетте «тек қана салық салынуға жататын» табысқа немесе капиталға қатысты да кепілдендіріледі. Табыс көзі орналасқан мемлекетке қатысты 23А-баптың 3-тармағына түсініктеме 23B-баптың 2-тармағына да қолданылады.

19. Әдетте салықтан босату әдісін қолданатын мемлекет табыс көзі орналасқан мемлекет нақты бір жағдайдағы фактілерді немесе Конвенцияның ережелерін Конвенцияның табыс көзі орналасқан мемлекетке осындай табысқа немесе капиталға салық салуға мүмкіндік бермейтін ережесі қолданылады деп түсіндірген, ал тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет осындай табысқа немесе капиталға табыс көзі орналасқан мемлекетке салық салуға мүмкіндік беретін Конвенция ережесі қолданылады деп өзгеше түсіндірген жағдайларда бұл әдісті қолданбау қажет деп санауы мүмкін. Кейбір мемлекеттер үшін бұл мәселе өзекті болмауы мүмкін. Алайда, егер бұл мәселе өзекті болса, тұрақты тұратын жері орналасқан мемлекет пен табыс көзі орналасқан мемлекеттің әртүрлі түсіндіруі салдарынан қосарланған салық салудың мүлдем болмауының күтпеген жағдайына жол бермеу үшін 23А-бапқа мынадай ережені енгізуге болады:

4. 1-тармақтың ережелері Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті алатын табысқа немесе оған тиесілі капиталға қолданылмайды, егер басқа Уағдаласушы мемлекет осы табысты немесе капиталды салықтан босату мақсатында осы Конвенцияның ережелерін қолданса немесе осындай табысқа 10, 11 немесе 12-баптардың 2-тармағының ережелерін қолданса; соңғы жағдайда бірінші аталған мемлекет 2-тармақта көзделген салықты шегеруге рұқсат беруге тиіс.

Комитет мүшелері «салықты есепке жатқызу» елі мен «салықтан босату» елі арасындағы екіжақты конвенцияда мұндай ережені енгізу туралы шешім, мәні бойынша, салықтан босату әдісін қолданатын елдің құзыретінде болатынын мойындады; табыс көзі орналасқан мемлекеттен түсіндірудегі айырмашылықтар салдарынан туындайтын қосарланған салық салудың мүлдем болмауы жағдайына қатысты талап қоюды ерікті әрі болжап болмайтын талап ретінде қарастыруға болады. Қажет болған жағдайда бұл ереже өзара емес, біржақты сипатта болуы мүмкін.

VI тарауға түсініктеме

АРНАЙЫ ЕРЕЖЕЛЕР

24-бап

Кемсітпеу

1. 2-тармақта 12-баптың басқа тармағына сілтеме жасалатынын қоспағанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясының 24-бабы ЭЫДҰ Типтік конвенциясының 24-бабын қайталайды. Төменде 24-бапқа қатысты ЭЫДҰ түсініктемесіндегі жалпы ескертулер келтірілген:

1. Бұл бап нақты айқындалған кейбір жағдайларда салық салу саласындағы кемсітушілікті жою мәселесіне арналған. Барлық салық жүйелерінде, мысалы, салықтық міндеттемелердегі немесе төлем қабілеттілігіндегі айырмашылықтарға негізделген заңды түрде әртүрлі режимдер көзделеді. Осы баптағы кемсітпеу туралы ережелер негізсіз кемсітушіліктің алдын алу қажеттілігі мен осындай заңды түрде әртүрлі режимдерді ескеру қажеттілігі арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуге арналған. Осы себепті бұл баптың қолданылу аясын жанама кемсітушілік деп аталатын жағдайларға негізсіз кеңейтуге болмайды. Мысалы, азаматтық белгісі бойынша кемсітушілікті қамтитын 1-тармақ іс жүзінде азаматтық белгісі бойынша кемсітушіліктің жасырын нысаны болып табылатын, мысалы, жеке тұлғаларға қатысты осы мемлекеттің паспортының бар-жоғына немесе оны алуға құқығының бар-жоғына қарай әртүрлі режимдер қолдану сияқты тәсілге жол бермейді. Алайда, қандай да бір мемлекеттің резидент еместері, ең алдымен, осы мемлекеттің азаматтары болып табылмайтын тұлғалар деп есептеледі деген тұжырымға келіп, резидент немесе резидент емес болу фактісіне негізделген режимдердегі айырмашылық осы тармақтың мақсаттары үшін азаматтық белгісі бойынша жанама кемсітушілік болып табылады деп пайымдауға болмайды.

2. Сол сияқты, осы баптың ережелерін барынша қолайлы жағдай жасау режимін талап ететін ережелер ретінде түсіндіруге болмайды. Егер мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекеттің (мемлекеттердің) азаматтарына немесе резиденттеріне салықтық жеңілдіктер беретін екіжақты немесе көпжақты келісім жасасса, осы келісімнің тарабы болып табылмайтын үшінші мемлекеттің азаматтары немесе резиденттері бірінші аталған мемлекет пен үшінші мемлекет арасындағы қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциядағы осыған ұқсас кемсітпеу туралы ереженің негізінде мұндай жеңілдіктерді талап ете алмайды. Салықтық конвенциялар өзара тиімділік қағидатына негізделетіндіктен, Уағдаласушы мемлекеттердің арасындағы нақты экономикалық қатынастарға байланысты осы келісімнің тарабы болып табылатын басқа Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне немесе азаматына екіжақты немесе көпжақты келісімге сәйкес бір Уағдаласушы мемлекет беретін салық салу режимі кемсітпеу туралы ереже негізінде бірінші мемлекет пен үшінші мемлекет арасындағы салықтық конвенцияға сәйкес үшінші мемлекеттің резидентіне немесе азаматына таратылуы мүмкін емес.

3. 24-баптың әртүрлі ережелері нақты мән-жайларға ғана негізделген салық салу режимдеріндегі айырмашылықтардың пайда болуына жол бермейді (мысалы, 1-тармақ жағдайында азаматтық). Осылайша, бұл тармақтарды қолдану үшін басқа да тиісті аспектілер бірдей болуға тиіс. 24-баптың әртүрлі ережелерінде бұл нәтижеге қол жеткізу үшін әртүрлі тұжырымдар пайдаланылады (мысалы, 1 және 2-тармақтарда «бірдей жағдайларда», 3-тармақта «ұқсас қызметті жүзеге асыратын», 5-тармақта «ұқсас кәсіпорындар»). Бұдан басқа, бұл бап тек нақты мән-жайларға ғана негізделген айырмашылықтарды жоюға бағытталғанымен, ол шетелдік азаматтарға, резидент еместерге, басқа мемлекеттердің кәсіпорындарына немесе резидент еместерге тиесілі не солар бақылайтын отандық кәсіпорындарға резиденттерге немесе резиденттерге тиесілі не солар бақылайтын отандық кәсіпорындарға қарағанда неғұрлым қолайлы салық салу режимін беруге арналмаған (мысалы, төмендегі 34-тармақты қараңыз).

4. Ақырында, төмендегі 79-тармақта көрсетілгендей, осы баптың ережелері Конвенцияның басқа баптарының мәнмәтінінде қарастырылуға тиіс, сондықтан осы баптардың ережелері бойынша міндетті болып табылатын немесе оларда тікелей рұқсат етілген шаралар, тіпті олар, мысалы, резидент еместерге төленетін төлемдерге қатысты қолданылса да, осы баптың ережелерін бұзу ретінде қарастырылмайды. Екінші жағынан, белгілі бір шараның осы баптың ережелерін бұзбауы оның Конвенциямен рұқсат етілгенін білдірмейді, өйткені мұндай шара Конвенцияның басқа баптарын бұзуға әкелуі мүмкін.

2. Комитет ЭЫДҰ Типтік конвенциясының 24-бабының 1–4-тармақтарына қатысты түсініктемесінен алынған мынадай үзінділер 24-баптың тиісті тармақтарына қолданылады деп есептейді (ЭЫДҰ Типтік конвенциясының түсініктемесіне кірмейтін, шаршы жақшаларға алынған қосымша түсініктемелер осы Типтік конвенцияның ережелері мен ЭЫДҰ Типтік конвенциясының ережелері арасындағы айырмашылықтарды көрсету, сондай-ақ осы Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясының қолданылатын тармағын/тармақшасын көрсету мақсатында енгізілген):

1-тармақ

5. Бұл тармақ салық салу мақсатында азаматтық белгісі бойынша кемсітуге тыйым салу қағидатын белгілейді және өзара негізде Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматтарына басқа Уағдаласушы мемлекетте дәл сондай жағдайларда соңғы мемлекеттің азаматтарымен салыстырғанда неғұрлым қолайсыз режим қолданылмауға тиіс екенін көздейді.

6. Кемсітпеу қағидаты әртүрлі редакцияларда және қолданылу аясы әртүрлі деңгейде бола отырып, XIX ғасырдың соңында қосарланған салық салуды болдырмау туралы классикалық конвенциялар пайда болғанға дейін-ақ халықаралық салықтық қатынастарда қолданылғанын атап өткен жөн. Осылайша, мемлекеттер арасында, әсіресе XIX ғасырда, өз азаматтарының қай жерде тұрса да дипломатиялық қорғалуын кеңейту және нығайту мақсатында жасалған әртүрлі сипаттағы көптеген келісімдерде (консулдық конвенцияларда немесе тұрақты өкілдік туралы конвенцияларда, достық немесе сауда туралы шарттарда және т.б.) әрбір Уағдаласушы мемлекет басқа мемлекеттің азаматтарына өз азаматтарымен тең режим беруге міндеттенетін ережелер бар. Кейіннен мұндай ережелердің қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияларға енгізілуі олардың бастапқы негіздемесі мен қолданылу аясына ешқандай әсер еткен жоқ. 1-тармақта оны қолдану 1-бапқа байланысты тек Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын азаматтармен шектелмейтіні, керісінше, Уағдаласушы мемлекеттердің әрқайсысының барлық азаматтарына, олардың осы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, қолданылатыны көзделеді. Басқаша айтқанда, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің барлық азаматтары басқа Уағдаласушы мемлекетте осы ережеге сілтеме жасауға құқылы. Атап айтқанда, бұл Уағдаласушы мемлекеттердің азаматтары болып табылатын, бірақ олардың ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын және үшінші мемлекеттің резиденттері болып саналатын тұлғаларға қатысты.

7. «Дәл сондай жағдайларда» деген тіркес салық төлеушілерге (жеке тұлғаларға, заңды тұлғаларға, серіктестіктер мен бірлестіктерге) қатысты қолданылады, олар әдеттегі салық заңдарын немесе нормативтік актілерді қолдану тұрғысынан заң жүзінде де, іс жүзінде де іс жүзінде бірдей жағдайда болады. «Атап айтқанда, тұрақты тұратын жеріне қатысты» деген тіркес салық төлеушінің тұрақты тұратын жері салық төлеушілердің ұқсас жағдайда тұрған-тұрмағанын айқындау кезінде ескерілетін факторлардың бірі екенін нақтылайды. «Дәл сондай жағдайларда» деген тіркестің өзі салық төлеушінің бір мемлекеттің резиденті болуы мен осы мемлекеттің резиденті болмауы бірдей жағдайлар болып табылмайтынын анықтауға жеткілікті. Шын мәнінде, «атап айтқанда, тұрақты тұратын жеріне қатысты» деген тіркес 1963 жылғы Конвенция жобасында және 1977 жылғы Типтік конвенцияда болмағанымен, мүше мемлекеттер «дәл сондай жағдайларда» деген тіркесті қолдану және түсіндіру кезінде салық төлеушінің тұрақты тұратын жерін ескеру қажет деген ұстанымды дәйекті түрде ұстанып келді. Алайда Типтік конвенцияны қайта қарау барысында Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитет салық төлеушілердің тұрақты тұратын жеріне арнайы сілтеме жасау пайдалы түсіндірме болады деп есептеді, өйткені бұл осыған байланысты тіркесті түсіндіруге қатысты ықтимал күмәндарды болдырмауға мүмкіндік береді.

8. Сондықтан 1-тармақты қолдану кезінде негізгі мәселе мынадай: бір мемлекеттің резиденттері болып табылатын екі тұлғаға тек олардың азаматтығы әртүрлі болғандықтан ғана әртүрлі режим қолданыла ма? Демек, егер Уағдаласушы мемлекет отбасылық жағдайына байланысты салықтық жеңілдік бере отырып, өзінің азаматтарын олардың өз аумағында тұрақты тұратынына немесе тұрмайтынына қарай ажыратса, онда бұл мемлекет өз аумағында тұрақты тұрмайтын басқа мемлекеттің азаматтарына өзінің резидент азаматтарына беретін режимді дәл солай беруге міндетті деп есептелмейді, бірақ оларға басқа мемлекетте тұратын өз азаматтарына қолданылатын режимді таратуға міндетті. Сол сияқты, егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматы (R мемлекеті) сонымен қатар R мемлекетінің резиденті бола отырып, басқа Уағдаласушы мемлекетте (S мемлекеті) үшінші мемлекетте (мысалы, салықтық баспананы пайдалануға жол бермеуге бағытталған ережелерді қолдану нәтижесінде) тұрақты тұратын S мемлекетінің азаматына қарағанда неғұрлым қолайсыз салық салу режиміне ұшыраса, 1-тармақ қолданылмайды, өйткені бұл екі тұлға тұрақты тұратын жеріне байланысты бірдей жағдайда емес.

9. «Дәл сондай жағдайларда» деген тіркес кейбір жағдайларда белгілі бір тұлғаның салықтық жағдайына қатысты болуы мүмкін. Бұл, мысалы, ел өз азаматтарына немесе олардың кейбіріне шетел азаматтарына қарағанда кеңірек салықтық міндеттеме жүктейтін жағдайда орын алуы мүмкін (бұл, мысалы, АҚШ-тың салық жүйесіне тән ерекшелік болып табылады). Мұндай салық салу режимінің өзі 1-тармақты бұзбаған жағдайда, осы мемлекеттің азаматтары болып табылмайтын жеке тұлғалар салық төлеушінің толық немесе шектеулі салықтық міндеттемесі орынды болатын ішкі салық заңнамасының басқа ережелерін (мысалы, жеке жеңілдіктер беру) қолдану мақсатында оның азаматтарымен бірдей жағдайда деп пайымдау мүмкін емес.

10. Сол сияқты, 1-тармақтың ережелерін өзінің мемлекеттік органдарына немесе қызметтеріне олардың өздері ретінде арнайы салықтық артықшылықтар беретін мемлекеттен басқа мемлекеттің мемлекеттік органдары мен қызметтеріне де осындай артықшылықтарды беруді талап ететін ережелер ретінде түсіндіруге болмайды.

11. Сондай-ақ бұл ережелерді қызметі дәл осы мемлекеттің қоғамдық игілігіне бағытталған жеке коммерциялық емес мекемелерге арнайы салықтық артықшылықтар беретін мемлекетті осындай қызметі оның мүдделеріне қызмет етпейтін ұқсас мекемелерге де дәл сондай артықшылықтарды таратуға міндеттейтін ережелер ретінде түсіндіруге болмайды.

12. Осы мысалдардың біріншісін қарастырайық: егер мемлекет өзінің мемлекеттік органдары мен қызметтерін салық салудан босатса, бұл мұндай органдар мен қызметтердің мемлекеттің ажырамас бөлігі болып табылатындығымен негізделеді және олардың жағдайларын басқа мемлекеттің мемлекеттік органдары мен қызметтерінің жағдайларымен ешбір жағдайда салыстыруға болмайды. Дегенмен, бұл ескертпе табыс табу мақсатында қызмет атқаратын мемлекеттік корпорацияларға қолданылмауға тиіс. Соңғылары жеке коммерциялық кәсіпорындармен бірдей негізде қарастырылуы мүмкін дәрежеде оларға 1-тармақтың ережелері қолданылады.

13. Екінші жағдайға келетін болсақ, егер мемлекет белгілі бір жеке коммерциялық емес мекемелерге салықтық артықшылықтар берсе, бұл мұндай мекемелер қызметінің сипатына және мемлекет пен оның азаматтарының осы қызметтен алатын пайдасына байланысты екені анық.

14. Бұдан басқа, 1-тармақ әдейі теріс нысанда тұжырымдалған. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің азаматтары басқа Уағдаласушы мемлекетте дәл сондай жағдайларда екінші мемлекеттің азаматтарына қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салудан және салық салуға байланысты өзге немесе неғұрлым ауыр сипаттағы талаптардан өзгеше режимге ұшырамауға тиіс екенін көздей отырып, бұл тармақ бірінші Уағдаласушы мемлекетке өзінің тиісті азаматтарына дәл осындай режим беруді міндеттейтін ереже сияқты міндетті күшке ие. Алайда, бұл ереженің негізгі мақсаты бір мемлекеттің басқа мемлекеттің азаматтарына қатысты кемсітуіне тыйым салу болғандықтан, онда бірінші мемлекетке шетел азаматтарына ерекше себептер бойынша немесе қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияның арнайы ережесін, атап айтқанда, [Біріккен Ұлттар Ұйымының Типтік конвенциясының] 7-бабына сәйкес тұрақты өкілдіктің пайдасына жеке шоттар негізінде салық салу талабын сақтау мақсатында өзінің азаматтары пайдаланбайтын кейбір жеңілдіктерді немесе мүмкіндіктерді беруге кедергі келтіретін ештеңе жоқ. Қолданыстағы редакциясында 1-тармақ бұған тыйым салмайды.

15. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, «… салық салуға немесе салық салуға байланысты қандай да бір өзгеше не неғұрлым ауыр сипаттағы талаптарға ұшырамауға тиіс…» деген сөздер азаматтар мен шетелдіктерге бірдей жағдайларда салық салынған кезде, бұл салық салық салу базасы мен оны бағалау әдісі тұрғысынан бірдей нысанда болуға тиіс екенін, оның мөлшерлемесі бірдей болуға тиіс екенін және, ақырында, салық салуға байланысты формальдылықтар (салық декларациялары, төлемдер, белгіленген мерзімдер және т.б.) шетелдіктер үшін азаматтарға қарағанда қатаң болмауға тиіс екенін білдіреді.

16. Компания мен ол құрылған мемлекеттің арасындағы құқықтық қатынастардың кейбір аспектілері жеке тұлғалар жағдайындағы азаматтық қатынастарға өте ұқсас екенін ескерсек, заңды тұлғаларға, серіктестіктер мен бірлестіктерге қатысты арнайы ереже көздемей, оларды 1-тармақта жеке тұлғалармен бірге қарастыру орынды болып көрінеді. Бұған 3-баптың 1-тармағының [f)] тармақшасындағы «азамат» терминінің анықтамасы мүмкіндік береді.

 17. Осы анықтамаға сәйкес, компания сияқты заңды тұлғаға қатысты «Уағдаласушы мемлекеттің азаматы» дегеніміз — «осы Уағдаласушы мемлекетте қолданыстағы заңдарға сәйкес осындай мәртебе алған» заңды тұлға. Әдетте компания осындай мәртебені өзі корпорация нысанында құрылған немесе тіркелген мемлекетте қолданыстағы заңдарға сәйкес алады. Алайда көптеген елдердің ішкі заңнамасына сәйкес корпорация нысанында құрылу немесе тіркелу 4-баптың мақсаттары үшін компаниялардың резиденттігін айқындау критерийі немесе осындай критерийлердің бірі болып табылады. 24-баптың 1-тармағы салық салу режимдеріндегі айырмашылықтарға азаматтық белгісі бойынша емес, тек «бірдей жағдайларда, атап айтқанда, резиденттікке қатысты» бірдей жағдайдағы жеке немесе заңды тұлғаларға қатысты жол бермейтіндіктен, осы тармақтың мақсаттары үшін тек азаматтық белгісіне негізделген салық салу режимдеріндегі айырмашылықтарды өзге мән-жайларға, атап айтқанда резиденттікке байланысты айырмашылықтардан ажырату маңызды. Жоғарыдағы 7 және 8-тармақтарда түсіндірілгендей, 1-тармақ тек басқа азаматтығына байланысты кемсітушілікке тыйым салады және барлық өзге де тиісті факторлардың, оның ішінде заңды тұлғаның резиденттігінің бірдей болуын талап етеді. Резиденттер мен резидент еместерге қатысты салық салу режимдеріндегі айырмашылық ұлттық салық жүйелері мен салық келісімдерінің аса маңызды сипаттамасы болып табылады; 24-бап Конвенцияның басқа баптарымен, олардың көпшілігі резиденттер мен резидент еместер үшін салық салу режимдеріндегі айырмашылықтарды көздейтінін ескере отырып түсіндірілген кезде, Конвенцияның мақсаттары үшін (4-баптың ережелеріне сәйкес) бір мемлекеттің резиденттері болып табылмайтын екі компания, әдетте, 1-тармақтың мақсаттары үшін бірдей жағдайда болмайтыны анық болады.

18. 1-тармақтың мақсаттары үшін резиденттер мен резидент еместер, әдетте, бірдей жағдайда болмайтынына қарамастан, қарастырылып отырған әртүрлі салық салу режимдеріне қатысты резиденттіктің ешқандай маңызы болмаған жағдайда мұндай жағдайдың орын алмайтыны да айқын.

19. Осы қағидаларды төмендегі мысалдар арқылы көрсетуге болады.

20. 1-мысал. А мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген немесе нақты басқару органы осы мемлекетте орналасқан компаниялар оның резиденттері болып табылады. А және B мемлекеттері арасындағы салық конвенциясы осы Үлгілік салық конвенциясына сәйкес келеді. А мемлекетінің ішкі салық заңнамасында осы елде тіркелген компанияның осы елде тіркелген басқа компанияға төлейтін дивидендтері салықтан босатылатыны көзделген. В мемлекетінде тіркелген, бірақ нақты басқару органы А мемлекетінде орналасқан компания А және В мемлекеттері арасындағы конвенцияның мақсаттары үшін А мемлекетінің резиденті болып саналатындықтан, А мемлекетінде тіркелген компания төлейтін дивидендтер осындай компанияға төленген жағдайда аталған салықтық босату қолданылмайтындығы, ал дивидендтерді алушы компания резиденттік тұрғысынан А мемлекетінде тіркелген компаниямен бірдей жағдайда болғанына қарамастан, өзге маңызды ерекшеленетін мән-жайлар болмаған кезде 1-тармақтың бұзылуы болып табылады.

21. 2-мысал. А мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылады, ал шетелде тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылмайды. А және В мемлекеттері арасындағы салық конвенциясы осы Үлгілік салық конвенциясына сәйкес келеді, бірақ 4-баптың 3-тармағында осы баптың 1-тармағына сәйкес заңды тұлға екі мемлекеттің де резиденті болып табылған жағдайда, мұндай заңды тұлға өзі тіркелген мемлекеттің резиденті болып есептелетіні көзделген. А мемлекетінің ішкі салық заңнамасында осы елде тіркелген компанияның осы елде тіркелген басқа компанияға төлейтін дивидендтері салықтан босатылатыны көзделген. 1-тармақ бұл режимді В мемлекетінде тіркелген компанияға төленетін дивидендтерге таратпайды. Мұндай дивидендтерді алатын А мемлекетінде тіркелген компания мен В мемлекетінде тіркелген компания әртүрлі салық режиміне жатқызылғанымен, бұл компаниялар резиденттік тұрғысынан бірдей жағдайда болмайды, әрі резиденттік бұл жағдайда маңызды фактор болып табылады (мысалы, резидент емес компанияға төленетін дивидендтерді кейіннен салық салуға жол бермейтін, бірақ резидент компанияға төленетін дивидендтерге қатысты мұндай тыйымды көздемейтін 10-баптың 5-тармағынан осындай қорытынды жасауға болады).

22. 3-мысал. А мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылады. В мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес нақты басқару органы осы мемлекетте орналасқан компаниялар оның резиденттері болып табылады. А және В мемлекеттері арасындағы салық конвенциясы осы Үлгілік салық конвенциясына сәйкес келеді. А мемлекетінің ішкі салық заңнамасында салық салу мәселелері бойынша ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін салық салу туралы келісімі жоқ мемлекеттің резиденті болып табылатын резидент емес компанияға оның жылжымайтын мүлкінің құнының 3 пайызы мөлшерінде жыл сайынғы салық салынатыны, бұл ретте аталған мүліктен алынған таза табысқа салық салынбайтыны көзделген. В мемлекетінде тіркелген, бірақ А мемлекетімен салықтық ақпарат алмасуға мүмкіндік беретін салық салу туралы келісімі жоқ мемлекеттің резиденті болып табылатын компания А мемлекеті алатын 3 пайыздық салықты қолдануға 1-тармақ кедергі келтірмейді деп мәлімдей алмайды, өйткені оған А мемлекетінде тіркелген компаниямен салыстырғанда өзгеше салық режимі қолданылады. Бұл жағдайда мұндай компания А мемлекетінде тіркелген компаниямен резиденттік тұрғысынан бірдей жағдайда болмайды, әрі компанияның резиденттігі маңызды фактор болып табылады (мысалы, резидент емес салық төлеушінің жылжымайтын мүлкінен алынған таза табыс мөлшерін тексеру үшін қажетті ақпаратқа қол жеткізу мақсаттары тұрғысынан).

23. 4-мысал. А мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылады, ал шетелде тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылмайды. А және В мемлекеттері арасындағы салық конвенциясы осы Үлгілік салық конвенциясына сәйкес келеді, бірақ 4-баптың 3-тармағында осы баптың 1-тармағына сәйкес заңды тұлға екі мемлекеттің де резиденті болып табылған жағдайда, мұндай заңды тұлға өзі тіркелген мемлекеттің резиденті болып есептелетіні көзделген. А мемлекетінің жалақы салығы туралы заңына сәйкес резидент қызметкерлерді жалдайтын барлық компанияларға жалақы салығы салынады, бұл ретте жұмыс берушінің резиденттігіне байланысты ешқандай айырмашылық жасалмайды, алайда жалақы салығының төмендетілген мөлшерлемесін тек А мемлекетінде тіркелген компаниялар ғана қолдана алады. Бұл жағдайда В мемлекетінде тіркелген компанияның А және В мемлекеттері арасындағы конвенцияның мақсаттары үшін А мемлекетінде тіркелген компаниямен бірдей резиденттік мәртебеге ие болмауы жалақыға салық салу режимдеріндегі айырмашылыққа мүлдем әсер етпейді, сондықтан өзге де маңызды ерекшеленетін мән-жайлар болмаған кезде өзгеше салық режимін қолдану 1-тармақтың бұзылуы болып табылады.

24. 5-мысал. А мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген немесе нақты басқару органы осы мемлекетте орналасқан компаниялар оның резиденттері болып табылады, ал осы екі талаптың ешқайсысына сәйкес келмейтін компаниялар резидент еместер болып саналады. В мемлекетінің табыс салығы туралы ішкі заңнамасына сәйкес осы мемлекетте тіркелген компаниялар оның резиденттері болып табылады. А және В мемлекеттері арасындағы салық конвенциясы осы Үлгілік салық конвенциясына сәйкес келеді, бірақ 4-баптың 3-тармағында осы баптың 1-тармағына сәйкес заңды тұлға екі мемлекеттің де резиденті болып табылған жағдайда, мұндай заңды тұлға тек өзі тіркелген мемлекеттің резиденті болып есептелетіні көзделген. Бұдан басқа, А мемлекетінің ішкі салық заңнамасында осы мемлекетте тіркелген немесе нақты басқару органы осы мемлекетте орналасқан компаниялар ортақ акционерлері бар компаниялар тобына кірген жағдайда, салық салу мақсаттары үшін өз табыстарын шоғырландыру құқығына ие болатыны да көзделген. В мемлекетінде тіркелген X компаниясы А мемлекетінде тіркелген екі компаниямен бір топқа кіреді және осы компаниялардың барлығының нақты басқару органы А мемлекетінде орналасқан. X компаниясы А мемлекетінде тіркелмегендіктен, оған өз табысын басқа екі компанияның табысымен шоғырландыруға рұқсат етілмейді.

25. Бұл жағдайда X компаниясы А мемлекетінің ұлттық заңнамасы бойынша осы мемлекеттің резиденті болып табылғанымен, 4-баптың 3-тармағына сәйкес Конвенцияның мақсаттары үшін А мемлекетінің резиденті болып табылмайды. Сондықтан ол резиденттік белгісі бойынша топтың басқа компанияларымен бірдей жағдайда болмайды және 1-тармақ оған табыстарды шоғырландыру артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік бермейді, тіпті әртүрлі салық режимінің қолданылуы X компаниясының А мемлекетінде тіркелмегендігіне байланысты болса да. X компаниясының резиденттігі табыстарды шоғырландыру жеңілдіктеріне қатысты айқын маңызды фактор болып табылады, өйткені Конвенцияның 7 және 10-баптары сияқты кейбір ережелері А мемлекетіне X компаниясы алатын табыстың белгілі бір түрлеріне салық салуға мүмкіндік бермейді.

2-тармақ

26. 1954 жылғы 28 қыркүйекте бірқатар мемлекет Нью-Йоркте Апатридтердің мәртебесі туралы конвенция жасасты және осы Конвенцияның 29-бабына сәйкес азаматтығы жоқ адамдарға азаматтармен бірдей режим берілуге тиіс. Конвенцияға қол қойған мемлекеттердің қатарына ЭЫДҰ-ға мүше бірнеше ел кіреді.

27. Алайда екіжақты конвенциялардағы 2-тармақтың ережелері жоғарыда аталған 1954 жылғы 28 қыркүйектегі Конвенцияның 1-бабының 2-тармағында көрсетілген жағдайлардың біріне байланысты осы Конвенцияның қолданылу аясына кірмейтін азаматтығы жоқ адамдарға азаматтармен тең режимді таратуға мүмкіндік беретінін мойындау қажет. Бір жағынан, бұл негізінен Конвенцияға қол қойылған кезде БҰҰ-ның Босқындар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссарын қоспағанда, Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары немесе мекемелері тарапынан қорғау немесе көмек алған адамдарға, ал екінші жағынан, қандай да бір елдің резиденттері болып табылатын және осы елдің азаматтығы мәртебесіне байланысты құқықтарды пайдаланатын әрі міндеттерді атқаратын адамдарға қатысты.

28. 2-тармақтың мақсаты азаматтығы жоқ адамдарға Уағдаласушы мемлекеттің азаматтарымен тең режим беру туралы осы ереженің қолданылу аясын тек осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын азаматтығы жоқ адамдармен шектеу болып табылады.

29. Осылайша, Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын азаматтығы жоқ адамдарды алып тастау арқылы бұл ереже олардың бір мемлекеттің артықшылықтарын басқа мемлекеттің азаматтарымен салыстырғанда пайдалануына жол бермейді.

30. Алайда, егер мемлекеттер екіжақты қатынастарында 2-тармақтың қолданылуын Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері де, резидент еместері де болып табылатын барлық азаматтығы жоқ адамдарға таратып, олардың барлық жағдайларда тиісті мемлекеттің азаматтарына берілетін ең қолайлы режимді пайдалануын орынды деп тапса, бұл үшін оларға Уағдаласушы мемлекетте тұрақты тұруға қатысты талапты қамтымайтын мынадай мәтінді қабылдау жеткілікті:

Осы Конвенцияның 1-бабының ережелеріне қарамастан, азаматтығы жоқ адамдар Уағдаласушы мемлекетте осы мемлекеттің азаматтарына бірдей жағдайларда қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салумен және оған байланысты талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы салық салуға немесе оған байланысты қандай да бір талаптарға тартылмауға тиіс.

31. [...] [Болашақта кейбір мемлекеттер 2-тармақтың ережелеріне тым либералды деген уәжбен қарсылық білдіруі мүмкін екенін түсіну қажет, өйткені олар бір мемлекеттің резиденттері болып табылатын азаматтығы жоқ адамдарға тек басқа мемлекетте ғана емес, сондай-ақ өздерінің тұрақты тұратын мемлекетінде де тең режимді талап ету құқығын береді және осылайша, атап айтқанда, соңғы аталған мемлекет үшінші мемлекеттермен жасасқан қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенциялардың артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік береді. Егер мұндай мемлекеттер осындай салдарларға жол бермеуді қаласа, олар 2-тармақты төмендегідей өзгертуге тиіс:]

Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатын азаматтығы жоқ адамдар басқа Уағдаласушы мемлекетте осы басқа Уағдаласушы мемлекеттің азаматтарына бірдей жағдайларда, атап айтқанда, тұрақты тұруға қатысты қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін салық салумен және оған байланысты талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы салық салуға немесе оған байланысты қандай да бір талаптарға тартылмауға тиіс.

32. Соңында, осындай ескертпенің мақсаттары үшін қолданылатын «азаматтығы жоқ адам» терминінің анықтамасы тек 1954 жылғы 28 қыркүйектегі Конвенцияның 1-бабының 1-тармағында берілген анықтама ғана бола алатынын түсіну қажет. Оған сәйкес «азаматтығы жоқ адам» («апатрид») термині «қандай да бір мемлекеттің заңнамасына сәйкес сол мемлекеттің азаматы болып есептелмейтін адамды» білдіреді.

3-тармақ

33. Қатаң мағынада, осы тармақ жоюға бағытталған кемсітушілік түрі азаматтыққа емес, кәсіпорынның нақты орналасқан жеріне негізделген кемсітушілік болып табылады. Сондықтан ол азаматтығына қарамастан, басқа Уағдаласушы мемлекетте тұрақты мекемесі бар Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің барлық резиденттеріне қолданылады.

34. Біріншіден, 3-тармақтың бірінші сөйлемінің тұжырымдамасы резидент еместер мен резиденттерге қатысты практикалық себептер бойынша әртүрлі салық салу, егер бұл бірінші аталған тұлғаларға соңғы аталған тұлғалармен салыстырғанда неғұрлым ауыр салық салуға әкеп соқпаса, кемсітушілік болып табылмайтындай етіп түсіндірілуге тиіс екенін атап өткен жөн. Теріс нысанда тұжырымдалған бұл ереже тек нәтижеге мән береді және салық алудың нақты жағдайларына қарай салық салу тәсілін бейімдеуге мүмкіндік береді. Мысалы, 3-тармақ тұрақты мекемеге жатқызылуы мүмкін пайданы айқындау мақсатында қолданылатын арнайы тетіктерді қолдануға кедергі келтірмейді. Бұл тармақты Конвенцияның мәнмәтінінде, атап айтқанда, [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы] 7-бабының 2-тармағының мәнмәтінінде қарастыру қажет. [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы] 7-бабының 2-тармағының талаптарына сәйкес тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы айқындау үшін қолданылатын қағидалар немесе әкімшілік практика 3-тармақтың бұзылуы ретінде қарастырыла алмайтыны анық, өйткені бұл ереже дәл осы қағидаға негізделген және тұрақты мекемеге салық салу режимі ұқсас қызметті жүзеге асыратын отандық кәсіпорындарға салынатын салықтардан кем болмауын талап етеді.

35. 3-тармақтың бірінші сөйлеміне сәйкес, тұрақты мекемеге салық салу қарастырылып отырған мемлекетте ұқсас қызметті жүзеге асыратын осы мемлекеттің кәсіпорындарына салынатын салықтан кем болмауға тиіс. Бұл ереженің мақсаты салық салу режимінде тұрақты мекемелерге қатысты, сол экономикалық секторға жататын резидент кәсіпорындармен салыстырғанда, кәсіпкерлік қызметке негізделген салықтар, әсіресе кәсіпорындардың пайдасына салынатын салықтар тұрғысынан кемсітушіліктің барлық нысандарын жою болып табылады.

36. Өз кезегінде 3-тармақтың екінші сөйлемі Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатын және басқа мемлекетте тұрақты мекемесі бар жеке тұлғаларға қатысты бірінші сөйлемде белгіленген тең режим қағидасын қолдану шарттарын нақтылайды. Ол негізінен мұндай тұлғалардың отбасылық жағдайына байланысты жеке жеңілдіктер мен шегерімдер арқылы өздері резиденттері болып табылатын мемлекетте оның ішкі заңнамасын қолдану нәтижесінде де, сондай-ақ басқа мемлекетте тең режим қағидасының қолданылуы нәтижесінде де резиденттерге қарағанда көбірек артықшылықтар алуына жол бермеуге бағытталған. Демек, тұрақты мекеме орналасқан мемлекетке тиісті тұлғаларға жеке жеңілдіктер мен шегерімдерді беру немесе бермеу туралы шешім қабылдау құқығы қалдырылады. Бұл ретте мұндай жеңілдіктер мен шегерімдер тұрақты мекеменің пайда сомасының басқа мемлекетте салық салынатын барлық көздерден алынатын жалпы табыс сомасындағы үлесіне сәйкес берілуі мүмкін.

37. Сондай-ақ 3-тармақтың мақсаттары үшін бір Уағдаласушы мемлекетте басқа Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының тұрақты мекемесіне қолданылатын салық салу режимі бірінші аталған мемлекетте орналасқан және тұрақты мекемесі бар кәсіпорынға тиесілі кәсіпорынның құқықтық құрылымына ұқсас құқықтық құрылымы бар кәсіпорынның салық салу режимімен салыстырылуға тиіс екені анық. Мысалы, 3-тармақ резидент емес жеке тұлғаға тиесілі кәсіпорынның тұрақты мекемесінің пайдасына осы мемлекетте резидент компанияға тиесілі кәсіпорынға қолданылатын салық мөлшерлемесімен бірдей мөлшерлемені қолдануды талап етпейді.

38. Сол сияқты реттелетін және реттелмейтін қызмет түрлері, әдетте, 3-тармақтың мақсаттары үшін «қызметтің бірдей түрлері» болып табылмайды. Мысалы, ақша қаражатын қарызға алу және кредит беру қызметін жүзеге асыратын, бірақ банк ретінде тіркелмеген тұрақты мекемеге қолданылатын салық салу режимінің отандық банктерге қолданылатын режимнен кем болмауын 3-тармақ талап етпейді, өйткені тұрақты мекеме қызметтің дәл сондай түрін жүзеге асырмайды. Тағы бір мысал ретінде мемлекет немесе оның мемлекеттік органдары жүзеге асыратын қызметті келтіруге болады. Олар мемлекеттің бақылауында болғандықтан, 3-тармақтың мақсаттары үшін басқа мемлекеттің кәсіпорны тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын қызмет түрімен бірдей қызметті жүзеге асырады деп қарастырылмайды.

39. Бірінші сөйлемге қатысты тәжірибе тең режим қағидасының мәнін нақты әрі толық айқындау қиын екенін көрсетеді және бұл қағиданы қолданудың көптеген салдары жөнінде пікірлердің едәуір алшақтығына әкелді. Бұл қиындықтардың негізгі себебі тұрақты мекеменің шынайы сипатына байланысты сияқты. Тұрақты мекеме дербес заңды тұлға емес, тек бас кеңсесі басқа мемлекетте орналасқан кәсіпорынның бір бөлігі ғана болып табылады. Тұрақты мекеменің жағдайы қызметі мен оған байланысты салықтық салдарлары орналасқан жері бойынша мемлекетінің құзыретіне толығымен жатқызылуы мүмкін біртұтас құрылым болып табылатын отандық кәсіпорынның жағдайынан ерекшеленеді. Тең режим туралы ережені қолданудың салдары төменде салық салудың кейбір аспектілері тұрғысынан қарастырылады.

A. Салықты есептеу

40. Салықты есептеу базасына қатысты тең режим қағидасы, әдетте, мынадай салдарға әкеп соғады:

a) Тұрақты мекемелер резидент кәсіпорындар сияқты өндірістік шығыстарды шегеруге құқылы болуға тиіс. Мұндай шығыстарға, әдетте, салық заңнамасына сәйкес салық салынатын пайдадан шегеруге рұқсат етіледі. Мұндай шегерімдерге резидент кәсіпорындарға да қолданылатын шектеулерден басқа ешқандай шектеу қойылмауға тиіс […].

b) Тұрақты мекемелерге амортизациялық аударымдар мен резервтерге қатысты да дәл сондай мүмкіндіктер берілуге тиіс. Олар кәсіпорындар әдетте пайдаланатын амортизациялық шегерімдерді (біркелкі есептеу әдісі, азайтылатын қалдық әдісі бойынша амортизация есептеу) ғана емес, сонымен қатар бірқатар елдерде қолданылатын арнайы схемаларды («жаппай» есептен шығару, жеделдетілген амортизация және т.б.) да ешқандай шектеусіз пайдалануға құқылы болуға тиіс. Резервтерге қатысты кейде оларды есепке жатқызуға байланысты емес мақсаттарда — бухгалтерлік есеп қағидаттарына сәйкес — құнсыздануы, шығыстары немесе залалдары әлі туындамаған, бірақ жақын болашақта туындау ықтималдығы бар активтерді амортизациялау үшін құруға рұқсат етілетінін атап өткен жөн. Мысалы, кейбір елдерде кәсіпорындар салық салынатын пайдадан «резервтерге» инвестициялау мақсатында қаражат аударуға құқылы. Егер мұндай құқықты барлық кәсіпорындар немесе осы саланың кәсіпорындары пайдаланса, онда, әдетте, резидент емес кәсіпорындар да осы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемелеріне қатысты, осындай резервтермен байланысты қызмет осы мемлекетте салық салуға жататын шамада, дәл осындай шарттармен бұл құқықты пайдалануға тиіс.

c) Тұрақты мекемелер есепті кезеңнің соңында туындаған залалдарды белгілі бір уақыт кезеңі ішінде (мысалы, 5 жыл) болашақ немесе өткен кезеңдерге ауыстыруға қатысты резидент кәсіпорындар көптеген елдерде пайдаланатын құқыққа да ие болуға тиіс. Тұрақты мекемеге қатысты мұндай ауыстыру талаптарына оның жеке шаруашылық қызметінен туындаған залалдар ғана сәйкес келетіні түсінікті.

d) Бұдан басқа, тұрақты мекемелерге шаруашылық қызметті жүзеге асыру кезінде де, оны тоқтатқан кезде де активтерді иеліктен шығарудан алынған капитал өсіміне салық салуға қатысты резидент кәсіпорындарға қолданылатын қағидалар қолданылуға тиіс.

41. Жоғарыдағы c) тармақшасында нақты көрсетілгендей, 3-тармаққа сәйкес тең режим қағидасы тек тұрақты мекеменің өзінің қызметіне салық салуға қолданылады. Демек, бұл қағиданың қолданылу аясы тұрақты мекеменің өз қызметіне салық салуды реттейтін нормаларды және резиденттігі бар тәуелсіз кәсіпорындар жүзеге асыратын ұқсас кәсіпкерлік қызметке қолданылатын нормаларды салыстырумен шектеледі. Ол кәсіпорын мен басқа кәсіпорындар арасындағы өзара қатынастарды ескеретін нормаларға (мысалы, табыстарды шоғырландыруға, залалдарды беруге немесе ортақ меншік иесі бар компаниялар арасында мүлікті салықтан босата отырып беруге мүмкіндік беретін нормаларға) қолданылмайды, өйткені соңғы аталған нормалар тұрақты мекеменің қызметіне ұқсас кәсіпорынның өзінің кәсіпкерлік қызметіне салық салуға емес, керісінше, өзара байланысты кәсіпорындар тобы құрамындағы резидент кәсіпорынға салық салуға бағытталған. Мұндай қағидалар көбінесе отандық кәсіпорындар тобы шеңберінде салық заңнамасы мен салықтық әкімшілендіру талаптарының сақталуын қамтамасыз ету немесе жеңілдету үшін қолданылады. Осыдан тең режим қағидасының бұл жағдайда қолданылмайтыны туындайды. Дәл осы себептер бойынша резидент кәсіпорынның пайдасын бөлуге байланысты нормалар да 3-тармаққа сәйкес тұрақты мекемеге таратылмайды, өйткені олар тұрақты мекеменің кәсіпкерлік қызметіне қатысты емес (төмендегі 59-тармақты қараңыз).

42. Сондай-ақ «тәуелсіз тараптар қағидатына» сәйкес тұрақты мекемеден бас кеңсеге (немесе керісінше) қаражат аударуға қатысты трансферттік баға белгілеу нормаларын қолдану 3-тармақтың бұзылуы болып саналмайтыны анық, тіпті егер мұндай нормалар тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны шеңберіндегі қаражат аударымдарына қолданылмаса да. Шынында да, тұрақты мекемеге жатқызылатын пайданы айқындау кезінде «тәуелсіз тараптар қағидатын» қолдану [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы] 7-бабының 2-тармағымен қатаң реттеледі, әрі бұл тармақ 24-баптың 3-тармағын түсіндіру қажет болатын мәнмәтіннің құрамдас бөлігі болып табылады; бұдан басқа, 9-бап отандық кәсіпорын мен онымен байланысты шетелдік кәсіпорын арасындағы қаражат аударымдарына қатысты «тәуелсіз тараптар қағидатын» қолдануға рұқсат беретіндіктен, бұл қағиданы тұрақты мекеменің қаржылық көрсеткіштеріне қатысты қолдану тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнына салынатын салықпен салыстырғанда неғұрлым қолайсыз салық салуға әкеп соғады деп есептеуге болмайды.

43. Жоғарыда баяндалған жалпы ережелер тең режим қағидасына қатысты сирек жағдайда ғана қандай да бір қиындықтар туғызғанымен, олар салық салынатын базаны айқындауға қатысты осы қағиданы қолданудың ықтимал салдарының толық тізбесін білдірмейді. Бұл қағиданы көптеген елдер енгізетін салықтық ынталандыру шараларына қатысты қолдану мәселесі анағұрлым айқын емес. Мұндай елдер өнеркәсіпті орталықсыздандыру, экономикалық тұрғыдан артта қалған өңірлерді дамыту немесе экономиканы кеңейту үшін қажетті жаңа қызмет түрлерін ынталандыру сияқты мәселелерге тап болады және ресми түрде қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті инвестицияларды ынталандыру мақсатында кәсіпорындарға салықтан босату, салықтық шегерімдер немесе өзге де салықтық жеңілдіктер беру арқылы осы мәселелерді шешуге ұмтылады.

44. Мұндай шаралар осы мемлекеттің өзінің экономикалық қызметіне тікелей байланысты міндеттерге қол жеткізуге ықпал ететіндіктен, 24-баптың ережелерін қамтитын бірінші мемлекетпен қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенция жасасқан басқа мемлекеттің кәсіпорындарының тұрақты мекемелері де осындай артықшылықтарды пайдалануға тиіс. Бұл ретте оларға осы мемлекетте оның ішкі заңнамасына немесе осы екі мемлекет арасында жасалған халықаралық келісімге (сауда шарты, өкілдіктер туралы конвенция және т.б.) сәйкес өнеркәсіптік немесе коммерциялық қызметті жүзеге асыру құқығы берілуге тиіс.

45. Алайда резидент емес кәсіпорындардың осы мемлекетте мұндай салықтық жеңілдіктерді талап етуге құқылы болғанымен, олар резидент кәсіпорындарға қойылатын талаптар мен шарттарды орындауға тиіс екенін атап өткен жөн. Сондықтан олардың тұрақты мекемелері осы жеңілдіктерге байланысты ерекше шарттар мен талаптарды орындай алмаған немесе орындаудан бас тартқан жағдайда, оларға мұндай жеңілдіктер берілмеуі мүмкін.

46. Сондай-ақ резидент емес кәсіпорындардың ұлттық мүдделер, қорғаныс, ұлттық экономиканы қорғау және т.б. себептер бойынша тек отандық кәсіпорындарға ғана қатаң түрде рұқсат етілген қызметке байланысты салықтық жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ екені сөзсіз, өйткені резидент емес кәсіпорындарға мұндай қызметпен айналысуға рұқсат етілмейді.

47. Соңында, 3-тармақтың ережелерін қызметі дәл осы мемлекеттің қоғамдық игілігіне бағытталған коммерциялық емес мекемелерге ерекше салықтық артықшылықтар беретін мемлекетті осындай мекемелердің қызметі бірінші аталған мемлекеттің қоғамдық игілігіне ғана бағытталмаған басқа мемлекеттегі ұқсас мекемелердің тұрақты мекемелеріне де дәл осындай артықшылықтарды таратуға міндеттейтіндей етіп түсіндіруге болмайды.

B. Тұрақты мекемеге тиесілі акциялар пакетін иеленуге байланысты алынған дивидендтерге қатысты ерекше режим

48. Көптеген елдерде компаниялар арасында бөлінетін дивидендтерге салық салудың ерекше қағидалары бар (бас және еншілес компаниялар режимі, «Schachtelprivileg», «non bis in idem» қағидасы). Осыған байланысты тұрақты мекемелер де өз активтерінің құрамына кіретін акциялар пакетінен алынған дивидендтерге қатысты 3-тармақтың ережелеріне сәйкес осындай ерекше режимді пайдалана ала ма деген мәселе туындайды.

49. Бұл мәселе бойынша пікірлер әртүрлі. Кейбір мемлекеттер тұрақты мекемелерге осындай ерекше режим берілуге тиіс деп есептейді. Олар мұндай режим еншілес компания алған және бас компанияға бөлген пайдаға қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында енгізілген деген пікірді ұстанады. Негізінде пайдаға салынатын салық тек бір рет және осы пайданы әкелетін қызметті жүзеге асыратын еншілес компаниядан ғана алынуға тиіс. Бас компания еншілес компаниядан алған кезде мұндай пайдаға салынатын салықтан босатылуға немесе жанама салықтық есепке жатқызу әдісіне сәйкес еншілес компания төлеген салық сомасына салықтық шегерім алуға тиіс. Акциялар тұрақты мекеменің тікелей инвестициялары ретінде оның меншігінде болған жағдайларда, дәл осы қағида еншілес компаниядан дивидендтер алатын мұндай тұрақты мекемеге де ерекше режим берілуін көздейді, өйткені пайдаға салынатын салық еншілес компаниядан алынған. Екінші жағынан, осы логиканы ұстанған жағдайда, бас компанияның орналасқан мемлекеті тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте екі рет салық салынуына байланысты қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында жеңілдік беретінін елестету қиын. Бас компания орналасқан және қосарланған салық салуға әкелетін пайда әкелетін қызмет жүзеге асырылмайтын мемлекет, әдетте, мұндай пайданы салықтан босатады немесе қосарланған есепке жатқызу үшін жеткіліксіз салық салады (яғни еншілес компанияның пайдасына салынған салықты да, тұрақты мекеменің пайдасына салынған салықты да есепке жатқызу мүмкін болмайды). Мұның барлығы тұрақты мекемеге тиесілі акциялардың іс жүзінде оның қызметімен байланысты болуын болжайды. Бұдан басқа, дивидендтер бөлінетін пайдаға пайда салығы салынуға тиіс екені де қосымша шарт болып табылады.

50. Керісінше, басқа мемлекеттер тұрақты мекемелерді өз кәсіпорындарымен теңестіру мұндай тұрақты мекемелерге аталған ерекше режимді ұсыну жөнінде қандай да бір міндеттеме туғызбайды деп есептейді. Олар өз ұстанымдарын әртүрлі дәлелдермен негіздейді. Мұндай ерекше режимнің мақсаты дивидендтерге экономикалық қосарланған салық салуды болдырмау болып табылады және тиісті шығындарды тұрақты мекеме орналасқан мемлекет емес, дивидендтерді алушы компанияның резиденттік мемлекеті көтеруге тиіс, өйткені бұл мәселе оған көбірек мүдделі. Ұсынылатын тағы бір себеп салық түсімдерін мемлекеттер арасында бөлуге қатысты. Мұндай ерекше режимді қолданатын мемлекет үшін салық түсімдерінің азаюы осы режимді пайдаланатын бас компания дивидендтерді қайта бөлген кезде оларға салық салу арқылы ішінара өтеледі (дивидендтерден ұсталатын салық, акционерлерден алынатын салық). Мұндай режимді тұрақты мекемелерге берген мемлекет бұл өтемақыны пайдалана алмайды. Тағы бір дәлел, егер мұндай режим дивидендтерді қайта бөлумен шартталатын болса, оны тұрақты мекемелерге тарату негізсіз болады, өйткені бұл жағдайда тек басқа мемлекеттің компаниясының бір бөлігі болып табылатын және дивидендтер бөлмейтін тұрақты мекемеге резидент компанияға қарағанда анағұрлым қолайлы режим қолданылатын болады. Соңында, 3-тармақ тұрақты мекемелерге мұндай режимді тарату міндеттемесін туғызбайды деп есептейтін мемлекеттер бір мемлекеттің компаниялары акцияларын басқа мемлекеттің компанияларындағы тұрақты мекемелеріне осындай режимді пайдалану мақсатында ғана аударып жіберу қаупі бар деп санайды.

51. Акцияларды кәсіпорынның бас кеңсесінде емес, тұрақты мекемесінде иелену мен басқарудың өте орынды себептері болуы мүмкін екенін мойындау қажет, атап айтқанда:

— банктер мен қаржы мекемелеріне, сондай-ақ сақтандыру компанияларына өз қызметін жүзеге асыратын елдерде активтерінің белгілі бір бөлігін, атап айтқанда акцияларды, өз міндеттемелерін орындауды қамтамасыз ету ретінде ұстау туралы заңда немесе нормативтік актіде көзделген міндеттемеден туындайтын қажеттілікке байланысты;

— немесе тұрақты мекемемен іскерлік қатынастары бар компаниялар акциялар пакетін иеленген жағдайда немесе олардың бас кеңселері тұрақты мекеме орналасқан елде болған кезде туындайтын мақсатқа сәйкестікке байланысты;

— немесе ірі кәсіпорындарға тән басқару функцияларын орталықсыздандырудың қазіргі үрдісіне байланысты туындайтын жай ғана практикалық ыңғайлылыққа байланысты.

52. Осы әртүрлі ұстанымдарды, сондай-ақ жаңа ғана баяндалған жағдайларды ескере отырып, мемлекеттерге екіжақты конвенциялар жасасу кезінде 3-тармақтың бірінші сөйлемін түсіндіру мәселесін нақтылау ұсынылады. Олар қаласа, өз ұстанымдарын түсіндіре алады немесе бұрынғы тәжірибесімен салыстырғанда оны хаттамада немесе конвенцияға қоса берілетін кез келген өзге құжатта өзгерте алады.

53. Мұндай құжатта сондай-ақ А мемлекетінде қолданылатын акцияларға қатысты режимді В мемлекетінің резиденттері болып табылатын компаниялардың тұрақты мекемелеріне тарату осындай компаниялардың бас кеңселері А мемлекетінің резидент компанияларының капиталына қатысатын акцияларға иелік ететін, сол В мемлекетінің резиденттері болып табылатын басқа компаниялармен салыстырғанда негізсіз артықшылықтарға ие болуына әкеледі деген жоғарыда аталған қарсылыққа қатысты шешім де қамтылуы мүмкін. Мұндай пікірді ұстанатын мемлекеттердің пайымдауынша, алғашқы компаниялар өз акциялары бойынша дивидендтерді көзден ұсталатын салықсыз қайтара алатын болса, соңғы компанияларға бөлінетін дивидендтерден жағдайға қарай 5 немесе 15 пайыз мөлшерлеме бойынша осындай салық алынады. Салықтық бейтараптық пен тұрақты мекемелер мен еншілес компаниялар арасындағы тең салықтық жүктемені қамтамасыз ету үшін, тиісті мемлекеттердің пікірінше, А және В мемлекеттері арасындағы екіжақты конвенцияларға 10-баптың 2 және 4-тармақтарының ережелерін енгізуге болады. Бұл А мемлекетінде резидент болып табылатын компаниялардың В мемлекетінің резидент компанияларының тұрақты мекемелеріне төлейтін дивидендтерінен, егер дивидендтер тікелей соңғы аталған компаниялардың бас кеңселеріне алынған болса, дәл солай көзден салық ұстауға мүмкіндік береді, атап айтқанда мынадай мөлшерлемелер бойынша:

— акциялардың кемінде 25 пайыздық пакетіне иелік еткен жағдайда — 5 пайыз;

— барлық басқа жағдайларда — 15 пайыз.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 10-бабының 2-тармағы жоғарыда баяндалған шарттардан ерекшеленетінін атап өткен жөн.

54. Егер тиісті мемлекеттің ішкі заңнамасында тиісті ережелердің болмауына байланысты тұрақты мекемелерге төленетін дивидендтерден көзден ұсталатын салықты алу мүмкін болмаса, компаниялар арасында бөлінетін дивидендтерге қатысты режимді тұрақты мекемелерге де таратуға болады, өйткені оны қолдану дивидендтер көзінің мемлекеті алатын салық мөлшері дивидендтерді басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның тұрақты мекемесі алғанына немесе оларды осындай компанияның тікелей алғанына қарамастан бірдей болатындай етіп шектеледі.

C. Салықтың құрылымы мен мөлшерлемесі

55. Кәсіпорындарға, негізінен компанияларға, олардың нақты пайдасына салық салынатын елдерде 3-тармақтың ережелері тұрақты мекемеге қолданылатын салық мөлшерлемесіне қатысты бірқатар ерекше мәселелерді туындатады. Бұл мәселелер тұрақты мекеменің өзі орналасқан мемлекет юрисдикциясына жатпайтын заңды тұлғаның бір бөлігі ғана болуымен байланысты.

56. Белгілі бір мемлекеттің резидент компаниялары алған пайдаға прогрессивті мөлшерлемелер шкаласы бойынша салық салынған кезде, мұндай шкала, негізінен, осы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемелерге де қолданылуға тиіс. Егер прогрессивті шкаланы қолдану кезінде тұрақты мекеме орналасқан мемлекет тұрақты мекемесі бар компанияның бүкіл пайдасын ескеретін болса, мұндай ереже тең режим қағидасына қайшы келмейді, өйткені резидент компанияларға іс жүзінде дәл осындай режим қолданылады […]. Сондықтан компанияларына осындай тәсілмен салық салатын мемлекеттер екіжақты конвенцияларында тұрақты мекемелерге қолданылатын режимді айқындай алады.

57. Егер прогрессивті мөлшерлемелер шкаласына негізделген салық салу жүйесінде тұрақты мекемелерге ең төменгі мөлшерлеме қолданылатын норма көзделсе, мұндай норманың тең режим қағидасына сәйкес келмейтінін алдын ала мәлімдеуге болмайды. Прогрессивті шкалаға сәйкес қолданылатын мөлшерлемені айқындау кезінде тұрақты мекемесі бар бүкіл кәсіпорынның пайдасы ескерілуге тиіс. 3-тармақтың бірінші сөйлемінің ережелері ең төменгі мөлшерлеме жоғары болған жағдайда ғана сақталмайды.

58. Алайда прогрессивті мөлшерлемелер шкаласын немесе ең төменгі мөлшерлемені қолдану кезінде тұрақты мекемесі бар бүкіл кәсіпорынның пайдасы ескерілсе де, бұл [жеке және дербес кәсіпорын қағидатына] қайшы келмейді. Аталған қағидаға сәйкес тұрақты мекеменің пайдасы [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясы] 7-бабының 2-тармағына сәйкес айқындалуға тиіс. Сондықтан тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте алынатын салықтың ең төменгі сомасы тұрақты мекеме өзі тиесілі бүкіл кәсіпорынның пайдасын есепке алмастан, жеке және дербес кәсіпорын болған жағдайда төленуге тиіс сома болып табылады. Демек, тұрақты мекеме орналасқан мемлекет резидент кәсіпорындарға қолданылатын прогрессивті шкаланы бүкіл кәсіпорынның пайдасын ескермей, тек тұрақты мекеменің пайдасына ғана негізді түрде қолдана алады, егер соңғысының пайдасы тұрақты мекеме пайдасынан аз болса. Бұл мемлекет бүкіл кәсіпорынның пайдасын ескерген кезде салықтың аз сомасы алынатын немесе мүлдем алынбайтын жағдайдың өзінде, резидент кәсіпорындарға да осындай мөлшерлеме қолданылатын шартпен тұрақты мекеменің пайдасына ең төменгі мөлшерлеме бойынша салық сала алады.

59. Тұрақты мекеме өзінің табиғаты бойынша дивидендтер бөлумен айналыспайтындықтан, тұрақты мекемесі бар кәсіпорын жүзеге асырған бөлулерге салық салу режимі 3-тармақтың қолданылу аясынан тыс қалады. 3-тармақтың қолданылуы тұрақты мекеменің өз қызметінен алынған пайдаға салық салумен шектеледі және тұтастай алғанда кәсіпорынға салық салуға таралмайды. Бұл осы тармақтың екінші сөйлемімен расталады, онда тұрақты мекеменің иесі болып табылатын салық төлеушіге қатысты салықтық аспектілер, мысалы, жеке жеңілдіктер мен шегерімдер, осы тармақтың қолданылу аясынан тыс қалатыны расталған. Осылайша, компания мен оның акционерлеріне салық салудың әртүрлі жүйелерін біріктіруге байланысты мәселелер (мысалы, кәсіпорындардың пайдасына салынатын алдын ала салық, précompte mobilier, басқа компаниядан алынған дивидендтерден түсетін табысты есептеу және осындай дивидендтерге байланысты салықтық есепке жатқызулар) да осы тармақтың қолданылу аясынан тыс қалады.

60. Кейбір мемлекеттерде басқа Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнының тұрақты мекемесінен алынған пайдаға осы мемлекеттің кәсіпорындарының пайдасына қарағанда жоғары мөлшерлеме бойынша салық салынады. Кейде «филиал салығы» деп аталатын бұл қосымша салықты, егер шетелдік кәсіпорынның еншілес компаниясы тұрақты мекеме сияқты мөлшерде пайда тапса, содан кейін осы пайданы дивидендтер түрінде бөлсе, 10-баптың 2-тармағына сәйкес мұндай дивидендтерден қосымша салық алынатындығымен түсіндіруге болады. Мұндай салық тұрақты мекеменің пайдасына салынатын қосымша салық түрінде есептелген жағдайда, оны тұрақты мекеменің иесі болып табылатын кәсіпорынға салынатын салық ретінде емес, тұрақты мекеменің өзінің қызметінен алынған пайдаға салынатын салық ретінде қарастыру қажет. Демек, мұндай салық 3-тармаққа қайшы келеді.

10-бапқа түсініктеменің 18–24-тармақтарында филиалдардың пайдасына салынатын салықтар мәселесі қарастырылады және 24-баптан басым болатын филиалдардың пайдасына салық салу туралы факультативтік ереже ұсынылады.

61. Дегенмен бұл жағдайды тұрақты мекеменің пайдасын есептеу кезінде, мысалы, пайыз ретінде шегерілетін табыс сомаларына салық салу жағдайынан ажырату қажет (мысалы, «филиал деңгейіндегі пайыздарға салынатын салық»). Бұл жағдайда салық тұрақты мекеменің өзінен емес, керісінше, пайыз төленді деп есептелетін кәсіпорыннан алынады, сондықтан мұндай салық 3-тармақтың қолданылу аясынан тыс қалады (алайда мән-жайларға байланысты 7 және 11-баптар сияқты басқа да ережелер мұндай салық салуға Конвенцияға сәйкес жол берілетінін айқындау үшін қолданылуы мүмкін, 4-тармақтың соңғы сөйлемін қараңыз).

D. Тұрақты мекеме алатын дивидендтерден, пайыздардан және роялтиден көзден ұсталатын салық

62. Тұрақты мекемелер дивидендтер, пайыздар және роялти алған кезде, мұндай табыс тиісінше 10 және 11-баптардың 3-тармақтарының, 12-баптың 4-тармағының [сондай-ақ 12А-баптың 5-тармағының] ережелеріне сәйкес 7-баптың ережелеріне бағынады және, демек, — жоғарыдағы 53-тармақта тұрақты мекемеге тиесілі акциялар пакеттерінен алынған дивидендтерге қатысты айтылған ескертулерді ескере отырып — осындай тұрақты мекемелерге жатқызылатын салық салынатын пайда құрамына енгізілуге тиіс.

63. Жоғарыда аталған 10, 11 [және 12, сондай-ақ 12А] баптарының тиісті ережелеріне берілген түсініктемелерге сәйкес, бұл ережелер дивидендтер, пайыздар немесе роялти алынатын көз мемлекетінің осы баптарда көзделген кез келген шектеуді қолдану міндетінен босатылатынын білдіреді. Бұл жалпыға бірдей қабылданған түсіндіруге сәйкес, тұрақты мекеме орналасқан көз мемлекетінің өз ұстап қалатын салығын толық мөлшерлеме бойынша қолдану құқығына ешқандай әсер етпейді.

64. Мұндай тәсіл 24-баптың 3-тармағының ережелеріне қатысты дивидендтер, пайыздар және роялти резиденттерге (тұрақты мекемелерге де, резидент кәсіпорындарға да, 7-бапқа сәйкес, осындай ұсталған салықты пайда салығы есебіне жатқызуға рұқсат етіледі) немесе резидент еместерге (10, 11 [12 және 12А] баптарында көзделген шектеулер қолданылатын) төленуіне қарамастан, барлық табысқа көзден ұстап қалу салығы салынатын елдерде ешқандай мәселе туындатпайды. Алайда ұстап қалынатын салық тек резидент еместердің пайдасына төленетін табысқа ғана қолданылған кезде жағдай өзгереді.

65. Шынында да, соңғы жағдайда 3-тармақта белгіленген қағидамен салықты ұстап қалуды үйлестіру қиын. Бұл қағидаға сәйкес қызметтен алынған немесе онымен әдетте байланысты табысқа салық салу мақсаттары үшін — 10 және 11-баптардың [4-тармақтарында] және 12-баптың [4-тармағында, сондай-ақ 12А-баптың 5-тармағында] айтылған дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге қатысты осындай байланыс мойындалады — тұрақты мекемелерге резидент кәсіпорындарға қолданылатын режиммен бірдей режим қолданылуға тиіс. Демек, мұндай табысқа тек пайда салығы ғана салынуға тиіс.

66. Қалай болғанда да, осы мәселелерді өздерінің нақты жағдайларын ескере отырып, екіжақты келіссөздер барысында шешу Уағдаласушы тараптардың өздеріне байланысты.

E. Шетелдік табыстарға салынған салықты есепке жатқызу

67. Тиісті мәнмәтінде, егер шетелден алынған табыс тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда құрамына енгізілсе, дәл осы қағидаға сәйкес, егер ішкі заңнама бойынша резидент кәсіпорындарға осындай есепке жатқызу ұсынылатын болса, тұрақты мекемеге де осындай табысқа тиесілі шетелдік салықты есепке жатқызу құқығын беру дұрыс болар еді.

68. Егер басқа Уағдаласушы мемлекеттің (В) кәсіпорнының тұрақты мекемесі орналасқан Уағдаласушы мемлекетте (А) үшінші мемлекетте (С) алынған салықты өтеу тек конвенция негізінде ғана мүмкін болса, онда үшінші мемлекеттермен жасалатын салық конвенцияларына енгізілетін салықтық есепке жатқызу туралы ережелерді тұрақты мекемеге таратуға қатысты анағұрлым жалпы мәселе туындайды. Тұрақты мекеменің өзі заңды тұлға болып табылмайтындықтан, мұндай салық конвенциялары бойынша жеңілдіктер алуға құқығы жоқ болса да, бұл мәселе тұрақты мекемеге салық салу үшін өзекті болып табылады. Бұл мәселе төменде дивидендтер мен пайыздардың нақты жағдайына қатысты қарастырылады.  

F. Үшінші мемлекеттермен жасалған қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияларда көзделген салықтық есепке жатқызу жеңілдіктерін тұрақты мекемеге қолдану

69. Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің аумағында орналасқан және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорынға тиесілі тұрақты мекеме үшінші мемлекеттен дивидендтер […], пайыздар [немесе роялти] алатын болса, онда тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекет үшінші мемлекет өтей алмайтын салықты есепке жатқызуға тиіс пе және қандай дәрежеде есепке жатқызуға тиіс деген мәселе туындайды.

70. Мұндай жағдайларда қосарланған салық салу туындайтыны және оны азайтудың жолын табу қажеттігі туралы жалпы келісім бар. Мүше мемлекеттердің көпшілігі мұндай жағдайларда өздерінің ішкі заңнамасы негізінде немесе 3-тармаққа сәйкес салықты есепке жатқызуды қамтамасыз ете алады. Салықты осындай тәсілмен есепке жатқыза алмайтын немесе жағдайды нақтылауды қалайтын мемлекеттер кәсіпорын резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетпен жасалған конвенциядағы тиісті ережені тұрақты мекеме орналасқан мемлекетке кіріс туындайтын мемлекеттегі салық міндеттемесін есепке жатқызуға мүмкіндік беретін тұжырыммен толықтыруды қалауы мүмкін. Бұл ретте есепке жатқызылатын сома тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорындар осы Уағдаласушы мемлекеттің үшінші мемлекетпен жасасқан конвенциясы негізінде талап ете алатын сомадан аспауға тиіс. Егер кәсіпорынның резиденттік мемлекеті мен басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесі бар кәсіпорынға қатысты үшінші мемлекет арасындағы конвенция бойынша өтелмейтін салық сомасы үшінші мемлекет пен тұрақты мекеме орналасқан Уағдаласушы мемлекет арасындағы конвенцияға сәйкес алынатын салық сомасынан аз болса, онда үшінші мемлекетте алынған неғұрлым төмен салық сомасы ғана есепке жатқызылады. Бұған 3-тармақтың бірінші сөйлемінен кейін мынадай сөздерді енгізу арқылы қол жеткізуге болады:

Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде орналасқан және басқа Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорнына тиесілі тұрақты мекеме үшінші мемлекеттен дивидендтер, пайыздар немесе роялти алса, ал дивидендтер, пайыздар немесе роялти төленген үлестік қатысу пакеті немесе борыштық талап осы тұрақты мекемемен нақты байланысты болса, онда бірінші аталған мемлекет жағдайға қарай дивидендтерден, пайыздардан немесе роялтиден үшінші мемлекетте төленген салыққа қатысты салықты есепке жатқызуды кәсіпорын резиденті болып табылатын мемлекет пен осындай үшінші мемлекет арасында жасалған табыс пен капиталға салынатын салықтарға қатысты конвенцияда көзделген салық мөлшерлемесін қолдана отырып қамтамасыз етеді. Алайда есепке жатқызу сомасы бірінші аталған мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорын осы мемлекеттің үшінші мемлекетпен жасасқан табыс пен капиталға салық салу туралы конвенциясына сәйкес талап ете алатын сомадан аспауға тиіс.

Егер конвенцияда кіріс көзі орналасқан мемлекетте салық салынуы мүмкін және оларға қатысты салықты есепке жатқызу көзделуге тиіс кірістердің басқа санаттары да қарастырылса (мысалы, кейбір конвенциялардағы роялти), онда жоғарыда баяндалған ережені осындай кіріс санаттарын қамту тұрғысынан өзгерту қажет.

Бұдан әрі ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік конвенциясына түсініктемеде мыналар айтылған:

71. Егер бір Уағдаласушы мемлекетте орналасқан және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кәсіпорынның тұрақты мекемесі (тұрақты орналасқан жері мемлекеті) үшінші мемлекеттен (кіріс көзі мемлекеті) дивидендтер, пайыздар немесе роялти алса және тұрақты орналасқан жері мемлекеті мен кіріс көзі мемлекеті арасында келісілген рәсімге сәйкес кіріс көзі мемлекеті төлем көзінен ұсталатын салықты тұрақты орналасқан жері мемлекеті мен кіріс көзі мемлекеті арасындағы конвенцияда көзделген мөлшерлеме бойынша қолдану үшін домициль туралы куәлікті талап етсе, онда мұндай куәлікті соңғы аталған мемлекет беруі тиіс. Мұндай тәртіп тұрақты орналасқан жері мемлекеті салықты есепке жатқызу әдісін қолданған жағдайда пайдалы болуы мүмкін болғанымен, егер бұл мемлекет босату әдісін қолданса, ол қажетсіз болып көрінеді, өйткені үшінші мемлекеттен алынған кіріске кәсіпорынның тұрақты орналасқан жері мемлекетінде салық салынбайды. Екінші жағынан, тұрақты мекеме орналасқан мемлекет куәлік беру рәсімін пайдалана алады, өйткені бұл оған аудит мақсаттары үшін пайдалы ақпарат береді. Үш мемлекеттің қатысуымен туындайтын жағдайларда теріс пайдалану мәселесі де туындайды. Егер кәсіпорын резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан тұрақты мекеменің пайдасын салықтан босатса, онда кәсіпорынның акциялар, облигациялар немесе патенттер сияқты активтерді неғұрлым қолайлы салық режимін ұсынатын мемлекеттердегі тұрақты мекемелерге ауыстыру қаупі бар және белгілі бір жағдайларда осыдан туындайтын кіріске үш мемлекеттің ешқайсысында да салық салынбауы мүмкін. Теріс пайдалану ретінде қарастырылуы мүмкін мұндай тәжірибенің алдын алу үшін кәсіпорын тек басқа мемлекетте орналасқан тұрақты мекемесі алған кіріске тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте әдеттегі тәртіппен салық салынған жағдайда ғана конвенцияда көзделген жеңілдіктерді талап ете алатынын белгілейтін ережені кәсіпорын резиденті болып табылатын мемлекет пен үшінші мемлекет (кіріс көзі мемлекеті) арасындағы конвенцияға енгізуге болады.

Бұдан әрі ЭЫДҰ-ның 2014 жылғы Үлгілік конвенциясына түсініктемеде мыналар айтылған:

72. Мұнда қарастырылған үш мемлекеттің қатысуымен туындайтын әдеттегі жағдайдан басқа, үш мемлекеттің қатысуымен болатын өзге де жағдайлар туындайды. Атап айтқанда, кәсіпорын орналасқан мемлекет басқа мемлекеттегі тұрақты мекемеге жатқызылатын кіріс туындайтын мемлекет болып табылатын жағдайлар да кездеседі (сондай-ақ 21-бапқа түсініктеменің 5-тармағын қараңыз). Мемлекеттер мұндай мәселелерді екіжақты келіссөздер барысында реттей алады.

4-тармақ

73. Бұл тармақ кейбір елдерде пайыздарды, роялтиді және басқа да төлемдерді алушы резидент болған жағдайда шектеусіз шегеруге рұқсат етілетініне, ал алушы резидент емес болған жағдайда мұндай шегерімнің шектелетініне немесе тіпті тыйым салынатынына байланысты туындайтын кемсітушіліктің ерекше нысанын жоюға арналған. Осындай жағдай резидент емес тұлғаның берешегіне байланысты капиталға салық салу саласында да туындауы мүмкін. Алайда Уағдаласушы мемлекеттер салық төлеуден жалтару мақсатында осы ережені қолдануды болдырмау үшін екіжақты конвенциялардағы аталған ережені өз қалауы бойынша өзгерте алады.

74. 4-тармақ қарыз алушы елдің жұқа капиталдандыруға қатысты ішкі нормаларын, олар 9-баптың 1-тармағына немесе 11-баптың 6-тармағына сәйкес келетін дәрежеде қолдануына тыйым салмайды. Алайда егер мұндай режим аталған баптарға сәйкес келмейтін нормаларға негізделсе және тек резидент емес кредиторларға қатысты қолданылып, резидент кредиторлар оған жатқызылмаса, онда мұндай режимге 4-тармақ бойынша тыйым салынады.

75. Бұдан басқа, 4-тармақ резидент еместердің пайдасына жасалатын төлемдерге қатысты қосымша ақпараттық талаптар қоюға тыйым салмайды, өйткені мұндай талаптар резиденттер мен резидент еместердің пайдасына төлемдер жасалған жағдайларда нормалардың сақталуы мен тексерілуінің бірдей деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған.

3. 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын қайта қарау барысында бұрынғы Сарапшылар тобының 4-тармақты талқылауы кезінде бұл тармақ дамыған және дамушы елдер арасындағы салықтық шартқа енгізуге жарамды ма деген мәселе көтерілді. Шетелде төлемдер жасайтын және шетелдік тұлғаларға тиесілі корпорацияларға мұндай төлемдерді шегеруге рұқсат беру мүмкіндігін осындай елдерде алушыға салық салынуымен байланыстыратын мемлекеттер үшін бұл тармақтың қолайсыз болатыны туралы пікір айтылды. Егжей-тегжейлі талқылаудан кейін Топ жоғарыда аталған ерекше жағдайлар шартқа кеңінен қолданылатын баптарды енгізуге негіз болмауға тиіс деген қорытындыға келді, ал олар проблемалар туындатуы мүмкін жағдайларда бұл мәселелер екіжақты келіссөздер барысында талқылануы керек.

5-тармақ

4. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 24-бабының 5-тармағын қайталайтындықтан, Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының осы тармаққа қатысты түсініктемесінен алынған төмендегі үзінділер толық көлемде қолданылуға тиіс деп санайды:

76. Бұл тармақ Уағдаласушы мемлекеттердің біріне капиталы толығымен немесе ішінара басқа Уағдаласушы мемлекеттің бір немесе бірнеше резидентіне тиесілі не олар тікелей немесе жанама түрде бақылайтын кәсіпорынға қатысты неғұрлым қолайсыз режим белгілеуге тыйым салады. Бұл ереже және ол жоятын кемсітушілік капиталға иелік ететін немесе оны бақылайтын тұлғаларға емес, тек кәсіпорындарға салық салуға қатысты. Сондықтан оның мақсаты — салық төлеушілердің бір мемлекеттің резиденттері үшін тең режимді қамтамасыз ету, ал шетелдік капиталға отандық капиталмен салыстырғанда серіктестерге немесе акционерлерге қатысты тең салық режимін ұсыну емес.

77. Бұл тармақ тек резидент кәсіпорындарға салық салуға қатысты болғандықтан, олардың капиталын иеленетін немесе бақылайтын тұлғаларға емес, аталған тармақты резидент кәсіпорын мен басқа резидент кәсіпорындар арасындағы өзара байланысты ескеретін нормаларға (мысалы, кірістерді шоғырландыруға, залалдарды беруге немесе ортақ меншік иесі бар компаниялар арасында мүлікті салықтан босатыла отырып беруге мүмкіндік беретін нормаларға) қатысты кеңейте түсіндіруге болмайды. Мысалы, егер бір мемлекеттің ішкі салық заңнамасы резидент компанияға өзінің кірістерін резидент бас компанияның кірістерімен шоғырландыруға мүмкіндік берсе, онда 5-тармақты мемлекеттен резидент компания мен резидент емес бас компания арасында осындай шоғырландыруға рұқсат беруді талап ететіндей етіп қолдануға болмайды. Бұл резидент және резидент емес кәсіпорынның бірлескен салық режимін капиталына иелік ететін резиденті бар сол мемлекеттің резидент кәсіпорнына қолданылатын режиммен салыстыруды талап етеді, ал бұл тек резидент кәсіпорынға салық салу шеңберінен анық шығып кетеді.

78. Бұдан басқа, 5-тармақ барлық резидент компаниялар үшін олардың капиталын кім иеленетініне немесе бақылайтынына қарамастан бірдей салық режимін қамтамасыз етуге бағытталғандықтан және бұл тармақ резиденттер мен резидент еместердің пайдасына қаражат бөлудің бірдей салық режиміне бағынуын қамтамасыз ету мақсатын көздемейтіндіктен (жоғарыдағы 76-тармақты қараңыз), резидент компанияға резидент емес акционерлерге төленетін дивидендтерге қатысты, бірақ резидент акционерлерге төленетін дивидендтерге қатысты емес салық міндеттемелерін жүктеу 5-тармақтың бұзылуы ретінде қарастырылмайды. Бұл жағдайда салық режимдеріндегі айырмашылық компания капиталының резидент емес тұлғаға тиесілі немесе оның бақылауында болуымен емес, резидент еместерге төленетін дивидендтерге әртүрлі тәртіппен салық салынуымен байланысты. Осыған ұқсас тағы бір мысал ретінде резидент компаниялардан акционерлеріне резидент немесе резидент емес екеніне қарамастан төлемдер жасағаны үшін салық алатын, бірақ бұл салықты бірнеше рет қолдануды болдырмау мақсатында өздері қаражатты бөлу фактісі бойынша салық салынатын резидент байланысты компанияларға төленетін қаражатты бөлуге қатысты мұндай режимді қолданбайтын мемлекетті келтіруге болады. Соңғы аталған босатудың резидент емес компанияларға қаражат бөлуге қолданылмау фактісі 5-тармақтың бұзылуы ретінде қарастырылмауға тиіс. Бұл жағдайда салық режимдеріндегі айырмашылықтар резидент компанияның капиталы резидент еместерге тиесілі немесе олардың бақылауында болуынан емес, оның осы резидент компаниядан алынған дивидендтерді қайта бөлген кезде конвенция ережелеріне сәйкес осындай салыққа жатпайтын компанияларға төлемдер жасауынан туындайды. Осы мысалда барлық резидент компаниялар өз капиталын кім иеленетініне немесе бақылайтынына қарамастан бірдей режимді пайдаланады, ал салық режимдеріндегі айырмашылықтар қаражатты бөлуге салынатын салықтан жалтаруға болатын жағдайлармен ғана шектеледі.

79. Бұл тармақ резидент кәсіпорынды тек оның капиталын кім иеленетіні немесе бақылайтыны негізінде кемсітушіліктен қорғауға бағытталғандықтан, қолда бар дәлелдерге сәйкес, ол кәсіпорынға резидент немесе резидент емес кредиторларға пайыз төлеуіне қарай әртүрлі режим белгілейтін нормаларға қатысы жоқ. Бұл тармақ борышкер мен кредитор арасындағы қатынастарға негізделген нормаларға, егер осындай нормалардан туындайтын басқа салық режимі резидент еместердің кәсіпорын капиталын толық немесе ішінара, тікелей немесе жанама түрде иеленуіне не оны бақылауына негізделмесе, қолданылмайды. Мысалы, егер мемлекеттің ішкі заңнамасындағы жұқа капиталдандыруға қатысты нормаларға сәйкес резидент кәсіпорынның резидент емес байланысты кәсіпорынға төлейтін пайыздарын шегеруге құқығы болмаса, онда бұл норма капиталды иеленетін немесе оны бақылайтын кредиторға пайыздар төленген жағдайларда да, егер мұндай төлемдер төлеушінің қандай да бір капиталын иеленбейтін немесе бақылайтын резидент емес байланысты кәсіпорынға төленген пайыздармен бірдей салық режиміне жатқызылса, 5-тармақтың бұзылуы болып табылмайды. Алайда мұндай ішкі заңнама нормасы резиденттер мен резидент еместерге төленетін пайыздарды шегеру үшін әртүрлі шарттар қолданылған жағдайда 4-тармақты бұзуы мүмкін екені анық, сондықтан осы тармақтың мақсаттары үшін мұндай норманы қолданудың 9-баптың 1-тармағының немесе 11-баптың 6-тармағының ережелеріне қайшы келмейтінін анықтау маңызды (жоғарыдағы 74-тармақты қараңыз). Бұл сондай-ақ жұқа капиталдандыру жөніндегі нормалар Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кәсіпорындарына ғана, олардың капиталы толығымен немесе ішінара басқа Уағдаласушы мемлекеттің бір немесе бірнеше резидентіне тиесілі болған немесе олар тікелей не жанама түрде бақыланған жағдайда ғана қолданылған кезде, 5-тармақтың мақсаттары үшін де маңызды. Шынында да, 9-баптың 1-тармағы мен 11-баптың 6-тармағының ережелері 5-тармақты түсіндіру қажет болатын мәнмәтіннің бөлігі болғандықтан (бұл Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 31-бабында талап етіледі), осы ережелерге сәйкес келетін түзетулер 5-тармақтың ережелерін бұзу ретінде қарастырылмайды.

80. Трансферттік баға белгілеуге қатысты сұрау салулар жөнінде мүше мемлекеттердің барлығы дерлік әдеттегі талаптарға қарағанда қатаңырақ болып көрінетін немесе тіпті дәлелдеу ауыртпалығы қағидатынан ауытқитын қосымша ақпарат талаптары осы баптың мағынасындағы кемсітушілік болып табылмайды деп есептейді.

5. 1999 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясын қайта қарау барысында дамушы елдерден шыққан Сарапшылар тобының кейбір мүшелері шетелдіктерге тиесілі кәсіпорындарға қатысты арнайы шаралар барлық шетелдік меншік иелері бар кәсіпорындарға бірдей режим қолданылған жағдайда тыйым салынған кемсітушілік ретінде түсіндірілмеуге тиіс деген ұсыныс жасады. Олар бұл өзгеріс шетелдіктерге азаматтармен бірдей негізде салық салудың жалпы қағидатынан елеулі түрде ауытқу болып табылатынын мойындады, алайда шетелдік меншік жағдайларында салық міндеттемелерін орындауға байланысты проблемалар, сондай-ақ дамушы елдердегі шетелдіктерге тиесілі кәсіпорындардың саяси тұрғыдан алатын орны осындай өзгерісті ақтайды деп есептеді. Сондықтан олар ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 24-бабының 5-тармағына мынадай түзету енгізуді ұсынды:

5. Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің капиталы толығымен немесе ішінара басқа Уағдаласушы мемлекеттің бір немесе бірнеше резидентіне тиесілі немесе олар тікелей не жанама түрде бақылайтын кәсіпорындарына бірінші аталған мемлекетте салық салынбауға тиіс немесе оларға осындай салық салуға байланысты қандай да бір өзгеше немесе неғұрлым ауыр сипаттағы талаптар қолданылмауға тиіс, мұндай кәсіпорындарға қатысты салық салу және тиісті талаптар капиталы толығымен немесе ішінара үшінші мемлекеттің резиденттеріне тиесілі немесе олар тікелей не жанама түрде бақылайтын басқа ұқсас кәсіпорындарға қолданылатын салық салу және тиісті талаптармен салыстырғанда өзгеше немесе неғұрлым ауыр болмауға тиіс.

Бұдан басқа, олар 5-тармаққа ұсынылып отырған өзгерістің дамыған елдер жасасқан кейбір салықтық шарттарға енгізіліп қойғанын атап өтті. Дамыған елдерден шыққан Сарапшылар тобының кейбір мүшелері мұндай ұсыныс кемсітушілік туралы баптың қолданылуын тек шетелдіктерге тиесілі кәсіпорындар арасындағы кемсітушілікті жоюмен ғана шектейтінін, осылайша шетелдіктерге тиесілі кәсіпорындарға жалпы санат ретінде қатысты кемсітушілікке жол беретінін атап өтті.

6. Дамыған елдерден шыққан Топтың кейбір мүшелері ұсынылып отырған өзгеріске күмән келтіріп, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы кемсітушілікке қарсы бапты Конвенцияның негізгі қағидаттарының бірі деп санайтынын мәлімдеді. Олар қолданыстағы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының кемсітушілікке қарсы бабынан бұрын қабылданған нормалардың XIX ғасырдан бері бар екенін еске салды. Олардың пікірінше, мұндай іргелі қағидатты өзгерту жалпы алғанда халықаралық салықтық қатынастар үшін елеулі салдарға әкеп соғады. Бұдан басқа, ұсынылып отырған өзгеріс ішінара шетелдік меншік жағдайларында салық міндеттемелерін орындауға байланысты проблемалармен негізделетіндіктен, ал бұл проблемалар мәні бойынша трансферттік баға белгілеуге келіп тірелетіндіктен, бұл мәселені салық конвенциясының басқа бөліктеріндегі, мысалы, қауымдастырылған кәсіпорындарға қатысты 9-баптағы неғұрлым қолайлы тәсілдермен шешу ұсынылды.

7. Дамушы елдерден шыққан Топтың кейбір мүшелері кемсітушілікке қарсы баптың маңызды әрі қажетті екенін мойындай отырып, кейбір мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында осы баптың жекелеген тармақтарын өзгертуді қалауы мүмкін екенін атап өтті. Атап айтқанда, роялти, техникалық көмек үшін төлемдер, бас кеңсе шығыстары және т.б. бойынша трансферттік төлемдер жағдайында негізделген сомаларды айқындауға байланысты қиындықтарға орай, мемлекет өз аумағында орналасқан кәсіпорын осындай төлемдерді шетелдік тұлға бақылайтын компанияның пайдасына, мұндай компания басқа Уағдаласушы мемлекеттің немесе үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатынына қарамастан, жасаған жағдайда, мұндай төлемдерді шегеруге рұқсат бермеу немесе шегерім сомасын осы мемлекеттің ішкі құқығына сәйкес есептеу туралы шешім қабылдауы мүмкін екендігі айтылды. Тағы бір мысал ретінде кейбір ішкі міндеттерді шешу мақсатында салықтық жеңілдіктер берген мемлекет тиісті кәсіпорындағы жергілікті меншік үлесінің белгілі бір мөлшерде болуын осындай салықтық жеңілдіктерді ұсынудың шарты ретінде белгілеуді қалауы мүмкін екендігі келтірілді. Топ мұндай ерекше жағдайлар екіжақты келіссөздер барысында талқылануға тиіс деп таныды.

6-тармақ

8. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 24-бабының 6-тармағын қайталайтындықтан, Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының осы тармаққа қатысты мынадай түсініктемесі қолданылуға тиіс деп есептейді:

81. Бұл тармақта осы баптың қолданылу аясы 2-баптың ережелерімен шектелмейтіні көрсетілген. Сондықтан осы бап мемлекет, оның әкімшілік-аумақтық бөлімшелері немесе жергілікті билік органдары не олардың атынан алынатын кез келген түрдегі және сипаттағы салықтарға қолданылады.

25-бап

ӨЗАРА КЕЛІСУ РӘСІМІ

A. Жалпы ережелер

1. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 25-бабы бойынша екі балама нұсқа ұсынылады. А нұсқасы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабын қайталайды, оған 4-тармаққа екінші сөйлем қосылған, бірақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-тармағында көзделген төрелік алып тасталған. В нұсқасы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабын қайталайды, оған 4-тармаққа екінші сөйлем қосылған және ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 5-тармағында көзделген міндетті төрелік енгізілген, алайда төрт айырмашылығы бар. Біріншіден, 5-тармақта құзыретті органдар істі қарауға жіберген сәттен бастап үш жыл ішінде белгілі бір іс бойынша келісімге келе алмаған жағдайда төрелік талқылауды бастауға болатындығы көзделген, ал ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында екі жылдық мерзім қарастырылған. Екіншіден, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында төрелік талқылауды істі қарауға берген тұлға талап етуге тиіс болса, 5-тармақта төрелік талқылауды Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің құзыретті органдары сұратуға тиіс екендігі белгіленген (бұл екі Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органдары да істі төрелікке беруге лайық емес деп есептеп, олардың ешқайсысы тиісті сұрау салмаған жағдайда, іс төрелікке берілмеуге тиіс дегенді білдіреді). Үшіншіден, 5-тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының тиісті ережесінен айырмашылығы, құзыретті органдарға шешім өздеріне хабарланғаннан кейін алты ай ішінде бұл туралы келісімге келген жағдайда төрелік талқылаудан бас тартуға мүмкіндік береді. Ақырында, А нұсқасында төрелік мүмкіндігі көзделмегендіктен, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына енгізілген және әртүрлі себептер бойынша кейбір мемлекеттердің салықтық шартқа төрелік туралы ережені енгізбеуі мүмкін екенін көрсететін ескертпеге ұқсас ескертпе қажет емес.

2. Өзара келісу рәсімі Конвенцияны түсіндіруге және қолдануға қатысты мәселелерді реттеу құралдарын қамтамасыз етуге ғана емес, сондай-ақ а) тиісті мемлекеттердің резиденттеріне Конвенцияға сәйкес келмейтін әрекеттерге қарсылық білдіре алатын форумды және b) Конвенцияда көзделмеген жағдайларда қосарланған салық салуды жою тетігін қамтамасыз етуге арналған. Өзара келісу рәсімі Конвенцияның барлық баптарына, атап айтқанда 7-бапқа (Кәсіпорындардың пайдасы), 9-бапқа (Қауымдастырылған кәсіпорындар), 11-бапқа (Пайыздар), 12-бапқа (Роялти) және 23-бапқа (Қосарланған салық салуды жою әдістері) қатысты қолданылады. Екіжақты конвенцияда 9-баптың 2-тармағы болмаса да, 9-баптың 1-тармағын енгізудің өзі Конвенцияның қолданылуын экономикалық қосарланған салық салуға да таратудың көзделгенін көрсету үшін жеткілікті. Нәтижесінде көптеген мемлекеттер 9-баптың 2-тармағына ұқсас ережелер болмаған жағдайда трансферттік баға белгілеуге байланысты пайданы түзету нәтижесінде туындайтын экономикалық қосарланған салық салу 25-бапта көзделген өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына кіреді деп есептейді (төмендегі 9-тармақты қараңыз, онда ЭЫДҰ-ның 25-бапқа түсініктемесінің 11-тармағынан үзінділер келтірілген). Алайда кейбір мемлекеттер 9-баптың 2-тармағына ұқсас ережелер болмаған жағдайда трансферттік баға белгілеуге байланысты түзетулерден туындайтын экономикалық қосарланған салық салу 25-баптың 1 және 2-тармақтарында көзделген өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына кірмейді деп есептейді. Осылайша, конвенцияға 9-баптың 2-тармағын енгізбеген Уағдаласушы мемлекеттер келіссөздер барысында 2-тармақтың болмауы өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына қандай салдар әкелетінін нақтылауға тиіс. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 9-бабында 3-тармақ бар, онда егер 1-тармаққа сәйкес пайданы түзету нәтижесінде кәсіпорын жалған құжат жасау, өрескел немқұрайлылық немесе өз міндеттерін қасақана орындамау үшін жазаланса, 2-тармақтың ережелері қолданылмайтыны айтылған. 3-тармақта көзделген шарттар орындалған жағдайда Уағдаласушы мемлекет 2-тармаққа сәйкес тиісті түзетулер енгізуге міндетті емес, ал салық төлеуші тиісті түзетуді сұрау үшін 25-баптың 1-тармағына сәйкес өзара келісу рәсімін бастамауы мүмкін. Алайда салық төлеуші 3-тармақта көзделген барлық шарттар орындалмаған немесе пайданы түзету 1-тармаққа сәйкес жүргізілмеген деп есептеген жағдайда өзара келісу рәсімін бастауға құқылы.

3. Екіжақты конвенцияда А нұсқасына сәйкес міндетті төреліксіз немесе В нұсқасына сәйкес міндетті төрелікпен өзара келісу рәсімін көздеу туралы шешім әрбір Уағдаласушы мемлекеттің саяси және әкімшілік пайымдауларына, сондай-ақ өзара келісу рәсімдері саласындағы нақты тәжірибесіне байланысты. Мемлекеттер міндетті немесе ерікті төреліктің артықшылықтары мен кемшіліктерін алдын ала талдауға (төмендегі 14-тармақты қараңыз) және төреліктің өздеріне қолайлы-қолайсыз екенін бағалауға тиіс. Өзара келісу рәсімі саласында тәжірибесі шектеулі елдер төрелікті өзара келісу рәсіміне енгізудің салдарын айқындауда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Мұндай елдер осы кезеңде төрелік талқылаудан бас тарту туралы шешім қабылдай алады. Алайда олар төрелік туралы ережені енгізіп, оның күшіне енуін мемлекеттер осы ереженің қашан күшіне енуі тиіс екендігі туралы бір-бірін хабардар еткенге дейін кейінге қалдыруы да мүмкін. Сондай-ақ мұндай елдер тәжірибесінің жоқтығына қарамастан, салық төлеушілерге 25-баптың 1-тармағына сәйкес қарауға ұсынылған істің салық төлеуші өзара келісу рәсімінен бас тартқан жағдайда төрелік арқылы шешілетініне сенімділік беру үшін өзара келісу рәсіміне төрелікті енгізуге дайын екендіктері туралы шешім қабылдауы мүмкін.

4. А нұсқасын қолдайтын Комитет мүшелері негізінен мынадай пайымдаулар мен дәлелдерді келтірді:

— 25-баптың 1 және 2-тармақтарына сәйкес өзара келісу рәсіміне жіберілетін істердің саны аз және олардың өте аз бөлігі шешілмей қалады;

— құзыретті органдар өзара келісу рәсімі арқылы реттей алмайтын бірқатар істерді құқықтық қорғаудың ішкі құралдары арқылы шешуге болады;

— көптеген дамушы елдердің өзара келісу рәсімі саласында тәжірибесінің болмауына байланысты, неғұрлым тәжірибелі елдермен дау туындаған жағдайда төрелік талқылау мұндай елдер үшін әділетсіз болуы мүмкін;

— мемлекеттік саясат үшін аса маңызды болып табылатын мемлекеттердің мүдделерін салық салу мәселелері бойынша жеке төрешілер арқылы қамтамасыз ету екіталай; төрешілерден көптеген дамушы елдерде тәжірибенің жоқтығының орнын толтыруды күтуге болмайды;

— ықтимал төрешілердің бейтараптығы мен тәуелсіздігіне кепілдік беру өте күрделі болып көрінеді;

— тәжірибелі төрешілерді табу өте қиын;

— міндетті төрелік қымбатқа түседі, сондықтан дамушы елдер мен өтпелі экономикасы бар елдер үшін қолайсыз;

— мемлекеттің міндетті төрелік арқылы салық салу мәселелеріндегі өз егемендігін шектеуі оның мүддесіне сай келмейді.

5. В нұсқасын қолдайтын Комитет мүшелері негізінен мынадай пайымдаулар мен дәлелдерді келтірді:

— шешілмей қалатын істердің саны аз болғанына қарамастан, олардың әрқайсысы іс бойынша шешімнің жоқтығын білдіреді, бұл ретте бір құзыретті орган салық салу Конвенцияға сәйкес келмейді деп есептейді және қосарланған салық салудың елеулі сомасы туындауы мүмкін;

— төрелік салық төлеушілер үшін олардың істері өзара келісу рәсімі шеңберінде шешілуі мүмкін екендігіне неғұрлым жоғары сенімділік береді және трансшекаралық инвестицияларға ықпал етеді;

— құқықтық қорғаудың ішкі құралдары екіжақты конвенцияларды қолдануға байланысты дауларды тиісті әрі жедел реттеуді қамтамасыз етпеуі мүмкін (екі елде бір-біріне қайшы сот шешімдерінің қабылдану қаупі және ішкі заңнамаға негізделген Конвенцияны біржақты түсіндіру қаупі);

— белгілі бір мерзім өткеннен кейін шешілмеген істерді төрелікке беру міндеті құзыретті органдардың осы мерзім ішінде келісімге келуге бағытталған күш-жігерін ынталандыруы мүмкін;

— Еуропалық Одақтың Төрелік конвенциясы ережелеріне сәйкес тәжірибеге сүйенсек, міндетті төрелікті тиімді пайдалану өте сирек кездесетін жағдай болады, әрі осы тетікке байланысты шығындар жеткілікті түрде төмен болуы тиіс; бұдан басқа, төрелік салық төлеушілер үшін неғұрлым жоғары сенімділік қамтамасыз ететіндіктен, мұндай әдіс нәтижесі белгісіз қымбат «алдын ала» апелляциялар мен ішкі сот талқылауларының санын азайтады;

— төрешілер негізделген және бейтарап шешім қабылдауға тиіс, демек, олар әртүрлі мемлекеттердің тәжірибе деңгейін ескеріп, олардың кейбіреулерінде тәжірибенің жеткіліксіз болуы мүмкін екендігін еңсере алады;

— әртүрлі бұрынғы жұмыс тәжірибесі бар (мемлекеттік қызметшілер, судьялар, ғалымдар және практик-эксперттер), сондай-ақ әртүрлі өңірлерден (оның ішінде дамушы елдерден) шыққан білікті және бейтарап төрешілер бар екені рас;

— мемлекеттің міндетті төрелік арқылы салық салу мәселелеріндегі өз егемендігін шектеуі оның мүддесіне сай келеді.

6. Кейбір елдерде конституциялық немесе заңнамалық кедергілер құзыретті органдардың кейбір істер бойынша өзара келісу рәсімі арқылы көмек көрсету мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Шарттар бойынша келіссөздер жүргізетін мамандар өздеріне белгілі осындай кедергілердің бар-жоғын талқылауға тиіс. А нұсқасына сәйкес мұндай кедергілердің болуы осы баптың қолданылу аясын шектейтін өзгерістер енгізуге әкеп соқпауға тиіс (әсіресе, егер болашақта мұндай кедергілер жойылатын болса): құзыретті органдардың істі реттеу үшін «күш салуға» міндетті болуы істі шешуге қол жеткізу міндетін білдірмейді және белгілі бір факторлардың құзыретті органның өзара келісімге келу немесе көмек көрсету қабілетіне әсер етуі мүмкін екенін мойындайды. Алайда В нұсқасына сәйкес келіссөздерге қатысушылар міндетті күші бар төрелік шешімді осындай кедергілерге байланысты орындау мүмкін болмайтын жағдайды болдырмау үшін 5-тармақтың міндетті төрелікті көздейтін қолданылу аясының осындай шектеулерді ескере отырып белгіленуіне кепілдік беруге тиіс.

7. Алайда В нұсқасына сәйкес 5-тармақтың қолданылу аясы ықтимал конституциялық немесе заңнамалық кедергілерді ескеру тұрғысынан бұрыннан шектелген. Өзара келісу рәсіміне берілген істер бойынша шешімді олардың соттарының немесе әкімшілік трибуналдарының бірі әлдеқашан шығарған кейбір мемлекеттерде ұлттық заңнамаға сәйкес дәл сол мәселелер бойынша өзара келісуге енді жол берілмейді. Мұндай жағдайды ескеру үшін 5-тармақта осы мәселелер бойынша мемлекеттердің кез келгенінің соты немесе әкімшілік трибуналы шешім шығарған жағдайда шешілмеген істерді төрелікке беруге болмайтыны айтылған. Жекелеген жағдайларда сот шешімдерінен бас тарту мүмкіндігі бар мемлекеттер бұл сөйлемді алып тастай алады. Бұдан басқа, көптеген мемлекеттердің ішкі заңнамасында ешкімді ұлттық заңнамада көзделген құқықтық қорғау құралдарынан айыруға болмайтыны көзделген. Осылайша, 5-тармаққа сәйкес төрелік талқылау Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген құқықтық қорғау құралдарына қарамастан қолданылады, ал белгілі бір іске тікелей қатысы бар тұлғалар өзара келісуден бас тартып, төрелік шешімді орындамауға және ішкі заңнамада қолжетімді кез келген құқықтық қорғау құралдарын пайдалануға құқылы.

B. 25-баптың тармақтарына түсініктеме

25-баптың 1 және 2-тармақтары (А және В нұсқалары)

8. Бұл тармақтар 2017 жылғы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 1 және 2-тармақтарының мәтінін толығымен қайталайды, бір ғана ерекшелік бар: БҰҰ Үлгілік конвенциясынан айырмашылығы, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 1-тармағы істі кез келген мемлекеттің құзыретті органына қарауға ұсынуға мүмкіндік береді. Алайда 1-тармақтың соңғы сөйлеміне қатысты Комитеттің кейбір мүшелері екіжақты келіссөздер барысында мемлекеттер істі Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынудың өзге мерзімін келісуді қалауы мүмкін екенін атап өтті.

9. Комитет ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Үлгілік конвенциясының 25-бабының 1 және 2-тармақтарына қатысты түсініктемесінің мынадай бөлігі 25-баптың А және В нұсқаларының тиісті тармақтарына қолданылады деп есептейді (ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына түсініктеменің бөлігі болып табылмайтын және шаршы жақшаға алынған қосымша түсініктемелер қосымша түсіндірулер беру немесе ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының ережелері мен осы Конвенцияның ережелері арасындағы айырмашылықтарды көрсету мақсатында енгізілген):

5.1 Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салу жағдайларын өзара келісім арқылы шешу міндеттемесі Уағдаласушы мемлекеттің салықтық шарт жасасу кезінде өзіне қабылдаған міндеттемелерінің ажырамас бөлігі болып табылады және адал ниетпен орындалуға тиіс. Атап айтқанда, 2-тармақта құзыретті органның істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен өзара келісім арқылы шешуге «ұмтылуға» тиіс екендігі туралы талап құзыретті органдардың Конвенцияның талаптарына және шарттарды түсіндіру жөніндегі халықаралық құқықтың қолданылатын қағидаттарына сәйкес істі мәні бойынша әділ және объективті түрде шешуге ұмтылуға міндетті екенін білдіреді. [Алайда «істі шешуге ұмтылу» міндеттемесі шешімге қол жеткізу міндеттемесі болып табылмайтынын атап өткен жөн: кейбір сирек жағдайларда құзыретті органдар істі шешу үшін барлық күш-жігерін жұмсағанына қарамастан, келісімге келе алмауы мүмкін.]

6.1 25-бап арқылы Уағдаласушы мемлекеттер Конвенцияның ережелерін қолдану және түсіндіру бойынша кең ауқымды өкілеттіктерді құзыретті органдарға берді. 2-тармақ құзыретті органдарға салық төлеушілер ұсынған, ішкі заңнамаға сәйкес туындауы мүмкін, бірақ Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды болдырмауға бағытталған істерді өзара келісім арқылы шешуге өкілеттік береді. 3-тармақ та осыған ұқсас түрде құзыретті органдарға Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын қиындықтарды немесе күмәндарды жеке істер бойынша (мысалы, бір салық төлеушінің ісіне қатысты) да, жалпы сипатта да (мысалы, көптеген салық төлеушілерге қолданылатын шарт ережесін бірлесіп түсіндіру арқылы) өзара келісім арқылы шешуге өкілеттік береді. 3-тармаққа сәйкес құзыретті органдар, атап айтқанда, Конвенцияда анықталмаған терминді айқындау немесе белгілі бір терминнің анықтамасын толықтыру немесе нақтылау үшін, егер мұндай келісім Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға қатысты туындайтын қиындықтарды немесе күмәндарды шешсе, өзара келісім жасаса алады. Мұндай жағдайлар, мысалы, екі мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес мағыналардың қайшылыққа түсуі қиындықтар туғызғанда немесе күтпеген не қисынсыз нәтижеге әкелгенде туындауы мүмкін. […][Мұндай жағдайларды тиісінше шешуді қамтамасыз ету үшін Конвенцияда қолданылатын терминнің мағынасына қатысты 3-тармаққа сәйкес қол жеткізілген келісім әрбір мемлекеттің ішкі заңнамасындағы осы терминнің мағынасынан басым болуға тиіс.]

6.2 Жалпы алғанда, ішкі заңнамаға сәйкес 25-бапқа сәйкес қол жеткізілген өзара келісімнің құқықтық мәртебесі мемлекеттер арасында әртүрлі болуы мүмкін болғанымен, Шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 31 және 32-баптарында бекітілген шарттарды түсіндіру жөніндегі халықаралық құқық қағидаттары Уағдаласушы мемлекеттердің соттарына осындай келісімді назарға алуға мүмкіндік беретіні анық. 25-баптың мақсаты — құзыретті органдар арасындағы консультациялар мен өзара келісім арқылы жеке істерді бірізді қарауға және Конвенция ережелерін екі мемлекетте бірдей түсіндіруге және/немесе қолдануға ықпал ету. 25-бап сондай-ақ құзыретті органдарға Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын қиындықтарды немесе күмәндарды өзара келісім арқылы шешуге өкілеттік береді; баптың 3-тармағында қамтылған тікелей өкілеттік негізінде қол жеткізілген мұндай өзара келісім құзыретті органдардың Конвенцияның және оның ережелерінің мағынасын өзара түсінуінің объективті дәлелі болып табылады. Осы себептерге байланысты құзыретті органдардың 25-бапқа сәйкес қол жеткізген келісімі Конвенцияны түсіндіру кезінде ескерілуге тиіс маңызды мән-жай болып табылады.

6.3 Бұдан басқа, кейбір жағдайларда шарттың белгілі бір ережелерін қолдану Уағдаласушы мемлекеттер тарапынан құзыретті органдарға тікелей берілген және құзыретті органдардың осы мәселелер бойынша қол жеткізген келісімдері аталған ережелердің қолданылуын заңды түрде реттейді. Мысалы, 4-баптың 2-тармағының d) тармақшасында, егер тұлға осы баптың 1-тармағына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің екеуінің де резиденті болып табылса, белгілі бір жағдайларды құзыретті органдардың өзара келісім арқылы шешетіні көзделген. Кейбір шарттар осылайша құзыретті органдарға белгілі бір шарт ережелерінің мақсаттары үшін әртүрлі субъектілердің немесе келісімдердің мәртебесін бірлесіп айқындау өкілеттігін береді (мысалы, 1-бапқа түсініктеменің 35-тармағында ұсынылған ереженің b) тармақшасының (i) тармақшасын қараңыз) немесе осы шарттарда аталған субъектілердің, келісімдердің немесе ішкі заңнама ережелерінің тізбелерін толықтыру немесе өзгерту өкілеттігін береді.

Бұдан әрі ЭЫДҰ-ның 2014 жылғы Үлгілік конвенциясына түсініктемеде мыналар айтылған:

7. 1 және 2-тармақтарда белгіленген қағидалар нақты жағдайда Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды жоюды көздейді. Мұндай жағдайларда салық төлеушілер әдетте салық сотына тікелей немесе салық органдары олардың талаптарын қабылдамағаннан кейін жүгіне алатыны белгілі. Егер Конвенцияға қайшы келетін салық салу Конвенцияны екі мемлекетте де дұрыс қолданбау салдарынан туындаса, салық төлеушілер әрбір мемлекетте талап қоюға мәжбүр болады, бұл тиісті жағымсыз салдарлар мен белгісіздікке әкеп соғады. Сондықтан 1-тармақ зардап шеккен салық төлеушілерге әдеттегі қолжетімді құқықтық қорғау құралдарын пайдалану мүмкіндігінен айырмай, өзара келісу рәсімі деп аталатын рәсімді ұсынады, өйткені оның екінші кезеңі өзара келісім негізінде, яғни құзыретті органдар арасында келісімге қол жеткізу арқылы дауды шешуге бағытталған, ал бірінші кезең қарсылық білдірілген сәттен бастап осы мәселе бойынша құзыретті орган шешім қабылдағанға дейін тек тұрақты орналасқан жері мемлекетінде жүргізіледі (салық төлеуші өзі азаматы болып табылатын мемлекеттің 24-бабының 1-тармағын қолдану рәсімін іске қосатын жағдайларды қоспағанда).

8. Қалай болғанда да, өзара келісу рәсімі ішкі заңнаманың шеңберінен шығатын арнайы рәсім болып табылады. Демек, оны тек 1-тармақта көзделген жағдайларда, яғни Конвенцияның ережелеріне қарамастан салық есептелген немесе есептелуге тиіс болған кезде ғана пайдалануға болады. Осылайша, егер салықты есептеу Конвенцияға да, ішкі заңнамаға да қайшы келсе, бұл іс өзара келісу рәсімі шеңберінде тек Конвенцияға қатысты бөлігі бойынша ғана қаралады, бұған Конвенция нормалары мен дұрыс қолданылмаған ішкі заңнама нормалары арасында өзара байланыс бар жағдайлар кірмейді.

9. Іс жүзінде мұндай рәсім (осы уақытқа дейін ең көп таралған) қарастырылып отырған шара Конвенцияның жоюға арнайы бағытталған қосарланған салық салуға әкелетін жағдайларда қолданылады. Ең жиі кездесетін істердің қатарына мыналарды жатқызуға болады:

— 7-баптың 2-тармағына сәйкес тұрақты мекемеге пайданы жатқызуға қатысты мәселелер;

— төлеуші мен бенефициарлық меншік иесі арасында ерекше қатынастар болған жағдайда, 9-баптың, 11-баптың 6-тармағының және [Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 12-бабының 6-тармағының] ережелеріне сәйкес пайыздар мен роялтидің артық бөлігіне төлеуші мемлекетте салық салу;

— борышкер компанияның мемлекеті пайыздарды дивидендтер ретінде қарастыратын жұқа капиталдандыру туралы заңнаманы қолдану жағдайлары, егер мұндай режим, мысалы, 9-бапқа немесе 11-баптың 6-тармағына сәйкес Конвенцияда көзделген ескертпелерге негізделсе;

— салық төлеушінің нақты жағдайы туралы ақпараттың болмауы Конвенцияның дұрыс қолданылмауына әкеп соғатын жағдайлар, әсіресе тұрақты орналасқан жерін (4-баптың 2-тармағы), тұрақты мекеменің болуын (5-бап) немесе жалдамалы жұмыскер орындаған қызметтердің уақытша сипатын (15-баптың 2-тармағы) айқындауға қатысты жағдайлар.

10. 25-бап сондай-ақ трансферттік баға белгілеу мәселелері тұрғысынан құзыретті органдар арасында консультациялар жүргізуге мүмкіндік беретін тетікті қамтамасыз етеді. Бұл ретте тек заңдық қосарланған салық салу мәселелері ғана емес, сонымен қатар әсіресе 9-баптың 1-тармағына сәйкес қауымдастырылған кәсіпорындардың пайдасын қосу нәтижесінде туындайтын экономикалық қосарланған салық салу мәселелері де қаралады; осылайша, сол баптың 2-тармағына сәйкес енгізілетін тиісті түзетулер олардың негізділігін анықтау және олардың мөлшерін белгілеу мақсатында өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына кіреді.

11. Егер тиісті екіжақты конвенцияда осындай сипаттағы ереже болса, бұл 9-баптың 2-тармағында шын мәнінде көзделген. Егер екіжақты конвенцияда 9-баптың 2-тармағында қамтылғанға ұқсас нормалар болмаса (бұл әдетте 1977 жылға дейін жасалған конвенцияларға тән), Уағдаласушы мемлекеттердің конвенцияға 9-баптың мәтінін енгізу фактісінің өзі — ол, әдетте, тек ішкі заңнаманың ұқсас нормаларын жалпы түрде растайтын 1-тармақпен ғана шектелсе де — Конвенцияның қолданылуын экономикалық қосарланған салық салуға да тарату ниетін көрсетеді. Нәтижесінде мүше мемлекеттердің көпшілігі трансферттік баға белгілеуге байланысты пайданы түзету нәтижесінде туындайтын экономикалық қосарланған салық салу, ең болмағанда, Конвенцияның рухына сәйкес келмейді және 25-бапта көзделген өзара келісу рәсімі шеңберінде қаралуға тиіс деп есептейді.

12. Өзара келісу рәсімі 9-баптың 2-тармағында аталған түзетулердің түрлеріне қатысты туындайтын мәселелерді шешуде айқын рөл атқарғанымен, тіпті мұндай ереже болмаған жағдайда да мемлекеттер қосарланған салық салуды болдырмауға, оның ішінде 2-тармақта көзделген жағдайларда тиісті түзетулер енгізу арқылы болдырмауға ұмтылуға тиіс. Ұстанымдарда белгілі бір айырмашылықтар болуы мүмкін болғанына қарамастан, мемлекеттер 9-баптың ережелерін бұзу нәтижесінде туындайтын экономикалық қосарланған салық салуға байланысты 25-баптың негізінде өзара келісу рәсімін бастаған салық төлеушінің ісін, әдетте, 9-баптың 2-тармағына ұқсас ереже болмаған жағдайда да тиісті түзету енгізілуге тиіс пе деген мәселені қамтитын іс ретінде қарауға тиіс. Алайда мұндай көзқараспен келіспейтін мемлекеттер іс жүзінде адал ниетті компанияларға қатысты көптеген жағдайларда экономикалық қосарланған салық салуды жоюдың жолдарын өздерінің ішкі заңнамасының ережелерін пайдалану арқылы табады.

13. Өзара келісу рәсімі Конвенцияға қайшы келетін қосарланған салық салу болмаған жағдайда да, егер даулы салық салу Конвенцияда қамтылған норманы тікелей бұзса, қолданылады. Мысал ретінде Конвенция белгілі бір кіріс түріне салық салудың айрықша құқығын басқа мемлекетке бергеніне қарамастан, егер соңғы мемлекет ішкі заңнамадағы олқылыққа байланысты өз құқығын іске асыра алмаса да, бір мемлекеттің осындай кіріске салық салуын келтіруге болады. Басқа мысалдарға бір Уағдаласушы мемлекеттің азаматтары болып табылатын, бірақ басқа мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғаларға сол басқа мемлекетте 24-баптың 1-тармағының ережелеріне сәйкес кемсітушілік сипаттағы салық режимінің қолданылуы жатады.

14. Өзара келісу рәсімі ішкі заңнамаға сәйкес шағымдарды қарау рәсімінен айырмашылығы, салық төлеуші өзі «Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін» деп есептейтін салық одан өндіріп алынғанша немесе оған осындай салықты төлеу қажеттігі туралы хабарлама жіберілгенше күтпей-ақ іске қосылуы мүмкін екенін атап өткен жөн. Бұл рәсімді пайдалану үшін салық төлеуші «бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттегі әрекеттер» осындай салық салуға әкелетінін және мұндай салық салу тек ықтимал ғана емес, сонымен қатар нақты орын алуы мүмкін екенін анықтауы тиіс — бұл жеткілікті. Мұндай әрекеттерге заңнамалық та, нормативтік те сипаттағы, жалпы немесе жеке қолданылуына қарамастан, талап қоюшыдан Конвенция ережелеріне қайшы келетін салықты өндіріп алуға тікелей және сөзсіз әкелетін барлық актілер немесе шешімдер жатады. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекеттің салық заңнамасына енгізілген өзгеріс белгілі бір кіріс түрін алатын тұлғаға Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соғатын болса, онда мұндай тұлға заңнамаға осындай өзгерістер енгізілгеннен кейін және тиісті кірісті алғаннан кейін немесе оны алу ықтималдығы жоғары болған кезде өзара келісу рәсімін дереу бастай алады. Басқа мысалдарға кірістерді өз бетінше бағалау жүйесі шеңберінде декларация тапсыру немесе салық төлеушінің есептілігін тексеру барысында белсенді түрде зерделеу жатады, бұл ретте аталған оқиғалардың кез келгені Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салу ықтималдығын туғызады (мысалы, егер Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес талап етілетін салық төлеушінің есептілігін өз бетінше бағалау, өз бетінше бағалауды көздемейтін режим жағдайында осы мемлекеттің тексеру жүргізу туралы ұсыныс жасауы кезінде Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салу ықтималдығына әкелсе немесе Уағдаласушы мемлекеттің жарияланған ұстанымдары немесе оның тексеру тәжірибесі сияқты мән-жайлар белгілі бір есептілікті, мысалы, осы салық төлеушінің есептілігін белсенді түрде зерделеу нәтижесінде Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соғатын ұсынылатын бағалаулардың жасалу ықтималдығын едәуір арттырса). Тағы бір мысал ретінде трансферттік баға белгілеу саласындағы Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасы салық төлеушіден үлестес тараппен жасалған мәмілелерде нақты бағаларды пайдаланған жағдайда туындайтын сомадан жоғары сома мөлшерінде салық салынатын кіріс туралы есептілікті ұсынуды талап ететін жағдайды келтіруге болады. Бұл ретте салық төлеушінің үлестес тарапының басқа Уағдаласушы мемлекетте өзара келісу рәсімі болмаған жағдайда тиісті түзетуді алу мүмкіндігіне қатысты елеулі күмәндар болуы мүмкін. 1-тармақтың алғашқы сөздерінен көрініп тұрғандай, бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттері Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соғатынын немесе соқпайтынын салық төлеушінің көзқарасы тұрғысынан айқындау қажет. Салық төлеушінің мұндай салық салудың бар екеніне қатысты сенімділігі негізделуге және анықталуы мүмкін фактілерге сүйенуге тиіс болғанымен, салық органдары 1-тармаққа сәйкес берілген сұрау салуды тек осындай салық салудың орын алатыны дәлелденбеді деп есептеген негізде ғана қараудан бас тартпауы тиіс (мысалы, дәлелдемелерді ұсынуға қатысты «ықтималдықтар теңгеріміне» негізделген ішкі құқықтық нормаларға сәйкес).

15. Өзара келісу рәсімінің алғашқы қадамдары Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салудың ықтималдығына негізделіп, ең ерте кезеңде басталуы мүмкін болғандықтан, рәсімді осындай тәсілмен бастау В нұсқадағы осы баптың 5-тармағында көрсетілген [үш жылдық] кезеңнің басталуын айқындау мақсатында істі құзыретті органның қарауына беру болып есептелмейді (осы түсініктемеге қосымшаның 8-тармағын қараңыз).

16. 1-тармаққа сәйкес қарсылықтар қарауға қабылдануы үшін, ең алдымен, осы тармақта тікелей тұжырымдалған екі талапқа сәйкес келуге тиіс: жалпы ереже бойынша олар салық төлеушінің тұрақты орналасқан жері мемлекетінің құзыретті органына берілуге тиіс (салық төлеуші өзі азаматы болып табылатын мемлекетте 24-баптың 1-тармағын қолдану рәсімін іске қосатын жағдайларды қоспағанда), бұдан басқа, олар Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соққан әрекеттер туралы алғашқы хабарламаны алған сәттен бастап үш жыл ішінде осындай органға берілуге тиіс. Конвенцияда қарсылықтарды ұсыну нысанына қатысты қандай да бір арнайы нормалар жоқ. Құзыретті органдар өздері тиісті деп санайтын арнайы рәсімдерді белгілей алады [төмендегі «Сұрау салуды жіберген тұлғаның ынтымақтастық қажеттілігі» деген тақырыптың астындағы 22 және одан кейінгі тармақтарда арнайы рәсімдерге қатысты бірқатар ұсыныстар берілген]. Егер арнайы рәсім көзделмесе, қарсылықтар тиісті мемлекеттің салық органдарына салықтарға қатысты қарсылықтар берілетін тәртіппен ұсынылуы мүмкін.

17. Салық төлеушінің өзі резиденті болып табылатын мемлекеттің құзыретті органдарына өз ісін қарауға ұсынуына қойылатын талаптар (салық төлеуші өзі азаматы болып табылатын мемлекетте 24-баптың 1-тармағын қолдану рәсімін іске қосатын жағдайларды қоспағанда) даулы салық осы мемлекетте немесе басқа мемлекетте алынатынына, сондай-ақ оның қосарланған салық салуға әкеп соғатынына немесе соқпайтынына қарамастан, жалпы қолданылады. Егер салық төлеуші даулы шара немесе салық салу қолданылғаннан кейін өзінің тұрақты орналасқан жерін басқа Уағдаласушы мемлекетке ауыстырса, ол өз қарсылығын осындай салық алынған немесе алынуға тиіс болған жыл ішінде өзі резиденті болып табылған мемлекеттің құзыретті органына ұсынуға тиіс.

18. Алайда бір мемлекеттің азаматы, бірақ басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға 24-баптың 1-тармағына сәйкес кемсітушілік сипаттағы әрекетке немесе салық салуға ұшырағанына байланысты шағым берген жоғарыда аталған жағдайда, айқын себептерге байланысты, оған жоғарыда баяндалған жалпы ережеден ерекшелік ретінде өз қарсылығын өзі азаматы болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынуға рұқсат беру дұрысырақ болар еді. Ақырында, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылмайтын, бірақ Уағдаласушы мемлекеттің азаматы болып табылатын және ісі 24-баптың 1-тармағының қолданылу аясына жататын тұлға да өз қарсылығын дәл осы құзыретті органға ұсынуға тиіс.

19. Екінші жағынан, Уағдаласушы мемлекеттер, егер мұны қолайлырақ деп санаса, салық төлеушілерге өз істерін осындай мемлекеттердің кез келгенінің құзыретті органына қарауға ұсыну құқығын бере алады. Бұл жағдайда 1-тармақ мынадай түрде өзгертілуге тиіс:

1. Егер қандай да бір тұлға бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттері нәтижесінде осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға ұшырап отырғанын немесе ұшырайтынын есептесе, онда ол осы мемлекеттердің ішкі құқығында көзделген құқықтық қорғау құралдарына қарамастан, өз ісін Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгенінің құзыретті органының қарауына ұсына алады. Іс Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соққан әрекеттер туралы алғашқы хабарламаны алған сәттен бастап үш жыл ішінде қарауға ұсынылуға тиіс.

20. 1-тармақтың екінші сөйлемінде шағымдарды ұсынуға қатысты белгіленген үш жылдық мерзім әкімшілік органдарды кешіктіріліп берілген шағымдардан қорғауға арналған. Бұл мерзімді ең төменгі мерзім ретінде қарастырған жөн, сондықтан Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты конвенцияларында салық төлеушілердің мүддесі үшін неғұрлым ұзақ мерзімді, мысалы, салықтық конвенцияларға қатысты өздерінің ішкі нормативтік актілерінде белгіленген мерзімге ұқсас мерзімді келісуге құқылы. Егер Уағдаласушы мемлекеттер олардың ішкі нормативтік актілері осындай қарсылықтарға автоматты түрде қолданылатынына және тиісті салық төлеушілердің мүдделерін неғұрлым ұзақ шағым беру мерзімін белгілеу арқылы немесе мерзімдік шектеулерді мүлдем белгілемеу арқылы көбірек ескеретініне келіссе, олар 1-тармақтың екінші сөйлемін алып тастай алады.

21. Үш жылдық шекті мерзімді есептеудің басталу сәтін «осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соққан әрекеттер туралы алғашқы хабарламаны» алу күнімен белгілейтін ережені салық төлеуші үшін барынша қолайлы түрде түсіндіру қажет. Демек, мұндай салық тікелей әкімшілік шешімнің немесе жалпы қолданылатын әрекеттің орындалуы нәтижесінде алынуға тиіс болса да, шекті мерзім осындай салық салуға әкелетін жеке әрекет туралы хабарлама берілген күннен бастап, яғни неғұрлым қолайлы түсіндіруге сәйкес, салықты есептеу туралы хабарламамен немесе салықты өндіріп алу не төлеуге қатысты ресми талаппен немесе өзге құжатпен расталған салық салу актісінен бастап есептеле бастайды. Салық төлеуші салықтық әрекет Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеледі деп есептеген сәттен бастап істі қозғауға құқылы болғандықтан, ал үш жылдық шекті мерзім тек нақты нәтиже орын алған кезде ғана есептеле бастайтындықтан, салық төлеушінің өзара келісу рәсімін осы үш жылдық шекті мерзім басталғанға дейін бастауға құқығы бар жағдайлар туындауы мүмкін (жоғарыдағы 14-тармақта осындай жағдайлардың мысалдарын қараңыз).

22. Көптеген жағдайларда тиісті салықты бағалау туралы хабарлама, ресми талап немесе осындай салықты өндіріп алу не алу туралы басқа құжаттың не екені толық анық болады және, әдетте, ішкі құқықта мұндай хабарламаның қашан «табыс етілгені» реттелетін нормалар болады. Мұндай ішкі заңнама, әдетте, хабарламаның жіберілген сәтіне (жіберу уақытына), оны жібергеннен кейінгі белгілі бір күндер санына немесе оның көрсетілген мекенжайға келуі күтілетін уақытқа (екеуі де нақты алынған уақытты болжау болып табылады) не оны іс жүзінде алған сәтке (нақты алынған уақытқа) назар аударады. Мұндай қағидалар болмаған жағдайда, хабарламаны нақты алған уақыт немесе тиісті дәлелдер болмаған жағдайда оның көрсетілген мекенжайға қалыпты жағдайда келуі күтілетін уақыт хабарлама берілген сәт ретінде қарастырылуға тиіс, бұл ретте осы ереже салық төлеуші үшін барынша қолайлы түрде түсіндірілуге тиіс.

23. Салықты өз бетінше есептеу жағдайында, әдетте, мұндай есептеуді жүзеге асыруға әсер ететін қандай да бір хабарлама жіберіледі (мысалы, жауапкершілік туралы, бас тарту туралы немесе салықты қайтару туралы талапты түзету туралы хабарламалар), және әдетте үш жылдық мерзімнің басталу нүктесі салық төлеушінің өз бетінше есептеу декларациясын ұсынған сәті емес, хабарлама берілген сәт болып есептеледі. Дегенмен жауапкершілік туралы немесе соған ұқсас хабарлама болмайтын жағдайлар да кездесуі мүмкін. Мұндай жағдайларда «хабарлама» берілген тиісті сәт салық төлеуші қалыпты жағдайларда Конвенцияға іс жүзінде сәйкес келмейтін салық салу туралы хабардар деп есептелетін уақыт болады. Бұл, мысалы, қаражат аударымын растайтын деректер салық төлеушіге алғаш рет, мысалы, шот балансында немесе банк үзіндісінде ұсынылған кезде орын алуы мүмкін. Шекті мерзім салық төлеушінің осы кезеңде салық салуды Конвенцияға қайшы деп есептейтініне немесе есептемейтініне қарамастан, салық төлеушінің жағдайындағы жеткілікті дәрежеде сақ адам осы кезеңде салық салудың Конвенцияға сәйкес келмейтіні туралы қорытындыға келе алған жағдайда есептеле бастайды. Мұндай жағдайларда салық төлеушіге салық салу фактісінің өзі туралы хабарлау жеткілікті болып табылады. Алайда егер бұл жеткілікті дәрежеде сақ адамды салық төлеушінің жағдайында салық салудың Конвенцияға қайшы келетіні туралы қорытындыға әкелуі мүмкін кейбір басқа мән-жайлармен үйлескен өз бетінше есептеу ғана болса (мысалы, салық төлеушінің ісіне ұқсас іс бойынша салық салудың Конвенция ережелеріне қайшы келетінін көздейтін сот шешімі), онда шекті мерзім тек соңғы мән-жай орын алған кезде ғана есептеле бастайды.

24. Егер салық төлем көзінен ұстау арқылы алынатын болса, шекті мерзім кіріс төленген сәттен бастап есептеле бастайды; алайда егер салық төлеуші ұстап қалу фактісі туралы неғұрлым кешірек білгенін дәлелдесе, шекті мерзім осындай күннен бастап есептеледі. Бұдан басқа, егер Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салу екі Уағдаласушы мемлекетте қабылданған шешімдер немесе жасалған әрекеттер жиынтығынан туындаса, бұл мерзім тек неғұрлым кейінгі шешім немесе әрекет туралы алғашқы хабарлама алынған сәттен бастап есептеле бастайды. Бұл, мысалы, бір Уағдаласушы мемлекет Конвенцияға сәйкес келмейтін салықты өндіріп алғанымен, екінші мемлекет 23А-бапқа немесе 23B-бапқа сәйкес осы салықтан босатуды ұсынғандықтан қосарланған салық салу болмаған жағдайда, салық төлеуші іс жүзінде көбінесе бірінші мемлекеттің әрекетіне қатысты өзара келісу рәсімін бастамайтынын білдіреді. Алайда егер екінші мемлекет кейіннен салық төлеушіге салықтан босатудан бас тартылғаны туралы хабарласа, соның нәтижесінде қосарланған салық салу туындаса, жаңа мерзім осы хабарламадан бастап есептеле бастайды, өйткені бұл жағдайда екі мемлекеттің бірлескен әрекеттері салық төлеушіге Конвенция ережелеріне қайшы келетін қосарланған салық салуға әкеледі. Кейбір жағдайларда, әсіресе осы сипаттағы жағдайларда, салық органдары жүргізетін есептілік бір немесе екі мемлекеттің әдеттегі тәжірибесіне сәйкес шекті мерзім аяқталғанға дейін жойылып кетуі мүмкін. Конвенция бойынша міндеттемелер мұндай есептілікті жоюға кедергі келтірмейді немесе құзыретті органнан салық төлеушінің дәлелдемелерсіз келтірген уәждерін қабылдауды талап етпейді, бірақ мұндай жағдайларда салық төлеушіге ішкі заңнамада рұқсат етілген дәрежеде өзара келісу рәсімі барысында жетіспейтін дәлелдемелер базасын қамтамасыз ету мүмкіндігі берілуге тиіс. Кейбір жағдайларда басқа Уағдаласушы мемлекет 26-бапқа сәйкес жеткілікті дәлелдемелер ұсына алуы мүмкін. Әрине, салық органдарының мұндай есептілікті салық төлеушінің белгілі бір мәселе бойынша өзара келісу рәсімін бастау туралы сұрау салу құқығының бүкіл мерзімі ішінде сақтағаны дұрыс болар еді.

25. Үш жылдық мерзім ішкі заңнамаға сәйкес кез келген сот талқылауы (оның ішінде әкімшілік талқылау) барысында да есептеле береді (мысалы, ішкі апелляциялық іс жүргізу шеңберінде). Бұл іс жүзінде салық төлеушінің ішкі заңнама мен өзара келісу рәсімі түріндегі құқықтық қорғау құралдарының бірін таңдауға мәжбүр болуына байланысты қиындықтар туғызуы мүмкін. Кейбір салық төлеушілер тек өзара келісу рәсіміне сүйенуі мүмкін, алайда көптеген салық төлеушілер бұл қиындықтарды өзара келісу рәсімін бастаумен қатар ішкі заңнамаға сәйкес сот талқылауын қозғау арқылы еңсеруге тырысады, тіпті бастапқыда ішкі сот талқылауы белсенді түрде пайдаланылмаған болса да. Бұл өзара келісу рәсімінің ресурстарын тиімсіз пайдалануға әкелуі мүмкін. Ішкі заңнама мүмкіндік беретін жерлерде кейбір мемлекеттер ішкі сот талқылауы барысында үш жылдық (немесе одан да ұзақ) мерзімді тоқтата тұруға рұқсат беру арқылы бұл мәселені тікелей шешуді қалауы мүмкін. Әрқайсысы 25-бапқа сәйкес келетін екі тәсіл бар: бір жағынан, салық төлеушіден ішкі сот талқылауы барысында мерзімді тоқтатпай-ақ өзара келісу рәсімін бастауды талап ету, бірақ бұл ретте құзыретті органдар ішкі сот шешімі түпкілікті қабылданғанға дейін істің мәні бойынша келіссөздерге кіріспеуге тиіс; екінші жағынан, құзыретті органдар келіссөздерге кірісе алады, бірақ салық төлеуші ішкі талап-арызын кері қайтарып алуға келіскенге дейін түпкілікті келісім жасау құқығынсыз әрекет етеді. Екінші мүмкіндік осы Түсініктеменің 42-тармағында талқыланады. Осы жағдайлардың кез келгенінде салық төлеушіге аталған тәсілдердің қайсысы қолданылатыны туралы хабарлануға тиіс. Салық төлеуші ішкі заңнамаға сәйкес «алдын ала» апелляция берудің қажеттілігі бар деп есептейтініне немесе есептемейтініне қарамастан (мысалы, ішкі сот талқылауын қозғаудың ішкі шектеулі мерзімдеріне байланысты), барлық тараптар үшін салық төлеушілердің мәселелерін шешу кезінде бастапқы назарды өзара келісу рәсіміне аудару және мұндай әрекеттерді екіжақты негізде жүзеге асыру тәсілі көбінесе қолайлы болады.

26. Кейбір мемлекеттер 25-баптың 1-тармағына сәйкес өзара келісу рәсімін бастау құқығынан, егер сұрау салуға қатысты операциялар теріс пайдалану ретінде қарастырылса, салық төлеушіні айыруы мүмкін. Бұл мәселе 1-бапқа түсініктеменің [8-тармағында және одан кейінгі тармақтарында] талқыланатын «Конвенцияны тиісінше қолданбау» мәселесімен тығыз байланысты. Алайда арнайы ереже болмаған жағдайда, теріс пайдалану болжанған жағдайларда өзара келісу рәсіміне жүгінуге тыйым салатын жалпы қағида жоқ. Салықты есептеу салық салудан жалтаруға қарсы ішкі заңнама ережесі шеңберінде жүргізілген деген қарапайым факт өзара келісу рәсіміне қол жеткізуге тыйым салуға себеп болмауға тиіс. Алайда ішкі заңнаманы елеулі түрде бұзу нәтижесінде қомақты айыппұлдар салынатын жағдайларда кейбір мемлекеттер өзара келісу рәсіміне қол жеткізуге тыйым салуды қалауы мүмкін. Мемлекеттің өзара келісу рәсіміне қол жеткізуден бас тартатын жағдайлары Конвенцияда нақты көрсетілуге тиіс.50

 50. «Тиіс» деген сөз ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Конвенциясында кездеседі, дегенмен осы тармақтың қалған бөлігі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2014 жылғы Түсіндірмеден алынған. Сондай-ақ, Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 9-бабының 3-тармағын қамтитын конвенция жағдайында өзара келісу рәсіміне қол жеткізу мәселесіне қатысты жоғарыдағы 2-тармақты қараңыз [осы ескертпе ЭЫДҰ-ның дәйексөз келтірілген тармағының құрамына кірмейді].

ЭЫДҰ-ның 25-бапқа қатысты Түсіндірмесінің 27-тармағының осы мәселеге қатысы бар:

27. Конституциялық немесе өзге де ішкі құқық нормаларының не сот шешімдерінің күші бойынша кейбір мемлекеттер белгілі бір мәселелерді жалпы алғанда өзара келісу рәсімі арқылы, атап айтқанда, салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсімі арқылы реттеуге жатпайтын мәселелер ретінде қарастырады. Бұған салық төлеушіге салықтан босату беру мемлекеттің конституциясына сәйкес салық органы орындауға міндетті соттың түпкілікті шешіміне қайшы келетін жағдай мысал бола алады. Соған қарамастан, салықтық және өзге де шарттарға қатысты жалпыға бірдей танылған қағидат бойынша ішкі заңнама, тіпті конституциялық құқықтың ішкі нормалары да шарттық міндеттемелерді орындамауды ақтай алмайды. Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 27-бабы шарттық құқықтың осы жалпы қағидатын көрсетеді. Осыдан Конвенцияны бұзу болып табылатын әрекеттің кез келген негіздемесі Конвенцияның өз ережелерінде қамтылуға және салықтық шартты түсіндірудің жалпыға бірдей қабылданған қағидаттарына сәйкес түсіндірілуге тиіс деген қорытынды туындайды. Мұндай негіздеме сирек кездеседі, өйткені ол мәселені өзара келісу рәсімі шеңберінде реттеу басталғаннан кейін екі мемлекет арасында оның қалай шешілетінін ғана реттемейді, керісінше, істің екі мемлекеттің де қарауына берілу кезеңіне жетуіне мүлдем жол бермейді. Мұндай шешімді іс жүзінде бір мемлекет екінші мемлекетпен кеңеспей қабылдауы мүмкін болғандықтан, сондай-ақ соның салдарынан екіжақты шешім қабылдау мүмкіндігі қарастырылмай қалуы ықтимал болғандықтан, салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсімі шеңберінде қаралатын іске жеңіл-желпі қарауға болмайды және мұндай іс Конвенцияның келіссөздер барысында келісілген ережелерімен расталуға тиіс деген пікір бар. Салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсіміне рұқсат бермеу себебі ретінде ішкі заңнамадағы шектеулерге сүйенетін құзыретті орган бұл туралы екінші құзыретті органға хабарлауға және өз ұстанымының құқықтық негізін тиісті түрде түсіндіруге міндетті. Көп жағдайда ішкі заңнамадан туындайтын нақты кедергілер істің өзара келісу рәсіміне өтуіне кедергі келтірмейді. Алайда егер олар құзыретті органның салық төлеушіге қатысты Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау мақсатында істі реттеуіне анық әрі бірмәнді түрде кедергі келтіруге қабілетті болса және екінші мемлекеттің мәселені салық төлеушінің пайдасына шешуге нақты мүмкіндігі болмаса, онда салық төлеушілер осы рәсімнің ықтимал нәтижелеріне қатысты жалған үміт күтпеуі үшін мұндай жағдай жария етілуге тиіс.

ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына берілген Түсіндірмеде бұдан әрі мыналар айтылған:

28. Басқа жағдайларда өзара келісу рәсімін бастауға рұқсат етілуі мүмкін, алайда шарт бойынша келіссөздер құзыретті органның салық төлеуші көтерген мәселені тіпті ішінара да реттеуіне кедергі келтіруі мүмкін болғандықтан, ішкі құқықтық кедергілер туындауы ықтимал. Егер мұндай жағдайлар құзыретті органның өкілеттігін заңнамалық тұрғыдан шектейтін болса, яғни екіжақты келіссөздер арқылы мәселені шешу мүмкін еместігі анық болса, мемлекеттердің көпшілігі мән-жайлардың мұндай өзгеруін құзыретті органға рәсімнен бас тартуға мүмкіндік беретіндей маңызды деп қабылдайды. Алайда кейбір жағдайларда қиындықтар уақытша ғана болуы мүмкін, мысалы, түзету енгізетін заңнама қабылданғанға дейінгі кезеңде. Мұндай жағдайда рәсімді тоқтатпай, уақытша тоқтата тұру қажет. Екі құзыретті орган туындаған қиындықтарды және олардың өзара келісу рәсіміне ықтимал әсерін талқылауға тиіс. Сондай-ақ салық төлеушінің пайдасына толық немесе ішінара шығарылған шешім міндетті күшке ие болып, оның орындалуын құзыретті органдардың бірі бақылауға тиіс болғанымен, өзара келісу шеңберінде талқылау мүмкіндігі сақталатын жағдайлар да болуы мүмкін. Мысалы, бір құзыретті органның екінші органға салықтан босату беру қажеттігін растайтын дәлелдемелерді ұсынуы туралы мәселе осындай жағдайға жатады.

29. Өзара келісу рәсімі шеңберінде қол жеткізілген келісімді орындамау үшін ішкі заңнамаға сілтеме жасауға негіз әлдеқайда аз. Мұндай келісімдерді орындау міндеті 2-тармақтың соңғы сөйлемінде нақты көрсетілген, ал оларды орындауға кедергі келтіретін қолданыстағы тосқауылдар келісімнің өз талаптарына енгізілуге тиіс. Салықтық конвенциялар бойынша келіссөздер ішкі құқықтың өзгеріп отыратын жүйесі жағдайында жүргізілетінін, ал мұндай өзгерістерді кейде алдын ала болжау қиын болатынын, сондай-ақ екі тараптың да Конвенцияның бастапқы нұсқасы бойынша келіссөздер жүргізу және өзара уағдаластықтарға қол жеткізу кезінде осыны түсінетінін ескере отырып, өзара келісу рәсімінің іргелі негіздерін өзгертетін кейінгі күтпеген өзгерістер, әдетте, келісімді қажетті көлемде қайта қарауды талап етеді деп есептеледі. Мұндай өзгеріс сирек кездесетін ішкі заңнамадағы өзгеріс болған жағдайда, міндеттемелерді адал орындау оны мүмкіндігінше қысқа мерзімде хабарлауды және жаңадан қабылданған ішкі заңнама мүмкіндік беретін шамада қайта қаралған немесе жаңа өзара келісімге қол жеткізу үшін адал күш-жігер жұмсауды талап ететіні анық. Мұндай жағдайларда салық төлеушінің өтініші жаңа өтініш ретінде емес, осы тұлға бұрын сұратқан рәсімнің жалғасып жатқан өтініші ретінде қарастырылуға тиіс.

30. Рәсімнің өзіне қатысты оның екі бөлек кезеңнен тұратынын қысқаша қарастыру қажет (жоғарыдағы 7-тармақты қараңыз).

31. Салық төлеушінің қарсылық білдіруін ұсынудан басталатын бірінші кезеңде рәсім тек салық төлеуші мен оның тұрақты тұратын мемлекетінің құзыретті органдары арасындағы қатынастар деңгейінде жүзеге асырылады (егер 24-баптың 1-тармағын қолдану рәсімі салық төлеушінің өзі азаматы болып табылатын мемлекетте іске қосылған жағдайларды қоспағанда). 1-тармақтың ережелері салық төлеушіге екі Уағдаласушы мемлекеттің әрқайсысының ішкі заңнамасына сәйкес қолжетімді құқықтық қорғау құралдарының барлығын пайдаланған-пайдаланбағанына қарамастан, өзі резиденті болып табылатын мемлекеттің құзыретті органына жүгіну құқығын береді. Екінші жағынан, құзыретті орган қарсылықтың негізді екенін анықтауға және оны негізді деп тапқан жағдайда, 2-тармақта көзделген екі нысанның бірі арқылы тиісті шаралар қабылдауға міндетті.

32. Егер тиісті тәртіппен шағымды алған құзыретті орган оны негізді деп таныса және даулы салық салудың толық немесе ішінара салық төлеушінің тұрақты тұратын мемлекетінде қабылданған шараның нәтижесінде туындағанын анықтаса, ол мүмкіндігінше тез арада талап қоюшының талабын өзі негізді деп санайтын түзетулер енгізу немесе жеңілдіктер беру арқылы қанағаттандыруға тиіс. Мұндай жағдайда мәселе өзара келісу рәсімін пайдаланбай-ақ шешілуі мүмкін. Екінші жағынан, ол, мысалы, Конвенцияны түсіндіру жөніндегі өз ұстанымын растау үшін екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен пікірлер және ақпарат алмасу қажет деп санауы мүмкін.

33. Алайда, егер құзыретті орган даулы салық салу толық немесе ішінара басқа мемлекет қабылдаған шараның нәтижесінде туындады деп есептесе, ол 2-тармақтың ережелерінен анық туындайтындай, өзара келісу рәсімін іске қосуға міндетті болады. Бұл органның өз міндетін мүмкіндігінше тез орындауы маңызды, әсіресе трансферттік баға белгілеуді түзету нәтижесінде байланысты кәсіпорындардың пайдасына түзету енгізілген жағдайларда.

34. Салық төлеуші 1-тармаққа сәйкес өз ісін өзі резиденті болып табылатын мемлекеттің құзыретті органының қарауына беруге құқылы және бұл ретте оның осы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес талап арыз берген-бермегені немесе сот ісін қозғаған-қозғамағаны маңызды емес. Егер сот талқылауы күтіліп тұрса, салық төлеушінің тұрақты тұратын мемлекетінің құзыретті органы соттың түпкілікті шешімін күтпеуге, керісінше, бұл істі өзара келісу рәсімі шеңберінде қарауға қабылдауға болатыны туралы жауап беруге тиіс. Егер ол істі қарауға болады деп шешсе, онда мәселені өзі қанағаттанарлық түрде шеше алатынын немесе істі екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына беру қажет екенін анықтауға тиіс. Салық төлеушінің өзара келісу рәсімін қозғау туралы өтініші елеулі негіздерсіз қабылданбауға тиіс.

35. Егер талап салық төлеушінің тұрақты тұратын мемлекетінің сотында түпкілікті қаралған болса да, салық төлеуші өзара келісу рәсіміне жүгіне алады немесе оны жалғастыра алады. Кейбір мемлекеттерде құзыретті орган сот шешімінен өзгеше болатын, бірақ қанағаттанарлық шешімге келе алады. Басқа мемлекеттерде құзыретті орган сот шешімімен байланысты болады. Соған қарамастан, ол екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына істі бере алады және одан қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында шаралар қабылдауды сұрай алады.

36. Салық төлеуші жүгінген құзыретті органның екінші мемлекеттің құзыретті органына өтініш жасауынан басталатын екінші кезеңде рәсім мемлекеттер арасындағы қатынастар деңгейінде жүзеге асырылады, бұл ретте шағым берілген мемлекет оны қолдағандай қарастырылады. Алайда бұл рәсім сөзсіз мемлекеттер арасындағы рәсім болғанымен, мынадай сұрақтар туындауы мүмкін:

— баптың атауы мен 2-тармақтың бірінші сөйлемінде қолданылатын терминдер тек қарапайым өзара келісу рәсімін немесе тараптарға келіссөздер жүргізу міндетін ғана жүктейтін, бірақ келісімге қол жеткізуге міндеттемейтін pactum de contrahendo міндеттемесін білдіре ме;

— әлде, керісінше, оны (осы баптың В нұсқасы жағдайында [көрсетілген нұсқаның] 5-тармағында реттелмеген мәселелерді шешуге арналған төрелік рәсімнің болуына немесе бұл рәсім бірлескен комиссия шеңберінде жүзеге асырылады деген болжамға сүйене отырып) тараптарға дауды шешу міндетін жүктейтін юрисдикциялық сипаттағы рәсім ретінде қарастыру қажет пе?

37. 2-тармақтың келіссөздер жүргізу міндетін көздейтіні күмәнсіз. Алайда осы рәсім арқылы өзара келісімге қол жеткізуге қатысты құзыретті органдар тек бар күш-жігерін жұмсауға міндетті, бірақ белгілі бір нәтижеге қол жеткізуге міндетті емес. Дегенмен, [В нұсқасының] 5-тармағы құзыретті органдар келіссөздер арқылы келісімге келе алмаған мәселелер бойынша да келісімге қол жеткізуге мүмкіндік беретін тетікті көздейді.

38. Өзара келісімге қол жеткізуге ұмтылған кезде құзыретті органдар, ең алдымен, өздерінің тиісті салық заңнамасының нормалары мен Конвенцияның ережелерін ескере отырып, өз ұстанымдарын айқындауға тиіс. Бұл ережелер олар үшін де салық төлеуші үшін міндетті болып табылады. Егер осындай нормаларды немесе ережелерді қатаң орындау келісімге қол жеткізуге кедергі келтірсе, құзыретті органдар халықаралық төрелікке ұқсас түрде салық төлеушінің талаптарын қанағаттандыру мақсатында әділдік тұрғысындағы пайымдауларды ескере алады деп негізді түрде пайымдауға болады.

Бұдан әрі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2017 жылғы Түсіндірмеде мыналар айтылған:

38.1 Бірнеше мемлекет арасында жасалған екіжақты салықтық конвенциялардың жиынтығы осы мемлекеттердің құзыретті органдарына аталған конвенциялардың 25-бабының 1 және 2-тармақтарына сәйкес көпжақты істерді өзара келісім арқылы шешуге мүмкіндік беруі мүмкін. Көпжақты өзара келісімге мүдделі мемлекеттердің барлық құзыретті органдары арасында бірыңғай келісім бойынша келіссөздер жүргізу арқылы немесе жекелеген, бірақ бірізді екіжақты өзара келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу арқылы қол жеткізілуі мүмкін.

38.2 Бұл, мысалы, кәсіпорынның өзі резиденті болып табылатын мемлекетпен салықтық конвенциялар жасасқан екі түрлі мемлекетте кәсіпорынның тұрақты мекемелері арасында пайданы тиісінше бөлу мәселесін айқындау кезінде орын алуы мүмкін. Мұндай жағдайда екі тұрақты мекеме арасындағы мәмілелерге қатысты енгізілген түзету кәсіпорынның өзінің тұрақты тұратын мемлекетінде салық салынуына әсер етуі мүмкін. Кәсіпорынның тұрақты тұратын мемлекеті мен тұрақты мекемелері орналасқан мемлекеттер арасындағы салықтық конвенциялардың 1 және 2-тармақтарының негізінде кәсіпорынның тұрақты тұратын мемлекетінің құзыретті органы тұрақты мекемелер орналасқан мемлекеттердің құзыретті органдарымен өзара келісім арқылы істі шешуге және резидентінің тұрақты мекемелеріне пайданы екі салықтық конвенцияға сәйкес тиісінше жатқызуды айқындауға ұмтылуға айқын өкілеттіктерге ие. Егер кәсіпорынның тұрақты тұратын мемлекеті мен тұрақты мекемелері орналасқан мемлекеттер арасындағы салықтық конвенцияларда 7-баптың әртүрлі редакциялары қамтылса (мысалы, бір конвенцияда ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 2010 жылғы нұсқасына енгізілген редакция, ал екіншісінде 7-баптың алдыңғы редакциясы қамтылса), құзыретті органдар қолданылатын конвенциялардың ережелеріне сәйкес салық салуды қамтамасыз ету мақсатында тиісті шешім табу үшін жоғарыдағы 38-тармақта айтылған әділдік тұрғысындағы пайымдауларды ескере алады.

38.3 Бұл, мысалы, әртүрлі мемлекеттердің резиденттері болып табылатын бірқатар байланысты кәсіпорындар интеграцияланған бақыланатын мәмілелер сериясына қатысқан және барлық кәсіпорындардың тұрақты тұратын мемлекеттері арасында екіжақты салықтық келісімдер болған жағдайда орын алуы мүмкін. Мұндай интеграцияланған бақыланатын мәмілелер сериясы, мысалы, зияткерлік меншік көпұлтты кәсіпорындар (КҰК) тобының екі мүшесі арасындағы бақыланатын мәміле бойынша лицензияланған және одан кейін лицензиат оны КҰК тобының басқа мүшелеріне сатылатын тауарларды өндіру үшін пайдаланған кезде туындауы мүмкін. Осы салықтық конвенциялардың 25-бабының 1 және 2-тармақтарының негізінде аталған кәсіпорындардың тұрақты тұратын мемлекеттерінің құзыретті органдары 9-баптың қол созымдылық қағидатына сәйкес бақыланатын мәмілелер үшін тиісті коммерциялық трансферттік бағаларды айқындауға ұмтылуға айқын өкілеттіктерге ие.

38.4 Төмендегі 55-тармақта танылғандай, 38.2-тармақта сипатталған көпжақты жағдайда, конвенцияның тиімді жұмыс істеуін және осындай жағдайда туындауы мүмкін қосарланған салық салудың тиісінше жойылуын қамтамасыз ететін салықтық конвенцияның 25-бабының 3-тармағы қолданылады.

38.5 Белгілі бір дәрежедегі айқындыққа қол жеткізуге деген ұмтылыс салық төлеушілерді бірнеше мемлекеттің резиденттері болып табылатын байланысты кәсіпорындар арасындағы бақыланатын мәмілелердің трансферттік бағаларын алдын ала айқындау үшін көпжақты алдын ала баға белгілеу келісімдерін («APAs») жасауға ұмтылуға итермелеуі мүмкін. Егер осы мемлекеттердің барлығы арасында екіжақты салықтық конвенциялар жасалған болса және осы мемлекеттердің кем дегенде біреуінің әрекеттері салық төлеушіге Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соғуы мүмкін болса, осы конвенциялардың 25-бабы осы мемлекеттердің құзыретті органдарына бақыланатын мәмілелер үшін трансферттік баға белгілеу критерийлерінің тиісті жиынтығы бойынша көпжақты негізде келіссөздер жүргізуге мүмкіндік береді. Көпжақты APA-ға мүдделі мемлекеттердің барлық құзыретті органдары арасында бірыңғай келісім бойынша келіссөздер жүргізу арқылы немесе жекелеген, бірақ бірізді екіжақты өзара келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу арқылы қол жеткізілуі мүмкін.

Бұдан әрі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2014 жылғы Түсіндірмеде мыналар айтылған:

39. 2-тармақтың соңғы сөйлемінің мақсаты — ішкі заңнамаға сәйкес салықты есептеу мен төленген соманы қайтаруға қатысты мерзімдік шектеулер қолданылатын елдерге осындай мерзімдік шектеулерге қарамастан қол жеткізілген келісімді орындауға мүмкіндік беру. Алайда бұл ереже конституциялық себептермен немесе өзге де құқықтық негіздер бойынша ішкі заңнамада көзделген ескіру мерзімдерін алып тастай алмайтын мемлекеттердің келісілген шешімнің өзіне олардың ішкі ескіру мерзімдеріне бейімделген мерзімдерді енгізуіне кедергі келтірмейді. Кейбір ерекше жағдайларда Уағдаласушы мемлекет ішкі ескіру мерзімдерін елемеуді талап ететін келісілген шешімді қабылдамауды жөн көруі мүмкін. Мерзімдік шектеулерден басқа, келісілген шешімді орындауға «соттың түпкілікті шешімі» сияқты өзге де кедергілер туындауы мүмкін. Уағдаласушы мемлекеттер өз қалауы бойынша мұндай кедергілерді жоятын нақты ережелер енгізуге құқылы. Рәсімді іс жүзінде жүзеге асыруға қатысты, жалпы алғанда, салық органдарына өзара келісу рәсімі арқылы қол жеткізілген шешімнің орындалуы кез келген жағдайда кідірістердің салдарынан немесе шекті мерзімдер болған жағдайда шекті мерзімдер мен кідірістердің жиынтық әсері нәтижесінде бұзылмауы үшін барлық мүмкіндікті жасау ұсынылады.

40. Бюджет-салық мәселелері жөніндегі комитет трансферттік баға белгілеуді түзету нәтижесінде пайдаға тиісті түзету енгізуге (9-баптың 1 және 2-тармақтарын орындауға), сондай-ақ осындай жағдайларда өзара келісу рәсімін қолдануға байланысты туындайтын қиындықтарға қатысты бірқатар ұсынымдар шығарды:

a) салық органдары трансферттік баға белгілеуге түзету енгізу ниеті туралы салық төлеушілерді мүмкіндігінше тез хабардар етуге тиіс (және егер мұндай хабарламаның күні маңызды болса, мүмкіндігінше тез арада нақты ресми хабарламаның ұсынылуын қамтамасыз етуге тиіс), өйткені бір юрисдикция шеңберінде салық органдары мен салық төлеушілер арасында, сондай-ақ халықаралық деңгейде байланысты кәсіпорындар мен тиісті салық органдары арасында барлық тиісті мәселелер бойынша мүмкіндігінше ертерек және толық байланыс орнатуды қамтамасыз ету ерекше маңызды;

b) құзыретті органдар осы мәселелер бойынша бір-бірімен барлық ықтимал тәсілдермен — жазбаша түрде, телефон арқылы немесе өкілдердің жеке кездесуі, дөңгелек үстел отырыстарын өткізу арқылы, өздеріне қолайлы кез келген нысанда — байланысуға және тиісті мәселелерді шешудің барынша тиімді тәсілдерін әзірлеуге ұмтылуға тиіс. Құзыретті органдарға шешім қабылдауға негіз болатын егжей-тегжейлі нақты ақпарат алуға жәрдемдесу мақсатында ақпарат алмасу туралы 26-баптың ережелерін пайдалануды қолдау қажет;

c) трансферттік баға белгілеуге қатысты мәселелер бойынша өзара келісу рәсімі барысында тиісті салық төлеушілерге құзыретті органдарға тиісті фактілер мен дәлелдерді жазбаша да, ауызша да ұсыну үшін барлық ақылға қонымды мүмкіндіктер берілуге тиіс.

41. Жалпы алғанда, өзара келісу рәсіміне қатысты Комитет мынадай ұсынымдар берді:

a) өзара келісу рәсімін қозғауға және жүргізуге байланысты формальдылықтар барынша азайтылуға, ал қажетсіз формальдылықтар жойылуға тиіс;

b) өзара келісу рәсімі шеңберінде қаралатын әрбір іс басқа істерді қарау нәтижелеріне сілтеме жасалмай, нақты мән-жайлары бойынша жеке шешілуге тиіс;

c) тиісті жағдайларда құзыретті органдар өзара келісу рәсімін қолдануға қатысты ішкі нормаларды, қағидаттар мен рәсімдерді тұжырымдап, жариялауға тиіс.

42. Соңында, салық төлеуші Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің құзыретті сотына дәл сол іс бойынша талап арыз берген және бұл талап әлі қаралмаған жағдайда өзара келісу рәсімі жүргізілуі мүмкін. Мұндай жағдайда салық төлеушінің өзара келісу рәсімін қолдану нәтижесінде келісілген шешімнің орындалуын сот осы талап бойынша шешім шығарғанға дейін кейінге қалдыру туралы өтінішін қабылдамауға негіз жоқ.51 [Алайда Комитет мүшелерінің бірі салық төлеушіге өзара келісу нәтижесін мақұлдауды соттың талап арыз бойынша шешімі шыққанға дейін кейінге қалдыруға рұқсат берілмеуге тиіс деп есептейді. Құзыретті органдар келісімге қол жеткізгеннен кейін салық төлеуші ақылға қонымды мерзім ішінде аталған келісу нәтижесін мақұлдау туралы шешім қабылдауға тиіс.] Бұдан басқа, егер салық төлеушінің нақты бір аспект бойынша талап арызы қаралып жатқан жағдайда және дәл осы салық төлеуші сол фактіге қатысты өзара келісуді сұратса, құзыретті органдар салық талқылауы аяқталғанға дейін құзыретті органдар деңгейіндегі кез келген тереңдетілген талқылауды кейінге қалдыру негізді деп есептеуі мүмкін. Егер салық төлеушінің өзара келісу рәсімін жүргізу туралы өтініші сот талап арызына қарағанда басқа салық жылдарына қатысты болса, бірақ мәні бойынша дәл сол фактілік және құқықтық мәселелерді қамтыса, соның салдарынан сот шешімі сот талқылауының нақты нысанасы болып табылмайтын жылдардағы осы салық төлеушінің жағдайына іс жүзінде әсер етуі күтілсе, іс жүзінде жаңа ғана аталған жағдайдағыдай ұстаным қолданылуы мүмкін. Кез келген жағдайда сот шешімін күту немесе ішкі заңнамаға сәйкес шағымдану құқығын іске асыру тәртібімен формальды сот ісін жүргізу кезеңінде өзара келісу рәсімін өзге де тәсілмен тоқтата тұру бұзушылық болып табылмайды және [осы баптың В нұсқасының 5-тармағында көрсетілген үш жылдық мерзімнің] өтуіне әкеп соқпайды. Әрине, егер құзыретті органдар аталған жағдайлардың кез келгенінде мәселені ішкі сот талқылауына қарамастан шешуге болады деп есептесе (мысалы, сот талқылауы жүргізіліп жатқан жердегі құзыретті орган сот шешімін орындауға міндетті болмаса немесе онымен байланысты болмаса), онда өзара келісу рәсімі әдеттегі тәртіппен жалғаса алады.

51 Жоғарыда 45-тармақта атап өтілгендей, алайда көптеген елдерде салық төлеуші өз келісімін беріп, ішкі құқықтық қорғау құралдарынан бас тартпайынша, өзара келісу рәсімі аяқталмайды. Егер салық төлеуші ішкі сот талқылауы аяқталғанын күтуді шешсе, сот шешімі құзыретті органның ұсынылып отырған келісімді орындауына кедергі келтіруі мүмкін және сот талқылауы аяқталғаннан кейін ұсынылып отырған келісімнің әлі де күшінде болатынына салық төлеушіге кепілдік берілмейді [осы ескертпе ЭЫДҰ-ның дәйексөз келтірілген тармағының құрамына кірмейді].

43. Талап арыз бойынша сот талқылауы жалғасып жатқан, бірақ бұл талап өзара келісу рәсімін жүргізуді талап ететін салық төлеушінің емес, басқа салық төлеушінің бастамасы бойынша берілген жағдайда да өзгеше жағдай қалыптасады. Негізінде, егер өзара келісу рәсімін талап ететін салық төлеушінің ісі бір немесе екі құзыретті органның Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау жөніндегі әрекеттерін растайтын болса, онда мұндай әрекеттер заңнаманың ережелерін басқа салық төлеушінің ісі бойынша жалпы түсіндіруді күту мақсатында негізсіз кідіртілмеуге тиіс, дегенмен салық төлеуші мұндай түсіндіру өз ісінің пайдасына шешілуіне үлкен ықтималдықпен ықпал ететін болса, оған келісуі мүмкін. Басқа жағдайларда құзыретті органдардың өзара келісу рәсімі шеңберіндегі талқылауларды кейінге қалдыруы кез келген жағдайда негізді болуы мүмкін, бірақ мұндай жағдайда құзыретті органдар салық төлеуші үшін қолайсыз жағдайлардың туындауына мүмкіндігінше жол бермеуге ұмтылуға тиіс. Егер ішкі заңнама мүмкіндік берсе, бұған қарау кідіртілген кезең ішінде немесе, ең болмағанда, салық төлеушінің бақылауынан тыс болатын кідіріс кезеңінің бөлігінде берешек соманы төлеуді кейінге қалдыру арқылы қол жеткізуге болады.

44. Ішкі рәсімдерге байланысты өтеу тәсілін таңдау, әдетте, салық төлеушінің өзіне беріледі және көп жағдайда оған сотқа апелляция беру немесе сот ісін жүргізу сияқты ішкі құқықтық қорғау құралдарына қатысты ережелер жатады. Олар өзара келісу рәсімінің неғұрлым бейресми және екіжақты сипатына байланысты кейінге қалдырылады.

45. Жоғарыда атап өтілгендей, осы мәселе бойынша талап арызды қарау жалғасып жатқан кезде немесе басқа жағдайларда салық төлеуші осындай ішкі сот талаптарын қозғау құқығын өзінде сақтай алады, дегенмен құзыретті органдар келісімге қол жеткізу мүмкін деп есептеуі мүмкін. Алайда мұндай жағдайларда сот шешімі мен сұратылған өзара келісу нәтижесі арасындағы кез келген алшақтықты немесе қайшылықты, сондай-ақ осындай алшақтықтардан туындауы мүмкін қиындықтарды немесе теріс пайдалану тәуекелдерін болдырмау үшін тиісті құзыретті органның ескертулерін назарға алу қажет. Осылайша, қорытындылай келе, мұндай өзара келісуді орындау, әдетте, мынадай шарттарға байланысты болуға тиіс:

— салық төлеушінің осындай келісілген шешімді қабылдауы; және

— салық төлеушінің өзара келісу рәсімі шеңберінде реттелген мәселелер бойынша сотта қаралудан бас тартуы.

46. Кейбір мемлекеттер салық төлеуші даулы салық сомасының барлығын немесе бір бөлігін төлемейінше, өзара келісу рәсімін оның бастамасы бойынша қозғауға болмайды деген пікірді ұстанады. Олардың пайымдауынша, рәсім нәтижесіне байланысты толық немесе ішінара қайтарылуы мүмкін салық берешегін төлеу талабы, мәні бойынша, 25-баппен реттелмейтін және, демек, оны бұзу болып табылмайтын рәсімдік мәселе болып табылады. Көптеген мемлекеттер ұстанатын қарама-қарсы пікір бойынша, 25-бап салық төлеушінің рәсім басталғанға дейін орындауға тиіс барлық әрекеттерін белгілейді және мұндай талап қоймайды. Бұл мемлекеттер өз пікірлерін рәсім салық төлеушіге салық салынғанға немесе оған салық міндеттемесі туралы хабарланғанға дейін де жүзеге асырылуы мүмкін екендігімен (жоғарыдағы 14-тармақта атап өтілгендей), сондай-ақ 3-тармаққа сәйкес құзыретті органның бастамасы бойынша жүргізілетін рәсімге қатысты мұндай талаптың мүлдем жоқ екендігімен негіздейді.

Бұдан әрі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 2017 жылғы Түсіндірмеде мыналар айтылған:

47. 25-бап салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсімін даулы салық сомасының толық немесе бір бөлігі төленбеген деген негіз бойынша өткізуден бас тартуға бола ма деген сұраққа мүлдем нақты жауап бермейді. Алайда осы мәселе бойынша қандай ұстаным ұстанылатынына қарамастан, осы бапты қолдану кезінде өзара келісу рәсімі Конвенцияның негізгі ережелерінің орындалуын қамтамасыз ететінін, 25-баптың мәтіні осы тұрғыда, сондай-ақ Конвенцияның мақсаттары мен міндеттерін, соның ішінде қосарланған салық салуды болдырмау және салық салудан жалтару мен салық төлеуден жалтарудың алдын алу мақсаттарын ескере отырып түсіндірілуге тиіс екенін назарға алу қажет.

47.1 Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасын қолдануға ғана қатысты даулардан айырмашылығы, өзара келісу рәсімі арқылы шешілетін даулар көп жағдайда қосарланған салық салуға қатысты болады. Сондықтан мемлекеттер, мүмкіндігінше, салық төлеуші тиісті Конвенцияның ережелеріне қайшы түрде кем дегенде ішінара өндіріп алынған деп мәлімдейтін соманы алдын ала төлеуді талап еткен кезде ақша ағындарына қатысты мәселелерді ескеруге тиіс. Тіпті өзара келісу рәсімі нәтижесінде қосарланған салық салу немесе Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін өзге де салық салу толығымен жойылғанның өзінде, өзара келісу рәсімі аяқталғанға дейін салық төлеуді талап ету салық төлеушіге өзара келісу рәсімі шешілгенге дейінгі кезеңде заңсыз өндіріп алынған соманың уақытша ақшалай құнын біржола жоғалтуға әкеп соғуы мүмкін. Бұл, кем дегенде, тиісті Уағдаласушы мемлекеттердің пайыздық саясаттары салық төлеушіге осы шығындардың орнын толық көлемде толтырмайтын кең таралған жағдайларда орын алады. Осылайша, мұндай жағдайларда өзара келісу рәсімі қосарланған салық салудың немесе Конвенцияға сәйкес келмейтін өзге де салық салудың экономикалық тұрғыдан толық жойылуы мақсатына қол жеткізе алмайды. Сонымен қатар, бұл экономикалық ауыртпалық түпкілікті жойылғанның өзінде, салық төлеушіден бір табысқа екі Уағдаласушы мемлекетке де салық төлеуді талап ету трансшекаралық сауда мен инвестицияларға кедергілерді жою жөніндегі Конвенцияның мақсаттарына сәйкес келмейтін ақша ағынына байланысты ауыртпалық туғызуы мүмкін. Кем дегенде, егер бұл ішкі заңнаманы қайта қарау басталғанға дейін қойылатын талап болмаса, төленбеген салықты төлеу өзара келісу рәсімін бастау үшін міндетті шарт болмауға тиіс. Мемлекеттер мұны Конвенцияда 2-тармақтың соңына мынадай мәтінді қосу арқылы тікелей көздеуді қалауы мүмкін:

Кез келген өзара келісу рәсімі қаралатын кезеңде салықтық бағалау және салық өндіріп алу рәсімдерін тоқтата тұру ішкі әкімшілік немесе соттық құқықтық қорғау құралдарын пайдаланатын тұлғаға қолданылатын шарттармен бірдей шарттарда қолжетімді болуға тиіс.

Бұдан басқа, ең төменгі талап ретінде, егер өзара келісу рәсімі салық төлеушіге салық есептелгенге дейін (мысалы, салықтық бағалау жүргізілгенге дейін) басталса, төлем туралы талап тек осындай салық есептелгеннен кейін ғана қойылуға тиіс деп пайымдауға болады.

48. Алдыңғы тармақта сипатталған себептер бойынша өзара келісу рәсімі аяқталғанға дейін салық өндіріп алуды тоқтата тұру қолайлы саясат болуы мүмкін. Бұдан басқа, дәл осы салықтан босатуды алу мақсатында өзара келісу рәсіміне қол жеткізу үшін есептелген салықты төлеуді нақты шарт ретінде белгілеу, әдетте, осындай дауларды шешу үшін өзара келісу рәсімінің кеңінен қолжетімді болуын қамтамасыз ету саясатына сәйкес келмейді. Мұндай талаптың тағы бір жағымсыз салдары — егер ықтимал нәтиже бұрын өндіріп алынған салықтарды қайтару болса, мемлекет адал ниетпен өзара келісу рәсімі бойынша талқылауларға қатысуға онша бейім болмаған жағдайда, істерді шешудің кешігуі болуы мүмкін. Көптеген мемлекеттерде өзара келісу рәсімі шешілгенге дейін салықты есептеуді және/немесе өндіріп алуды тоқтата тұру оны іске асыру мақсатында заңнамалық өзгерістер енгізуді талап етуі мүмкін. Мемлекеттер Конвенцияда мұндай тоқтата тұруды 2-тармақтың соңына мынадай мәтінді қосу арқылы тікелей көздеуді қалауы мүмкін:

Өзара келісу рәсімі қаралатын кезең ішінде салықты есептеу және өндіріп алу рәсімдері тоқтатыла тұрады.

Өзара келісу рәсімі аяқталғанға дейін салық өндіріп алуды тоқтата тұруға қатысты 27-баптың 4-тармағына сәйкес салықтарды сақтау шараларының бар екенін еске салу маңызды.

48.1 Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасындағы салықты есептеу және өндіріп алу рәсімдерінде елеулі айырмашылықтар болуы мүмкін болғандықтан, екіжақты келіссөздер барысында осы рәсімдердің өзара келісу рәсімі шешілгенге дейін әрбір мемлекетте қалай қолданылатынын тексеру маңызды болуы мүмкін. Бұл аталған рәсімдердің бапты тиімді іске асыруға кедергі келтіруі мүмкін кез келген тосқауылдарын жоюға мүмкіндік береді. Егер мемлекеттер салық берешегін төлеу салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсімін жүзеге асырудың алдын ала шарты болып табылады деген ұстанымды ұстанса, бұл Конвенция талаптарын келіссөздер барысында шарт бойынша әріптеске хабарлануға тиіс. Егер Конвенцияға қатысушы екі мемлекет те осындай пікірді ұстанса, бұл ұстанымдардың бірлігін білдіреді, бірақ сонымен бірге салық төлеушіден аталған соманы екі рет төлеуді талап ету қаупін туғызады. Ішкі заңнама рұқсат ететін жерде осы мәселені шешу кезінде мемлекеттер қарастыра алатын мүмкіндіктердің бірі — өзара келісу рәсімі аяқталғанға дейін екі соманың ішіндегі ең үлкен соманы сенімгерлік, шартты депозиттік немесе соған ұқсас банк шотына орналастыру. Құзыретті органдардың талаптарын қанағаттандыруға жеткілікті болуы мүмкін балама нұсқа салық төлеушінің банкі берген банктік кепілдікті ұсыну болуы мүмкін. Тағы бір тәсіл ретінде мемлекеттердің бірі (мысалы, салықты есептеу уақытына немесе шарт бойынша мемлекеттің резиденті мәртебесіне қарай) екінші мемлекетте төленген сома мен бірінші мемлекет өндіріп алатын соманың арасындағы айырмадан аспайтын соманы төлеуді талап етуге келісуі мүмкін, егер мұндай айырма болса. Осы мүмкіндіктердің қайсысы қолжетімді болатыны түптеп келгенде тиісті мемлекеттің ішкі заңнамасына (әкімшілік талаптарды қоса алғанда) байланысты болады. Алайда өзара келісу рәсімінің барынша тиімді жүргізілуін қамтамасыз ету мақсатында аталған нұсқаларды мүмкіндігінше қарастыру қажет. Егер мемлекеттер салық берешегін төлеуді салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізілетін өзара келісу рәсімін жүзеге асырудың немесе осы рәсім шеңберінде даулы мәселені белсенді қараудың алдын ала шарты ретінде талап етсе, онда өзара келісу рәсімінің нәтижесінде құзыретті органдар қол жеткізген келісім бойынша салық төлеушіге қайтарылуға жататын кез келген негізгі сомаға есептелген пайыздарды қайтарудың тиімді жүйелері болуға тиіс. Пайыздардың кез келген осындай төлемі негізгі соманың құнын және осы соманың салық төлеуші үшін қолжетімсіз болған кезеңнің ұзақтығын жеткілікті дәрежеде көрсетуге тиіс.

49. 2-бапқа қатысты Түсіндірменің 4-тармағында 2-бапта қамтылған салықтарға байланысты пайыздар мен әкімшілік айыппұлдарды мемлекеттердің көпшілігі осы баптың қолданылу аясына жатқызбайтынына қарамастан, мұндай пайыздар мен әкімшілік айыппұлдар 2-бапта қамтылған салықтармен тікелей байланысты болған жағдайларда, олар өзара келісу рәсіміне сәйкес негізгі қамтылған салық азайтылған немесе өндіріп алынбаған дәрежеде тиісінше азайтылуға немесе жойылуға тиіс екені түсіндіріледі. Демек, негізгі салық міндеттемесіне (немесе түзету сомасы не салық салынатын табыс сомасы сияқты салықты айқындауға қатысты басқа бір сомаға) сілтеме жасай отырып есептелетін пайыздарды немесе әкімшілік айыппұлды қолданған және кейіннен 25-баптың 1 және 2-тармақтарына сәйкес өзара келісу рәсімі шеңберінде осы негізгі салық міндеттемесін азайтуға немесе жоюға келіскен Уағдаласушы мемлекет осындай пайыздарды немесе әкімшілік айыппұлды пропорционалды түрде азайтуға немесе жоюға тиіс.

49.1 Керісінше, басқа әкімшілік санкциялар (мысалы, трансферттік баға белгілеу бойынша тиісті құжаттаманы сақтамағаны үшін айыппұл) ішкі заңнаманы сақтау мәселелеріне қатысты болуы мүмкін және олар өзара келісу рәсімін жүргізу туралы өтініштің нысанасы болып табылатын салық міндеттемесімен тікелей байланысты болмайды. Мұндай әкімшілік санкциялар, әдетте, баптың 1 және 2-тармақтарына сәйкес өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына жатпайды. Алайда 25-баптың 3-тармағына сәйкес құзыретті органдар бірлескен консультациялар өткізіп, нақты бір жағдайда салық салуға тікелей байланысты емес айыппұлдың негізсіз болғаны немесе енді негізсіз болып табылатыны туралы келісе алады. Мысалы, егер ұқыпсыздық, қасақана әрекет немесе алаяқтық үшін әкімшілік айыппұл тіркелген мөлшерде салынса және кейіннен өзара келісу рәсімі барысында алаяқтық ниеттің, қасақана әрекеттің немесе немқұрайлылықтың болмағаны анықталса, құзыретті органдар осындай айыппұлды қолданған Уағдаласушы мемлекеттің оны жоюы туралы келісе алады. Баптың 3-тармағына сәйкес құзыретті органдар сондай-ақ өзара келісу рәсімі арқылы 1 және 2-тармақтарға сәйкес Конвенцияны қолдануға қатысты қиындықтар немесе күмән тудыратын пайыздар мен әкімшілік санкцияларға байланысты мәселелерді шешуге ұмтылатын жалпы өзара келісім жасаса алады. Уағдаласушы мемлекеттер, егер мұны дұрыс деп санаса, 25-баптың 2-тармағында осы тармақты 1-тармаққа сәйкес ұсынылған өзара келісу рәсімі жағдайларындағы пайыздар мен әкімшілік санкцияларға қолдануды тікелей көздей алады. Ол үшін екінші сөйлем ретінде мынадай мәтінді қосуға болады:

Құзыретті органдар сондай-ақ қаралып жатқан іске қатысты пайыздар мен әкімшілік санкцияларға байланысты ішкі заңнама ережелерін қолдану туралы келісімге келуге ұмтылады.

49.2 Прокурор немесе сот тағайындайтын қылмыстық жазалау шаралары, әдетте, өзара келісу рәсімінің қолданылу аясына жатпайды. Көптеген мемлекеттерде құзыретті органдардың мұндай жазаларды жеңілдетуге немесе жоюға өкілеттігі жоқ.

49.3 Өзара келісу көбінесе бір Уағдаласушы мемлекетте салық міндеттемесінің сақталуына, ал екінші Уағдаласушы мемлекетте өндіріп алынған салықтың толық немесе ішінара қайтарылуына әкеп соғады. Мұндай жағдайларда, егер екі Уағдаласушы мемлекетте салық міндеттемелеріне пайыздар есептеу және артық төленген соманы қайтару тәртібінде айырмашылықтар болса, салық төлеуші экономикалық тұрғыдан елеулі ауыртпалықты көтеруі мүмкін. Бұл, мысалы, бірінші Уағдаласушы мемлекет өзара келісу рәсімін жүргізу туралы өтініштің нысанасы болған салық бойынша төлем мерзімін өткізіп алғаны үшін пайыздар есептеген, ал екінші Уағдаласушы мемлекет салық төлеушіге қайтаруға тиіс соманы артық төлеу үшін пайыздар есептемеген жағдайда орын алады. Сондықтан Уағдаласушы мемлекеттер өзара келісу рәсімін жүргізу туралы өтініштің нысанасы болып табылатын салық міндеттемесіне қатысты пайыздардан босату үшін икемді тәсілдер қабылдауға ұмтылуға тиіс. Пайыздардан босату, әсіресе, салық төлеуші өзара келісу рәсімі барысында болған кезең үшін орынды болар еді, өйткені істі осындай рәсім арқылы шешуге қажетті уақыттың ұзақтығы көбінесе салық төлеушінің бақылауынан тыс болады. Уағдаласушы мемлекеттің ішкі заңнамасына өзгерістер енгізу өзара келісу рәсімі шеңберінде белгіленген пайыздардан босатуды құзыретті органның беруіне мүмкіндік беру үшін қажет болуы мүмкін.

49.4 Қосарланған салық салуды болдырмау туралы Конвенцияның мақсаты және мемлекеттердің Конвенция ережелерін адал орындау міндеті пайыздар мен айыппұл санкциялары салық төлеушілердің өзара келісу рәсімін бастауына оның шығындары мен ақша ағынына әсер етуі салдарынан елеулі кедергі келтіретіндей тәртіппен өндіріп алынбауға тиіс екенін білдіреді. Пайыздар мен әкімшілік айыппұлдар салық төлеушінің Конвенцияның артықшылықтарын, соның ішінде 25-бапта көзделген өзара келісу рәсімін бастау құқығын пайдалануына елеулі кедергі келтіретіндей немесе оған мүмкіндік бермейтіндей қолданылмауға тиіс. Мысалы, мемлекеттің өсімпұлдар мен айыппұлдар бойынша берешекті төлеуге қатысты талаптары өзара келісу рәсімі контекстінде салық төлеушілер үшін ішкі заңнаманы қайта қарау рәсімін салық төлеушінің бастамасы бойынша жүргізу шеңберінде қолданылатын талаптардан неғұрлым ауыр болмауға тиіс.

25-баптың 3-тармағы (А және В нұсқалары)

10. Осы тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 3-тармағын қайталайды. Комитет ЭЫДҰ-ның 2017 жылғы Түсіндірмесінің мынадай бөлігін осы тармаққа қатысты деп есептейді: \

50. Осы тармақтың бірінші сөйлемі құзыретті органдарға Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты туындайтын қиындықтарды өзара келісу рәсімі арқылы мүмкіндігінше шешуді ұсынады және оларға осындай құқық береді. Бұл, негізінен, белгілі бір салық төлеушілер санатына қатысты немесе қатысты болуы мүмкін жалпы сипаттағы қиындықтар болып табылады, тіпті олар, әдетте, 1 және 2-тармақтарда көзделген рәсім шеңберінде қаралуға жататын нақты іске байланысты туындаған болса да.

51. Бұл ереже Конвенцияны қолдануға байланысты туындайтын қиындықтарды реттеуге мүмкіндік береді. Мұндай қиындықтар тек практикалық сипатта ғана болмайды және олар туындайтын Уағдаласушы мемлекетте дивидендтерден, пайыздардан және роялтиден ұсталатын салықтық жеңілдікке қатысты рәсімді қозғаумен және жүргізумен ғана байланысты болмауы мүмкін. Сондай-ақ олар Конвенция ережелерінің келіссөздерге қатысушылардың ниеттеріне сәйкес қалыпты қолданылуына кедергі келтіруі немесе оны мүмкін емес етуі мүмкін, бұл ретте осындай проблемаларды шешу Конвенцияны түсіндіру жөнінде алдын ала келісімге қол жеткізуге байланысты емес.

52. Осы ережеге сәйкес құзыретті органдар, атап айтқанда:

— Конвенцияда толық анықталмаған немесе екіұшты анықталған терминдердің анықтамаларын қандай да бір қиындықтардың алдын алу мақсатында толықтыра немесе түсіндіре алады;

— егер қандай да бір мемлекеттің заңнамасы Конвенцияның жалпы мағынасына нұқсан келтірместен немесе оның мәніне әсер етпестен өзгерген болса, осындай өзгерістер нәтижесінде туындаған жаңа салық салу жүйесінен туындауы мүмкін кез келген қиындықтарды реттей алады;

— қарыз алушы елдегі жеткіліксіз капиталдандыру қағидаларына сәйкес пайыздардың дивидендтер ретінде қарастырылуы мүмкін бе және қандай жағдайларда қарастырылуы мүмкін екенін, сондай-ақ оларды қосарланған салық салуды болдырмау мақсатында қарыз берушінің резиденттік елінде дивидендтерге қолданылатын тәртіппен дәл осылай салықтық жеңілдікке негіз бола алатынын айқындай алады (мысалы, тиісті екіжақты конвенцияда осындай жеңілдік туралы ереже болған жағдайда, бас және еншілес компанияларға қатысты режим бойынша жеңілдік);

— екіжақты алдын ала баға белгілеу туралы келісімдерді (APA), сондай-ақ Конвенциялардың ережелерін түсіндіруге немесе қолдануға байланысты қиындықтар немесе күмәндар туындайтын жағдайларда (әсіресе Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының әрекеттері конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтыра алмайтын жағдайларда) әрбір Уағдаласушы мемлекет екіжақты салық конвенциясын жасасқан үшінші мемлекеттердің құзыретті органдарымен көпжақты APA жасаса алады. Көпжақты APA барлық мүдделі мемлекеттердің құзыретті органдары арасында бірыңғай келісім бойынша келіссөздер жүргізу арқылы не жекелеген, бірақ бірізді екіжақты өзара келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу арқылы жасалуы мүмкін;

— көпжақты істерге қатысты 1 және 2-тармақтарды, сондай-ақ осы тармақтың екінші сөйлемін қолданудың тиісті рәсімдерін, шарттары мен тәсілдерін (жоғарыдағы 38.1–38.5-тармақтарды және төмендегі 55–55.2-тармақтарды қараңыз), сондай-ақ істі шешу үшінші мемлекеттердегі салық салуға әсер етуі немесе оған байланысты болуы мүмкін жағдайларда үшінші мемлекеттердің өзара келісу рәсіміне қатысуын айқындай алады.

53. 3-тармақ Конвенцияны жүзеге асыруға, әдетте, жетекшілік ететін «Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарына», яғни, жалпы алғанда, қаржы министрлеріне немесе олардың уәкілетті өкілдеріне Конвенцияны түсіндіруге байланысты туындайтын кез келген қиындықтарды өзара келісу шеңберінде реттеу өкілеттігін жүктейді. Алайда Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына байланысты Конвенцияда көрсетілген «құзыретті органнан» басқа органдардың да (сыртқы істер министрлігі, соттар) халықаралық шарттар мен келісімдерді түсіндіруге құқығы бар екенін, ал кейде бұл басқа органдардың айрықша құқыққа ие болатынын естен шығармаған жөн.

54. Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты жалпы қиындықтарды шешетін бірлесіп келісілген шешімдер құзыретті органдар келісілген шешімді өзгерту немесе одан бас тарту туралы уағдаласқанға дейін атқарушы органдар үшін міндетті күшке ие болады.

55. 3-тармақтың екінші сөйлемі құзыретті органдарға Конвенция ережелерінің қолданылу аясына кірмейтін қосарланған салық салу жағдайларын қарау құқығын да береді. Осыған байланысты үшінші мемлекеттің резидентінің екі Уағдаласушы мемлекетте де тұрақты мекемелері бар жағдайлар ерекше қызығушылық тудырады. 3-тармақтың екінші сөйлемі Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарына тұрақты мекемелер арасындағы операцияларға қатысты туындауы мүмкін қосарланған салық салуды жою мақсатында өзара консультациялар жүргізуге мүмкіндік береді. Бұл, мысалы, Уағдаласушы мемлекеттердің біреуі немесе екеуі де үшінші мемлекетпен екіжақты салық конвенциясын жасаспаған жағдайда орын алуы мүмкін. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің екеуі де үшінші мемлекетпен конвенция жасасқан болса, осы екі конвенцияның үйлесуі, алайда, үш мемлекеттің де құзыретті органдарына осы конвенциялардың 25-бабының 1, 2 және 3-тармақтарына сәйкес өзара келісім арқылы істі шешуге мүмкіндік беруі мүмкін (жоғарыдағы 38.2 және 38.4-тармақтарды қараңыз). Барлық қатысушы мемлекеттердің құзыретті органдары арасындағы көпжақты келісім кез келген қосарланған салық салуды жоюды қамтамасыз етудің ең тиімді тәсілі болып табылады.

55.1 Кейбір Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасы Конвенцияны онда нақты көзделген немесе, кем дегенде, жанама түрде көзделмеген мәселелер бойынша толықтыруға кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайларда Конвенция осы мәселені реттейтін хаттамамен толықтырылуы мүмкін. Алайда 3-тармақтың екінші сөйлемі мұндай жеңілдікті беру тиісті ішкі заңдарға қайшы келетін немесе басқа қолданылатын салық келісімдерінің ережелерімен рұқсат етілмейтін болса, Уағдаласушы мемлекеттерге қосарланған салық салуды жоюға мүмкіндік бермейді. Бұл сөйлем Уағдаласушы мемлекеттерге тек Конвенцияда көзделмеген жағдайларда ғана өздерінің тиісті ішкі заңнамасына немесе Уағдаласушы мемлекеттердің біреуі үшінші мемлекетпен жасасқан салық келісіміне сәйкес қосарланған салық салуды жою мақсатында өзара консультациялар жүргізуге мүмкіндік береді. Мәселен, екі Уағдаласушы мемлекетте де тұрақты мекемелері бар үшінші мемлекеттің резидентіне қатысты жағдайда 3-тармақтың екінші сөйлемі Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарына өздерінің тиісті ішкі салық заңнамасын дәйекті түрде қолдану мақсатында, атап айтқанда, осы тұрақты мекемелер арасындағы кез келген операцияларға қатысты істің фактілері мен мән-жайларын келісуге мүмкіндік береді; Уағдаласушы мемлекеттер мұндай тұрақты мекемелердің пайдасына қатысты кез келген қосарланған салық салудан босатуды, алайда, тек өздерінің тиісті ішкі заңнамасында немесе Уағдаласушы мемлекет пен осы үшінші мемлекет арасында жасалған салық келісімінің ережелерінде рұқсат етілген шекте ғана бере алады (яғни, Уағдаласушы мемлекет пен үшінші мемлекет арасындағы салық келісімінің 7-бабы мен 23-бабының ережелерін қолдану арқылы). Осы мысалдар көрсеткендей, 3-тармақ салық келісімдерінің үйлестірілген және тиімді түрде қолданылуын қамтамасыз ету үшін құзыретті органдарға консультациялар жүргізуге мүмкіндік бере отырып, шешуші рөл атқарады.

55.2 3-тармақтың бірінші сөйлеміне сәйкес құзыретті органдар 1-тармаққа сәйкес ұсынылған істі үшінші мемлекеттің құзыретті органымен шешуге ұмтылатыны туралы жалпы негізде уағдаласа алады, егер осы үшінші мемлекетте табысқа немесе капиталға салық салу істің шешілуіне әсер етуі немесе оған байланысты болуы мүмкін болса. Көпжақты өзара келісу рәсімдері туралы тікелей ереже енгізгісі келетін Уағдаласушы мемлекеттер 2-тармақтың мынадай балама редакциясын пайдалануға уағдаласа алады:

2. Құзыретті орган, егер ол қарсылықты негізді деп тапса және өзі қанағаттанарлық шешімге келе алмаса, Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау мақсатында істі басқа Уағдаласушы Мемлекеттің құзыретті органымен өзара келісім арқылы шешуге ұмтылады. Егер істі шешу кез келген үшінші Мемлекетте табысқа немесе капиталға салық салуға әсер етуі немесе оған байланысты болуы мүмкін болса, құзыретті органдар әрбір Уағдаласушы Мемлекет пен осы үшінші Мемлекет арасында салық конвенциясы қолданыста болған және осы үшінші Мемлекеттің құзыретті органы 1-тармақта көзделген үш жылдық кезең ішінде істі өзара келісім арқылы шешу үшін Уағдаласушы Мемлекеттердің құзыретті органдарымен консультациялар жүргізуге келіскен жағдайда, істі кез келген осындай үшінші Мемлекеттің құзыретті органымен өзара келісім арқылы шешуге ұмтылады. Істі шешу кезінде құзыретті органдар осы Конвенцияның тиісті ережелерін, сондай-ақ Уағдаласушы Мемлекеттер мен рәсімге қатысатын кез келген үшінші Мемлекет арасындағы салық конвенцияларының тиісті ережелерін ескереді. Қол жеткізілген кез келген келісім Уағдаласушы Мемлекеттердің ішкі заңнамасында көзделген қандай да бір мерзімдік шектеулерге қарамастан орындалуға жатады.

25-баптың 4-тармағы (А және В нұсқалары)

11. Бұл тармақ екі сөйлемнен тұрады, оның біріншісі ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 4-тармағының бірінші сөйлемін қайталайды, ал екінші сөйлемі оған енгізілмеген. Бірінші сөйлемде «бірлескен комиссия шеңберінде олардың өздері немесе олардың өкілдері құрамында» деген сөздер «бір-бірімен тікелей байланысуға» деген сөздерден кейін 1999 жылы енгізілді, бұл ережені ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының ережесіне сәйкестендіру мақсатында жасалды. Екінші сөйлем құзыретті органдарға өзара келісу рәсімін жүзеге асыру үшін екіжақты рәсімдерді әзірлеуге мүмкіндік береді. Төмендегі C бөлімінде өзара келісу рәсімінің әртүрлі процестік аспектілері талқыланады және онда құзыретті органдар қабылдай алатын рәсімдерге қатысты ұсыныстар қамтылған. Бұл ұсыныстар толық болып табылмайды және оларды әрбір елдің тәжірибесі мен ерекшеліктеріне қарай бейімдеу немесе толықтыру қажет. Комитет ЭЫДҰ Комментарийінің мынадай бөлігі осы тармақтың бірінші сөйлеміне қолданылады деп есептейді:

56. Бұл тармақ құзыретті органдардың 1 және 2-тармақтарда көзделген рәсімге жататын әрбір нақты іс бойынша немесе 3-тармақта көрсетілген, атап айтқанда, Конвенцияны түсіндіруге немесе қолдануға байланысты жалпы проблемалар бойынша өзара келісу арқылы реттеу мақсатында өзара консультацияларды қалай жүргізе алатынын айқындайды.

57. Ең алдымен, ол құзыретті органдардың бір-бірімен тікелей байланыса алатынын көздейді. Демек, дипломатиялық арналарды пайдаланудың қажеттілігі жоқ.

58. Құзыретті органдар бір-бірімен хат алмасу, факс арқылы хабарламалар жіберу, телефон арқылы сөйлесу, тікелей кездесулер өткізу немесе өзге де қолайлы тәсілдер арқылы байланыса алады. Қажет болған жағдайда, олар осы мақсатта бірлескен комиссияны ресми түрде құра алады.

59. Мұндай бірлескен комиссияға қатысты 4-тармақ Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарының қарауына оның сандық құрамын және жұмыс тәртібін айқындауды қалдырады.

60. Алайда Уағдаласушы мемлекеттер бұл мәселеде формализмнен бас тарта алатынына қарамастан, олар 2-тармаққа сәйкес бірлескен комиссияның қарауына ұсынылған істері бар салық төлеушілерге кейбір маңызды кепілдіктер беруге міндетті, атап айтқанда:

— жазбаша немесе ауызша түрде, жеке өзі немесе өкілі арқылы түсініктеме беру құқығы;

— адвокаттың көмегін алу құқығы.

61. Дегенмен, осы рәсімнің ерекше сипатын ескере отырып, салық төлеушінің немесе оның өкілдерінің іс материалдарын ашып көрсетуі негізді болып көрінбейді.

62. Бірлескен комиссияға өз өкілдерін тағайындау кезінде құзыретті органдар негізінен пайдаланатын таңдау еркіндігіне нұқсан келтірмей, олар әрбір делегацияның басшылығын (оның құрамына осы рәсімді жүргізуге уәкілетті қызметтің бір немесе бірнеше өкілі кіруі мүмкін) ең алдымен өзінің ерекше тәжірибесі үшін таңдалған жоғары лауазымды тұлғаға немесе судьяға тапсыруға келіссе, орынды болар еді; іс жүзінде мұндай тұлғалардың қатысуы келісімге қол жеткізуге ықпал етуі әбден мүмкін деп пайымдауға негіз бар.

25-баптың 5-тармағы (В нұсқасы)

12. Осы баптың тек В нұсқасында ғана кездесетін 5-тармағы міндетті арбитражды көздейді, оған сәйкес құзыретті органдар белгілі бір уақыт кезеңі ішінде мәселелерді шеше алмағаннан кейін олардың біреуі осындай өтініш жасаған жағдайда, шешілмеген мәселелерді арбитражға беруге міндетті.

13. Бұл тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 5-тармағын төрт айырмашылықпен қайталайды. Біріншіден, тармақ ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында көзделгендей екі жыл ішінде емес, істі қарауға ұсынған сәттен бастап үш жыл ішінде құзыретті органдар іс бойынша келісімге келе алмаған жағдайда арбитраждық талқылауды бастауға мүмкіндік береді. Екіншіден, ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында арбитраждық талқылауды істі қозғаған тұлға талап етуі көзделген болса, В нұсқасының 5-тармағында арбитражды Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің құзыретті органдары талап етуі көзделген (бұл екі Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органдары да осы істі арбитражға беруге жатпайды деп есептесе және олардың ешқайсысы тиісті өтініш жасамаса, іс арбитражға берілмейтінін білдіреді). Үшіншіден, В нұсқасының 5-тармағы тиісті ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының ережесінен айырмашылығы, құзыретті органдарға арбитраждық шешім оларға жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде өзге шешімге келіскен жағдайда, осы арбитраждық шешімнен бас тартуға мүмкіндік береді. Ақырында, Үлгілік конвенцияның ережесінде екі жылдық кезең өзара келісу рәсімі туралы істі қарау үшін құзыретті органдар талап еткен барлық ақпарат ұсынылған сәттен бастап есептелетіні көзделсе, В нұсқасының 5-тармағында үш жылдық кезең істі бастапқыда ұсынбаған мемлекеттің құзыретті органына өзара келісу рәсімі туралы істі ұсынған сәттен бастап есептелетіні көзделген.

14. Әртүрлі себептерге байланысты кейбір мемлекеттер басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы осындай өтініш жасаған сайын арбитражға жүгіну міндеттемесін қабылдауды орынсыз деп санайды. Алайда мұндай мемлекеттер өздерінің шарттарына ерікті арбитраж туралы ережені енгізуді қалауы мүмкін, оған сәйкес арбитраждық процесс басталғанға дейін құзыретті органдар әрбір жеке жағдайда істі арбитражға беру туралы келісімге келуге тиіс. Мұндай қосымша тармақтың мысалы ретінде мынадай ережені келтіруге болады:

Егер құзыретті органдар 2-тармаққа сәйкес қандай да бір істі өзара келісу арқылы реттей алмаса, бұл іс құзыретті органдардың және 2-тармаққа сәйкес істі қозғаған тұлғаның келісімі болған жағдайда, арбитраждық соттың қарауына берілуі мүмкін, бұл ретте осы іске тікелей қатысы бар кез келген тұлға арбитраждық органның шешімінің міндетті күшіне жазбаша түрде келісім беруі тиіс. Егер құзыретті органдар 3-тармаққа сәйкес қандай да бір қиындықтарды немесе күмәндарды өзара келісу арқылы реттей алмаса, мұндай қиындықтар немесе күмәндар да екі құзыретті органның келісімімен арбитражға берілуі мүмкін. Арбитраждық органның нақты іс бойынша шешімі осы іске қатысты екі мемлекет үшін де міндетті күшке ие болады. Түсіндіруге немесе қолдануға байланысты қиындықтар жөніндегі жалпы мәселелер арбитражға берілген жағдайда, арбитраждық органның шешімі құзыретті органдар осы шешімді өзгерту немесе оның күшін жою туралы келісімге келгенге дейін Уағдаласушы мемлекеттер үшін міндетті болып табылады. Құзыретті органдар өзара келісім бойынша осындай арбитражды жүргізу тәртібін белгілейді.

15. Ерікті арбитраж арбитражға берілетін мәселелердің түрлеріне қатысты қатаң бақылауды қамтамасыз етеді. Белгілі бір жағдайларда құзыретті орган қандай да бір нақты мәселе бойынша өз ұстанымынан бас тартуды орынсыз деп санауы және, тиісінше, бұл мәселені арбитраждың қарауына беруді де орынсыз деп есептеуі мүмкін. Ерікті арбитраж жағдайында елдер арбитраждың қарауына берілетін мәселелерге қатысты көбірек икемділікті сақтап қалады және арбитражға берілуі мүмкін істердің ықтимал санын шектей алады, сондай-ақ арбитражға байланысты ықтимал шығындарды азайта алады.

16. Дегенмен, ерікті арбитраж жағдайында Уағдаласушы мемлекеттің бірінің құзыретті органы қандай да бір нақты мәселелер бойынша шартты түсіндіру жөніндегі өз ұстанымынан бас тартудан бас тартса, бұл құзыретті орган осындай мәселелерді арбитраждың қарауына беруден де бас тартуы мүмкін. Нәтижесінде өзара келісу рәсімін қолдану кезінде бұл мәселелер шешілмей қалуы ықтимал. Құзыретті органдар арасында келісім жоқ мәселелер бойынша арбитраждық талқылау екі мемлекеттегі шарттық дауларды тиімді әрі дәйекті реттеуді қамтамасыз ету үшін қажет. Осыған байланысты құзыретті органдардың кез келгені талап ете алатын арбитраждық талқылау шешілмеген мәселелердің іс жүзінде арбитражға берілуіне екі құзыретті органның келісімі қажет болатын ерікті арбитраж жүйесіне қарағанда көбірек кепілдік береді.

17. В нұсқасын екіжақты шарттарына енгізу туралы шешім қабылдаған кейбір мемлекеттер 5-тармаққа шешілмеген мәселелерді 1-тармаққа сәйкес істі қозғаған тұлғаның өтініші бойынша арбитражға беруді көздейтін өзгеріс енгізуді қалауы мүмкін. Осы мақсатта мұндай мемлекеттер «істен туындайтын кез келген шешілмеген мәселелер құзыретті органдардың кез келгені талап еткен жағдайда арбитражға берілуге тиіс. Істі қозғаған тұлға осы талап туралы хабардар етіледі» деген тұжырымды «істен туындайтын кез келген шешілмеген мәселелер осы тұлға талап еткен жағдайда арбитражға берілуге тиіс» деген тұжырыммен алмастыра алады.

18. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 5-тармағына қатысты Комментарийдің төмендегі бөлігін қосымшамен бірге В нұсқасының 5-тармағына қолдануға болады деп есептейді (жоғарыдағы 13-тармақта сипатталған айырмашылықтарды көрсету үшін ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының Комментарийіне кірмейтін, тік жақшалармен белгіленген қосымша ескертулер енгізілген):

63. Бұл тармақ құзыретті органдар 2-тармаққа сәйкес [үш] жыл ішінде келісімге келе алмаған жағдайларда шешілмеген мәселелер [құзыретті органдардың бірінің] өтініші бойынша арбитраждық процесс арқылы реттелуі мүмкін екенін көздейді. Бұл процесс [екі] құзыретті органның алдын ала мақұлдауына байланысты емес; қажетті процестік талаптар орындалғаннан кейін өзара келісуге кедергі келтіретін шешілмеген мәселелер арбитражға берілуге тиіс. [Салық төлеуші әрқашан құзыретті органға өз ісі бойынша шешілмеген мәселелерді арбитраждың қарауына беру туралы өтініш жасай алады. Алайда құзыретті орган мұны істеуге міндетті емес. Ол әрбір нақты жағдайда арбитражға жүгіну немесе жүгінбеу жөнінде өз қалауынша шешім қабылдау өкілеттігіне ие].

64. Осы тармақта көзделген арбитраждық процесс сот арқылы қорғаудың баламалы немесе қосымша құралы болып табылмайды: егер құзыретті органдар Конвенцияны қолдануға қатысты ешқандай шешілмеген мәселе қалдырмайтын келісімге қол жеткізсе, онда өзара келісу рәсімін қозғаған тұлға құзыретті органдар арасындағы келісім істің дұрыс шешімін қамтамасыз етпейді деп есептегеннің өзінде, арбитражға берілуі мүмкін шешілмеген мәселелер болмайды. Осылайша, бұл тармақ өзара келісу рәсімінің тиімділігін арттыруға бағытталған оның кеңейтілген түрін білдіреді, өйткені құзыретті органдар істі шешуге кедергі келтіретін бір немесе бірнеше мәселе бойынша келісімге келе алмаған жағдайда, мұндай істі арбитражға осы мәселелерді беру арқылы шешу мүмкіндігі сақталатынына кепілдік береді. Демек, осы тармаққа сәйкес іс өзара келісу рәсімі арқылы шешілуі мүмкін, ал істі реттеуге кедергі келтіретін нақты мәселе арбитраждық процесс арқылы шешілуі мүмкін. Бұл 5-тармақта белгіленген рәсімді коммерциялық арбитраждың немесе мемлекет пен жеке тарап арасындағы арбитраждың басқа нысандарынан ерекшелендіреді, өйткені мұндай жағдайларда арбитраждық алқаның юрисдикциясы бүкіл істі шешуге таралады.

65. Алайда кейбір мемлекеттерде осы тармақта көзделген арбитраждық процестің түрі заңсыз болуы немесе ұлттық заңнама, саясат не әкімшілік сипаттағы себептер тұрғысынан негізсіз деп танылуы мүмкін екенін мойындаған жөн. Мысалы, арбитрлердің салық мәселелері бойынша шешім қабылдауына кедергі келтіретін конституциялық шектеулер болуы мүмкін. Бұдан басқа, кейбір елдер бұл тармақты белгілі бір мемлекеттермен жасалатын шарттарға енгізе алмауы мүмкін. Осы себептерге байланысты бұл тармақ Конвенцияға әрбір мемлекет осындай рәсімді тиімді жүзеге асыруға болады деген қорытындыға келген жағдайда ғана енгізілуге тиіс.

66. Сонымен қатар кейбір мемлекеттер 5-тармақты енгізуді, бірақ оның қолданылуын анағұрлым шектеулі жағдайлар шеңберімен шектеуді қалауы мүмкін. Мысалы, арбитражға қол жеткізу негізінен фактілік сипаттағы мәселелерді қозғайтын істермен шектелуі мүмкін. Сондай-ақ арбитраждың кейбір санаттағы істер бойынша, мысалы, трансферттік баға белгілеуге және тұрақты мекеменің бар-жоғы туралы мәселеге байланысты нақты фактілерге едәуір дәрежеде негізделген істер бойынша тұрақты түрде қолжетімді болуын көздеу, сонымен бірге басқа мәселелер бойынша арбитражды жекелеген жағдайларда қолдануды кеңейту мүмкін болып көрінеді.

67. Еуропалық одаққа мүше мемлекеттер 5-тармақтың қолданылу аясын Еуропалық арбитраж конвенциясы бойынша өз міндеттемелерімен үйлестіруге тиіс.

68. [5-тармақ] 1-тармаққа сәйкес ұсынылған, бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттері қандай да бір тұлғаға осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырған негіз бойынша өзара келісу рәсімі шеңберінде қаралатын барлық істер бойынша шешілмеген мәселелерді арбитраждық талқылауға беруге мүмкіндік береді. Егер өзара келісу рәсімі қолжетімсіз болса, мысалы, елеулі айыппұлдарды көздейтін елеулі құқық бұзушылықтардың болуына байланысты (26-тармақты қараңыз), онда 5-тармақтың қолданылмайтыны анық.

69. Егер осы тармақты өз Конвенциясына енгізбеген екі Уағдаласушы мемлекет арбитраждық процесті жалпы тәртіппен немесе нақты бір іс бойынша пайдаланғысы келсе, олардың өзара келісім бойынша мұны істеу мүмкіндігі сақталады. Мұндай жағдайда құзыретті органдар қосымшаға ұсынылған үлгілік тұжырымға ұқсас өзара келісім жасаса алады және оған мынадай бірінші тармақты қоса алады:

1. Егер

a) Конвенцияның 25-бабының 1-тармағына сәйкес тұлға бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттері осы тұлғаға осы Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырды деген негізде істі бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынса және

b) құзыретті органдар осы істі баптың 2-тармағына сәйкес істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынған сәттен бастап [үш] жыл ішінде шешу туралы келісімге келе алмаса,

осы істен туындайтын кез келген шешілмеген мәселелер, егер [құзыретті органдардың кез келгені осындай талап қойса. Істі қозғаған тұлға осы талап туралы хабардар етіледі], төмендегі тармақтарға сәйкес арбитражға берілуге тиіс. Алайда егер осы мәселелер бойынша қандай да бір мемлекеттің соты немесе әкімшілік органы шешім шығарған болса, бұл шешілмеген мәселелер арбитражға берілмеуге тиіс. Егер [құзыретті органдар шешім оларға жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде өзгеше шешімге келіспесе немесе] осы іске тікелей қатысы бар тұлға арбитраждық шешімді іске асыруды қамтамасыз ететін өзара келісу нәтижесін мақұлдамаса, құзыретті органдар осы арбитраждық шешіммен байланысты болуға және істі осы шешім негізінде 25-баптың 2-тармағына сәйкес шешуге келіседі.

Осы келісім бұдан әрі қосымшада талқыланатын әртүрлі құрылымдық және процестік мәселелерді реттей алады. Осылайша, құзыретті органдар осы рәсімді сақтауға міндетті болғанымен, мұндай келісім өзара келісу рәсімі шеңберінде жасалуы мүмкін, демек, ол құзыретті органдар дәстүрлі өзара келісу рәсімі арқылы шеше алмаған істерді шешу үшін осы рәсімді сақтау туралы келісімді ұстанған уақыт аралығында ғана күшінде қалады.

70. 5-тармақ [құзыретті органдардың кез келгені] [қандай да бір] іске байланысты шешілмеген кез келген мәселелерді арбитражға беруді талап ете алатынын көздейді, [бұл жағдайда 1-тармаққа сәйкес істі бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынған тұлға осы талап туралы хабардар етілуге тиіс. Алайда істі қозғаған тұлғаны хабардар ету міндеттемесі арбитраждық процесті бастаудың шарты болып табылмайды және мұндай тұлғаны хабардар етпеу фактісі арбитраждық процесті тоқтата алмайды.]. Бұл өтініш [үш] жылдық мерзім өткеннен кейін кез келген уақытта берілуі мүмкін, бұл мерзім істі басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына берген сәттен бастап есептеледі. Осыған байланысты арбитражға жүгіну автоматты түрде жүзеге асырылмайды; [құзыретті органдар] [екі] тармаққа сәйкес істі шешуге көбірек уақыт беру үшін [үш] жылдық кезең аяқталғаннан кейін де күтуді жалғастыруды немесе жай ғана бұл іспен айналыспауды қалауы мүмкін. Мемлекеттер белгілі бір жағдайларда мұндай өтініш берілгенге дейін ұзағырақ мерзім талап етілетінін ешбір шектеусіз көздей алады.

71. 25-баптың 2-тармағына сәйкес құзыретті органдар 1-тармаққа сәйкес қозғалған істі Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуды болдырмау мақсатында шешуге ұмтылуға тиіс. Осыған байланысты 5-тармақтың мақсаттары үшін құзыретті органдар арасында келіспеушіліктер бар және құзыретті органдардың бірінің пікірінше, Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салудың бар екенін көрсететін кем дегенде бір мәселе қалғанша, іс шешілді деп есептелмеуге тиіс. Осыған байланысты құзыретті органдардың бірі мұндай істің жабылғаны және [екінші құзыретті органның] шешілмеген мәселелерді арбитраждық талқылауды талап ете алмайтыны туралы біржақты шешім қабылдай алмайды; сол сияқты екі құзыретті орган, егер олардың арасында Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салудың болғаны туралы келісімге келуге кедергі келтіретін шешілмеген мәселелер әлі де қалса, істің шешілгені туралы шешім қабылдай алмайды […]. Алайда егер осы екі құзыретті орган екі мемлекеттің де салық салуы Конвенцияға сәйкес келеді, ешқандай шешілмеген мәселелер жоқ және Конвенция ережелерімен қамтылмайтын қосарланған салық салу болуы мүмкін болса да, іс шешілген деп есептелуі мүмкін деген келісімге келсе, онда іс шешілген болып саналады.

72. Арбитраждық процесс тек қандай да бір тұлға бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттері іс жүзінде Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырды деп есептейтін істер бойынша ғана қолжетімді; алайда мұндай салық салу түптеп келгенде осындай әрекеттердің нәтижесінде туындауы мүмкін деп пайымдалатын істер бойынша арбитраж қолжетімді емес, тіпті соңғы аталған істер 1-тармаққа сәйкес құзыретті органдарға ұсынылуы мүмкін болса да […]. Осы мақсатта салық салуды, мысалы, салық төленген, есептелген немесе өзге де жолмен айқындалған сәттен бастап, тіпті салық төлеушіге салық органы оның табысының белгілі бір бөлігіне салық салу ниеті туралы ресми хабарлама жіберген жағдайларда да, бір немесе екі Уағдаласушы мемлекеттің әрекеттерінің салдары ретінде қарастыру қажет.

73. Қазіргі редакциясында 5-тармақ тек осы баптың 1-тармағына сәйкес берілген өтініштен туындайтын шешілмеген мәселелер бойынша арбитраждық талқылауды көздейді. Осы тармақтың қолданылу аясын баптың 3-тармағына сәйкес өзара келісу арқылы шешілуге жататын істерді қамту бағытында кеңейтуді қалайтын мемлекеттер мұны ешбір шектеусіз жасай алады. Кейбір жағдайларда істі өзара келісу рәсімі арқылы шешу қажеттілігі шарттың басқа да нақты ережелеріне, мысалы, 4-баптың 2 d) тармақшасына байланысты туындауы мүмкін. Осы тармақшаға сәйкес белгілі бір жағдайларда құзыретті органдар екі Уағдаласушы мемлекеттің де резиденті болып табылатын тұлғаның мәртебесі туралы мәселені өзара келісу арқылы реттеуге міндетті. 4-бапқа қатысты Комментарийдің 20-тармағында көрсетілгендей, мұндай істер 25-бапта белгіленген рәсімге сәйкес шешілуге тиіс. Егер құзыретті органдар мұндай істер бойынша келісімге келе алмаса және бұл Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырса (оған сәйкес Конвенцияның мақсаттары үшін тұлға тек бір мемлекеттің резиденті болуға тиіс), мұндай салық төлеушінің ісі 25-баптың 1-тармағына жатады, демек, 5-тармақ қолданылады.

74. Кейбір мемлекеттерде құзыретті органдар өздеріне ұсынылған іске байланысты туындаған нақты мәселе бойынша сот шешімінен ауытқу мүмкіндігіне ие болуы мүмкін. Мұндай мемлекеттер осы тармақтың екінші сөйлемін алып тастау мүмкіндігіне ие болуға тиіс.

75. Осы тармақта көрсетілген [үш] жылдық кезеңнің басталуын айқындайтын істі басқа мемлекеттің құзыретті органына беру 25-баптың 1-тармағына сәйкес істі бірінші мемлекеттің құзыретті органына ұсынған тұлға арқылы (мысалы, істі басқа мемлекеттің құзыретті органына сол уақытта немесе одан кейінірек беру арқылы) немесе егер бірінші мемлекеттің құзыретті органы істің қанағаттанарлық шешімін өз бетінше таба алмаса, 2-тармаққа сәйкес басқа мемлекеттің құзыретті органына жүгіне алатын бірінші мемлекеттің құзыретті органы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. [Үш] жылдық кезеңнің басталу уақытын айқындау мақсатында, егер екінші мемлекеттің құзыретті органына осы істің негізінде жатқан қарсылықтың болжамды негізділігі туралы шешім қабылдауға жеткілікті ақпарат ұсынылса, іс осы мемлекеттің құзыретті органына берілді деп есептеледі. 5-тармақты қолдану тәртібін айқындайтын өзара келісімде (қосымшаны қараңыз) осы мақсат үшін әдетте қандай ақпарат жеткілікті болатыны көрсетілуге тиіс.

76. Бұл тармақта сондай-ақ арбитраждық процесс пен ішкі құқықтық қорғау құралдары арасындағы өзара байланыс қарастырылады. Арбитраждық процестің заңды күшін қамтамасыз ету және бір-біріне қайшы келетін шешімдер қабылдау қаупін болдырмау үшін […] арбитраждық процеске [тиісті] мәселелер […] кез келген мемлекетте ішкі сот талқылауы арқылы шешілген болса, [жол берілмеуге тиіс] (бұл Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің кез келген соты немесе әкімшілік трибуналы осы мәселелерді реттейтін және тиісті тұлғаға қатысты қолданылатын шешім шығарғанын білдіреді). Бұл өзара келісу рәсіміне қатысты көптеген елдер қабылдаған тәсілге сәйкес келеді, оған сәйкес:

a) тұлға бір мезгілде өзара келісу рәсімін жүргізуді талап ете алмайды және ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдалана алмайды. Егер ішкі құқықтық қорғау құралдары әлі де қолжетімді болса, құзыретті органдар, әдетте, салық төлеушіден осы құралдарды пайдалануды тоқтата тұруға келісуді талап етеді немесе, егер салық төлеуші бұған келіспесе, өзара келісу рәсімін жүргізуді осы құралдар толық пайдаланылғанға дейін кейінге қалдырады;

b) егер бірінші кезекте өзара келісу рәсімі пайдаланылып, өзара келісуге қол жеткізілсе, салық төлеушіге және іске тікелей қатысы бар басқа тұлғаларға келісуден бас тарту және бұрын тоқтатыла тұрған ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдалану мүмкіндігі беріледі; керісінше, егер бұл тұлғалар келісу нәтижесін қолдануды қаласа, олар шартпен қамтылатын мәселелер бойынша ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдаланудан бас тартуға тиіс;

c) егер бірінші кезекте ішкі құқықтық қорғау құралдары пайдаланылып, олар мемлекеттердің бірінде толық қолданылған болса, тұлға қосарланған салық салудан босату алу мақсатында тек өзара келісу рәсімін ғана пайдалана алады. Шынында да, нақты іс бойынша сот шешімі шығарылғаннан кейін көптеген елдер мұндай шешімді өзара келісу рәсімі арқылы жоюға болмайды деп есептейді және осыған байланысты өзара келісу рәсімін кейіннен қолдануды басқа мемлекетте салықтық жеңілдік алу мақсатымен ғана шектейді.

Осы жалпы қағидаттар арбитражға берілген бір немесе бірнеше мәселені қамтитын өзара келісу рәсімі жағдайында да қолданылуға тиіс. Елдердің бірі арбитраждық шешімге ден қою шараларын қабылдауда шектеулі екені алдын ала белгілі болса, мәселені арбитражға беру пайдалы болуы мүмкін. Алайда ел өзара келісу рәсімі арқылы сот шешімінен ауытқу мүмкіндігіне ие болған жағдайда (74-тармақты қараңыз), бұл орын алмайды, және мұндай жағдайда 5-тармақ тиісті түрде түзетілуі мүмкін.

77. Екінші мәселе салық төлеуші ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдаланбаған (немесе толық пайдаланбаған) жағдайда қолда бар ішкі құқықтық қорғау құралдары мен арбитраждың өзара байланысына қатысты. Мұндай жағдайда өзара келісу рәсімінің негізгі құрылымына барынша сәйкес келетін тәсіл арбитражды пайдалану кезінде де дәл осындай жалпы қағидаттарды қолдану болады. Демек, құқықтық қорғау құралдарын пайдалану арбитраждық талқылау қолданылатын өзара келісу рәсімі аяқталғанға дейін тоқтатыла тұруға тиіс, ал құзыретті органдар шеше алмаған мәселелер бойынша арбитраждық талқылау жүргізіліп, содан кейін алдын ала өзара келісу осы арбитраждық шешім негізінде қол жеткізіледі. Өзара келісу рәсімі қолданылатын басқа істердегідей, мұндай келісудің нәтижесі кейіннен салық төлеушіге ұсынылады, ол келісу нәтижесін қабылдау немесе қабылдамау туралы шешім қабылдауға тиіс. Келісу нәтижесін қабылдау қалған ішкі құқықтық қорғау құралдарының кез келгенінен бас тартуды талап етеді, ал одан бас тарту осы құралдарды одан әрі пайдалануға мүмкіндік береді.

78. Бұл тәсіл 5-тармақта баяндалған арбитраждық процестің сипатына сәйкес келеді. Бұл процестің мақсаты — құзыретті органдарға келісімге қол жеткізуге кедергі келтіретін шешілмеген проблемалар бойынша қорытындыға келуге мүмкіндік беру. Мұндай келісімге арбитраж арқылы қол жеткізілген кезде өзара келісудің елеулі бөлігі өзгеріссіз қалады.

79. Кейбір жағдайларда бұл тәсіл тараптардың арбитраждық процеске уақыт пен қаражат жұмсауына әкеп соғуы мүмкін, ал оның нәтижесінде салық төлеуші қабылдамайтын өзара келісуге қол жеткізіледі. Алайда іс жүзінде тәжірибе көрсеткендей, салық төлеушінің ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдалану үшін өзара келісуден бас тартатын жағдайлары өте сирек кездеседі. Бұдан басқа, осындай сирек жағдайларда ұлттық соттар немесе әкімшілік трибуналдар салық төлеушіге оның ісі бойынша екі мемлекет үшін де міндетті болатын әкімшілік шешім ұсынылғанын назарға алады деп күтуге болады.

80. Кейбір мемлекеттерде құзыретті органдар арасындағы шешілмеген мәселелер ішкі құқықтық қорғау құралдары бұдан былай қолжетімді болмаған жағдайда ғана арбитражға берілуі мүмкін. Арбитраждық тәсілді қолдану мақсатында бұл мемлекеттер тұлғадан арбитраж өткізілгенге дейін ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдалану құқығынан бас тартуды талап ететін балама тәсілді қарастыра алады. Бұған тармақтың екінші сөйлемін мынадай мәтінмен алмастыру арқылы қол жеткізуге болады: «алайда, егер іске тікелей қатысы бар кез келген тұлғаның мемлекеттердің кез келгенінің ішкі заңнамасына сәйкес осы мәселелерді осы мемлекеттің соттарының немесе әкімшілік трибуналдарының шешуіне беру құқығы әлі де болса немесе осы мәселелер бойынша мұндай сот немесе әкімшілік трибунал шешім шығарған болса, бұл шешілмеген мәселелер арбитражға берілуге жатпайды». Салық төлеуші іс нәтижесіне қатысты ешқандай кепілдіксіз ішкі құқықтық қорғау құралдарынан бас тартуға мәжбүр болатын жағдайды болдырмау үшін қосарланған салық салудан босатуға кепілдік беретін тетік енгізу мақсатында тармаққа өзгеріс енгізу де маңызды. Бұдан басқа, бұл жағдайда салық төлеуші ұлттық соттарда тыңдалу құқығынан бас тартуға мәжбүр болатындықтан, осы тармақ салық төлеушінің арбитраждық процеске қатысуы ішкі заңнамада болуы мүмкін талаптарға сәйкес келетінін және мұндай бас тартудың қолданыстағы құқықтық жүйе шеңберінде танылатынын қамтамасыз ету үшін салық төлеушіге жеткілікті құқықтық кепілдіктер беретіндей етіп өзгертілуге тиіс (мысалы, кейбір елдерде тұлғаға арбитраждық процесс барысында ауызша айғақтар беру құқығы кепілдендірілмесе, мұндай бас тарту заңды күшке ие болмауы мүмкін).

81. 5-тармаққа сәйкес [егер екі құзыретті орган да шешім оларға жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде өзгеше шешімге келмесе немесе] іске тікелей қатысы бар тұлға арбитраждық шешімді іске асыратын өзара келісу нәтижесін мақұлдамаса, бұл шешім екі мемлекет үшін де міндетті болып табылады. Осылайша, іске тікелей қатысы бар кез келген тұлғаға қатысты салық салу арбитражға берілген мәселелер бойынша қабылданған шешімге сәйкес келуге тиіс, бұл ретте арбитраждық процесс барысында қабылданған шешімдер осы тұлғаларға ұсынылатын өзара келісуде көрсетіледі.

82. Жоғарыдағы 76 b) тармақшасында атап өтілгендей, егер ішкі құқықтық қорғау құралдары толық пайдаланылғанға дейін өзара келісуге қол жеткізілсе, құзыретті органдар әдетте мұндай келісімді қолданудың шарты ретінде мүдделі тұлғалардан келісумен қамтылатын мәселелерге қатысты әлі де қолжетімді ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдаланудан бас тартуды талап етеді. Мұндай бас тарту болмаса, соттың кейіннен қабылдаған шешімі құзыретті органдардың келісімді қолдануына іс жүзінде кедергі келтіруі мүмкін. Осылайша, 5-тармақтың мақсаттары үшін арбитраждық шешімді іске асыратын өзара келісу нәтижесі ұсынылған тұлға ішкі құқықтық қорғау құралдарын пайдаланудан бас тартуға келіспесе, мұндай тұлға осы келісуді қабылдамаған болып есептелуге тиіс.

83. Арбитраждық шешім тек арбитраждың қарауына берілген нақты мәселелерге қатысты ғана міндетті болып табылады. Құзыретті органдардың басқа да ұқсас істерді (соның ішінде сол тұлғалар қатысатын, бірақ басқа салық кезеңдеріне қатысты істерді) осы шешім негізінде реттеуіне ешқандай кедергі болмаса да, олар мұны істеуге міндетті емес, демек, әрбір мемлекет осы басқа істерді шешу үшін өзге тәсілді қабылдауға құқылы.

5-тармақ құзыретті органдарға арбитраждық шешім оларға жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде арбитраждық шешімнен өзгеше шешімді келісуге мүмкіндік береді. Демек, егер екі құзыретті орган да бұл шешімді тиісті емес деп есептесе және белгіленген мерзім ішінде басқа шешімге келуге қабілетті болса, арбитраждық шешім міндетті күшке ие болмайды. Арбитраждық шешімнен өзгеше кейінгі өзара келісуге ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 5-тармағына сәйкес жол берілмейді, бірақ ЕО Арбитраж конвенциясының 12-бабына сәйкес рұқсат етіледі.

85. Осы тармақтың соңғы сөйлемі өзара келісу арқылы реттеу үшін арбитраждық процесті қолдану тәсілін құзыретті органдардың өздері айқындауына мүмкіндік береді. Кейбір аспектілер баптың мәтінінде, хаттамада немесе дипломатиялық ноталар алмасу арқылы да көзделуі мүмкін. Мұндай келісім қандай нысанда жасалса да, онда арбитраждық шешімнің екі мемлекет үшін міндетті күшке ие болатыны туралы талап ескеріле отырып, осы тармақты қолдану процесінде сақталуға тиіс құрылымдық және процестік қағидалар қамтылуға тиіс. Ең дұрысы, бұл келісім Конвенциямен бір мезгілде әзірленіп, осы тармақ күшіне енгеннен кейін бірден қол қойылып, қолданысқа енгізілуге тиіс. Бұдан басқа, келісімде шешілмеген мәселелерді арбитраждың қарауына беру үшін сақталуға тиіс рәсімнің егжей-тегжейлі сипаттамасы қамтылуға тиіс болғандықтан, бұл келісімді жария ету маңызды. Мұндай келісімнің үлгісі қосымшада оған енгізілген процестік қағидаларға қатысты түсініктемелермен бірге берілген.

19. 5-тармаққа сәйкес арбитраждық талқылау жүргізу туралы өтініш берілгеннен кейін кез келген уақытта және арбитрлер өз шешімін құзыретті органдарға хабарлағанға дейін құзыретті органдар арбитражға себеп болған шешілмеген мәселелерді шешу туралы уағдаласа алады. Мұндай жағдайда іс өзара келісу рәсімі шеңберінде шешілген деп қарастырылуға тиіс, бұл ретте арбитраждық шешім қабылдау көзделмейді. Дегенмен құзыретті органдар істі шешпестен арбитраждық процесті тоқтатуға құқылы емес. Әйтпесе арбитраждық процестің құқықтық айқындылығына нұқсан келеді (мысалы, 1-тармаққа сәйкес істі қозғаған тұлға бұл істің арбитраждың қарауына берілгеніне байланысты сотқа жүгінуден бас тартуы мүмкін).

C. Өзара келісу рәсіміне байланысты қосымша процестік мәселелер

20. 25-баптың 4-тармағының (А және В нұсқалары) соңғы сөйлемі құзыретті органдарға өзара келісу рәсімін жүргізу үшін екіжақты рәсімдерді әзірлеуге мүмкіндік береді. Келесі тармақтарда өзара келісу рәсімінің әртүрлі процестік аспектілері, оның ішінде құзыретті органдар қабылдай алатын рәсімдерге қатысты ұсыныстар қарастырылады. Бұл ұсыныстар толық болып табылмайды және оларды әрбір елдің тәжірибесі мен ерекшеліктеріне қарай бейімдеу және толықтыру қажет.

а) Өзара келісу рәсімінің реттеуді талап ететін аспектілері

21. Жалпы алғанда, өзара келісуге қол жеткізудің процестік тетіктері құзыретті органдар қарайды деп күтілетін әртүрлі проблемаларды шешуге жарамды болуға, сондай-ақ осы органдардың әкімшілік мүмкіндіктері мен ресурстарына сәйкес келуге тиіс. Мұндай тетіктер қатаң құрылымдалмауға, керісінше, егжей-тегжейлі процестік талаптар мен тетіктерді көздеу арқылы консультациялар жүргізуге және келісімге қол жеткізуге кедергі келтірмей, оларға ықпал ететіндей жеткілікті икемді болуға тиіс. Алайда салыстырмалы түрде қарапайым процестік тетіктердің өзінде салық төлеушілерге өзара келісу рәсімі кезіндегі негізгі құқықтары мен міндеттерін түсінуге мүмкіндік беретін белгілі бір ең төменгі қағидалар қамтылуға тиіс. Мұндай ең төменгі қағидалар, шамасы, мынадай мәселелерді қамтуы керек:

— Салық төлеуші өзінің салықтық талаптарын қараудың нақты қай кезеңінде құзыретті органның өзара келісу рәсіміне сәйкес шаралар қабылдауын талап ете алады?

— Салық төлеуші құзыретті органға жүгіну үшін қандай да бір нысанды сақтауға тиіс пе?

— Салық төлеушінің құзыретті органға осындай өтінішіне қатысты қандай да бір мерзімдік шектеулер қолданыла ма?

— Егер салық төлеуші құзыретті органға жүгінсе, ол құзыретті органдардың шешімімен байланысты бола ма және құзыретті органдар қол жеткізуге тиіс ұсынылған өзара келісу рәсімін жүргізу шарты ретінде басқа әкімшілік немесе сот органдарына жүгіну құқығынан бас тартуға тиіс пе?

— Салық төлеуші өз ісін құзыретті органның қарауына қандай жолмен қатыса алады, егер мұндай қатысуға мүлде мүмкіндік болса, және салық төлеушінің ақпарат ұсынуына қатысты қандай талаптар қойылады?

б) Өтініш беруші тұлғаның қажетті ынтымақтастығы

22. Өзара келісу рәсімінің сәтті аяқталуы едәуір дәрежеде өтініш беруші тұлғаның толық ынтымақтастығына байланысты. Атап айтқанда, бұл тұлға істің негізінде жатқан фактілерді анықтауда құзыретті органдарға көмек көрсетуге тиіс. Осы мақсатта аталған тұлға өзіне белгілі іске қатысты барлық фактілер мен оларды растайтын дәлелдемелер туралы толық әрі нақты ақпаратты ашып көрсетуге тиіс. Атап айтқанда, операциялар басқа Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырылған жағдайларда, өтініш беруші тұлға осы операциялардың талаптарын айқындайтын тиісті құжаттарды ұсынуға және осы операциялардың фактілері мен мән-жайлары туралы толық ақпарат беруге тиіс.

23. Атап айтқанда, құзыретті орган өтініш беруші тұлғадан қысқа мерзім ішінде мынадай құжаттарды ұсынуды талап ете алады:

— істің жалпы мән-жайларының сипаттамасы, оның ішінде тиісті тұлғалардың кәсіпкерлік қызметінің сипаттамасы, сондай-ақ осы істің жалпы мәнмәтінін қамтамасыз ететін шарттар мен келісімдердің, мысалы, акционерлік келісімнің, серіктестік туралы келісімнің, лицензиялық келісімнің немесе жоба туралы келісімнің сипаттамасы;

— Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырды немесе әкеп соқтыруы мүмкін деп болжанатын жағдай туралы егжей-тегжейлі ақпарат, оның ішінде, мысалы, басқа Уағдаласушы мемлекеттің салық әкімшілігі белгілі бір түрде сипаттаған мәмілелердің немесе оқиғалардың (мысалы, тауарлар немесе қызметтер үшін төлем жасау немесе оларды жеткізу) егжей-тегжейлері, оған қоса барлық тиісті құжаттар, атап айтқанда, басқа Уағдаласушы мемлекеттің салық әкімшілігіне ұсынылған құжаттар;

— даулы табыс пен салық сомалары (немесе олардың бағаланған мөлшері);

— қарастырылып отырған операцияларға немесе қызмет түрлеріне қатысатын тұлғаның (тұлғалардың) тиісті қаржылық есептілігі;

— осы іске қатысты салық жылдарының немесе кезеңдерінің сипаттамасы (әрбір мемлекетте олар бір-бірінен ерекшеленетін жағдайда);

— басқа Уағдаласушы мемлекеттегі істің процестік мәртебесінің сипаттамасы, мысалы, салықтық тексеру актісі жасалған-жасалмағаны, салықтық бағалау алынған-алынбағаны, апелляция берілген-берілмегені немесе сот талқылауы қозғалған-қозғалмағаны; және

— қолданыстағы салық келісімінің тиісті ережелеріне сілтемелер және осы ережелерге сәйкес келмейтін салық салудың бар-жоғы немесе болатын-болмайтыны туралы талапты растайтын талдау (егер бар болса, басқа Уағдаласушы мемлекеттің салық органдарының құқықтық қорытындысы да ұсынылуы қажет).

24. Егер тиісті операциялар өтініш беруші тұлғамен байланысы жоқ үшінші тұлғаларды қамтыса, жоғарыда келтірілген кейбір деректерді алуда қосымша қиындықтар туындауы мүмкін. Бұдан басқа, өтініш беру кезінде белгілі бір ақпарат қолжетімсіз болуы мүмкін. Дегенмен бастапқы кезеңде ұсынылған ақпарат істі алған құзыретті органға қарсылықтардың негізді болып табылатынын анықтауға мүмкіндік беру үшін жеткілікті болуға тиіс. Қалай болғанда да, өтініш беруші тұлға жеткіліксіз немесе тиісті емес ақпарат ұсынған жағдайда, құзыретті органның өзара келісу рәсімін бастау мүмкіндігі болмайды.

25. 25-баптың 1-тармағына сәйкес өзара келісу рәсімі тек қандай да бір тұлға бір немесе екі мемлекеттің әрекеттері қазіргі уақытта немесе болашақта Конвенция ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға әкеп соқтырады деп есептеген жағдайларда ғана қолжетімді. Салық төлеушінің процестік нормаларды сақтамауы (мысалы, шекті мерзімдердің өтіп кетуі) салдарынан, Конвенция ережелеріне қайшы келетін ешқандай салық салусыз қосарланған салық салу туындауы мүмкін жағдайлар да кездеседі; мұндай жағдайларда өзара келісу рәсімі қолданылмайды.

с) Түзетулер туралы ақпарат

26. Құзыретті органдар табысты бөлуге қатысты түзетулер туралы ақпараттың көлемін және оны бір құзыретті органның екінші құзыретті органға ұсыну мерзімдерін айқындауға тиіс. Осылайша, ақпарат бір елдің салық әкімшілігі ұсынған немесе аяқтаған түзетулерге, тиісті кәсіпорындарға және түзетулердің жалпы сипатына қатысты болуы мүмкін.

27. Жалпы алғанда, құзыретті органдардың көпшілігі мұндай ақпаратты автоматты түрде беру қажет емес немесе орынсыз деп шешуі ықтимал. Түзету енгізетін елдің құзыретті органы ақпаратты жинау және оны беруге қолайлы нысанға келтіру белгілі бір қиындықтармен және едәуір уақыт шығындарымен байланысты деп есептеуі мүмкін. Бұдан басқа, екінші құзыретті орган бірінші құзыретті орган әдеттегі тәртіппен берген ақпаратты өңдеудің өзін де ауыртпалық деп санауы мүмкін. Оның үстіне, әдетте салық төлеуші корпорация басқа елдегі, онда іс қаралып жатқан байланысты кәсіпорынды хабардар етеді деп күтуге болады, ал соңғысы өз кезегінде ақпаратты өзінің құзыретті органына жеткізе алады. Сондықтан консультациялар жүйесі халықаралық аспектіні қамтуы мүмкін түзету мәселесін қарастырып жатқан салық әкімшілігі салық төлеушіні барынша толық хабардар еткен жағдайда анағұрлым тиімді жұмыс істейтін болады.

28. Басқа елдегі барлық түзетулер туралы ақпаратты тұрақты түрде алғысы келмейтін кейбір құзыретті органдар елеулі жағдайлар немесе жекелеген жағдайлардың белгілі бір түрлеріне қатысты қызметтің көлемі не сипаты жағынан айтарлықтай ауқымды екендігі туралы «алдын ала ескерту» алуды — өз салық төлеушілерінен немесе басқа құзыретті органнан — қалауы мүмкін; дәл осылайша олар да осындай ақпаратты беруді қалауы мүмкін. Мұндай жағдайларда ақпарат алу тәртібін әзірлеу қажет. Кейбір құзыретті органдар алдын ала ескерту жүйесін онша елеулі емес жағдайларға да таратуды қалауы мүмкін, бұл осындай жағдайлардың санын кеңейтеді.

d) Құзыретті органның түзету ұсынылған немесе түпкілікті енгізілген сатысында консультацияға жүгінуі

29. Осы баптың 1-тармағы салық төлеушінің істі ұсынуына қатысты жалпы қағидаларды қамтиды. Істі заңды негізде алған құзыретті орган алдымен мәселені өзі қанағаттанарлық түрде шеше алатынын зерделеуге тиіс. Егер ол мұны істей алмаса, онда басқа мемлекеттің құзыретті органымен қай сатыда консультация жүргізетінін айқындауы керек.

30. Көптеген құзыретті органдар, кем дегенде бастапқы кезеңде, процестің түзету енгізу ұсынылған сатыда немесе тіпті түпкілікті түзету енгізілген сатыда басталуын қаламайды. Түзету енгізу туралы ұсыныс іс жүзінде ешқандай нәтижеге әкелмеуі мүмкін, тіпті түпкілікті түзету енгізілгеннің өзі корреляциялық түзетуді талап етуге әкелуі де, әкелмеуі де мүмкін, ал егер әкелсе, мұндай корреляциялық түзету ешқандай қиындықсыз жүргізілуі мүмкін. Осыған байланысты көптеген құзыретті органдар консультациялар процесін қандай да бір сатыда корреляциялық түзету (немесе екінші елде салық салуға қатысты өзге де салдар) орын алғанға дейін бастамау туралы шешім қабылдауы мүмкін.

31. Алайда кейбір құзыретті органдар екіжақты процестің неғұрлым ерте сатыда, мүмкін, түзету енгізу ұсынылған кезеңде басталуын қалауы мүмкін. Бұл консультациялар процесін жеңілдетер еді, өйткені бірінші елде бастапқыда қалыптасқан ұстаным болмайтын еді. Мұндай жағдайда басқа құзыретті орган істі осындай ерте сатыда бірінші құзыретті органмен талқылауға дайын болуға тиіс. Басқа құзыретті органдар бұл мәселені салық төлеушінің өзіне шешуге мүмкіндік беруді қалауы мүмкін және осылайша процестің түзету енгізу туралы ұсыныс жасалған кез келген сатыдан бастап басталуына дайын болады.

32. Қалай болғанда да, ең кем дегенде, салық төлеушілерге өзара келісу рәсімін қашан бастауға болатыны және қай құзыретті органға жүгіну керектігі туралы хабарлануға тиіс. Бұдан басқа, салық төлеушілерге өтініштің қандай нысанда берілуі керектігі туралы да хабарлануы қажет, дегенмен қарапайым нысан жеткілікті болуы ықтимал.

e) Корреляциялық түзетулер

i) Негізгі қағида

33. Корреляциялық түзету туралы ережені қамтитын, 9-баптың 2-тармағына негізделген тиімді конвенцияда корреляциялық түзетуді жүзеге асыруға кедергі келтіретін ішкі заңнамадағы кез келген процестік немесе өзге де шектеулер ескерілмеуге тиіс екендігі де көзделуге тиіс екені мойындалады. Осылайша, 25-баптың 2-тармағының соңғы сөйлемінің талаптарына сәйкес корреляциялық түзету жүргізу үшін талап қою мерзімі және салықты айқындаудың түпкілікті сипаты сияқты ережелерді елемеуге тура келеді. Егер қандай да бір нақты ел шарт ережелерінің қолданылуына байланысты ішкі заңнаманың осындай нормаларын ескермеуге мүмкіндігі болмаса, бұл конвенцияда көзделуге тиіс, дегенмен конвенцияның қолданылуын қамтамасыз ету үшін осындай ерекше ереженің қажеттілігін болдырмау мақсатында ішкі заңнамаға түзетулер енгізіледі деп үміттенген жөн.

ii) Құзыретті органның қарау тәртібі

34. 9-баптың 2-тармағында корреляциялық түзетуді жүргізу әдісі белгіленбеген, өйткені бұл бастапқы түзетудің сипатына және оның байланысты кәсіпорынның кірісінен төленуге жататын салыққа тигізетін салдарына байланысты болады. Осылайша, корреляциялық түзету әдісі бастапқы түзетуді материалдық-құқықтық реттеудің аспектілерінің бірі болып табылады. 9-бапта белгіленген корреляциялық түзетуді жүргізу туралы талап болған жағдайда, осы кезең үшін өзара келісу рәсімі көзделуге тиіс. Демек, егер корреляциялық түзету жүргізу талап етілетін Уағдаласушы мемлекеттің салық органдары мұндай корреляциялық түзетуді өздері жүргізбесе, салық төлеушілерге өзара келісу рәсімін бастау құқығы берілуге тиіс. Салық төлеуші бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына жүгінген кезде, бұл орган 25-баптың 2-тармағының бірінші бөлігінде көзделгендей, басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізбестен-ақ осы мәселе бойынша шешім қабылдай алуға тиіс. Мысалы, бұл құзыретті орган мемлекеттің әкімшілік бөлімшесі ұсынған түзету нәтижесінде туындайтын, ықтимал халықаралық салдары бар мәселені, тіпті мұндай құзыретті орган сол мемлекеттің ұлттық үкіметінің өкілі болған жағдайда да шеше алады. Әрине, конвенция ішкі заңнаманың осы аспектісін қозғайды.

35. Ең аз дегенде қажетті процестік аспект ретінде құзыретті органдар салық төлеушінің өз мәселесін құзыретті орган қарау рәсіміне қандай дәрежеде және қандай тәртіппен қатыса алатынын көрсетуге тиіс. Кейбір елдер салық төлеушінің ақылға қонымды шектерде қатысуына мүмкіндік беруді қалауы мүмкін. Басқа елдер салық төлеушіге ақпарат ұсынуға, тіпті жеке өзі қатысуға мүмкіндік беруді қалауы мүмкін; үшінші елдер салық төлеушінің қатысуын мәліметтер ұсынумен шектеуі мүмкін. Құзыретті органдар салық төлеушінің осы рәсімді қозғауы үшін оған мәселені шешуге қажетті тиісті ақпаратты ұсыну талабын қояды деп болжанады. Бұдан басқа, кейбір құзыретті органдар тиісті жағдайларда салық төлеуші ұсынған мәліметтердің мүмкіндігінше халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес жасалуын талап етуі мүмкін, осылайша ұсынылған деректер белгілі бір дәрежеде бірізді әрі объективті болады. Бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттарын әзірлеуде жылдам ілгерілеу болып жатқанын атап өткен жөн, ал құзыретті органдардың жұмысы осындай әзірлеуге ықпал етуге тиіс. Салық төлеушінің қатысуына қатысты тағы бір аспект өзара келісу рәсімін бастаған салық төлеушіге осы құзыретті органның шешімі туралы хабарлау талабынан тұруға тиіс.

36. Осы рәсімнің осы бөлігі басталғаннан кейін консультациялар қалай жүргізілетінін құзыретті органдар айқындауға тиіс. Консультациялардың сипаты қаралатын істердің саны мен ерекшеліктеріне байланысты болады деп болжанады. Құзыретті органдар консультациялар рәсімінің икемділігін қамтамасыз етіп, нақты бір іс үшін ең қолайлы тәсілді тиісті уақытта пайдалану мақсатында өзара байланысудың барлық әдістерін көздеуге тиіс.

37. Бейресми консультациялар жүргізу үшін телекоммуникация құралдарын пайдалану немесе жеке кездесулер өткізу; екі елдің техникалық персоналының немесе аудиторларының кеңестері, мұндай кеңестер барысында қол жеткізілген қорытындылар құзыретті органдар тарапынан қабылдануға немесе мақұлдануға тиіс; күрделі істерді немесе бірқатар істерді қарау үшін бірлескен комиссия тағайындау; құзыретті органдар өкілдерінің ресми жеке кездесулері және т.б. сияқты әртүрлі нұсқалар бар. Құзыретті органдардың шешім қабылдауына шекті мерзімдер белгілеу орынсыз, өйткені істер күрделілігі жағынан әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен құзыретті органдар істерді уақтылы қарауға ықпал ететін жұмыс қағидаттарын әзірлеп, негізсіз кідірістерге жол бермеуге тиіс.

38. Жоғарыда 9-тармақта келтірілген ЭЫДҰ түсініктемесінің 25 және 42-тармақтарында атап өтілгендей, құзыретті органның істі қарау рәсімінің маңызды ең төменгі процестік аспектісі осы рәсімді салық төлеушінің бастауының салдары болып табылады. Осы рәсімді бастаған салық төлеуші құзыретті органдардың шешімімен байланысты болуға, яғни ішкі әкімшілік немесе сот рәсімдеріне жүгіну сияқты баламалы рәсімдерге құқықтарынан бас тартуға тиіс пе? Егер құзыретті органдар өздерінің рәсімінің айрықша әрі міндетті орындалуға жататын болуын қаласа, конвенцияның тиісті ережелері осыған сәйкес тұжырымдалуға тиіс. Мұны 25-баптың 4-тармағында көзделген өкілеттіктерді жалпы беру шеңберінде салық төлеушінің осындай баламалы рәсімдерге жүгіну құқығынан бас тартуын талап ету арқылы жүзеге асыруға болады деп болжанады. Алайда, осы тармақ болғанның өзінде, кейбір елдер өздерінің ішкі заңнамасы неғұрлым нақты тұжырымды талап етеді деп есептеуі мүмкін, бұл құзыретті орган қабылдаған шешімнің міндетті орындалуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, әсіресе осындай рәсім шеңберінде қабылданған шешімге міндетті күш бермеу жөніндегі шарттық тәжірибені ескере отырып. Кейбір құзыретті органдар салық төлеуші сотқа немесе басқа инстанцияға жүгінген дұрыс деп санап, келісілген нәтижені қабылдамайтын болса, келісімге қол жеткізуге күш-жігер жұмсағысы келмегендіктен, өз әрекеттеріне міндетті күш беруді қалауы мүмкін. Басқа құзыретті органдар қалыптасқан тәжірибені ұстануды жөн көруі мүмкін және салық төлеушілерге міндеттеме жүктемеуі мүмкін немесе ішкі заңнамаға сәйкес мұны жүзеге асыру мүмкіндігі болмауы мүмкін. Бұл мәселеде тәжірибеге сүйену пайдалы болар еді деп пайымдалады.

39. Құзыретті органның істі қарау рәсіміне байланысты негізгі мәселе құзыретті органдардың өздеріне қарауға ұсынылған мәселе бойынша келісімге қол жеткізуге қаншалықты міндетті деп есептеуге тиіс екендігінде. Конвенция кем дегенде консультациялар жүргізуді талап етеді және экономикалық қосарланған салық салуды жою үшін шешім табуға күш салу міндеттемесін көздейді. Бірақ консультациялар келісімге қол жеткізумен аяқталуға тиіс пе? Жалпы алғанда, келісімге қол жеткізілмеуі байланысты заңды тұлғаларды қосарланған салық салу конвенцияға қайшы келуі мүмкін жағдайға әкеледі деп болжанады, мысалы, егер ел корреляциялық түзетуден бастапқы түзету «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле қағидатына» сәйкес келмеген деген негізбен бас тартса. Екінші жағынан, келісімге қол жеткізу корреляциялық түзетудің жүргізілетінін немесе бастапқы түзетуге, содан кейін корреляциялық түзетуге өзгеріс енгізілетінін, тіпті бастапқы түзетудің толық жойылуы мүмкін екенін білдіреді. Негізінен, жалпы мәселе мынада: құзыретті органдар консультациялар процесінде «келісімге қол жеткізу туралы келісу» қажеттілігін басшылыққа алуға тиіс пе?

40. Іс жүзінде бұл мәселе көрінуі мүмкін деңгейде өткір тұрмайды. Құзыретті органдардың көпшілігінің тәжірибесі көрсеткендей, ақыр соңында олар әрдайым дерлік келісімге немесе шешімге келеді. Әрине, шешім көбінесе ымыралы болуы мүмкін, бірақ ымыраға келу — консультациялар мен келіссөздер процесінің маңызды аспектісі. Сондықтан іс жүзінде құзыретті органдардың консультациялар рәсімі «келісімге қол жеткізу туралы келісу» қажеттілігіне негізделуге тиіс деген шешім олар үшін түбегейлі жаңа нәрсе болмайды. Алайда кейбір елдер бұл қағидатты ресми түрде бекітуді елеулі құқықтық салдары болатын шара ретінде қарастыруы мүмкін, сондықтан мұндай талапты қабылдағысы келмеуі ықтимал.

41. Кейбір елдерде келісімге қол жеткізу процесіне аса күрделі мәселелер немесе тығырыққа тірелген жағдайлар кезінде құзыретті органдарға тәуелсіз сарапшылардан консультативтік қорытынды немесе дауды шешуге өзге де көмек алу үшін ресми немесе бейресми түрде жүгіну мүмкіндігін беру ықпал етуі мүмкін екені мойындалады. Мұндай сарапшылар ретінде қазіргі уақытта немесе бұрын басқа салық әкімшіліктерімен байланысты болған және осы салада қажетті тәжірибесі бар адамдар қатыса алады. Негізінен, осы сарапшылардың жеке қатысуы оң рөл атқарады. Сыртқы көмекке осылайша жүгіну құзыретті органдар «келісімге қол жеткізу туралы келісу» қажеттілігін басшылыққа алмаған жағдайларда да пайдалы болар еді, өйткені сырттан көмек көрсету мәселені жаңа қырынан қарауға мүмкіндік бере отырып, тығырықтан шығуға ықпал етуі мүмкін.

41.1. Мұндай көмектің мүмкіндіктеріне медиация сияқты міндетті емес дауларды шешу әдістерін пайдалану да кіруі мүмкін. Осындай рәсімдерді пайдаланғысы келетін елдер үшін құзыретті орган процесінің бастапқы немесе кейінгі сатысында тараптар арасындағы дауларды шешу үшін қолданылуы мүмкін бірнеше міндетті емес әдіс бар. Дауларды шешудің мұндай міндетті емес құралдары құзыретті орган процесінің өзара қатынастар аспектілеріне ықпал етуден бастап дауда қаралатын елеулі салық мәселелері бойынша түсінік немесе пікір беруге дейінгі аралықты қамтуы мүмкін. Қазіргі уақытта мұндай рәсімдер бірқатар елдердің ішкі заңнамасына сәйкес салық дауларын шешу үшін пайдаланылуда. Алайда бұл рәсімдер қолданылған кезде рәсімдердің мерзімдері мен ұзақтығы, медиаторды немесе осындай тағайындалған өзге тұлғаны таңдау тетігі мен өлшемшарттары және құпия ақпаратпен жұмыс істеу сияқты мәселелер тиісті түрде ескерілуге тиіс.

f) Құзыретті органдардың процестік қағидалары мен шешімдерін жариялау

42. Құзыретті органдар консультациялар жүргізуге қатысты қабылдаған қағидаларды жариялауға тиіс. Осы қағидалардың сипаттамасы мүмкіндігінше толық болуға және ең кем дегенде жоғарыда айтылған қажетті процестік аспектілерді қамтуға тиіс.

43. Егер консультациялар процесінде маңызды саладағы материалдық-құқықтық сипаттағы мәселе шешілсе және бұл құзыретті органдар үшін басшылыққа алынатын қағидатты әзірлеу ретінде негізді түрде қарастырылуы мүмкін болса, құзыретті органдар осы қағидатты немесе шешімді өз елдерінде жариялау тәртібін көздеуге тиіс.

g) Түзетулерді орындау тәртібі

44. Құзыретті органдар қажетті әртүрлі түзетулерді орындау үшін қандай рәсімдер қажет болуы мүмкін екенін қарастыруға тиіс. Мысалы:

i) Бірінші ел түзетілуге жататын салықты төлеуді кейінге қалдыру немесе тіпті одан бас тарту мәселесін қарастыруы мүмкін, мысалы, егер байланысты кәсіпорын тарапынан төлем жасауға немесе шығындарды өтеуге екінші ел енгізген валюталық немесе өзге де шектеулерге байланысты сол уақытта тыйым салынса;

ii) Бірінші ел түзетуді орындауға және қайта бөлінген соманы төлеуге ықпал ететін шараларды қарастыруы мүмкін. Осылайша, егер табыс шетелдік еншілес компания көрсеткен қызмет негізінде бас корпорацияға телініп, салық салынса, шетелдік еншілес компания бас корпорация орналасқан елдің көзқарасы тұрғысынан бас корпорацияның пайдасына өз бухгалтерлік кітабында шот аша алады, ал бас корпорация өз елінде өзіне тиесілі соманы шотқа есепке жатқызу немесе төлеу үшін екінші рет салық салуға жатпайды. Мұндай төлем еншілес компания орналасқан ел тарапынан дивиденд ретінде қарастырылмауға тиіс;

iii) Екінші ел түзетуді орындауға және қайта бөлінген соманы төлеуге ықпал ететін шараларды қарастыруы мүмкін. Бұл, атап айтқанда, түзетуге дейін мұндай соманы төлеу жөнінде заңды міндеттеме болмағанына қарамастан, жүзеге асырылған төлемді шегерімге жататын шығыс ретінде тануды көздеуі мүмкін. Шын мәнінде, бұл корреляциялық түзетудің аспектілерінің бірі болып табылады.

h) Біржақты рәсімдер

45. Жоғарыда баяндалғандардың барлығы дерлік өзара келісу рәсімін жүзеге асыру мақсатында құзыретті органдар келісуге тиіс екіжақты рәсімдерге қатысты. Бұған қоса, құзыретті орган салық төлеушілермен өзара қатынастарын нақтылау мақсатында олармен қарым-қатынасына қатысты белгілі бір біржақты қағидаларды немесе рәсімдерді әзірлеуді орынды деп санауы мүмкін. Бұл біржақты қағидалар істі құзыретті органның қарауына ұсыну нысаны; екіжақты рәсім консультацияларды талап етпейтін жағдайда да салық төлеушілерге ерте сатыда құзыретті органға жүгінуге рұқсат беру; егер салық төлеуші құзыретті органға жүгінсе, құзыретті орган салық органдары мен салық төлеуші арасындағы қатынастарға қатысты жаңа ішкі мәселелерді (растаушы мәселелер деп аталатын) көтере ме; сондай-ақ құзыретті органға істерді қарауға көмектесетін ақпаратты сұрату сияқты мәселелерге қатысты болуы мүмкін.

46. Құзыретті органның жұмысына қатысты біржақты қағидалар басқа құзыретті органның келісімін талап етпейді, өйткені бұл қағидалар өз салық төлеушілерімен ішкі қатынастар шеңберімен шектеледі. Алайда осындай біржақты қағидалар туралы шарттың екінші тарапының атынан өкілдік ететін құзыретті органға хабарлау және әртүрлі конвенцияларға қатысты мұндай қағидаларда туындауы мүмкін елеулі айырмашылықтарды жою орынды болар еді.

D. Өзара келісу рәсімі мен ГАТС дауларды шешу тетігінің өзара іс-қимылы

47. Кейбір сирек жағдайларда Салықтық конвенциямен қамтылатын салықтарға қатысты Қызметтер саудасы жөніндегі бас келісімнің (ГАТС) XVII-бабындағы ұлттық режим қағидасын қолдану мәселелері бойынша елдер арасындағы дау белгілі бір мәселені шешу үшін өзара келісу рәсімі мен ГАТС дауларды реттеу тетігінің екеуін де қолдануға әкелуі мүмкін. Бұл мәселе, сондай-ақ ГАТС күшіне енген кезде қолданыста болған салық конвенцияларына қатысты ГАТС шеңберінде қабылданған шешім және кейінгі салық конвенцияларына қатысты ықтимал шешім ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабына түсініктеменің келесі бөлімінде талқыланады, оны елдер салық конвенциясы бойынша келіссөздер жүргізген кезде назарға ала алады:

88. 1995 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген және оған барлық мүше елдер қол қойған Қызметтер саудасы жөніндегі бас келісімді (ГАТС) қолдану өзара келісу рәсіміне қатысты ерекше мәселелер туындатады.

89. ГАТС-тың XXII-бабының 3-тармағында ұлттық режим қағидасын көздейтін Келісімнің XVII-бабын қолдануға қатысты келіспеушілік, егер дауланып отырған шара «қосарланған салық салуды болдырмауға қатысты олардың арасында жасалған халықаралық шарттың» (мысалы, салық конвенциясының) «қолданылу аясына жататын» болса, Келісімнің XXII және XXIII баптарында көзделген дауларды шешу тетіктерінің көмегімен қаралмайтыны көзделген. Егер шараның осындай халықаралық шарттың «қолданылу аясына жататыны» туралы келіспеушілік туындаса, 3-тармақта дауласушы мемлекеттердің кез келгені мәселені Қызметтер саудасы жөніндегі кеңеске бере алатыны, ал Кеңес дауды шешімі міндетті күші бар арбитражға жіберетіні көрсетілген. Алайда 3-тармаққа берілген ескертпеде маңызды ерекшелік қамтылған, оған сәйкес, егер дау «осы Келісім күшіне енген кезде қолданыста болған» халықаралық шартқа қатысты болса, мәселе Қызметтер саудасы жөніндегі кеңестің қарауына екі мемлекеттің келісімінсіз беріле алмайды.

90. Осы тармаққа байланысты салық конвенцияларына қатысты екі нақты мәселе туындайды.

91. Біріншіден, осы тармаққа берілген ескертпеде ГАТС күшіне енгенге дейін және одан кейін жасалған салық конвенцияларына қатысты әртүрлі режим көзделген, бұл көбінесе дұрыс емес деп есептелуі мүмкін, атап айтқанда, егер ГАТС күшіне енген кезде қолданыста болған конвенция кейіннен қайта қаралса немесе осы уақыттан кейін сол кезде қолданыста болған конвенцияға қатысты хаттама жасалса.

92. Екіншіден, «қолданылу аясына жатады» деген тіркестің өзі екіұшты болып табылады, бұған ГАТС-тың XXII-бабының 3-тармағына оның мағынасына қатысты келіспеушіліктерді шешуге арналған арбитраж рәсімінің де, қолданыстағы конвенцияларды оның қолданылу аясынан алып тастайтын ескертпенің де енгізілуі дәлел болады. Салық конвенциясының қандай да бір ережесі қолданылмайтын салыққа қатысты шара конвенцияның қолданылу аясына жатады деп елдің адал ниетпен мәлімдей алмайтыны айқын көрінгенімен, бұл тіркестің салық конвенциясының барлық ережелерімен немесе тек кейбір ережелерімен қамтылатын салықтарға қатысты барлық шараларға таралатыны анық емес.

52. Халықаралық шарттарды адал ниетпен қолдану және түсіндіру міндеттемесі Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 26 және 31-баптарында тікелей көрсетілген; сондықтан ГАТС-тың XXII-бабының 3-тармағындағы ерекшелік тек адал ниет негізінде туындаған дауларға ғана қолданылады.

93. Уағдаласушы мемлекеттер ГАТС-тың XXII-бабының 3-тармағына берілген ескертпенің қолданылуын ГАТС күшіне енгеннен кейін жасалған конвенцияларға да екіжақты тәртіппен тарату арқылы осы мәселелерді шешуді қалауы мүмкін. Уағдаласушы мемлекеттердің ГАТС шеңберіндегі міндеттемелерін толықтыра отырып, бірақ ешбір жағдайда бұзбайтын мұндай екіжақты кеңейтуді Конвенцияға мынадай ережені қосу арқылы енгізуге болады:

Қызметтер саудасы жөніндегі бас келісімнің XXII-бабының (Консультациялар) 3-тармағының мақсаттары үшін Уағдаласушы мемлекеттер осы тармаққа қарамастан, осы Конвенцияның қолданылу аясына жататын шараға қатысты олардың арасында туындаған кез келген дау екі Уағдаласушы мемлекеттің келісімімен ғана осы тармақта көзделгендей Қызметтер саудасы жөніндегі кеңестің қарауына берілуі мүмкін екендігімен келіседі. Осы тармақты түсіндіруге қатысты кез келген келіспеушілік 25-баптың (Өзара келісу рәсімі) 3-тармағына сәйкес немесе, егер осындай рәсім нәтижесінде келісімге қол жеткізілмесе, екі Уағдаласушы мемлекет келіскен кез келген басқа рәсімге сәйкес шешіледі.

94. Жоғарыда талқыланған мәселелерге ұқсас мәселелер саудаға немесе инвестицияларға қатысты басқа да екіжақты немесе көпжақты келісімдерге байланысты туындауы мүмкін. Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында жоғарыда ұсынылған ережеге түзетулер енгізуді өз қалауы бойынша жүзеге асыра алады, осылайша олар жасасқан салық конвенциясымен қамтылатын салықтарға қатысты мәселелердің осындай келісімдерде көзделген дауларды шешу тетігі арқылы емес, өзара келісу рәсімі шеңберінде қаралуын қамтамасыз ете алады.

25-БАПТЫҢ 5-ТАРМАҒЫНА ҚАТЫСТЫ ТҮСІНІКТЕМЕГЕ ҚОСЫМША (В НҰСҚАСЫ)

Өзара келісу рәсімі туралы арбитраж жөніндегі үлгілік келісім

1. Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 25-бабының 5-тармағына қатысты түсініктемесінің қосымшасында келтірілген төмендегі тармақтар осы баптың В нұсқасының 5-тармағын қолдану үшін өзекті деп есептейді. Тік жақшаларға алынған және Түсініктеменің бөлігі болып табылмайтын қосымша ескертулер екі нұсқаның арасындағы айырмашылықтарды, сондай-ақ өзара келісу рәсімі туралы үлгілік келісімнің өзіне енгізілген айырмашылықтарды көрсету мақсатында енгізілген. Олар негізінен төмендегілерге келіп саяды:

— Төменде келтірілген өзара келісу рәсімі туралы үлгілік келісім құзыретті органдар қандай да бір нақты іс бойынша тәуелсіз шешімді арбитраж органы қабылдайтыны туралы келіспеген жағдайда, «соңғы үздік ұсыныс» немесе «түпкілікті ұсыныс» деп аталатын тәсілдің («бейсболдық арбитраж» деп жиі аталатын тәсілдің) күшіне енуін көздейді. Мұндай жеңілдетілген арбитраж процесі анағұрлым аз шығынды талап етеді. Қаралуға жататын мәселелердің әрқайсысы бойынша құзыретті органдардың ұстанымдарының бірін таңдау осы мәселелердің әрқайсысы бойынша тәуелсіз қорытынды дайындау мен шығаруға қарағанда жылдамырақ болады; бұдан басқа, мұндай таңдау тіпті үш арбитрдің қатысуы туралы негізгі қағида болған жағдайда да бір ғана тәуелсіз арбитрді талап етуі мүмкін.

— Өзара келісу рәсімі туралы үлгілік келісім сондай-ақ салықтардың сомасы түпкілікті айқындалмаған істерді (ол құзыретті органдармен айқындалуға тиіс) арбитражға бермеуді көздейді. Мұндай істер арбитражға тек екі құзыретті орган осындай қадамның орындылығымен келіскен жағдайда ғана беріледі (мысалы, қағидатты мәселені шешу мақсатында). Алайда салық төлеушілер салық сомасы аз және қағидатты сипаттағы мәселелерді қамтымайтын істерді құзыретті органдардың тікелей шешуін күтеді.

— Өз бейтараптығын қамтамасыз ету үшін үлгілік келісім тағайындалған арбитрлерден өздеріне белгілі болған мәліметтер бойынша олардың тәуелсіздігі мен бейтараптығына қатысты негізді күмән тудыруы мүмкін ешқандай мән-жайлардың жоқтығы туралы мәлімдемеге қол қоюды және арбитраж процесі барысында туындайтын кез келген осындай мән-жайлар туралы екі құзыретті органға да дереу жазбаша түрде хабарлауды талап етеді.

— Өзара келісу рәсімі туралы үлгілік келісімде арбитрлердің сыйақысын айқындауға арналған кейбір қағидалар қамтылған.

2. 25-баптың 5-тармағына қатысты Түсініктеменің қосымшасына енгізілген ЭЫДҰ тармақтарының тұжырымдамасы төмендегідей:

1. Төменде құзыретті органдар 25-баптың 5-тармағында [осы баптың В нұсқасында] көзделген арбитраж процесін жүргізу мақсатында өзара келісу үшін негіз ретінде пайдалана алатын келісімнің үлгі нысаны келтірілген. Төмендегі 2–43-тармақтарда осындай келісімнің әртүрлі ережелері қарастырылады, ал кейбір жағдайларда баламалы нұсқалар көрсетіледі. Әрине, құзыретті органдар екіжақты келісім жасасқан кезде осы үлгілік келісімнің кез келген ережесін өзгертуге, толықтыруға немесе алып тастауға ерікті.

25-баптың 5-тармағын қолдану жөніндегі өзара келісу рәсімі туралы үлгілік келісім

[А мемлекетінің] және [В мемлекетінің] құзыретті органдары күшіне енген күні [күшіне ену күні] болған [Конвенцияның атауы] 25-бабының 5-тармағында көзделген арбитраж процесін қолдану тәсілі туралы төмендегідей өзара келісім жасасты. Құзыретті органдар осы келісімді ноталар алмасу арқылы өзгерте немесе толықтыра алады.

1. Істі арбитражға беру туралы өтініш

25-баптың 5-тармағына сәйкес өзара келісуді талап ететін іске байланысты туындаған шешілмеген мәселелерді арбитражға беру туралы өтініш (Арбитраж туралы өтініш) жазбаша нысанда берілуге және [бір құзыретті органнан екінші құзыретті органға және 25-баптың 1-тармағына сәйкес істі Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынған тұлғаға] жіберілуге тиіс. Бұл өтініште істі сәйкестендіруге жеткілікті ақпарат болуға тиіс. Өтінішке сондай-ақ [осы істі қозғаған] немесе осы іске тікелей қатысы бар тұлғалардың әрқайсысының дәл сол мәселелер бойынша осы мемлекеттердің соты немесе әкімшілік трибуналы ешқандай шешім қабылдамағаны туралы жазбаша мәлімдемесі қоса берілуге тиіс […].

[Егер өзара келісу рәсімін талап ететін іс шеңберінде қаралатын салық сомасы [екіжақты тәртіппен айқындалатын сома] мөлшерінен аз болса, екі құзыретті орган мұндай қадамды орынды деп есептеген жағдайларды (мысалы, қағидатты мәселені шешу мақсатында) қоспағанда, құзыретті орган арбитраж туралы өтініш жібере алмайды.]

2. Істі арбитражға ұсыну мерзімі

Арбитраж туралы өтініш 25-баптың 1-тармағына сәйкес бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынылған іс екінші мемлекеттің құзыретті органына да ұсынылған күннен бастап [үш] жыл өткеннен кейін ғана берілуі мүмкін. Осы мақсатта іс басқа мемлекеттің құзыретті органына тек мынадай ақпарат ұсынылған жағдайда ғана берілді деп есептеледі: [қажетті ақпарат пен құжаттар келісімде көрсетілуге тиіс].

3. Арбитрлердің өкілеттіктері туралы акт

[Екінші құзыретті орган] арбитраж туралы өтінішті алғаннан кейін үш ай ішінде құзыретті органдар арбитраж арқылы шешілетін мәселелерді келісуге және олар туралы [осы істі қозғаған] тұлғаға жазбаша түрде хабарлауға тиіс. Бұл іс бойынша «Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіні» білдіреді. Төмендегі тармақтарға қарамастан, құзыретті органдар Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіде осы тармақтарға енгізілген нормаларға қосымша немесе олардан өзгеше процестік нормаларды да көрсете алады және қажетті деп танылған өзге де мәселелерді реттей алады.

4. Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актінің ұсынылмауы

Егер жоғарыда көрсетілген 3-тармақта белгіленген мерзім ішінде [Арбитрлердің өкілеттіктері туралы акт құзыретті органдармен келісілмесе және осы істі қозғаған тұлғаға жіберілмесе], әрбір құзыретті орган осы мерзім аяқталғаннан кейін бір ай ішінде екінші органға арбитраж тәртібімен шешілетін мәселелердің тізбесін жазбаша түрде жібере алады. Осы мерзім ішінде осылайша жіберілген барлық тізбелер Арбитрлердің өкілеттіктері туралы алдын ала актіні құрайды. Төмендегі 5-тармақта көзделгендей, барлық арбитрлер тағайындалғаннан кейін бір ай ішінде арбитрлер осылайша жіберілген тізбелер негізінде Арбитрлердің өкілеттіктері туралы алдын ала актінің қайта қаралған нұсқасын құзыретті органдарға және [осы істі қозғаған] тұлғаға жіберуге тиіс. Екі құзыретті орган да аталған қайта қаралған нұсқаны алғаннан кейін бір ай ішінде Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актінің әртүрлі тармақтарын келісіп, оны арбитрлерге және [осы істі қозғаған] тұлғаға жазбаша түрде жібере алады. Егер олар мұны көрсетілген мерзім ішінде жасаса, онда осы басқа Арбитрлердің өкілеттіктері туралы акт осы іс бойынша Арбитрлердің өкілеттіктері туралы акт болып табылады. Егер осы мерзім ішінде құзыретті органдар арасында басқа акт келісілмесе және жазбаша түрде жіберілмесе, онда арбитрлер дайындаған Арбитрлердің өкілеттіктері туралы алдын ала актінің қайта қаралған нұсқасы осы іс бойынша Арбитрлердің өкілеттіктері туралы акт болып табылады.

5. Арбитрлерді таңдау

[Осы істі қозғаған] тұлға Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіні алғаннан кейін үш ай ішінде немесе, егер 4-тармақ қолданылса, [екінші] құзыретті орган арбитраж туралы өтінішті алғаннан кейін төрт ай ішінде әрбір құзыретті орган бір арбитрден тағайындайды. Осындай тәртіппен тағайындалған арбитрлер соңғы тағайындаудан кейін екі ай ішінде төраға қызметін атқаратын үшінші арбитрді тағайындайды. Егер белгіленген мерзім ішінде қандай да бір тағайындау жүргізілмесе, әлі тағайындалмаған арбитр(лер) [Біріккен Ұлттар Ұйымының Салық мәселелері жөніндегі халықаралық ынтымақтастық жөніндегі сарапшылар комитетінің Төрағасы немесе, егер Төраға осы іске қатысатын екі мемлекеттің бірінің азаматы немесе резиденті болса, аталған Комитеттің осы мемлекеттердің азаматы немесе резиденті болып табылмайтын ең ұзақ еңбек өтілі бар мүшесі тарапынан. Мұндай тағайындау] [бір ай] ішінде [құзыретті органдардың кез келгенінен] тиісті өтініш алынғаннан кейін жүргізілуге тиіс. Арбитраж процесі басталғаннан кейін қандай да бір себеппен арбитрді ауыстыру қажеттілігі туындаған жағдайда да осындай рәсім тиісті өзгерістермен қолданылады. Егер Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көзделмесе, барлық арбитрлердің сыйақысы […] [жеңілдетілген арбитраж процесі шеңберінде төмендегідей айқындалады:

— арбитрлердің гонорарлары тәулігіне белгіленген тұрақты сома түрінде [сома екіжақты тәртіппен айқындалады] белгіленеді және құзыретті органдардың шешімімен өзгертілуі мүмкін;

— бір іс бойынша әрбір арбитр дайындыққа үш күннен, отырыстарға (оның ішінде бейнеконференция арқылы өткізілетін отырыстарға) екі күннен және отырыстарға қатысу үшін қажетті жол жүру күндерінен аспайтын уақыт үшін сыйақы алады; алайда арбитрлер істі тиісінше қарау үшін қосымша уақыт қажет деп есептеген жағдайда, арбитрлер қосымша уақыт үшін өтемақы ала алады;

— бұдан басқа, арбитрлер құзыретті органдардың алдын ала рұқсатымен негізделген шығыстарын өтеу құқығына ие болады].

6. Жеңілдетілген арбитраж процесі

[Егер құзыретті органдар Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше белгілемесе,] әрбір нақты іске төмендегі қағидалар қолданылады […]:

[a)] Арбитрлер тағайындалған сәттен бастап екі ай ішінде [немесе, егер 4-тармақ қолданылса, құзыретті органдар басқа Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіні келісіп, жіберуге болатын мерзім аяқталғаннан кейін екі ай ішінде] әрбір құзыретті орган Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіде қамтылған мәселелер бойынша өзінің жауаптарын жазбаша нысанда [арбитрлерге] ұсынады.

[b)] Құзыретті органдардың соңғы жауабын алған сәттен бастап [үш] ай ішінде [арбитрлер] Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіге енгізілген әрбір мәселе бойынша құзыретті органдардан осы мәселе бойынша алынған екі жауаптың біріне сәйкес шешім қабылдайды және өз таңдауын қысқаша негіздей отырып, бұл туралы құзыретті органдарға хабарлайды. Мұндай шешім төмендегі 19-тармаққа сәйкес қолданылады.

7. Арбитрлерге қойылатын талаптарға сәйкестік және оларды тағайындау

Арбитр ретінде кез келген тұлға, оның ішінде Уағдаласушы мемлекеттің үкіметтік лауазымды адамы да тағайындалуы мүмкін, егер бұл тұлға арбитраж процесіне әкелген істің алдыңғы кезеңдеріне қатыспаған болса. [Тағайындалғанға дейін арбитр өзіне белгілі болған мәліметтер бойынша оның бейтараптығына немесе тәуелсіздігіне қатысты негізді күмән тудыруы мүмкін ешқандай мән-жайлардың жоқтығы туралы және арбитраж процесі барысында осындай мән-жайлар туындаған жағдайда бұл туралы құзыретті органдарға дереу жазбаша түрде хабарлайтыны туралы жазбаша мәлімдеме ұсынады.] Арбитрді тағайындау туралы растайтын хатқа арбитрді тағайындауға өкілетті тұлға немесе тұлғалар және арбитрдің өзі қол қойған кезде ол тағайындалған болып есептеледі.

8. Ақпаратты жария ету және құпиялылық

Тек 25 және 26-баптардың ережелерін, сондай-ақ арбитражға әкелген іске қатысты ақпаратты жария ету мен оның құпиялылығына қатысты Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасының нормаларын қолдану мақсатында әрбір арбитр оны тағайындаған құзыретті органның немесе, егер мұндай арбитрді тек бір құзыретті орган тағайындамаған болса, арбитражға әкелген іс бастапқыда қозғалған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының уәкілетті өкілі ретінде тағайындалады. Осы келісімнің мақсаттары үшін, егер арбитражға әкелген іс бастапқыда екі құзыретті органға бір мезгілде ұсынылса, «арбитражға әкелген іс бастапқыда ұсынылған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы» дегеніміз 25-баптың 1-тармағында көрсетілген құзыретті органды білдіреді.

9. Ақпаратты уақтылы ұсынбау

[5-тармаққа] қарамастан, егер екі құзыретті орган да 25-баптың 5-тармағында көзделген [үш] жылдық мерзім ішінде қандай да бір мәселе бойынша шешімнің қабылданбауы негізінен осы іске тікелей қатысы бар тұлғаның тиісті ақпаратты уақтылы ұсынбауымен байланысты деп есептесе, құзыретті органдар арбитрді тағайындауды осындай ақпаратты ұсынудағы кідіріске сәйкес келетін мерзімге кейінге қалдыра алады.

10. Процестік және дәлелдемелік қағидалар

Осы келісімге және Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіге сәйкес арбитрлер Арбитрлердің өкілеттіктері туралы актіде көрсетілген мәселелер бойынша жауаптар беру үшін қажетті деп есептейтін процестік және дәлелдемелік қағидаларды қабылдайды. Олар арбитражға ұсынылған мәселелер бойынша шешім қабылдауға қажетті барлық ақпаратқа, оның ішінде құпия ақпаратқа қол жеткізе алады. Егер құзыретті органдар өзгеше келіспесе, [олардың бірі] арбитраж туралы өтініш бергенге дейін құзыретті органдардың иелігінде болмаған кез келген ақпарат шешім қабылдау кезінде ескерілмейді.

     10.3 Ішкі заңнаманы орындау (егер сұрау салушы мемлекет қосымша ешқандай ақпарат ұсынбаса, сұрау салынған мемлекет ақпарат беруге міндетті емес):

(a) B Банкі — B мемлекетінде құрылған банк. A мемлекеті өз резиденттеріне дүниежүзілік табысы негізінде салық салады. A мемлекетінің құзыретті органы B мемлекетінің құзыретті органынан B мемлекетіндегі B Банкінде шоты бар, B Банкіндегі шотқа қол қою құқығына немесе оған мүліктік мүддеге ие A мемлекетінің резиденттерінің аты-жөнін, туған күнін және туған жерін, шоттарындағы қалдықтарды (оның ішінде осындай шоттарда орналасқан кез келген қаржылық активтер туралы ақпаратты) ұсынуды сұрайды. Сұрау салуда B Банкі шетелдік шот иелерінің үлкен тобына танымал екені көрсетілген, бірақ ешқандай қосымша ақпарат қамтылмаған.

(b) B Компаниясы — B мемлекетінде құрылған компания. A мемлекеті B Компаниясының A мемлекетінің резиденттері болып табылатын барлық акционерлерінің аты-жөнін және осындай акционерлерге төленген барлық дивидендтер туралы ақпаратты сұрайды. Сұрау салушы A мемлекеті B Компаниясының A мемлекетінде елеулі коммерциялық қызметті жүзеге асыратынын, сондықтан оның арасында A мемлекетінің резиденттері болып табылатын акционерлер болуы ықтимал екенін көрсетеді. Сұрау салуда сондай-ақ салық төлеушілердің шетелдік көздерден алынған табыстары немесе активтері туралы ақпаратты жиі ашпайтыны жалпыға белгілі екені айтылған.

      __________________

      53 B мемлекетіне акционер туралы ақпараттың қандай да бір бөлігінің жақын болашақта өзектілігіне күмән келтіретін фактілер белгілі болған жағдайларда, құзыретті органдар консультациялар өткізуге тиіс, ал B мемлекеті 7.2-тармақта талқыланғандай, осы фактілерді ескере отырып, жақын болашақтағы өзектілігін нақтылау үшін A мемлекетінен қосымша түсініктеме беруді сұрай алады.

      2-тармақ

      11. Егер мемлекетте құпия қаржылық ақпараттың уәкілетті емес тұлғаларға жария етілмейтініне сенімділік болмаса, Уағдаласушы мемлекеттен мұндай ақпаратты басқа Уағдаласушы мемлекетке ұсынуды күтуге болмайды. 2-тармақтың құпиялылық қағидалары 1-тармаққа сәйкес алынған ақпараттың барлық түрлеріне, оның ішінде сұрау салуда қамтылған ақпаратқа да, сұрау салуға жауап ретінде берілген ақпаратқа да қолданылады. Осылайша, құпиялылық қағидалары құзыретті органдардың хаттарына, соның ішінде ақпарат сұратылған хатқа да қолданылады. Сонымен бірге, сұрау салынған мемлекет сұрау салушы мемлекеттің күш-жігеріне нұқсан келтірмей, сұрау салынған ақпаратты алу немесе оны сұрау салушы мемлекетке ұсыну үшін қажетті құзыретті орган хатының мазмұнындағы ақпараттың ең аз көлемін (бірақ хаттың өзін емес) жария ете алатыны көзделеді. Алайда, егер сұрау салынған мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес сот талқылауы немесе соған ұқсас рәсімдер құзыретті органның хатын ашуды талап етсе, сұрау салушы мемлекет өзгеше ескертпеген жағдайда, сұрау салынған мемлекеттің құзыретті органы мұндай хатты аша алады. Ақпаратпен тиімді алмасу үшін қажетті құпиялылықтың сақталуына кепілдік беру мақсатында 2-тармақта Конвенцияның ережелеріне сәйкес берілген ақпарат қабылдаушы мемлекетте осы мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес алынған ақпарат сияқты құпия болып қарастырылатыны көзделген. Мұндай құпиялылықты бұзғаны үшін санкциялар сол мемлекеттің әкімшілік және қылмыстық заңнамасымен реттеледі. Сұрау салынған мемлекет сұрау салушы мемлекеттің осы бапқа сәйкес алмасылатын ақпараттың құпиялылығына қатысты өз міндеттемелерін сақтамайтынын анықтаған жағдайларда, сұрау салынған мемлекет сұрау салушы мемлекет осы міндеттемелердің іс жүзінде сақталатынына тиісті кепілдіктер бергенге дейін осы бапқа сәйкес көмек көрсетуді тоқтата тұра алады. Қажет болған жағдайда құзыретті органдар осы бапқа сәйкес алмасылатын ақпараттың құпиялылығына қатысты арнайы келісімдер немесе өзара түсіністік туралы меморандумдар жасаса алады.

      12. Әрине, егер жария етуге абсолютті тыйым салынса, 26-бапқа сәйкес алынған ақпарат сұрау салушы мемлекет (ақпарат сұрататын Уағдаласушы мемлекет) үшін пайдасыз немесе іс жүзінде пайдасыз болар еді. 2-тармақта 26-бапқа сәйкес алынған ақпаратты 1-тармақта аталған салықтарды есептеуге немесе өндіріп алуға, оларды мәжбүрлеп орындатуға немесе оларға қатысты қылмыстық қудалауды жүзеге асыруға, не оларға қатысты апелляцияларды қарауға қатысатын тұлғалар мен органдарға жария етуге болатындығы көзделген. Бұдан басқа, ақпарат салық төлеушіге, оның уәкілетті өкіліне немесе азаматтық не қылмыстық процестегі куәларға да берілуі мүмкін екені көзделеді.

      12.1 12-тармақта көрсетілгендей, алынған ақпарат аталған тұлғалар мен органдарға берілуі мүмкін және осы баптың 2-тармағының соңғы сөйлеміне сәйкес олар өткізетін жария сот отырыстарында немесе салық төлеушінің аты-жөнін ашатын сот шешімдерінде жария етілуі мүмкін. Егер ақпарат жария сот отырысында немесе сот шешімінде пайдаланылып, осылайша көпшілікке қолжетімді болса, осы сәттен бастап оны сот материалдарынан немесе шешімдерден басқа мақсаттар үшін, оның ішінде ықтимал дәлелдеме ретінде де келтіруге болатыны анық. Алайда ақпараттың осылайша жария болуы 2-тармақта аталған тұлғалар мен органдарға сұрау салу бойынша қосымша алынған ақпаратты ұсынуға құқық бермейді.

      12.2 Егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірі немесе екеуі де 26-бапқа сәйкес алынған ақпараттың соттар арқылы жария етілуіне немесе ақпарат осылайша жария етілгеннен кейін оны басқа мақсаттарда пайдалануға қарсылық білдірсе, олар өздерінің қарсылықтарын Конвенцияда тікелей көрсетуге тиіс.

      13. Жалпы алғанда, Уағдаласушы мемлекет алған ақпарат тек 1-тармақта көрсетілген мақсаттарда ғана пайдаланылуы мүмкін. Егер ақпарат алушы мемлекет үшін осы тармақта көрсетілгендерден өзге мақсаттарда құнды болып табылса, бұл мемлекет ақпарат беруші мемлекеттің құзыретті органының рұқсатынсыз ақпаратты осындай өзге мақсаттарда пайдалана алмайды. Мұндай рұқсат негізсіз түрде берілмеуі мүмкін емес.

      13.1 Кейбір жағдайларда Уағдаласушы мемлекет салық төлеушіні салық төлеуден жалтарғаны үшін, сондай-ақ сол фактілер жиынтығынан туындайтын ақшаны жылыстату сияқты қосымша қылмыс үшін қылмыстық жауаптылыққа тартуы мүмкін. Мұндай жағдайларда қабылдаушы мемлекет ұсынылған ақпаратты екі мақсат үшін де пайдаланғысы келуі мүмкін.

      13.2 Сол сияқты, Уағдаласушы мемлекет алған ақпарат, егер Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы екіжақты шартта мұндай жария етуге рұқсат беретін тікелей ереже болмаса, үшінші мемлекетке жария етілмеуі мүмкін.

      13.3 Салық салу мақсаттары үшін алмасылатын ақпарат қабылдаушы мемлекет үшін 26-баптың 2-тармағының бірінші және екінші сөйлемдерінде көрсетілген мақсаттардан басқа мақсаттарда да құнды болуы мүмкін. Осылайша, 2-тармақтың соңғы сөйлемі Уағдаласушы мемлекеттерге салық салу мақсаттары үшін алынған ақпаратты екі шарт сақталған жағдайда басқа мақсаттарда алмасуға мүмкіндік береді: біріншіден, ақпарат екі мемлекеттің де заңнамасына сәйкес басқа мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін болуы керек; екіншіден, ақпарат беруші мемлекеттің құзыретті органы мұндай пайдалануға рұқсат беруі керек. Бұл қабылдаушы мемлекеттің салық органдарына салық ақпаратын сол мемлекеттің басқа құқық қорғау органдарымен және сот органдарымен белгілі бір басым бағыттар бойынша (мысалы, ақшаны жылыстатуға, сыбайлас жемқорлыққа, терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес үшін) алмасуға мүмкіндік береді. Қабылдаушы мемлекет ақпаратты қосымша мақсатта (яғни, салық салуға қатысы жоқ мақсаттарда) пайдаланғысы келген жағдайда, қабылдаушы мемлекет ақпарат беруші мемлекетке ақпаратты пайдаланғысы келетін басқа мақсатты көрсетіп, қабылдаушы мемлекеттің өз заңнамасына сәйкес ақпаратты осындай басқа мақсатта пайдалана алатынын растауға тиіс. Ақпарат беруші мемлекет, атап айтқанда, Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы басқа құқық қорғау және сот органдарының өзара көмегіне қатысты халықаралық келісімдерді немесе өзге де уағдаластықтарды ескере отырып, мұны жүзеге асыра алатын жағдайларда, егер ақпарат беруші мемлекетте ақпарат осындай ұқсас мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін болса, оның құзыретті органы, әдетте, ақпаратты басқа мақсаттарда пайдалануға рұқсат беруге тиіс. 2-тармақтың соңғы сөйлеміне сәйкес ақпарат алатын құқық қорғау органдары мен сот органдары бұл ақпаратты 2-тармақтың қағидаттарына сәйкес құпия ретінде қарастыруға тиіс.

      13.4 Уағдаласушы мемлекеттер 2-тармақтың соңғы сөйлемінде көзделген жалпы мақсатқа басқа тәсілдермен қол жеткізгісі келуі мүмкін екені белгілі және олар 2-тармақтың соңғы сөйлемін мынадай мәтінмен алмастыру арқылы мұны жүзеге асыра алады:

      Осы баптың ережелеріне сәйкес ақпарат алған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы ақпарат берген Уағдаласушы мемлекеттің жазбаша келісімімен бұл ақпаратты салық ақпаратымен алмасуға мүмкіндік беретін Уағдаласушы мемлекеттер арасында қолданыстағы өзара құқықтық көмек туралы шарттың ережелерімен рұқсат етілген басқа мақсаттарда пайдалану үшін де ұсына алады.

      14. 2005 жылы енгізілген түзетулермен ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясына 26-бапқа сәйкес алынған ақпаратты осындай ақпаратты алуға рұқсат етілген тұлғаларға қадағалау жүргізетін тұлғалармен алмасуға мүмкіндік беретін ереже енгізілді. Бұл ереже Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 2-тармағына да енгізілген.

      14.1 Ақпаратты жария ету осы органдарға олардың қадағалау функцияларын орындау үшін қажетті ақпаратпен шектелуге тиіс. Мұндай қадағалау органдарына Уағдаласушы мемлекеттің үкіметінің жалпы әкімшілігі шеңберінде салықтық әкімшілендіру мен құқық қорғау органдарын қадағалауды жүзеге асыратын органдар жатады. Ақпаратпен мұндай алмасуға қадағалау қызметін жүзеге асыратын тұлғаларға салық әкімшілігі мен құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне қойылатын талаптардан кем емес қатаң құпиялылық талаптары қойылған жағдайда ғана рұқсат етіледі. Құзыретті органдар осы тармақтың мағынасындағы қадағалау органының құрамына қандай органдар кіретіндігі туралы уағдаласқысы келуі мүмкін.

      3-тармақ

      15. 26-баптың 3-тармағында сұрау салынған мемлекеттің 1-тармаққа сәйкес міндеттемелерін шектейтін ережелер қамтылған. Алайда 3-тармақта көзделген шектеулер 4 және 5-тармақтардағы ережелермен алмастырылуы мүмкін. 3-тармақтың ережелері 4 және 5-тармақтардың ережелерімен бірге қарастырылған кезде Уағдаласушы мемлекеттер арасында ақпараттың тиімді алмасуына кедергі келтіретіндей түсіндірілмеуге тиіс. Бұдан басқа, Уағдаласушы мемлекет 1-тармақ жүктейтін міндеттемеден өзгеше түрде жалтаруға құқық береді деп санайтын өз заңнамасының және әкімшілік практикасының кез келген нақты ережелері туралы Конвенция жасалғанға дейін басқа Уағдаласушы мемлекетке хабарлауға тиіс.

      16. 3(a) тармағы 4 және 5-тармақтарда көзделген шектеулерді ескере отырып, Уағдаласушы мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекетке ақпарат ұсыну кезінде өзінің ішкі заңнамасы мен әкімшілік практикасының шегінен шығуға міндетті еместігі туралы түсініктеме береді. Мысалы, егер сұрау салынған мемлекетке өзінің заңдары немесе әкімшілік практикасы бойынша салық төлеушіден жеке құжаттарды соттың рұқсатынсыз алып қоюға тыйым салынса, ол сұрау салушы мемлекеттің атынан мұндай алып қоюды соттың рұқсатынсыз жүргізуге міндетті емес, тіпті егер сұрау салынған мемлекет өз заңнамасына немесе әкімшілік практикасына сәйкес мұндай алып қоюды соттың санкциясынсыз жүзеге асыра алатын болса да. Бұл қағиданың мақсаты — Уағдаласушы мемлекеттің 26-бап бойынша міндеттемелері мен оның ішкі заңнама бойынша міндеттемелері арасында байқаусызда қайшылық туындауына жол бермеу.

      16.1 Салық органдары алған ақпараттың құпия сақталуын талап ететін ішкі ережелер 3(a) тармағына сәйкес ақпарат алмасуға кедергі келтіреді деп түсіндірілмеуге тиіс, өйткені сұрау салушы мемлекеттің салық органдары осы бапқа сәйкес алынған ақпаратқа қатысты 2-тармаққа сәйкес құпиялылықты сақтауға міндетті.

      16.2 1-тармақ сұрау салынған мемлекеттің өзінде салыстырмалы салық болмаса да, сұрау салушы мемлекеттің барлық салықтарына қатысты ақпарат ұсынуды сұрау салынған мемлекетке міндеттейді. 3(a) тармағы сұрау салынған мемлекет өндірмейтін салықтарға қатысты ақпарат беру міндеттемесін алып тастамайды. Мысалы, сұрау салынған мемлекетте қосылған құн салығы болмағаны үшін ғана ол сұрау салушы мемлекетке қосылған құн салығын төлеуді қамтамасыз ету үшін пайдалы ақпарат ұсыну міндеттемесін орындаудан жалтара алмайды. Әрине, сұрау салынған мемлекет мұндай ақпаратты 3(b) тармағының мағынасындағы өзінің әдеттегі әкімшілік рәсімдері шеңберінде ала алмаса, ақпарат ұсыну міндеттемесін орындаудан жалтара алады.

      16.3 3(a) тармағының мақсаты — сақтық танытпағандарды тұзаққа түсірудің алдын алу, ал мұндай тұзақтарды жасау емес. Өзінің заңдары немесе әкімшілік практикасы (оның ішінде субұлттық үкіметтерінің заңдары мен әкімшілік практикасы) салдарынан басқа Уағдаласушы мемлекеттің атынан ақпараттың белгілі бір түрлерін алуға міндетті емес деп санайтын Уағдаласушы мемлекет 26-бапты қамтитын Конвенция күшіне енгенге дейін өз ұстанымын жазбаша түрде баяндауға тиіс. Сондай-ақ ол осы ұстанымның тиімді ақпарат алмасуды қамтамасыз ету қабілетіне ықтимал әсері туралы ақпаратты ашуға тиіс. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекет өзінің заңдарының бірі оған өз компанияларының немесе басқа заңды тұлғаларының меншік иелері туралы ақпаратты басқа Уағдаласушы мемлекетке ұсынуға мүмкіндік бермейді деп санаса, ол Конвенция бойынша келіссөздер барысында осы ұстанымы туралы жазбаша хабарлама жіберіп, осы заңның өзара көмек көрсету жөніндегі міндеттемелеріне тигізетін салдарын түсіндіруге тиіс. Нақты істің фактілері мен мән-жайларына қарай, мұндай ақпаратты ашпау Уағдаласушы мемлекетті 1-тармақ бойынша өз міндеттемелерін орындаудан жалтару үшін 3(a) тармағына сілтеме жасау құқығынан айыруы мүмкін.

      16.4 3(a) тармағын қамтитын Конвенция күшіне енгеннен кейін өз заңдарын немесе әкімшілік практикасын өзгертетін Уағдаласушы мемлекет бұл өзгеріс туралы басқа Уағдаласушы мемлекетке уақтылы хабарлауға тиіс. Істің фактілері мен мән-жайларына қарай мұндай өзгеріс Конвенцияны елеулі түрде бұзу болып табылуы мүмкін. Қалай болғанда да, мұндай өзгеріс туралы уақтылы хабарламау Уағдаласушы мемлекетті 1-тармақтан туындайтын міндеттемелерінен жалтару үшін 3(a) тармағына сілтеме жасау құқығынан айыруы мүмкін.

      16.5 Қазіргі уақытта 3(a) тармағында көзделген шектеудің аясын кеңейткісі келетін Уағдаласушы мемлекет осы тармаққа мынадай өзгерістер енгізе алады:

      (а) осы Уағдаласушы мемлекеттің немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңдары мен әкімшілік практикасына қайшы келетін әкімшілік шараларды қабылдау, тіпті егер осы Уағдаласушы мемлекет өзінің заңдарының немесе әкімшілік практикасының нақты ережелері ақпаратпен тиімді алмасуға кедергі келтіруі мүмкін екенін білсе де және бұл туралы хабарламаса да.

      17. Кейбір елдердің заңнамасы ақпарат беретін тұлғаны және/немесе сұрау салуға қатысты салық төлеушіні осы ақпаратты басқа елге бергенге дейін хабардар етуді талап етеді. Хабарлау рәсімдері ұлттық заңнамада берілетін құқықтардың маңызды аспектісі болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда хабарлау қателердің алдын алуға (мысалы, тұлғаны қате сәйкестендіру жағдайында) ықпал етуге және ақпарат алмасуды жеңілдетуге (хабарлама алған салық төлеушілерге сұрау салушы мемлекеттің салық органдарымен ерікті түрде ынтымақтасуға мүмкіндік беру арқылы) тиіс. Алайда хабарлау рәсімдері нақты сұрау салу жағдайларында сұрау салушы мемлекеттің салық төлеуден жалтарудың алдын алуға бағытталған күш-жігерін жоққа шығаратындай қолданылмауға тиіс. Яғни, олар ақпаратпен тиімді алмасуға кедергі келтірмеуге немесе оны негізсіз кешіктірмеуге тиіс. Мысалы, ақпарат сұрату өте шұғыл болған немесе хабарлау сұрау салушы мемлекет жүргізіп жатқан тергеудің сәтті аяқталу мүмкіндігіне нұқсан келтіруі мүмкін жағдайларда хабарлау рәсімдері алдын ала хабарлаудан босатуға мүмкіндік беруге тиіс.

      17.1 Өзінің ішкі заңнамасына сәйкес ақпарат берген тұлғаны және/немесе салық төлеушіні ақпарат алмасу жоспарланып отырғаны туралы хабардар етуге міндетті Уағдаласушы мемлекет өзінің халықаралық шарт бойынша серіктестеріне мұндай талаптың бар екені және оның өзара көмек көрсету жөніндегі міндеттемелеріне тигізетін салдары туралы жазбаша түрде хабарлауға тиіс. Мұндай ақпарат басқа Уағдаласушы мемлекетке Конвенция жасалғанға дейін және тиісті қағидалар өзгергеннен кейін де берілуге тиіс. Нақты істің фактілері мен мән-жайларына қарай, мұндай ақпаратты ашпау Уағдаласушы мемлекетті 1-тармақ бойынша өз міндеттемелерін орындаудан жалтару үшін 3(a) тармағына сілтеме жасау құқығынан айыруы мүмкін.

      18. Әдетте, сұрау салынған мемлекет сұрау салушы мемлекеттің заңдары немесе әкімшілік практикасы бойынша рұқсат етілмейтін әкімшілік шараларды сұрау салушы мемлекеттің атынан қабылдауға міндетті емес. Бұл қағиданың мақсаты — сұрау салушы мемлекеттің сұрау салынған мемлекеттің әкімшілік шараларын пайдалану арқылы өзінің үкіметі енгізген шектеулерден жалтаруына жол бермеу.

      18.1 Әртүрлі елдерде ақпаратты алу мен ұсынудың әртүрлі тетіктері міндетті түрде болады. Заңдар мен әкімшілік практикадағы айырмашылықтарды сұрау салынған мемлекет ақпарат беру туралы сұрау салуды қабылдамау үшін негіз ретінде пайдалана алмайды, бұған осы айырмашылықтар сұрау салушы мемлекеттің өзі сұрау салынған мемлекеттен заңды сұрау салу алған жағдайда ақпарат алу және ұсыну жөніндегі заңды өкілеттіктерін елеулі түрде шектейтін жағдайлар кірмейді. Айта кету керек, егер Уағдаласушы мемлекет 5-тармаққа сәйкес өзінің ішкі заңнамасында немесе практикасында әдетте көзделмеген, мысалы, банктік ақпаратқа қол жеткізу және онымен алмасу шараларын қолданса, бұл мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекеттен де осындай ақпаратты сұратуға құқылы. 54

      18.2 18-тармақта баяндалған жалпы қағида бір елдің ғана құқықтық жүйесінде немесе әкімшілік практикасында белгілі бір рәсім көзделген жағдайларда қолданылмайды. Мысалы, өзі шығарған әкімшілік қаулы немесе алдын ала баға белгілеу туралы келісім (APA) туралы ақпарат сұратылған Уағдаласушы мемлекет сұрау салушы мемлекетте мұндай шешімнің немесе APA режимінің болмауына сілтеме жасап, 1-тармаққа сәйкес мұндай ақпаратты ұсыну міндеттемесінен жалтара алмайды.

      __________________________

      54 Ескертпе: ЭЫДҰ түсіндірмесіндегі тиісті тұжырымдамада (ЭЫДҰ түсіндірмесінің 15-тармағын қараңыз) мынадай қосымша сөйлем бар: «Бұл (а) және (b) тармақшаларының негізінде жатқан өзара тиімділік қағидатына толық сәйкес келер еді». Ішкі комитет мүшелерінің бірі бұл сөйлемді БҰҰ түсіндірмесіне де қосуды ұсынды. Алайда бұл сөйлем соңғы нұсқаға енгізілмеді, өйткені ол 3-тармақ әрбір Уағдаласушы мемлекет 26-бапқа сәйкес өзара тиімділік алуы тиіс дегенді білдіреді деп түсіндірілуі мүмкін. Мұндай түсіндіру БҰҰ Конвенциясының өзара тиімділікке қатысты кеңірек тәсіліне сәйкес келмес еді. «Егер Уағдаласушы мемлекет 5-тармаққа сәйкес өзінің ішкі заңнамасында немесе практикасында әдетте көзделмеген, мысалы, банктік ақпаратқа қол жеткізу және онымен алмасу шараларын қолданса, бұл мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекеттен де осындай ақпаратты сұратуға тең дәрежеде құқылы» деген түсіндірменің өзі БҰҰ Конвенциясының өзара тиімділікке қатысты кеңірек тәсілін ескере отырып, ЭЫДҰ Конвенциясының мәнмәтініндегі сияқты, осы контексте де пайдалы әрі орынды болып табылады, өйткені БҰҰ Конвенциясына сәйкес тиісті Уағдаласушы мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекеттен де ақпарат сұратуға тең дәрежеде құқылы болады.

      19. Өздерінің ішкі заңнамасына сәйкес көптеген елдер тұлға өзін-өзі әшкерелеуден қорғауды талап ете алатын дәрежеде одан ақпарат алуға болмайтынын мойындайды. Осылайша, егер сұрау салынған мемлекеттің өзін-өзі әшкерелеуден қорғау қағидалары оған осы ақпаратты алуға мүмкіндік бермесе немесе егер сұрау салушы мемлекеттің осындай қағидалары сұрау салушы мемлекеттің осындай жағдайларда мұндай ақпаратты алуына мүмкіндік бермесе, сұрау салынған мемлекет ақпарат беруден бас тарта алады. Алайда іс жүзінде өзін-өзі әшкерелеуге қарсы артықшылық ақпарат беру туралы сұрау салулардың көпшілігіне қатысты іс жүзінде қолданылмайды. Өзін-өзі әшкерелеуге қарсы артықшылық жеке сипатқа ие және өзіне қатысты қылмыстық қудалау қаупі жоқ тұлға оны пайдалана алмайды. Ақпарат сұратудың басым көпшілігінде мақсат тергеу жүргізіліп жатқан тұлғадан емес, банктер, делдалдар немесе шарттың екінші тарапы сияқты үшінші тұлғалардан ақпарат алу болып табылады. Бұдан басқа, өзін-өзі әшкерелеуге қарсы артықшылық, әдетте, жеке тұлғалардан басқа тұлғаларға қолданылмайды.

      20. 3(b) тармағы сұрау салынған мемлекетке 1-тармақпен жүктелген міндеттемеден, егер ол сұратылған ақпаратты әдеттегі әкімшілік қызмет барысында ала алмаса немесе басқа Уағдаласушы мемлекет мұндай ақпаратты әдеттегі әкімшілік қызмет барысында ала алмаса, жалтаруға мүмкіндік береді. Бұл қағиданың мақсаты — сұрау салушы мемлекеттің сұрау салынған мемлекетке негізсіз ауыртпалық жүктеуіне жол бермеу.

      20.1 Егер ақпарат салық органдарының иелігінде болса немесе салықтарды анықтаудың әдеттегі рәсімдері шеңберінде олар ала алатын болса, мұндай ақпарат әдеттегі әкімшілік қызмет барысында қолжетімді деп есептеледі. Бұл рәсімдерге салық төлеуші немесе басқа тұлғалар жүргізетін коммерциялық есептілікті арнайы тергеу немесе арнайы тексеру кіруі мүмкін. Мысалы, егер сұрау салынған мемлекет өзінің аудиторлық саясаты шеңберінде салық төлеушілердің байланысты компаниялармен жасалатын мәмілелерде пайдаланатын трансферттік бағаларының негізділігі туралы ақпарат алса, онда салық органдары сұрау салушы мемлекеттің атынан өз салық төлеушілері мен олармен байланысты компаниялар туралы осындай ақпаратты ала алады деп есептеледі. Бұл жағдайда, әрине, салық органдары ақпаратпен тиімді алмасуға жәрдемдесу үшін қажетті өкілеттіктер мен ресурстарға ие деп болжанады. Мысалы, Уағдаласушы мемлекет нақты салық төлеушіге қатысты салықтық істерді тергеуге байланысты ақпарат сұратады және сұрау салуда ақпарат басқа Уағдаласушы мемлекетте құрылған, сұрау салуда көрсетілген бірнеше қызмет көрсетушінің бірінде болуы мүмкін екенін көрсетеді делік. Бұл жағдайда сұрау салынған мемлекет мұндай ақпарат сұрау салуда көрсетілген қызмет көрсетушілердің бірінің иелігінде болған дәрежеде оны алуға және ұсынуға қабілетті болады деп күтіледі. Сұрау салуға жауап берген кезде сұрау салынған мемлекет 26-баптың ақпарат алмасуды «мүмкіндігінше кең ауқымда» қамтамасыз ету болып табылатын жалпы мақсатын басшылыққа алуға және сұрау салынған ақпараттың сұрау салушы мемлекет үшін маңыздылығын сұрау салынған мемлекеттің әкімшілік шығындарымен байланыстыра отырып ескере алады.

      20.2 Егер Уағдаласушы мемлекеттер өзгеше уағдаласпаса, сұрау салушы Уағдаласушы мемлекет сұратқан ақпаратты осы мемлекет ұқсас жағдайда ала алады деп болжануға тиіс, егер бұл мемлекет басқа Уағдаласушы мемлекетке керісінше туралы хабарламаса.

      20.3 Дамыған және дамушы елдер арасында Конвенция жасалған кезде дамыған елдің әкімшілік әлеуеті дамушы елге қарағанда жоғары болады деп жиі болжанады. Әкімшілік мүмкіндіктердегі мұндай айырмашылық 3(b) тармағына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысына 1-тармаққа сәйкес ақпарат ұсыну міндеттемесін орындаудан жалтаруға негіз болмайды. Яғни, 3-тармақ әрбір Уағдаласушы мемлекет 26-бапқа сәйкес өзара тиімділік алуға тиіс дегенді білдірмейді. Конвенцияны ерікті түрде қабылдау арқылы Уағдаласушы мемлекеттер Конвенция тұтастай алғанда олардың әрқайсысына өзара тиімділік береді деген қорытындыға келген сияқты. Әрбір бап немесе әрбір баптың әрбір тармағы өзара тиімділік қамтамасыз етеді деп болжаудың қажеті жоқ. Керісінше, Уағдаласушы мемлекеттің бір бапта көзделген қандай да бір пайдадан басқа бапта көзделген пайданы алу үшін бас тартуы әдеттегі жағдай болып табылады.

      20.4 3(a) және 3(b) тармақтары пайда алудағы өзара тиімділікті тікелей көздемегенімен, ЭЫДҰ-ның 26-бапқа қатысты түсіндірмесінде өзара тиімділік талабы 3(a) және 3(b) тармақтарының тұжырымдарынан туындауы мүмкін деген ұстаным баяндалған, олардың соңғысы, атап айтқанда, Уағдаласушы мемлекеттің басқа Уағдаласушы мемлекеттің әдеттегі әкімшілік қызметі барысында қолжетімді ақпаратты ұсыну міндеттемесін шектейді. Негізінде, ЭЫДҰ түсіндірмесінде «қолжетімді» термині басқа Уағдаласушы мемлекеттің мұндай ақпаратты алуға нақты әкімшілік мүмкіндіктерінің болуын білдіреді деп түсіндіріледі. Балама түсіндіру бойынша, «қолжетімді» дегеніміз салық әкімшілігінің ақпаратты алу өкілеттіктеріне ие болуын білдіреді, бұл ретте оның осы өкілеттіктерді пайдалану мүмкіндігінің бар-жоғы маңызды емес. Елдер Уағдаласушы мемлекеттер салық төлеушілер туралы ақпарат алу мүмкіндіктері бір Уағдаласушы мемлекетте екіншісіне қарағанда едәуір аз болса да, ақпарат алмасуға міндетті екенін өз шарттарында нақты көрсеткісі келуі мүмкін. Мұндай нәтижеге қол жеткізу үшін олар (b) тармақшасына мынадай өзгерістер енгізе алады:

      (b) осы Уағдаласушы мемлекеттің немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес осы Уағдаласушы мемлекеттің әдеттегі әкімшілік қызметі барысында алынбайтын немесе қолжетімді емес ақпаратты ұсыну.

      20.5 3(a) және (b) тармақтары 4 немесе 5-тармақтар қолданылатын сұрау салуды сұрау салынған мемлекеттің қабылдамауына мүмкіндік бермейді. Мысалы, 5-тармақ сұрау салынған мемлекеттің ақпарат ала алмауы сұратылған ақпараттың банк немесе басқа қаржы мекемесінің иелігінде болуы мүмкін деген болжаммен нақты байланысты болған жағдайларда қолданылады. Осылайша, 5-тармақты қолдану банктерде және басқа қаржы мекемелерінде сақталатын ақпаратқа қатысты салық органдарының ақпарат жинау өкілеттіктеріне банктер немесе басқа қаржы мекемелері болып табылмайтын тұлғалардың иелігіндегі ақпаратқа қатысты әдетте қолданылатын талаптардан өзгеше талаптар қойылатын жағдайларды қамтиды. Мысалы, салық органдары банктерде және басқа қаржы мекемелерінде сақталатын ақпаратқа қатысты ақпарат жинау өкілеттіктерін тек тергеу жүргізіліп жатқан нақты салық төлеуші туралы белгілі бір ақпарат болған жағдайда ғана жүзеге асыра алатын жағдай осындай болуы мүмкін. Бұл сондай-ақ, мысалы, банктерде және басқа қаржы мекемелерінде сақталатын ақпаратқа қатысты ақпарат жинау шараларын қолдану үшін сұратылған ақпарат сұратылған ақпаратқа ие деп есептелетін тұлғаның иелігінде болуы ықтималдығының банктер немесе қаржы мекемелері болып табылмайтын тұлғалардың иелігінде деп есептелетін ақпаратқа қатысты шараларды қолдану үшін талап етілетін ықтималдық дәрежесінен жоғары болуы талап етілетін жағдайларда да орын алуы мүмкін.

      21. Жалпы ереже бойынша, сұрау салынған мемлекет 3(c) тармағына сәйкес адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл ретінде әрекет ететін тұлға мен оның клиенті арасындағы құпия хат-хабар болып табылатын ақпаратты, мұндай хат-хабар ішкі заңнамаға сәйкес жария етуден қорғалған дәрежеде ашудан бас тарта алады.

      21.1 Қорғалатын құпия хабарламалардың қолданылу аясы қатаң түрде айқындалуға тиіс. Мұндай қорғау құжаттарды немесе жазбаларды заң бойынша талап етілетін жария етуден қорғау мақсатында адвокатқа, солиситорға немесе өзге де заңды өкілге берілетін құжаттарға немесе жазбаларға қолданылмайды. Бұдан басқа, компания директоры немесе түпкілікті меншік иесі сияқты тұлғаның жеке басы туралы ақпарат жария етуден қорғалмайды. Әртүрлі мемлекеттердің ішкі заңнамасына сәйкес хабарламалардың құпиялылығына берілетін қорғау көлемі әртүрлі болуы мүмкін болғанымен, 3(c) тармағында көзделген қорғау ақпаратпен тиімді алмасуға кедергі келтіретіндей кең болмауға тиіс.

      21.2 Сұрау салынған мемлекеттің ішкі заңнамасының ережелеріне қарамастан, бұл мемлекет адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл мен оның клиенті арасындағы сұратылған хабарламаларды, мұндай өкілдер адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл ретінде әрекет еткен жағдайда ғана, ал өзге сипатта, мысалы, акциялардың номиналды ұстаушысы, сенімгер басқарушы, құрылтайшы, компания директоры немесе бухгалтер ретінде не компанияны оның іскерлік мәселелерінде білдіруге арналған сенімхат негізінде әрекет еткен жағдайда емес, және тек сол дәрежеде ғана ұсынудан бас тарта алады. Нақтырақ айтқанда, хабарлама адал ниетпен заң консультациясын алу немесе беру мақсатында не қолданыстағы немесе жоспарланып отырған сот талқылауларында пайдалану үшін дайындалған болуға тиіс.

      21.3 Адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл мен оның клиенті арасындағы байланыстар туралы ақпаратты ашудан, егер бұл тұлғалар өз клиенттерімен бірге салық төлеуден жалтару жоспарына қатысқан болса, сұрау салынған мемлекет ешбір жағдайда бас тарта алмайды.

      21.4 Ақпараттың адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл мен оның клиенті арасындағы құпия хат-хабар ретінде қорғалатыны туралы талап тек осындай талап туындайтын Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес қаралуға тиіс. Осылайша, сұрау салынған мемлекеттің соттары сұрау салушы мемлекеттің заңдарына негізделген талаптарды қарауға тиіс деп болжанбайды.

      22. 3(c) тармағы сондай-ақ сұрау салынған мемлекетке, егер ақпаратты жария ету қандай да бір сауда, кәсіпкерлік, өнеркәсіптік, коммерциялық немесе кәсіби құпияны не өндірістік процесті ашып қоюы мүмкін болса, ақпарат беруден бас тартуға рұқсат береді. Осы ережеге сілтеме жасамас бұрын Уағдаласушы мемлекет салық төлеушінің мүдделері оны қолдануды шынымен ақтайтынын мұқият таразылауға тиіс. Осы тармақта аталған құпияларды тым кең мағынада түсінуге болмайды. Бұл ережені кеңінен түсіндіру көптеген жағдайларда 26-баптың мақсатына қайшы келер еді, өйткені бұл бапта көзделген ақпарат алмасуды тиімсіз етер еді.

      22.1 Коммерциялық құпия немесе өндірістік процесс деп, әдетте, елеулі экономикалық маңызы бар және іс жүзінде пайдаланылуы мүмкін, ал рұқсатсыз пайдаланылуы елеулі залалға (мысалы, елеулі қаржылық қиындықтарға) әкеп соғуы мүмкін ақпарат түсініледі. Құпиялылық режимінен алып тастаудың мақсаты — ақпарат алмасу кезінде салық төлеушілерге олардың бәсекелестеріне немесе әлеуетті бәсекелестеріне құнды құпия ақпаратты жария ету арқылы әділетсіз ауыртпалық түсіруге жол бермеу және сол арқылы осы ақпараттың коммерциялық құндылығын едәуір төмендетудің алдын алу. Бір кездері елеулі коммерциялық құндылыққа ие болған құпия ақпарат, егер ақпарат сұратылған кезде оның елеулі коммерциялық құндылығы болмаса, жария етілуі мүмкін. Ақпарат салық төлеушінің немесе үшінші тараптың ыңғайсыз жағдайға қалуына немесе жағымсыз жариялылық салдарынан салық төлеушінің қосымша салық төлеуіне не табысынан айырылуына әкелуі мүмкін болғаны үшін ғана 3(c) тармағының мағынасындағы құпия болып табылмайды. Уағдаласушы мемлекет тиісті салық төлеушіге ақпарат алмасуға сәйкес келмейтін жағымсыз салдарлар туындауы мүмкін деп пайымдауға негізді себептер жоқ деп есептеген кезде сұратылған ақпаратты ұсыну туралы шешім қабылдай алады.

      22.2 Егер сұрау салынған мемлекет 2-тармақта баяндалған құпиялылық талаптарына байланысты ақпараттың көпшілікке немесе бәсекелестерге жария етілу қаупі аз деп анықтаса, құпия ақпарат ашылуы мүмкін. Қорғалатын құпия ақпарат қамтылғандықтан толық ашылудан қорғалған құжат, егер осы құпия ақпарат алынып тасталса, ашылуы мүмкін.

      22.3 Қаржылық ақпарат, оның ішінде бухгалтерлік кітаптар мен жазбалар өзінің табиғаты бойынша коммерциялық, кәсіпкерлік немесе өзге де құпия болып табылмайды. Алайда кейбір шектеулі жағдайларда қаржылық ақпаратты жария ету коммерциялық, кәсіпкерлік немесе өзге де құпияның ашылуына әкелуі мүмкін. Мысалы, белгілі бір сатып алулар туралы жазбаларға қатысты ақпарат сұрату, егер мұндай ақпаратты жария ету өнім өндіру кезінде пайдаланылатын патенттелген формуланы ашып қойса, осындай мәселе туындатуы мүмкін. Мұндай ақпаратты қорғау үшінші тұлғалардың иелігіндегі ақпаратқа да қолданылуы мүмкін. Мысалы, банк қаралып жатқан патентке өтінімді сақтауы мүмкін немесе құпия сауда процесі не формула несие алуға өтінімде немесе банктің иелігіндегі шартта сипатталуы мүмкін. Мұндай жағдайларда құжаттардан сауда, кәсіпкерлік немесе өзге де құпия туралы мәліметтер алып тасталуға тиіс, ал қалған қаржылық ақпарат тиісті түрде алмасуға жатады.

      23. 3(c) тармағында мемлекеттің өзінің өмірлік маңызды мүдделеріне қатысты ақпаратқа шектеу көзделген. Осы шектеуге сәйкес Уағдаласушы мемлекет мемлекеттік саясатқа (ordre public) қайшы келетін ақпаратты ұсынуға міндетті емес. Бұл шектеу тек төтенше жағдайларда қолданылуға тиіс. Мысалы, мұндай жағдай сұрау салушы мемлекеттегі салықтық тергеу саяси, нәсілдік немесе діни қудалауға негізделген жағдайда туындауы мүмкін. Шектеу ақпарат мемлекеттік құпияны құрайтын жағдайларда да қолданылуы мүмкін. Мысалы, егер құпия қызметтерде жария етілуі сұрау салынған мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделеріне қайшы келетін құпия ақпарат болса, оны ашу талап етілмейді. Осылайша, мемлекеттік саясат (ordre public) мәселелері шарт бойынша серіктестер арасындағы ақпарат алмасу контексінде сирек туындайды.

      24. Жоғарыда талқыланғандай, 3-тармақ белгілі бір жағдайларда сұрау салынған мемлекетке ақпарат беруден бас тарту құқығын беруі мүмкін. Алайда осы тармақта көзделген қандай да бір шектеулерге сілтеме жасау міндетті емес. Егер сұрау салынған мемлекет 3-тармақта көзделген өз құқығын пайдаланудан бас тартып, сұратылған ақпаратты ұсынса, ақпарат алмасу 26-баптың шеңберінде қалады. Демек, ақпаратқа 2-тармақта баяндалған құпиялылық қағидалары қолданылады. Бұдан басқа, зардап шеккен салық төлеушінің немесе басқа үшінші тараптың сұрау салынған мемлекеттің салық органдары ұлттық заңнамада жүктелген құпияны сақтау міндеттемелерін сақтамағанын мәлімдеуге негізі жоқ.

      25. 26-бап ақпарат алмасу міндеттемесінің туындауы үшін Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде де қылмыстық әрекеттің болуын талап етпейді. Дегенмен, кейбір халықаралық шарттар мұндай қылмыстық әрекеттің болуын талап етеді. Мұндай шарттарда сұрау салушы мемлекеттегі қылмыстық жауаптылықтың болуы ақпарат алмасу міндеттемесінің туындауы үшін жеткілікті екенін көздеу маңызды болуы мүмкін. Қылмыстық әрекеттің екі жақты қылмыстылық талабын қолданбайтын кейбір мемлекеттер сақтық шарасы ретінде өз шарттарында екі жақты қылмыстылықтың болуы міндетті емес екенін нақты көрсеткісі келуі мүмкін. Халықаралық шартқа әрекеттің екі мемлекетте де қылмыс болып танылуын талап ететін ереженің енгізілу мүмкіндігін болдырмау үшін 6-тармақ ретінде мынадай тармақты қосуға, ал қазіргі 6-тармақтың нөмірін 7-тармақ деп өзгертуге болады:

      6. 1-тармаққа сәйкес ақпарат алмасу міндеттемесі тергеу жүргізіліп жатқан тұлғаның қылмыстық әрекетке күдікті болуына немесе болмауына қарамастан туындайды. Осы баптың ережелері ешбір жағдайда Уағдаласушы мемлекетке тергеу жүргізіліп жатқан әрекет, егер мұндай әрекет осы Уағдаласушы мемлекетте орын алған болса, оның заңнамасы бойынша қылмыс болып табылмайтынына ғана негізделіп, ақпарат беруден бас тартуға мүмкіндік беретіндей түсіндірілмеуге тиіс.

      4-тармақ

      26. 4-тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 2011 жылы енгізілді. Ол ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы ұқсас ережеден тікелей алынған. Нәтижесінде 4-тармақты түсіндіру кезінде 4-тармаққа қатысты ЭЫДҰ түсіндірмесі толық қолданылады. ЭЫДҰ түсіндірмесінде баяндалған ұстаным бойынша, бұл тармақтың қосылуы 26-бапты түсіндіруге көмектесуге арналған және 26-баптың алдыңғы редакциясында көзделген міндеттемелерге елеулі өзгерістер енгізбейді.

      26.1 4-тармаққа сәйкес сұрау салынған мемлекет сұратылған ақпаратты алу үшін ақпарат жинау шараларын, тіпті егер бұл шаралар тек басқа Уағдаласушы мемлекетке ақпарат ұсыну мақсатында ғана қолданылса да және сұратылған ақпарат сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің ішкі салық салу мақсаттары үшін әлі де жиналуы немесе пайдаланылуы мүмкін екеніне қарамастан, пайдалануға тиіс. Мысалы, сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің салық салу мақсаттары үшін ақпаратты қандай да бір тұлғадан алу мүмкіндігіне қойылатын кез келген шектеулер (мысалы, сұрау салынған мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес ескіру мерзімінің өтуіне немесе аудиттің бұрын аяқталуына байланысты) оның ақпарат алмасу мақсатында ақпарат жинау шараларын пайдалану мүмкіндігін шектемеуге тиіс. «Ақпарат жинау шаралары» термині Уағдаласушы мемлекетке сұратылған ақпаратты алуға және ұсынуға мүмкіндік беретін заңдарды және әкімшілік немесе сот рәсімдерін білдіреді. Яғни, сұратылған ақпаратты ұсыну міндеттемесі 1-тармаққа сәйкес қолданылуы үшін сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің осы ақпаратты алуға қатысты ішкі салықтық мүддесінің болуы міндетті емес. 4-тармақ сұрау салынған Уағдаласушы мемлекетті сұратылған ақпаратты алуға әрекет жасап, бірақ ішкі жазбаларды сақтау мерзімі өткеннен кейін ақпараттың бұдан былай жоқ екенін анықтаған жағдайларда ақпарат ұсынуға міндеттемейді. Алайда, егер сұратылған ақпарат осындай сақтау мерзімі өткеніне қарамастан әлі де қолжетімді болса, сұрау салынған мемлекет қолда бар ақпаратпен алмасудан бас тарта алмайды. Уағдаласушы мемлекеттер сенімді бухгалтерлік жазбалардың бес немесе одан да көп жыл бойы сақталуын қамтамасыз етуге тиіс.

      26.2 4-тармақтың екінші сөйлемінде көрсетілгендей, осы тармақ жүктейтін міндеттеме, әдетте, 3-тармақта қамтылған шектеулерге бағынады. Алайда ішкі салықтық мүдденің болуын талап ететін ішкі заңнама немесе практика негізінде сұрау салынған мемлекеттің ақпарат беру міндеттемесінен жалтаруына жол бермейтін ерекшелік қолданылады. Осылайша, сұрау салынған мемлекет өзінің ішкі заңнамасы немесе практикасы оған тек өзінің ішкі салық салу мақсаттары үшін мүдделі ақпаратты ғана ұсынуға мүмкіндік береді деген негізде ақпарат ұсыну міндеттемесінен жалтара алмайды.

      26.3 Көптеген елдер үшін 4-тармақ пен олардың ішкі заңнамасының үйлесімі ұлттық салық органдарының осы ақпаратқа мүдделі болмауы жағдайында да сұратылған ақпаратты алу үшін ақпарат жинау шараларын пайдалануға жеткілікті негіз береді. Алайда басқа елдер Конвенцияда Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарының мұны жүзеге асыру үшін қажетті өкілеттіктерге ие болуын тікелей түсіндіргісі келуі мүмкін. Осы мәселені нақтылағысы келетін Уағдаласушы мемлекеттер 4-тармақты мынадай мәтінмен алмастыра алады:

      4. 1-тармақта көзделген ақпарат алмасуды жүзеге асыру үшін әрбір Уағдаласушы мемлекет өзінің құзыретті органының ішкі заңнамасына сәйкес ақпарат алмасу мақсатында ақпарат алуға жеткілікті өкілеттіктерге ие болуын қамтамасыз ету үшін қажетті шараларды, оның ішінде заңнамалық, нормативтік немесе әкімшілік шараларды қабылдайды, бұл ретте мұндай ақпараттың осы Уағдаласушы мемлекетке өзінің салық салу мақсаттары үшін қажет болуы немесе болмауы маңызды емес.

      5-тармақ

      27. 5-тармақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 2011 жылы енгізілді. Ол ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясындағы ұқсас ережеден тікелей алынған. Нәтижесінде 26-баптың 5-тармағын түсіндіру кезінде ЭЫДҰ түсіндірмесі толық қолданылады. Төменде құпиялылыққа қатысты шектеулерді талқылау негізінен ЭЫДҰ түсіндірмесіне сүйенеді. ЭЫДҰ түсіндірмесінде баяндалған ұстаным бойынша, бұл тармақтың қосылуы 26-бапты түсіндіруге көмектесуге арналған және 26-баптың алдыңғы редакциясында көзделген міндеттемелерге елеулі өзгерістер енгізбейді.

      27.1 1-тармақ Уағдаласушы мемлекетке ақпараттың барлық түрлерімен алмасу жөнінде оң міндеттеме жүктейді. 5-тармақ 3-тармақта баяндалған шектеулердің банктердің, басқа қаржы мекемелерінің, номиналды ұстаушылардың, агенттердің және сенім білдірілген тұлғалардың иелігіндегі ақпаратпен, сондай-ақ меншік иелері туралы ақпаратпен алмасуға кедергі келтіру үшін пайдаланылмауын қамтамасыз етуге арналған.

      27.2 5-тармақта сұрау салынған мемлекет сұратылған ақпараттың банкте немесе басқа қаржы мекемесінде сақталуына ғана негізделіп, сұрау салушы мемлекетке ақпарат беруден бас тартпауы тиіс екені айтылған. Осылайша, 5-тармақ 3-тармақтың сұрау салынған Уағдаласушы мемлекетке ішкі заңнамадағы банктік құпиялылық негізінде ақпарат беруден бас тартуға мүмкіндік беретін әрекетін тиісті дәрежеде жояды. Банктерде немесе басқа қаржы мекемелерінде сақталатын ақпаратқа қол жеткізу сот немесе әкімшілік рәсім шеңберінде тікелей немесе жанама түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Жанама қол жеткізу рәсімі банктік ақпаратқа қол жеткізуге кедергі келтіретіндей ауыртпалықты және ұзаққа созылатын болмауға тиіс.

      27.3 5-тармақта сондай-ақ Уағдаласушы мемлекет агенттік немесе сенімгерлік сипатта әрекет ететін тұлғалардың иелігіндегі ақпаратты ұсынудан тек осы негіз бойынша бас тартпауы тиіс екені көзделген. Мысалы, егер Уағдаласушы мемлекетте сенімгерлік басқарушының иелігіндегі барлық ақпарат тек оның сенімгерлік басқарушының иелігінде болуына байланысты «кәсіби құпия» ретінде қарастырылатын заң болса, мұндай мемлекет сенімгерлік басқарушының иелігіндегі ақпаратты басқа Уағдаласушы мемлекетке ұсынудан бас тарту үшін осы заңды негіз ретінде пайдалана алмайды. Тұлға «сенімгерлік сипатта» әрекет етеді, егер ол айналысатын бизнес немесе басқаратын ақша не мүлік өзіне тиесілі болмаса немесе өзінің пайдасына арналмаса, керісінше басқа тұлғаның мүддесі үшін пайдаланылса және сенімгер мен осы басқа тұлға арасында бір тараптан сенім мен сенімділікті, екінші тараптан адалдықты көздейтін және талап ететін қатынастар болса. Сенімгерлік басқарушы мұндай тұлғаның әдеттегі мысалы болып табылады. «Агенттік» термині өте кең және корпоративтік қызмет көрсетудің барлық нысандарын (мысалы, компанияларды құру жөніндегі агенттерді, траст компанияларын, тіркелген агенттерді, заңгерлерді) қамтиды.

      27.4 5-тармақта Уағдаласушы мемлекет сұратылған ақпарат компаниялар мен серіктестіктерді, қорларды немесе осыған ұқсас ұйымдық құрылымдарды қамтитын тұлғадағы меншік үлесіне қатысты болғаны үшін ғана ақпарат беруден бас тартпауы тиіс екені айтылған. Егер ұлттық заңнама немесе практика меншік иелері туралы ақпаратты коммерциялық немесе өзге де құпия ретінде қарастыруы мүмкін болса, осының негізінде ақпарат беру туралы сұрау салулар қабылданбауы мүмкін емес.

      27.5 5-тармақ сұрау салынған мемлекеттің банктің, қаржы мекемесінің, агенттік немесе сенімгерлік сипатта әрекет ететін тұлғаның немесе номиналды ұстаушының иелігіндегі ақпаратты ұсынудан, не меншік мүдделеріне қатысты ақпаратты ұсынудан бас тарту үшін 3-тармаққа сілтеме жасау мүмкіндігін шектегенімен, бұл тармақ 3-тармақта көзделген барлық қорғау шараларын жоймайды. Сұрау салынған мемлекет, егер бас тарту сұратылған ақпарат иесінің банк, қаржы мекемесі, агент, сенімгерлік басқарушы немесе номиналды ұстаушы мәртебесіне байланысты емес елеулі себептерге немесе ақпараттың меншік мүдделеріне қатысты болу фактісіне негізделсе, мұндай ақпаратты ұсынудан бас тарта алады.

      27.6 5-тармақ сұрау салынған мемлекеттің 3(b) тармағына сәйкес адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл мен оның клиенті арасындағы құпия хат-хабар болып табылатын ақпаратты, тіпті егер бұл тұлға агенттік сипатта әрекет етсе де, ұсынудан бас тартуына міндетті түрде кедергі келтірмейді. Алайда 3(b) тармағына сәйкес қорғауды талап ету үшін сұрау салынған мемлекет адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл мен оның клиенті арасындағы хабарламаның осы тармақтың барлық талаптарына сәйкес келетінін, оның ішінде хабарламаның ішкі заңнамаға сәйкес жария етуден қорғалатынын, заңды өкілдің агент, сенімгерлік басқарушы немесе номиналды меншік иесі ретіндегі мәртебесіне байланысты емес екенін, даулы құжаттардың жария етуден жалтару мақсатында заңды өкілге берілмегенін және жария етпеу ақпаратпен тиімді алмасуға кедергі келтірмейтінін көрсетуге тиіс.

      27.7 Клиент пен адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл арасындағы құпия хабарламаларға берілетін қорғауды тікелей көрсеткісі келетін Уағдаласушы мемлекеттер 5-тармақтың соңына мынадай мәтін қоса алады:

      Жоғарыда келтірілген сөйлемдегі ешбір ереже клиент пен адвокат, солиситор немесе өзге де танылған заңды өкіл арасындағы құпия байланыстарды ашуы мүмкін ақпаратты, егер мұндай байланыстар 3(b) тармағына сәйкес жария етуден қорғалса және осы тармаққа сәйкес қорғау талабы заңды өкілдің агент, сенімгерлік басқарушы немесе номиналды өкіл ретіндегі мәртебесіне қатысы болмаса, Уағдаласушы мемлекеттің алудан немесе ұсынудан бас тартуына кедергі келтірмейді.

      28. Төмендегі мысалдар 5-тармақтың қолданылуын көрсетеді:

      (a) X Компаниясы Y еншілес компаниясының акцияларының басым бөлігіне ие, ал екі компания да A мемлекетінің заңнамасына сәйкес тіркелген. B мемлекеті Y Компаниясының B мемлекетіндегі іскерлік операцияларына қатысты салықтық тексеру жүргізеді. Осы тексеру барысында Y Компаниясына тікелей және жанама иелік ету мәселесі өзекті болып, B мемлекеті A мемлекетіне Y Компаниясының меншік құрылымындағы тізбектегі кез келген тұлғаның меншік иелері туралы ақпарат беру жөнінде сұрау салады. A мемлекеті өз жауабында B мемлекетіне X Компаниясының да, Y Компаниясының да меншік иелері туралы ақпаратты ұсынуға тиіс.

      (b) A мемлекетінде салық салынатын жеке тұлғаның B мемлекетіндегі B Банкінде банктік шоты бар. A мемлекеті осы жеке тұлғаның табыс салығы бойынша декларациясын зерделеп, салымдар салық салынбаған табыс болып табылғанын анықтау үшін B мемлекетіне банк шотындағы барлық кірістер мен B Банкінде сақталатын активтер туралы ақпарат беру жөнінде сұрау салады. B мемлекеті сұратылған банктік ақпаратты A мемлекетіне ұсынуға тиіс.

      (c) A мемлекетіндегі A Банкі өзінің кейбір салымшыларымен құпия жазбаша келісімдер жасасты деген күдік бар, бұл келісімдер банкке осы салымшылар алған пайыздарды мүлдем қатысы жоқ офшорлық банкке төлеуді міндеттейді. B мемлекеті A мемлекетінен осы құпия хат-келісімдердің көшірмелерін ұсынуды сұрайды. A Банкі хат-келісімдер адвокат пен клиент арасындағы құпиялылық туралы заңмен жария етуден қорғалатын заңды құжаттар болып табылатынын мәлімдейді. A мемлекеті сұратылған құжаттарды ұсынуға тиіс.

      6-тармақ

      29. 6-тармақтың тұжырымдамасы кейбір өзгерістермен 2011 жылы оған түзетулер енгізілгенге дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 1-тармағының соңғы сөйлемінен алынған. 6-тармақ құзыретті органдарға ақпаратпен тиімді алмасу рәсімдерін белгілеу өкілеттігін тікелей береді. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясында 6-тармақ немесе оған балама ереже жоқ. ЭЫДҰ түсіндірмесінде баяндалған ұстаным бойынша, бұл өкілеттіктер 26-бапта көзделген.

      29.1 Осы баптың алдыңғы тармақтарына сәйкес ақпарат алмасуды жүзеге асыру үшін 6-тармақта Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары ақпарат алмасу рәсімдерін, оның ішінде, әдетте, электрондық нысанда жүзеге асырылатын тұрақты алмасуды белгілеу мақсатында бірлесіп жұмыс істейтіні көзделген. 6-тармақ нақты ақпарат алмасу қажеттілігі туындағанға дейін олардың мұндай шараларды алдын ала қабылдауын талап етпегенімен, ақпарат алмасудың тиімділігін қамтамасыз ету үшін бұл қатаң түрде ұсынылады.

      29.2 Кейбір мемлекеттер өздерінің халықаралық шарттарында құзыретті органдардың ақпаратпен тек сұрау салу бойынша алмасып қана қоймай, автоматты және өздігінен алмасу шараларын да қабылдауға міндетті екенін нақты көрсеткісі келуі мүмкін. Бұл елдер 6-тармақтың соңына мынадай тұжырымдаманы қосуды қалауы мүмкін:

      Ақпарат беру туралы нақты сұрау салуларды қанағаттандырумен қатар, құзыретті органдар ақпаратпен тұрақты түрде және өздігінен алмасуға тиіс. Олар тұрақты негізде ұсынылуға тиіс ақпарат немесе құжаттардың түрлерін мезгіл-мезгіл келісіп отыруға тиіс.

      29.3 Комитеттің кейбір мүшелері дамыған елден дамушы елге жіберілетін ақпарат сұрау салулары дамушы елдегі салық департаментіне шамадан тыс ауыртпалық түсіруі мүмкін екендігіне, өйткені олардың салық әкімшіліктерінің ақпарат алу және ұсыну мүмкіндіктері әртүрлі екендігіне алаңдаушылық білдірді. Бұл мәселені ақпарат сұратушы мемлекеттің ақпарат беру туралы сұрау салуға байланысты елеулі төтенше шығыстар үшін жауапкершілік көтеруін көздеу арқылы шешуге болады. Осы тұрғыда сұратылған ақпаратты алу үшін жұмсалатын төтенше шығыстардың елеулі болып табылатынын анықтау кезінде қандай да бір абсолютті соманы емес, ақпарат беруді сұраған салық департаментінің жалпы бюджетіне қатысты шығындарды негізге алуға болады. Мысалы, абсолютті мәнде шағын шығындар ресурстары өте шектеулі салық департаменті үшін елеулі болуы мүмкін, ал абсолютті мәнде үлкен шығындар жақсы қаржыландырылатын департамент үшін елеусіз болуы мүмкін.

      29.4 Дамушы елдердің елеулі шығындарға ұшырауы мүмкін екендігіне алаңдайтын елдер 6-тармақтың соңына мынадай тұжырымдаманы енгізе алады:

      Ақпарат ұсынуға байланысты төтенше шығыстарды ақпарат сұрататын Уағдаласушы Тарап көтереді. Егер нақты сұрау салуға байланысты ақпарат ұсыну шығыстары төтенше болады деп күтілсе, Уағдаласушы Тараптардың құзыретті органдары алдын ала бір-бірімен консультациялар өткізуге тиіс.

      29.5 Елдер осы бапқа сәйкес ақпарат алмасудың жеделдігі мен уақтылығын арттыру үшін ақпарат ұсыну мерзімдерін келісуі мүмкін. Елдер мұны 6-тармақтың соңына мынадай тұжырымдаманы қосу арқылы жүзеге асыра алады:

      Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осы бапқа сәйкес ақпарат ұсыну мерзімдерін келісе алады. Мұндай келісім болмаған жағдайда, ақпарат мүмкіндігінше тез ұсынылуға тиіс және, егер кідіріс заңды кедергілерден туындамаса, мынадай мерзімдерде ұсынылуы керек:

      (а) Егер сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің салық органдары сұратылған ақпаратқа ие болса, мұндай ақпарат ақпарат сұрату туралы өтінішті алған сәттен бастап екі ай ішінде басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынылуға тиіс.

      (b) Егер сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің салық органдары сұратылған ақпаратқа әлі ие болмаса, мұндай ақпарат ақпарат беру туралы сұрау салуды алған сәттен бастап алты ай ішінде басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынылуға тиіс.

      Осы баптың басқа ережелері сақталған жағдайда, ақпарат көрсетілген мерзімдер өткеннен кейін ұсынылса да, ақпарат алмасу осы баптың ережелеріне сәйкес жүзеге асырылды деп есептеледі.

      29.6 29.5-тармақта аталған 6-тармақтың соңындағы міндетті емес тұжырымдаманың (а) және (b) ережелері құзыретті органдар неғұрлым ұзақ немесе қысқа мерзімдер туралы өзге келісімге келмеген жағдайларда қолданылатын мерзімдерге қатысты жалпы қабылданған стандартты белгілейді. Әдепкі стандартты мерзімдер сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің салық органдары сұратылған ақпаратқа ие болған жағдайда ақпарат сұрату алынған сәттен бастап екі айды, ал барлық басқа жағдайларда алты айды құрайды. Әдепкі стандартты мерзімдерге немесе өзге жолмен келісілген мерзімдерге қарамастан, құзыретті органдар әрбір нақты жағдайда, мысалы, екеуі де көбірек уақыт қажет екендігімен келіскен кезде, әртүрлі келісімдерге келе алады. Бұл сұрау салудың күрделі сипатта болуына байланысты туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда сұрау салушы Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы сұрау салынған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының ұзағырақ мерзім беру туралы өтінішін негізсіз қабылдамауға тиіс.

      Егер сұрау салынған Уағдаласушы мемлекет заңды кедергілерге (мысалы, салық төлеушінің ішкі хабарлау рәсімінің негізділігіне қатысты жалғасып жатқан сот талқылауына немесе 17-тармақта сипатталған ішкі хабарлау рәсіміне қатысты жалғасып жатқан сот талқылауына) байланысты сұратылған ақпаратты белгіленген мерзімде ұсына алмаса, бұл белгіленген мерзімдерді бұзу болып табылмайды.

      29.7 29.5-тармақта аталған 6-тармақтың соңындағы қосымша тұжырымдама осы баптың басқа шарттары сақталған жағдайда, ақпарат көрсетілген мерзімдер өткеннен кейін ұсынылса да, ақпарат алмасу осы баптың ережелеріне сәйкес жүзеге асырылды деп есептелетінін көздейді. Бұл құзыретті органдар келіскен мерзімдер немесе осы тармақта көзделген әдепкі мерзімдер өткеннен кейін ақпарат алмасу фактісіне негізделген ақпаратты пайдалануға немесе оның жол берілетіндігіне қатысты ешқандай қарсылық білдіруге болмайтынын түсіндіреді.

      C. Ақпарат алмасу тетіктеріне шолу

      30. Төменде кейбір редакциялық өзгерістермен берілген Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 26-бабына қатысты бұрынғы түсіндірмесінің 6–25-тармақтарын ақпарат алмасу тетіктеріне арналған анықтамалыққа енгізуге болады.

      Ақпаратпен тұрақты алмасу

      6. Ақпарат алмасу әдістерінің бірі — Шартқа қатысушы бірнеше ел арасында ақпаратпен тұрақты немесе автоматты түрде алмасу.55 Төменде ақпаратпен осындай тұрақты алмасу тәртібін әзірлеу кезінде құзыретті органдар ерекше назар аударуға тиіс әртүрлі аспектілер қарастырылады. Ақпаратпен тұрақты алмасуды талдау кезінде кейбір елдер мұндай ақпаратты тұрақты негізде алғысы келмейтінін (немесе беруші елдер мұндай ақпаратты тұрақты түрде жинамайтындықтан, оны тұрақты негізде алуға мүмкіндігі жоқ екенін) ескеру қажет. Мұндай елдер осындай сипаттағы ақпаратты нақты сұрау салуларға жауап ретінде алуды қалауы мүмкін. Бұл жағдайда осы бөлімде қарастырылатын мәліметтерді келесі «Нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беру» деп аталатын бөлімде сөз болатын тәсілмен де ұсынуға болады.

      ______________________

11. Тәуелсіз пікірге негізделген тәсіл

Егер құзыретті органдар төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге тиісті ескертпені енгізсе, оңайлатылған төрелік рәсімнің орнына «тәуелсіз пікірге» негізделген тәсіл қолданылады. Осы тәсілге сәйкес төрешілер өздерінің дербес шешімін қабылдайды және нақты іс бойынша мынадай қағидалар қолданылады:

a) Егер төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көзделмесе, төрелік алқаның шешімі жазбаша нысанда ұсынылады, онда сілтеме жасалған заңнамалық дереккөздер және осындай нәтижеге алып келген дәлелдер көрсетіледі. Істі қозғаған тұлғаның және екі құзыретті органның келісімімен төрелік комиссияның шешімі оған қатысушы тараптардың аттары немесе олардың жеке басын анықтауға мүмкіндік беретін кез келген мәліметтер көрсетілмей, редакцияланған нысанда жария етіледі. Бұл ретте аталған шешімнің ресми прецеденттік күші жоқ екені ескеріледі.

b) Төрелік шешім төрелік төрағасы құзыретті органдар мен істі қозғаған тұлғаны істі қарауды бастау үшін қажетті барлық ақпаратты алғаны туралы жазбаша түрде хабардар еткен күннен бастап алты ай ішінде құзыретті органдар мен істі қозғаған тұлғаның назарына жеткізілуге тиіс. Осы тармақтың бірінші бөліміне қарамастан, соңғы төреші тағайындалған күннен бастап екі ай ішінде кез келген уақытта төрелік төрағасы құзыретті органдардың бірінің келісімімен екінші құзыретті органды және істі қозғаған тұлғаны істі қарауды бастау үшін қажетті барлық ақпаратты алмағаны туралы жазбаша түрде хабардар етсе, онда:

— егер төрелік төрағасы осы хабарлама жіберілген күннен бастап екі ай ішінде қажетті ақпаратты алса, төрелік шешім төрағаның осы ақпаратты алған күнінен бастап алты ай ішінде құзыретті органдар мен істі қозғаған тұлғаның назарына жеткізілуге тиіс; және

— егер төрелік төрағасы осы хабарлама жіберілген күннен бастап екі ай ішінде қажетті ақпаратты алмаса, онда құзыретті органдар өзгеше уағдаласпаса, төрелік шешім, тіпті төраға бұл ақпаратты кейінірек алған жағдайда да, аталған ақпаратты ескермей қабылдануға тиіс және шешім осындай хабарлама жіберілген күннен бастап сегіз ай ішінде құзыретті органдар мен істі қозғаған тұлғаның назарына жеткізілуге тиіс.

c) Істі қозғаған тұлға мән-жайларға қарай тікелей немесе өз өкілдері арқылы өз ұстанымын төрешілерге өзара келісу рәсімі барысында осындай тұлға ие болатын құқықтар көлемінде жазбаша түрде баяндауға құқылы.

12. Материалдық-техникалық қамтамасыз ету мәселелері

Егер құзыретті органдар өзгеше келіспесе, төрелікке алып келген іс бастапқыда ұсынылған құзыретті орган төрелік алқаның отырыстарын материалдық-техникалық қамтамасыз етуге жауапты болады және төрелік процесін жүргізу үшін қажетті әкімшілік персоналды ұсынады. Осылайша ұсынылған әкімшілік персонал осы процеске қатысты кез келген мәселе бойынша тек төрелік төрағасына ғана есеп береді.

13. Шығыстар

Егер құзыретті органдар өзгеше келіспесе:

a) әрбір құзыретті орган және [істі қозғаған тұлға] төрелік процесіне өзінің қатысуына байланысты шығыстарды (оның ішінде жол жүру шығыстарын, сондай-ақ өз пікірін дайындауға және баяндауға байланысты шығыстарды) көтереді;

b) әрбір құзыретті орган тек осы құзыретті орган тағайындаған не осындай құзыретті органның төрешіні тағайындай алмауы салдарынан [басқа тұлға] тағайындаған төрешінің сыйақысын төлеуге байланысты шығыстарды, оның ішінде осы төрешінің жол жүру, байланыс және хатшылық қызметтеріне арналған шығыстарын көтереді;

c) басқа төрешілердің сыйақысы және олардың төрелік процесін жүргізу үшін қажетті жол жүру, байланыс және хатшылық қызметтеріне арналған шығыстары екі Уағдаласушы мемлекеттің арасында тең бөлініп өтеледі;

d) төрелік алқаның отырыстарына және төрелік процесін жүргізу үшін қажетті әкімшілік персоналға байланысты шығыстар төрелікке алып келген іс бастапқыда ұсынылған құзыретті органның есебінен өтеледі немесе егер іс екі мемлекетте де ұсынылған болса, тең бөлінеді; және

e) екі құзыретті орган өз мойнына алуға келіскен шығыстарға байланысты барлық өзге шығыстар (оның ішінде аударма және талқылау барысын тіркеу шығыстары) екі Уағдаласушы мемлекеттің арасында тең бөлініп өтеледі.

14. Қолданылатын құқықтық қағидаттар

Төрешілер төрелікке берілген мәселелер бойынша шешімді [Конвенцияның] қолданылатын ережелеріне сәйкес және осы ережелерді сақтай отырып, Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасының нормаларына сәйкес қабылдауға тиіс. Шартты түсіндіру мәселелерін төрешілер Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының […] 31 және 33-баптарында қамтылған түсіндіру қағидаттарын басшылыққа ала отырып шешеді. Сондай-ақ төрешілер төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде құзыретті органдар тікелей көрсете алатын кез келген өзге дереккөздерді қарайды.

15. Төрелік шешім

Бірден көп төреші тағайындалған жағдайда, төрелік шешім төрешілердің жай көпшілік дауысымен айқындалады. […]

[16]. Белгіленген мерзімдерде шешім туралы хабарламау

Егер шешім 6 [b)] немесе [11 b] тармақтарында көзделген мерзім ішінде құзыретті органдардың назарына жеткізілмесе, құзыретті органдар осы мерзімді алты айдан аспайтын мерзімге ұзарту туралы уағдаласа алады немесе егер олар мұны 6 [b)] немесе [11 b] тармақтарында көзделген мерзім аяқталған сәттен бастап бір ай ішінде жасамаса, 5-тармаққа сәйкес жаңа төрешіні немесе төрешілерді тағайындайды […].

[17]. Түпкілікті шешім

Төрелік шешім [егер екі құзыретті орган да төрелік шешім өздеріне жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде өзгеше шешім туралы уағдаласпаса немесе] егер Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің соты 25-баптың 5-тармағының немесе төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге не осы келісімге енгізілген және төрелік шешімге негізді түрде ықпал етуі мүмкін кез келген процестік қағиданың бұзылуына байланысты бұл шешімді заңды күшіне ие емес деп танымаған болса, түпкілікті болып табылады. Егер шешім осы себептердің бірі бойынша заңды күшінен айырылды деп танылса [немесе екі құзыретті орган да төрелік шешім өздеріне жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде өзгеше шешім туралы уағдаласса], төрелік туралы өтініш берілмеген болып есептеледі, ал төрелік процесі өткізілмеген болып саналады (8-тармақтың «Ақпаратты жария ету және оның құпиялылығы» және 13-тармақтың «Шығыстар» мақсаттарын қоспағанда).

[18]. Төрелік шешімді орындау

[Егер екі құзыретті орган жоғарыда көрсетілген 17-тармақта көзделгендей өзгеше шешім туралы уағдаласпаса,] құзыретті органдар төрелік шешімді алғаннан кейін алты ай ішінде төрелікке алып келген іс бойынша өзара келісімге қол жеткізу арқылы төрелік шешімді орындайды.

[19]. Төрелік шешім қабылданбайтын жағдайлар

6, [11] және [16] тармақтарының ережелеріне қарамастан, егер төрелік туралы өтініш берілгеннен кейін, бірақ төрешілер өз шешімін құзыретті органдар мен [істі қозғаған тұлғаның] назарына жеткізгенге дейін кез келген уақытта құзыретті органдар төрешілер мен аталған тұлғаны төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде сипатталған барлық шешілмеген мәселелер бойынша шешім қабылдағаны туралы жазбаша түрде хабардар етсе, іс өзара келісу рәсімі шеңберінде реттелген болып есептеледі және бұл ретте ешқандай төрелік шешім қабылданбайды.

Осы келісім Конвенцияның 25-бабының 5-тармағына сәйкес осы ереже күшіне енгеннен кейін берілген кез келген төрелік туралы өтінішке қолданылады.

[Келісімге қол қойылған күн]

[Әрбір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органының қолы]

Үлгілік келісімге қатысты жалпы тәсіл

2. Өзара келісу рәсіміне қосымша ретінде қолданылатын төрелік процесін құрылымдау үшін бірқатар тәсілдерді пайдалануға болады. «Тәуелсіз пікірге» негізделген тәсіл деп атауға болатын тәсілдердің бірі шеңберінде төрешілерге қолданыстағы заңнама негізінде тараптардың фактілері мен дәлелдері ұсынылады, содан кейін төрешілер қолда бар фактілер мен қолданылатын құқықтық дереккөздерге жасалған жазбаша әрі дәлелді талдауға негізделген өздерінің тәуелсіз шешімін шығарады.

3. Балама ретінде «соңғы үздік ұсыныс» немесе «түпкілікті ұсыныс» деп аталатын тәсіл шеңберінде әрбір құзыретті орган төрелік алқаға қойылған мәселе бойынша өзінің ұсынатын шешімін беруге міндетті, ал төрелік алқа өзіне ұсынылған екі ұсыныстың бірін таңдауға тиіс. Осы екі ұстанымның арасында, әрине, бірқатар айырмашылықтар бар. Мысалы, төрешілер тәуелсіз шешімге келе алады, бірақ жазбаша шешім ұсынуға міндетті болмай, тек өз қорытындыларын ғана ұсына алады. Белгілі бір дәрежеде тиісті әдісті таңдау шешілуге тиіс мәселенің түріне байланысты болады.

4. Жоғарыда келтірілген үлгілік келісім бастапқы нүкте ретінде [«соңғы үздік ұсыныс» немесе «түпкілікті ұсыныс» тәсіліне негізделген «оңайлатылған» процесті] қабылдайды және көптеген істердің, әсіресе ең алдымен фактілерге қатысты мәселелермен байланысты істердің [осы тәсіл арқылы] барынша тиімді шешілуі мүмкін екенін мойындайды. Сонымен қатар онда балама [«тәуелсіз пікірге» негізделген процесс] көзделген. Осылайша, құзыретті органдар әрбір нақты іс бойынша осындай [тәуелсіз пікірге негізделген процесті] пайдалануға уағдаласа алады. Құзыретті органдар, әрине, осы аралас тәсілді қабылдай алады, яғни [тәуелсіз пікірге негізделген процесті] жалпы қолданылатын процесс ретінде қабылдап, кейбір жағдайларда балама нұсқа ретінде [оңайлатылған процесті] пайдалана алады немесе осы екі тәсілдің біреуімен ғана шектеле алады.

Төрелік туралы өтініш

5. Үлгілік келісімнің 1-тармағында төрелік туралы өтініш беру тәртібі айқындалады. Мұндай өтініш жазбаша нысанда берілуге және [бір құзыретті орган екінші құзыретті органға және 25-баптың 1-тармағына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына осы істі ұсынған тұлғаға] жіберілуге тиіс.

6. 25-баптың 5-тармағының ережелерінің орындалу фактісін анықтау үшін (осы бапқа түсіндірменің 76-тармағын қараңыз) өтінішке осы мәселелер бойынша Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгенінде ұлттық соттар немесе әкімшілік трибуналдар әлі ешқандай шешім қабылдамағаны туралы мәлімдемелер қоса берілуге тиіс.

7. Төрелік процесі өзара келісу рәсімінің жалғасы болып табылатындықтан және осы рәсім шеңберінде шешіле алмайтын істерді реттеуге арналғандықтан, [өзара келісу рәсімін бастаған] тұлғадан құзыретті органдардың төрелік талқылау барысында шеккен шығыстарын өтеуді талап ету орынсыз болып көрінеді. Салық төлеушілердің шешім шығару туралы өтініштерінен немесе кейде ақы алынатын алдын ала келісімдердің басқа түрлерінен айырмашылығы, Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы дауларды шешуді қамтамасыз ету осы мемлекеттердің міндеті болып табылады және, әдетте, олар тиісті шығыстарды өздері көтеруге тиіс.

8. Төрелік туралы өтініш өзара келісу рәсімін талап ететін іс бір Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына ұсынылған күннен бастап екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына да ұсынылған күннен бастап [үш] жыл өткенге дейін беріле алмайды. Үлгілік келісімнің 2-тармағында осы мақсат үшін іс басқа мемлекеттің құзыретті органына осы тармақта көрсетілген ақпарат ұсынылған жағдайда ғана берілген болып есептелетіні көзделеді. Осылайша, бұл тармақта қажетті ақпараттың тізбесі қамтылуға тиіс; әдетте, бұл ақпарат өзара келісу рәсімін іске қосу үшін қажетті ақпарат пен құжаттарға сәйкес келеді [өтініш берген тұлғаның қажетті ынтымақтастығы туралы мәселе бойынша жоғарыдағы 22–24-тармақтарды қараңыз].

Төрешілердің өкілеттіктері туралы акт

9. Үлгілік келісімнің 3-тармағында төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге сілтеме жасалады. Бұл құжатта төрешілер шешуге тиіс мәселелер баяндалады. Ол төрелік алқасы шешуге тиіс мәселелердің процестік негізін белгілейді. Бұл құжатты құзыретті органдар шығаруға тиіс, олар осыған байланысты [өзара келісу рәсімін бастаған] тұлғамен кеңесуді қалауы мүмкін. Егер құзыретті органдар 3-тармақта көзделген мерзім ішінде төрешілердің өкілеттіктері туралы актіні келісіп ала алмаса, рәсімнің одан әрі жалғасуын қамтамасыз ету үшін белгілі бір тетік қажет болады. 4-тармақта осындай мүмкіндік көзделген.

10. Төрешілердің өкілеттіктері туралы акт, әдетте, нақты мәселемен немесе мәселелер жиынтығымен шектелгенімен, құзыретті органдар істің сипаты мен мәселелердің өзара байланысты сипатын ескере отырып, төрешілердің өкілеттіктері туралы актіні бүкіл істі (тек нақты жекелеген мәселелерді ғана емес) төрелікке беретіндей етіп жасау мүмкіндігіне ие.

11. Үлгілік келісімде көзделген процестік қағидалар құзыретті органдар төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көрсетпеген жағдайда қолданылады. Осыған байланысты құзыретті органдар әрбір нақты жағдайда осы қағидалардың кез келгенінен ауытқуға немесе қосымша қағидаларды белгілеуге мүмкіндік алады.

Оңайлатылған процесс

12. Үлгілік келісімде көзделген әдеттегі процесс құқықтық немесе фактілік сипаттағы мәселелерді, сондай-ақ құқық пен фактінің аралас мәселелерін қарауға мүмкіндік береді. [«Соңғы үздік ұсыныс» немесе «түпкілікті ұсыныс» деп аталатын төрелік нысанын қабылдайтын осы оңайлатылған процеске сәйкес әрбір құзыретті орган төрешіге немесе төрешілерге төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге енгізілген мәселелер бойынша өзінің жауабын ұсынуға міндетті, ал төреші немесе төрешілер құзыретті органдардың бірінің жауабын ғана таңдайды. Құзыретті органдар, көптеген процестік нормаларға қатысты жағдайдағыдай, нақты іске қолданылатын төрешілердің өкілеттіктері туралы акт арқылы оңайлатылған процесті өзгерте немесе толықтыра алады.]

13. [Мұндай оңайлатылған процесс фактілік мәселелерді қарау үшін әсіресе қолайлы], мысалы, өзара байланысты тараптардың кірістері мен салық шегерімдеріне енгізілетін түзетулер сомасын айқындау үшін. Мұндай мән-жайлар көбінесе трансферттік баға белгілеу фактілеріне қатысты істерде туындайды, мұнда шешілмеген мәселе тек «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле қағидатына» сәйкес трансферттік бағаны немесе бағалар диапазонын айқындау болуы мүмкін (дегенмен трансферттік баға белгілеуге қатысты күрделі фактілік мәселелерді қамтитын басқа да істер кездеседі); осыған ұқсас қағидат қолданылуы мүмкін істер де кездеседі, мысалы, тұрақты мекеменің бар-жоғын анықтау. Кейбір жағдайларда шешім тиісті құқықтық қағидаттар қолданылуға тиіс нақты пайдаланылатын үй-жай туралы мәлімдеме болуы мүмкін […].

13.1. Оңайлатылған процесс шеңберінде құзыретті органдар ұсынатын жауаптарда балама ұстанымдар көрсетілуі мүмкін. Мысалы, құзыретті орган тұрақты мекеменің жоқ екенін мәлімдей алады, бірақ сонымен бірге төрешілер тұрақты мекеменің бар екенін анықтаған жағдайда, тұрақты мекемеге жатқызылуға тиіс кіріс сомасын ұсына алады.

Төрешілерді таңдау

14. Үлгілік келісімнің 5-тармағында, егер нақты іс бойынша жасалған төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көзделмесе (мысалы, [тек бір төрешіні көздеу] немесе әрбір құзыретті орган тағайындайтын бірден көп төрешіні көздеу), төрешілерді таңдау рәсипаты сипатталады. Әдетте екі құзыретті орган бір-бір төрешіден тағайындайды. Бұл тағайындаулар төрешілердің өкілеттіктері туралы актіні [өзара келісу рәсімін бастаған] тұлға алған күннен бастап үш ай ішінде жасалуға тиіс (құзыретті органдар төрешілердің өкілеттіктері туралы актіні белгіленген мерзім ішінде келісе алмаған жағдайлар үшін басқа соңғы мерзім көзделген). Осылайша тағайындалған төрешілер төрағаны таңдайды, ол бастапқы тағайындаулардың соңғысы жасалған күннен бастап екі ай ішінде тағайындалуға тиіс. Егер құзыретті органдар белгіленген мерзім ішінде төрешіні тағайындамаса немесе осылайша тағайындалған төрешілер үшінші төрешіні белгіленген мерзім ішінде тағайындамаса, осы тармақта мұндай тағайындауды [Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық салық ынтымақтастығы жөніндегі Сарапшылар комитетінің Төрағасы немесе, егер Төраға іске қатысушы екі мемлекеттің бірінің азаматы немесе резиденті болса, осы Комитеттің аталған мемлекеттердің азаматы немесе резиденті болып табылмайтын ең ұзақ өтілі бар мүшесі] жүзеге асыратыны көзделеді. Құзыретті органдар, әрине, мұндай сирек кездесетін жағдайларды реттеудің басқа тәсілдерін көздей алады, алайда төрешілерді таңдау кезінде туындайтын кез келген тығырықтан шығу жолын табу үшін қандай да бір тәуелсіз тағайындаушы органның мүмкіндігін қамтамасыз ету маңызды болып көрінеді.

15. Төрешінің қандай да бір нақты біліктілік талаптарын келісімде белгілеу қажеттілігі жоқ, өйткені құзыретті органдардың мүддесі — өз функцияларын орындау үшін білікті әрі лайықты тұлғаларды тарту, ал төрешілердің мүддесі — білікті төрағаның болуы. Дегенмен тағайындау процесін жеңілдету үшін тиісті өлшемдерге сай келетін тұлғалардың тізімін жасау мүмкіндігі болуы мүмкін және бұл тәртіпті [Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық салық ынтымақтастығы жөніндегі Сарапшылар комитеті] әзірлей алады. Төрелік алқаның төрағасы төрелік талқылау барысында туындауы мүмкін процестік, дәлелдемелік және ұйымдастырушылық мәселелермен жұмыс істеу тәжірибесіне ие болуы, сондай-ақ салық мәселелерінен хабардар болуы маңызды. Әрбір Уағдаласушы мемлекеттің өкілдерін төрешілер ретінде тағайындау орынды болуы мүмкін, өйткені олар осындай мәселелермен таныс болады. Осылайша, іске тікелей тартылмаған үкіметтік лауазымды тұлғаларды алқа құрамына тағайындау мүмкіндігі болуға тиіс. Төреші тағайындалғаннан кейін оның рөлі істі бейтарап және объективті негізде шешуден тұратыны айқын болуға тиіс; ол енді өзін тағайындаған елдің адвокаты ретінде әрекет етпейді.

16. Үлгілік келісімнің 9-тармағында, егер өзара келісімге қол жеткізе алмау үш жылдық мерзім ішінде негізінен осы іске тікелей қатысы бар тұлғаның ынтымақтастық көрсетпеуінен туындағанымен екі құзыретті орган келіссе, төрешілерді тағайындауды кейінге қалдыруға болатыны көзделеді [өтініш берген тұлғаның қажетті ынтымақтастығы туралы мәселе бойынша жоғарыдағы 22–24-тармақтарды қараңыз]. Бұл жағдайда үлгілік келісімде көзделген тәсіл құзыретті органдарға тиісті ақпаратты ұсынудағы негізсіз кідіріске сәйкес келетін мерзімге төрешілерді тағайындауды кейінге қалдыруға мүмкіндік беруді көздейді. Егер төрелік туралы өтініш берілген кезде бұл ақпарат ұсынылмаса, ақпаратты ұсынудағы кідіріске сәйкес келетін мерзім осындай ақпарат түпкілікті ұсынылғанға дейін есептеле береді. Алайда егер нақты іс бойынша шешім қабылдау үшін қажетті ақпарат құзыретті органдарға ұсынылмаса, бұл олардың өз иелігіндегі шектеулі ақпарат негізінде осы істі шешуіне еш кедергі келтірмейді, осылайша төрелікке жүгінудің кез келген мүмкіндігін болдырмайды. Бұдан басқа, келісімде, егер қосымша мерзім ішінде (мысалы, бір жыл ішінде) салық төлеуші мәселені тиісті бағалау үшін қажетті ақпаратты құзыретті органдарға ұсынбаса, мұндай мәселе бұдан былай төрелікке берілуге жатпайтыны көзделуі мүмкін.

Ақпаратты жария ету және оның құпиялылығы

17. Төрешілерге төрелікке берілген мәселелерді шешу үшін қажетті ақпаратқа толық қол жеткізуге рұқсат берілуі маңызды, бірақ сонымен бірге олар осы ақпаратқа қатысты құзыретті органдардың өздеріне қолданылатын дәл сондай қатаң құпиялылық талаптарына бағынуға тиіс. Осы нәтижені қамтамасыз ету үшін ұсынылатын және үлгілік келісімнің 8-тармағына енгізілген тәсіл төрешілерді құзыретті органдардың уәкілетті өкілдері ету болып табылады. Алайда бұл тек Конвенцияның тиісті ережелерін (мысалы, 25 және 26-баптарды) және құпиялылықты бұзған жағдайда қолданылатын санкцияларды, әдетте, қамтитын Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасының ережелерін қолдану мақсатында ғана жүзеге асырылады. Төрешіні құзыретті органның уәкілетті өкілі ретінде тағайындау, әдетте, тағайындау туралы хатпен расталады, бірақ егер ішкі заңнама өзгеше тәртіпті талап етсе немесе төрешіні құзыретті орган тағайындамаса, мұны басқа жолмен жасау қажет болуы мүмкін.

Процестік және дәлелдемелік қағидалар

18. Келісімде немесе төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде көзделмеген төрелік процесін реттейтін дәлелдемелік және өзге де процестік қағидаларды белгілеудің ең қарапайым тәсілі — төрешілерге әрбір нақты іс бойынша осындай қағидаларды әзірлеуді тапсыру. Бұл ретте төрешілер осы мәселелердің көпшілігін реттейтін Халықаралық сауда палатасының төрелік регламенті сияқты қолданыстағы төрелік рәсімдеріне сілтеме жасай алады. Процестік қағидаларда, әдетте, төрелік алқа өз шешімін негіздейтін фактілік материал өзара келісу рәсімі барысында қалыптастырылуға тиіс екені нақты көрсетілуі керек. Тек ерекше жағдайларда ғана төрелік алқаға істің бастапқы кезеңдерінде шешілмеген фактілік мәселелер бойынша тергеу жүргізуге рұқсат берілуге тиіс.

19. Үлгілік келісімнің 10-тармағы осы тәсілге сәйкес келеді. Осылайша, егер келісімде немесе төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көзделмесе, төрелік отырыстарының күндері мен форматына қатысты шешімдерді төрешілер қабылдайды. Бұдан басқа, төрешілер төрелікке берілген мәселелер бойынша шешім қабылдау үшін қажетті барлық ақпаратқа, оның ішінде құпия ақпаратқа қол жеткізуге тиіс болғанымен, егер құзыретті органдар өзгеше уағдаласпаса, құзыретті органдардың иелігінде болмаған кез келген ақпарат төрешілердің назарына алынбауға тиіс.

Ұйымдастырушылық мәселелер

21. Төрелік процесінің нақты жұмыс істеуіне байланысты бірқатар ұйымдастырушылық мәселелерді шешу қажет. Оларға отырыстарды өткізу орындары, процестің тілі және, қажет болған жағдайда, аударманы қамтамасыз ету, хаттама жүргізу, тіркеу және т.б. сияқты техникалық мәселелер жатады.

22. Отырыстарды өткізу орны мен төрелік отырыстарын материалдық-техникалық қамтамасыз етуге қатысты ең қарапайым шешім — бұл мәселені төрелікке алып келген іс бастапқыда ұсынылған құзыретті органның жауапкершілігіне қалдыру. Бұл құзыретті орган төрелік процесін жүргізу үшін қажетті әкімшілік персоналды да қамтамасыз етуге тиіс. Бұл тәсіл үлгілік келісімнің 12-тармағында баяндалған. Осы мақсаттар үшін құзыретті орган өзінің иелігіндегі конференц-залдар мен персоналды пайдаланады деп болжанады. Дегенмен екі құзыретті орган өзгеше уағдаласуға құқылы (мысалы, құзыретті органдар мен төрешілердің қатысуымен басқа жерде тағы бір отырыс өткізу).

23. Төрелік процесін жүргізу үшін ұсынылған әкімшілік персонал осы рәсімге қатысты кез келген мәселе бойынша тек төрелік алқаның төрағасына ғана есеп береді деп болжанады.

24. Төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде, әдетте, сот ісін жүргізу тілі, аударманы қамтамасыз ету қажеттілігі және аударма түрі белгіленеді. Дегенмен аударма жасау немесе отырыстардың хаттамасын жүргізу қажеттілігі талқылау басталғаннан кейін ғана туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда құзыретті органдар тиісті келісімге келуге құқылы. Мұндай келісім болмаған жағдайда төрешілер бір құзыретті органның өтініші бойынша және үлгілік келісімнің 10-тармағына сәйкес осындай аударманы ұсыну немесе хаттама жүргізу туралы шешім қабылдай алады, алайда бұл жағдайда тиісті шығыстарды осы қызметтерді сұратқан тарап көтеруге тиіс («Шығыстар» бөлімін төменде қараңыз).

25. Басқа практикалық аспектілер (мысалы, құжаттарды хабарлау және тіркеу) де осындай тәртіппен шешілуге тиіс. Демек, кез келген осындай мәселе құзыретті органдар арасындағы келісім бойынша шешілуге тиіс (дұрысы, төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге енгізілуі керек), ал мұндай келісім болмаған жағдайда — төрешілердің шешімі бойынша шешіледі.

Шығыстар

26. Төрелік процесіне байланысты әртүрлі шығыстар туындауы мүмкін және бұл шығыстарды кім көтеруге тиіс екені айқын болуы керек. Осы мәселелерді қамтитын үлгілік келісімнің 13-тармағы, егер құзыретті орган немесе іске тартылған тұлға нақты шығыстардың мөлшерін бақылай алса, мұндай шығыстар сол тарапқа жүктелуге тиіс, ал басқа шығыстар екі құзыретті орган арасында тең бөлінуі керек деген қағидатқа негізделген.

27. Осылайша, әрбір құзыретті орган, сондай-ақ [өзара келісу рәсімін бастаған] тұлға төрелік талқылауға қатысуына байланысты шығыстарды төлеуге тиіс деп көздеу қисынды. Бұған отырыстарға қатысу үшін өкілдік ету шығыстары және жазбаша да, ауызша да нысанда өз ұстанымдары мен дәлелдерін дайындау және ұсыну шығыстары кіруге тиіс.

28. Төрелік процесінің негізгі шығыстарының бірі төрешілерге төленуге тиіс сыйақы болуы ықтимал. Әрбір құзыретті орган тек осы құзыретті орган тағайындаған (немесе осындай құзыретті органның төрешіні тағайындай алмауы салдарынан [басқа тұлға] тағайындаған) төрешінің сыйақысын төлеуге байланысты шығыстарды, оның ішінде осы төрешінің жол жүру, байланыс және хатшылық қызметтеріне арналған шығыстарын көтереді.

29. Алайда басқа төрешілердің сыйақысы және олардың жол жүру, байланыс және хатшылық қызметтеріне арналған шығыстары құзыретті органдар арасында тең бөлініп өтеледі. Құзыретті органдар, әдетте, төрешілерді тағайындау кезінде осы шығыстарды көтеру туралы уағдаласады және бұл, әдетте, тағайындау туралы хатпен расталады. Білікті мамандарды тартуды қамтамасыз ету үшін сыйақы мөлшері жеткілікті жоғары болуға тиіс. Мүмкін болатын нұсқалардың бірі Еуропалық Одақтың төрелік туралы конвенциясының Мінез-құлық кодексінде көрсетілген сыйақы құрылымына ұқсас құрылымды пайдалану болуы мүмкін.

30. Төрелік алқаның отырыстарына, оның ішінде төрелік процесін жүргізу үшін қажетті әкімшілік персоналға байланысты шығыстар, егер осы отырыстарды ұйымдастыру және әкімшілік персоналды ұсыну міндеті осы құзыретті органға жүктелсе (үлгілік келісімнің 12-тармағын қараңыз), төрелікке алып келген іс бастапқыда ұсынылған құзыретті органның есебінен өтелуге тиіс. Көптеген жағдайларда бұл құзыретті орган өзінің иелігіндегі конференц-залдар мен персоналды пайдаланады және шығыстардың бір бөлігін басқа құзыретті органға жүктеуге әрекет жасау орынсыз болар еді. «Отырыстарға байланысты шығыстар» деген сілтеме қатысушылар көтерген жол жүру және тұру шығыстарын қамтымайтыны анық; олар жоғарыда қарастырылған.

31. Өзге шығыстар (салық төлеушілердің процеске қатысуына байланысты шығыстарды есептемегенде), егер құзыретті органдар осындай шығыстарды өз мойнына алуға келіскен болса, екі құзыретті орган арасында тең бөлінуге тиіс. Бұған екі құзыретті орган ұсынуға келіскен аударма және хаттама жүргізу шығыстары кіреді. Мұндай келісім болмаған жағдайда осы нақты шығыстарды сұратқан тарап оларды төлеуге тиіс.

32. Үлгілік келісімнің 13-тармағында көрсетілгендей, құзыретті органдар, алайда, [нақты іс бойынша] шығыстарды бөлудің басқа тәртібін келісуі мүмкін. Мұндай келісім төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге енгізілуі немесе кейінірек жасалуы мүмкін (мысалы, күтпеген шығыстар туындаған кезде). [Құзыретті органдар төрелік рәсіміне жұмсалатын шығыстарды бөлудің әртүрлі әдістері туралы үлгілік келісімде де уағдаласа алады, әсіресе екі Уағдаласушы мемлекеттің даму деңгейінде айтарлықтай айырмашылықтар болған жағдайларда.]

Қолданылатын құқықтық қағидаттар

33. Құзыретті органдардың келісімге қол жеткізуде қиындықтарға тап болатын мәселелерін зерделеу олардың, әдетте, шартты түсіндіру немесе 9-бап пен 7-баптың 2-тармағының негізінде жатқан «тәуелсіз тараптар арасындағы мәміле қағидатын» қолдану мәселелері екенін көрсетеді. Үлгілік келісімнің 14-тармағында көзделгендей, шартты түсіндіру мәселелерін төрешілер Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының […] 31 және 33-баптарында қамтылған түсіндіру қағидаттарын басшылыққа ала отырып шешеді. Халықаралық шарттар құқығы туралы Вена конвенциясының 32-бабы қосымша түсіндіру құралдарын кеңінен пайдалануға мүмкіндік беретіндіктен, төрешілер іс жүзінде шарт ережелерін түсіндіру үшін тиісті дереккөздерді айқындауда айтарлықтай еркіндікке ие.

34. Көптеген жағдайларда салық конвенциясының ережелерін қолдану ішкі заңнама мәселелеріне байланысты болады (мысалы, 6-баптың 2-тармағындағы жылжымайтын мүлікті айқындау, ең алдымен, осы терминнің ішкі құқықтағы мағынасына байланысты). Жалпы ереже бойынша, төрешілерден тек ішкі құқықтық мәселелер бойынша анықтама беруін сұрау орынсыз болып көрінеді және төрешілердің өкілеттіктері туралы актіге енгізілетін шешуді талап ететін мәселелерді сипаттау кезінде осыны ескеру қажет. [Алайда ішкі заңнама мәселесі салық конвенциясының ережелерін қолдануға тікелей әсер еткен жағдайда, төрешілер осы мәселе бойынша шешім қабылдай алады.]

35. Бұдан басқа, құзыретті органдар салық шартының қандай да бір ережесін түсіндіру немесе қолдану белгілі бір құжатқа (мысалы, шарт күшіне енгеннен кейін жасалған өзара түсіністік туралы меморандумға немесе өзара келісімге) байланысты болады деп уағдаласатын, бірақ осындай құжатты түсіндіруде келіспеушіліктер туындайтын жағдайлар да болуы мүмкін. Мұндай жағдайда құзыретті органдар төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде осы құжатқа тікелей сілтеме жасауды қалауы мүмкін.

Төрелік шешім

36. Үлгілік келісімнің 15-тармағында бірден көп төреші тағайындалған жағдайда төрелік шешім төрешілердің жай көпшілік дауысымен қабылданатыны көзделеді.

38. Төрешілердің төрелік шешім қабылдауға мүмкіндігі болмайтын немесе оны қабылдауға қарсы болатын ерекше жағдайларды реттеу үшін [16]-тармақта, егер шешім белгіленген мерзім ішінде хабарланбаса, құзыретті органдар төрелік шешімді шығару мерзімін ұзарту туралы уағдаласа алатыны немесе егер олар мұндай келісімге қол жеткізе алмаса, істі қарау үшін жаңа төрешіні тағайындай алатыны көзделген. Жаңа төрешілер тағайындалған жағдайда төрелік процесі бастапқы төрешілер тағайындалған сәтке қайтарылып, жаңа төрешілермен жалғастырылуға тиіс.

Тәуелсіз пікірге негізделген тәсіл

3. Үлгілік келісімнің 11-тармағында көзделген баламалы тәуелсіз пікірге негізделген тәсілге сәйкес өзара келісу рәсімін бастаған тұлға төрешілерге тікелей немесе өз өкілдері арқылы өзара келісу рәсімі барысында ұсына алатын көлемде жазбаша өтініштер бере алады. Төрешілердің келісімімен аталған тұлға төрешілердің отырысы кезінде ауызша баяндама жасай алады.

4. Егер құзыретті органдар нақты іс бойынша тәуелсіз пікірге негізделген тәсілді қолдануға келіскен болса және төрешілердің өкілеттіктері туралы актіде өзгеше көзделмесе, төрелік алқаның шешімі жазбаша нысанда ұсынылады, онда сілтеме жасалған құқықтық дереккөздер мен осындай нәтижеге алып келген дәлелдер көрсетіледі. Төрешілердің өз шешімін оған алып келген дәлелдерді баяндаумен бірге ұсынуы маңызды. Барлық мүдделі қатысушылардың шешімді қабылдауын қамтамасыз ету үшін шешімге қандай әдіспен қол жеткізілгенін көрсету қажет.

5. Үлгілік келісімнің 11 b тармағына сәйкес төрелік шешім төрелік төрағасы құзыретті органдар мен өзара келісу рәсімін бастаған тұлғаны істі қарауды бастау үшін қажетті барлық ақпаратты алғаны туралы жазбаша түрде хабардар еткен күннен бастап алты ай ішінде құзыретті органдар мен өзара келісу рәсімін бастаған тұлғаның назарына жеткізілуге тиіс. Алайда соңғы төреші тағайындалған күннен бастап екі ай ішінде кез келген уақытта төрелік төрағасы құзыретті органдардың бірінің келісімімен екінші құзыретті органды және өзара келісу рәсімін бастаған тұлғаны істі қарауды бастау үшін қажетті барлық ақпаратты алмағаны туралы жазбаша түрде хабардар ете алады. Мұндай жағдайда қажетті ақпаратты төрағаға жіберу үшін қосымша екі ай беріледі. Егер төраға осы мерзім ішінде қажетті ақпаратты алмаса, онда төрелік шешім осы ақпаратты ескермей қабылдануға тиіс (егер құзыретті органдар өзгеше уағдаласпаса). Екінші жағынан, егер төраға қажетті ақпаратты екі айлық мерзім ішінде алса, төрелік шешім төрағаның осы ақпаратты алған күнінен бастап алты ай ішінде хабарлануға тиіс.

6. Бұдан кейін өзара келісу туралы үлгілік келісімге қатысты ЭЫДҰ түсіндірмесі мынадай түрде жалғасады:

Шешімді жариялау

39. Өзара келісу рәсімі [және оңайлатылған төрелік процесі] шеңберінде жекелеген істер бойынша қабылданған шешімдер, әдетте, жария етілмейді. Алайда дәлелді төрелік шешімдерге, [тәуелсіз пікірге негізделген тәсіл шеңберінде ұсынылған жағдайда], қатысты шешімдерді жариялау осы процестің ашықтығын арттырады. Бұдан басқа, мұндай шешім ешқандай жағдайда ресми прецедент болып табылмайтынына қарамастан, осы материалдың ашық қолжетімді болуы кейінгі дауларды болдырмау және дәл осындай мәселе бойынша бірізді тәсілді қалыптастыру мақсатында басқа істерді қарауға ықпал етуі мүмкін.

40. Осылайша, үлгілік келісімнің [11]-тармағында [тәуелсіз пікірге негізделген тәсіл шеңберінде ұсынылған] шешімді жариялау мүмкіндігі көзделеді. Алайда шешім екі құзыретті орган да және [өзара келісу рәсімін бастаған тұлға] да келіскен жағдайда ғана жариялануға тиіс. Бұдан басқа, құзыретті органдардың назарына жеткізілген ақпараттың құпиялылығын сақтау мақсатында жариялау тараптардың аттарын немесе оларды сәйкестендіруге мүмкіндік беретін кез келген басқа элементті ашпайтын нысанда жүзеге асырылуға тиіс.

Шешімді орындау

41. Төрелік процесі шеңберінде құзыретті органдар шеше алмаған мәселелер бойынша міндетті күші бар шешім шығарылғаннан кейін, бұл құзыретті органдар осы шешімді көрсететін және аталған іске тікелей қатысы бар тұлғалардың назарына жеткізілетін өзара келісу туралы келісім жасасуға кірісуге тиіс. [Алайда екі құзыретті орган да шешім өздеріне жеткізілгеннен кейін алты ай ішінде басқа шешім туралы уағдаласа алады.] Бұдан әрі кідірістерге жол бермеу мақсатында қабылданған шешімді қамтитын өзара келісу туралы келісім шешім туралы хабарлама алынған күннен бастап алты ай ішінде аяқталып, салық төлеушіге ұсынылуға тиіс деп болжанады. Бұл үлгілік келісімнің [18]-тармағында көзделген.

42. 25-баптың 2-тармағында құзыретті органдардың қол жеткізілген келісімді өздерінің ішкі заңнамасындағы кез келген мерзімдік шектеуге қарамастан орындауға міндетті екені көзделген. Сондай-ақ осы баптың 5-тармағында төрелік шешім [егер олар өзгеше шешім туралы келісімге келе алмаса] екі Уағдаласушы мемлекет үшін міндетті күші бар екені көзделген. Осыған байланысты салық сомасын келісімге сәйкес айқындай алмау немесе өзара келісу туралы келісім жасасу арқылы төрелік шешімді орындамау [егер өзгеше шешім келісілмеген болса] Конвенцияға сәйкес келмейтін салық салуға алып келеді және осының өзі салық салу құқықтары бұзылған тұлғаға ішкі құқықтық қорғау құралдары арқылы немесе осы баптың 1-тармағына сәйкес жаңа өтініш беру арқылы сот арқылы қорғануға мүмкіндік береді.

43. Үлгілік келісімнің [19]-тармағы төрелік шешім шығарылғанға дейін құзыретті органдар төрелікке алып келген шешілмеген мәселелерді шеше алатын жағдайды реттейді. Төрелік процесі әдеттегі өзара келісу рәсімі шеңберінде шешіле алмайтын мәселелерді реттеудің ерекше тетігі болып табылатындықтан, егер құзыретті органдар осы мәселелерді өз бетінше шеше алатын болса, осы ерекше тетіктің қолданылуын тоқтату орынды. Құзыретті органдар бұл мәселелерді төрелік шешім шығарылғанға дейін, [сондай-ақ одан кейінгі қосымша алты айлық мерзім ішінде] шешу туралы уағдаласа алады.

26-бап

Ақпарат алмасу

A. Жалпы ережелер

1. 26-бапта ақпарат алмасу нормалары баяндалады, оған сәйкес ақпарат алмасу шарттық ережелердің тиісінше қолданылуын жеңілдету үшін де, Уағдаласушы мемлекеттерге ішкі салық заңнамасының орындалуын қамтамасыз етуге жәрдемдесу үшін де барынша кең ауқымда жүзеге асырылуы мүмкін. Осылайша, осы бапқа сәйкес ақпарат алмасу міндеттемесі кеңінен түсіндірілуге тиіс және бұл міндеттеменің шектеулерін оларда нақты көзделгеннен гөрі кеңірек салаға ұқсастық бойынша қолдануға болмайды. Атап айтқанда, осы бап Уағдаласушы мемлекеттерден ақпараттың тиімді алмасуын көтермелеуді талап етеді деп есептелуге тиіс.

1.1. Әлемдік экономикада салық мәселелері бойынша елдер арасындағы ынтымақтастықтың маңызы барған сайын артып келеді, ал бұрын елдерге тән болған басқа елдердің салық заңнамасына қызығушылық танытпау ұстанымы іс жүзінде жойылды. 26-бап Уағдаласушы мемлекеттер арасында ақпарат алмасудың тиімді негізін қалайды, ал 27-бап ақпарат жинауға жәрдем көрсетуді көздейді. Салық салу мақсатында ақпарат алмасу 26-баппен реттеледі (27-бапқа түсіндірменің 5-тармағын қараңыз). Сол сияқты, өзара келісу рәсімі 25-бапта көзделген, алайда өзара келісу рәсімін жүргізу мақсатында ақпарат алмасу 26-баппен реттеледі. Көптеген дамушы елдердің пікірінше, 26-бап тек трансшекаралық салық төлеуден жалтару мен салық төлеуден жалтарудың жолын кесу тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар көбінесе осындай жалтару арқылы жүзеге асырылатын капиталдың әкетілуін шектеу тұрғысынан да айрықша маңызды.

1.2. 26-баптың тұжырымдары негізінен ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының осыған ұқсас бабының мәтінімен сәйкес келеді. Сондықтан аталған бапқа қатысты ЭЫДҰ түсіндірмесі тұтастай алғанда Біріккен Ұлттар Ұйымының үлгілік конвенциясының 26-бабын түсіндіру үшін өзекті болып табылады. Сонымен бірге 26-бап ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының осыған ұқсас ережесіне қарағанда кеңірек қолданылу аясын көздейтінін түсіну қажет.

1.3. 26-бап Уағдаласушы мемлекеттерге өзара міндеттемелер жүктегенімен, дамыған елге дамушы елдің әкімшілік мүмкіндіктері дамыған елдің мүмкіндіктерімен салыстыруға келмейді деген негізде ақпарат беруден бас тартуға мүмкіндік бермейді. Өзаралылық шарттың бір бабының қолданылу нәтижелері бойынша емес, шарттың жалпы қолданылу нәтижелері негізінде айқындалуға тиіс.

2. 26-баптың 1-тармағының мәтінінен ақпарат алмасу 1-баптың (Қамтылатын тұлғалар) немесе 2-баптың (Қамтылатын салықтар) мәнімен шектелмейтіні көрінеді. Осылайша, берілетін ақпарат Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысында резидент болып табылмайтын тұлғаларға, сондай-ақ 2-бапта аталмаған салықтарды есептеуге, жинауға немесе мәжбүрлеп өндіріп алуға қатысты болуы мүмкін. Кейбір елдер конституциялық себептерге немесе өзге де пайымдауларға байланысты 1-тармақтың қолданылу аясын барлық салықтарға таратуға қарсылық білдіруі мүмкін. Бұл алаңдаушылықтар төмендегі B бөлімінде қарастырылады.

3. ЭЫДҰ үлгілік конвенциясына 2005 жылы енгізілген өзгерістерге ұқсас түрде 26-баптың 1-тармағы қазіргі редакциясында үш бөлек тармаққа: 1, 2 және 6-тармақтарға бөлінді. Тармақтарға енгізілген бұл өзгеріс айқындықты арттыру мақсатында жасалды және материалдық-құқықтық маңызға ие емес.

4. 2011 жылы 26-баптың мәтініне жекелеген мәселелерді түсіндіру, баптың қолданылу аясын кеңейту және ақпарат алмасу міндеттемесінен алып тастаулар санын шектеу мақсатында елеулі өзгерістер енгізілді. Кейбір жағдайларда бұл өзгерістерді енгізудің мақсаты мәтіннің мазмұнын өзгерту емес, бапты тиісінше түсіндіруге қатысты күмәндарды жою ғана болды. Мысалы, 1-тармақтағы «қажетті болып табылады» деген тұжырым бұрын пайдаланылған тұжырымның мағынасын түсіндіру мақсатында «пайдалы болуы мүмкін» деген сөздермен ауыстырылды. Керісінше, осы тармақтың мәтінін өзгерту арқылы ақпарат алмасуды 2-бапта аталмаған салықтарға тарату жөніндегі өзгеріс әдейі елеулі сипатта болды. Елеулі өзгерістердің тағы бір мысалы — пайыздарды ішкі салық салу талабын алып тастайтын 4-тармақтың қосылуы.

4.1. 26-бап пен оған берілген түсіндірме 2014 жылы да баптың соңғы оқиғаларды ескеруі және оның кейбір ережелерін түсіндіруді толығырақ қарастыруы үшін қосымша өзгертілді. 2012 жылы ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының 26-бабы жаңартылғаннан кейін, алынған ақпаратты басқа мақсаттарда пайдалануға рұқсат беру үшін, егер мұндай пайдалануға екі мемлекеттің де заңдары рұқсат етсе және ақпаратты беретін мемлекеттің құзыретті органы мұндай пайдалануға рұқсат берсе, баптың 2-тармағына өзгеріс енгізілді. Бұған дейін бұл ереже түсіндірменің 13.3-тармағында факультативтік ереже ретінде қамтылған болатын.

4.2. Бұдан басқа, түсіндірме, атап айтқанда, «пайдалы болуы мүмкін» деген стандартты тұжырымды түсіндіру және осы тұжырымның мағынасын айқындау кезінде «кездейсоқ сипаттағы сұрау салулар» («fishing expeditions») терминіне тікелей сілтеме жасау үшін кеңейтілді. Соңғы термин 2005 жылы қайта қарау барысында ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының 26-бабына қатысты түсіндірмелерге енгізілді және содан бері оны түсіндіру жөнінде көптеген пікірталастар туғызды. ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының 26-бабына 2012 жылы енгізілген жаңарту осы терминді түсіндіру бойынша қосымша нұсқаулар берді. Осы түсіндірмеге «кездейсоқ сипаттағы сұрау салулар» («fishing expeditions») терминін енгізу елеулі өзгеріс ретінде қарастырылмаған, керісінше «пайдалы болуы мүмкін» деген стандартты тұжырымның түсіндірілуін қосымша нақтылауға бағытталған. Соңғы стандарт пен «кездейсоқ сипаттағы сұрау салулар» («fishing expeditions») терминін түсіндіру мынадай толықтырулар енгізу арқылы әзірленді: жалпы түсіндірмелер (7.2-тармақты қараңыз), тексеру немесе тергеу жүргізіліп жатқан салық төлеушіні сәйкестендіру туралы тұжырымдар (7.3-тармақты қараңыз), салық төлеушілер тобына қатысты сұрау салулар туралы тұжырымдар (7.4-тармақты қараңыз) және жаңа мысалдар (10.2(e), 10.2(g), 10.2(h), 10.2(j) және 10.3-тармақтарды қараңыз). Топтық сұрау салуларға келетін болсақ, көптеген елдер 26-бапты мұндай сұрау салуларды қамтитын ереже ретінде әрқашан түсіндіріп келген. Алайда кейбір елдер үшін бұл жаңа түсіндіру болды. Түсіндірменің барлық бөліктеріне басқа да түсіндірмелер қосылды.

4.3. Кейбір жағдайларда 26-бапқа енгізілген өзгерістің материалдық-құқықтық немесе түсіндірмелік сипатта болатыны Уағдаласушы мемлекеттерде бұрын қалыптасқан практикаға байланысты шешіледі. Мысалы, 5-тармақтың қосылуы, ол, атап айтқанда, мемлекеттің банк құпиясын қорғау туралы заңдарды ақпарат алмасудан бас тарту негізі ретінде пайдалану мүмкіндігін шектейді, кейбір жағдайларда 3-тармақта баяндалған ақпарат алмасу шектеулерінің мағынасын жай ғана түсіндіруі мүмкін. Басқа жағдайларда бұл 3-тармақтың мазмұнын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Көрсетілген өзгерістің сипаты ішінара Уағдаласушы мемлекеттерде қалыптасқан нақты практикаға байланысты болады. ЭЫДҰ түсіндірмесінде баяндалған ұстанымға сәйкес, 5-тармақ мүше мемлекеттер жасасқан шарттардың ережелеріне қатысты негізінен түсіндірмелік сипатқа ие. Бұл мәселе әсіресе 26-бапқа 2011 жылы өзгерістер енгізілгенге дейін жасалған шарттарды түсіндіру кезінде маңызды болуы мүмкін.

4.4. 26-бап тұжырымының ЭЫДҰ үлгілік конвенциясының осыған ұқсас ережесінен бір айырмашылығы — 26-баптың 1-тармағында мынадай сөйлемнің болуы: «Атап айтқанда, осындай салықтардан жалтарудың немесе салық төлеуден жалтарудың алдын алу үшін Уағдаласушы мемлекетке пайдалы болатын ақпарат алмасу жүзеге асырылады». «Салық салудан жалтарудың немесе салық төлеуден жалтарудың алдын алу үшін Уағдаласушы мемлекетке пайдалы болатын» деген тұжырым 2011 жылы қосылды. Комитет мүшелері, әсіресе дамушы елдердің өкілдері, бұл өзгерісті пайдалы деп санады, өйткені ол 26-баптың мәтінінде бұрынғы редакциядағы 1-тармақтың соңғы сөйлемінде нақты баяндалған және түсіндірмеден туындайтын мәселені нақтылайды, ал бұл сөйлем енді өзгертіліп, 6-тармаққа ауыстырылған. Ақпарат алмасу мақсаттарын 26-баптың мәтінінде көрсету Уағдаласушы мемлекеттерге осы бапты тиісінше түсіндіруге көмектесуге тиіс.

4.5. Салық төлеуден жалтару заңсыз, ал салық салудан жалтару заңды болғанымен, екеуі де бірдей нәтижеге, яғни үкіметтің салық түсімдерін алмауына алып келеді және анықтамасы бойынша үкімет өзінің салық кодекстерін қабылдау кезінде қол жеткізуге тырысатын мақсатқа қайшы келеді. Сондықтан салық салудан жалтаруға қарсы күресте өзара көмек көрсету салық мәселелері бойынша өзара іс-қимылдың маңызды аспектісі болып табылады. Бұдан басқа, салық салудан агрессивті жалтарудың кейбір нысандары салық төлеуден жалтаруға соншалықты ұқсас, сондықтан Уағдаласушы мемлекет сұратылатын ақпаратты алғанға дейін оның салық төлеуден жалтаруға немесе салық салудан жалтаруға қатысы бар-жоғын сенімді түрде анықтай алмауы мүмкін. Салық салудан жалтару туралы ақпарат салық кодекстеріндегі ықтимал олқылықтарды жоюға тырысатын Уағдаласушы мемлекет үшін айрықша пайдалы болуы мүмкін.

5. «Ақпарат алмасу» термині кеңінен түсіндірілуге және құжаттар алмасуды, нақты салық төлеушілерге қатысы жоқ ақпарат алмасуды, сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің ақпаратты екінші Уағдаласушы мемлекет тарапынан ақпараттың бір мезгілде берілуіне қарамастан ұсынуын қамтуға тиіс.

5.1. Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органынан нақты сұрау салу алған жағдайда, екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы 26-бапқа сәйкес мүмкіндігінше жазбаша куәлік айғақтары және өңделмеген түпнұсқа құжаттардың куәландырылған көшірмелері (оның ішінде кітаптар, қағаздар, ведомостар, жазбалар, есептілік немесе хаттар) нысанында ақпарат беруге тиіс. 3-тармаққа сәйкес сұратушы мемлекет, мысалы, сұрау салуда белгіленген нысан белгісіз немесе заңнамаға не әкімшілік практикаға сәйкес рұқсат етілмеген болса, сұрау салуда көрсетілген нақты нысанда ақпарат беруден бас тарта алады. Сұратылған нысанда ақпарат беруден бас тарту ақпарат беру міндеттемесіне әсер етпейді.

5.2. Уағдаласушы мемлекеттер ақпарат алмасудың уақтылығы мен сапасын арттыру үшін электрондық немесе басқа да байланыс құралдары мен ақпараттық технологияларды, оның ішінде тиісті қорғау жүйелерін пайдалануды қалауы мүмкін. Мысалы, Уағдаласушы мемлекеттер тиімді ақпарат алмасу үшін қажет болған жағдайда сұратылған ақпаратты электрондық нысанда ұсыну міндеттемесін өз мойнына ала алады. Өз заңнамасына сәйкес деректерді қорғау туралы заңдарды сақтауға міндетті Уағдаласушы мемлекеттер өздерінің екіжақты шарттарына берілетін дербес деректерді қорғауды реттейтін ережелерді енгізуді қалауы мүмкін. Деректерді қорғау мәселесі жеке тұлғаның құқықтары мен негізгі бостандықтарына, атап айтқанда дербес деректерді автоматты түрде өңдеу жағдайында жеке ақпараттың құпиялылығына қатысты болады. Уағдаласушы тарап ешбір жағдайда ішкі заңнамасы сұратылған нысанда ақпарат беруге мүмкіндік бермейді деген себеппен ақпарат алмасу жөніндегі міндеттемесінен босатылмайды.

5.3. Ақпарат алмасу сот талқылауларында жауапкерлер мен куәлардың құқықтарын реттейтін жалпы нормалар мен құқықтық ережелерге нұқсан келтірмей, барлық салық мәселелерін қамтиды. Салықтық қылмыстарға байланысты мәселелер бойынша ақпарат алмасу өзара құқықтық көмек туралы екіжақты немесе көпжақты шарттар негізінде де жүзеге асырылуы мүмкін (олар салықтық қылмыстарға да қатысты болған жағдайда).

5.4. 26-баптың 6-тармағында «құзыретті органдар 1-тармақ негізінде ақпарат алмасу жүзеге асырылатын мәселелерге қатысты тиісті тәсілдер мен әдістерді консультациялар барысында әзірлейді» деп көзделген. Бұл тұжырым құзыретті органдарға ақпарат алмасуды кемінде үш тәсілмен жүзеге асыруға өкілеттік береді: нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат алмасу, автоматты түрде ақпарат алмасу және ақпаратты спонтанды түрде алмасуды қоса алғанда, ақпарат алмасудың басқа түрлері.

5.5. Біріккен Ұлттар Ұйымының үлгілік конвенциясындағы ешбір ереже Конвенция күшіне енгенге дейін жүзеге асырылған ақпарат алмасуға 26-баптың ережелерін қолдануға кедергі келтірмейді, егер көрсетілген ақпаратты алуға жәрдем Конвенция күшіне енгеннен кейін және осы баптың ережелері қолданыла бастағаннан кейін де көрсетіле берсе. Сонымен бірге Уағдаласушы мемлекеттер, атап айтқанда, Конвенция ережелері белгілі бір сәттен бастап есептелетін немесе жиналатын салықтарға қатысты қолданылуға тиіс жағдайларда, бап ережелерінің көрсетілген ақпаратқа қандай дәрежеде қолданылатынын түсіндіруді пайдалы деп санауы мүмкін.

6. Сарапшылар комитеті ақпарат алмасудың тиісті тәсілдерін пайдалану рәсімдерін реттейтін бірнеше басшылық қағидаттарды ұсынды (төмендегі 30-тармақты қараңыз). Бұл басшылық қағидаттар құзыретті органдардың иелігіндегі балама тетіктерге шолу түрінде баяндалған. Осы шолуды дайындау кезінде оны толық қамтитын ету немесе Уағдаласушы мемлекеттер үшін қандай да бір міндетті рәсімдерді әзірлеу мақсаты қойылған жоқ. Іс жүзінде бұл шолу ақпарат алмасудың тиімді рәсімдерін әзірлеу кезінде құзыретті органдар қарастыра алатын ұсынылған нұсқалардың тізбесі болып табылады.

B. 26-баптың тармақтарына түсіндірме

1-тармақ

7. 1-тармақтың бірінші сөйлемінде Уағдаласушы мемлекеттердің ақпарат алмасу жөніндегі жалпы міндеттемесі баяндалады. Онда (3-тармақта көрсетілген шектеулерді ескере отырып) құзыретті органдар Конвенция ережелерін тиісінше орындау үшін немесе Уағдаласушы тараптардың ішкі салық заңнамасын қолдану немесе оның орындалуын қамтамасыз ету үшін «болжамды түрде пайдалы» болып табылатын ақпаратпен алмасатыны көзделген, бұл ретте осындай заңнамаға сәйкес салық салу Конвенцияға қайшы келмеуге тиіс.

7.1. 2011 жылы 26-бапқа өзгерістер енгізілгенге дейін «болжамды түрде пайдалы» деген тіркестің орнына «қажетті» сөзі қолданылған. Комитет пен ЭЫДҰ түсіндірмесінің авторларының пікірінше, бұл терминдердің мағынасы ұқсас немесе тіпті бірдей. Басқаша айтқанда, «қажетті» ақпарат деп «тиісті және пайдалы», бірақ «негізгі» болып табылмайтын мәліметтер түсініледі. Қалай болғанда да, тұжырымның таңдалуына қарамастан, сұрау салушы мемлекет ақпаратты ұсыну міндеттемесінің туындауы үшін сұратылатын ақпаратқа деген қажеттілігін дәлелдеуге міндетті емес.

7.2. «Болжамды түрде пайдалы болып табылады» деген стандартты тұжырым салық мәселелері бойынша ақпарат алмасудың барынша кең ауқымын қамтамасыз етуге және сонымен бірге Уағдаласушы мемлекеттердің «кездейсоқ сипаттағы сұрау салуларға» («fishing expeditions») қатысуға немесе нақты салық төлеушінің салық істеріне қатысы болуы екіталай ақпаратты сұратуға құқығы жоқ екенін түсіндіруге арналған. Сұрау салу бойынша ақпарат алмасу контексінде стандартты тұжырым сұрау салу берілген сәтте сұратылған ақпараттың өзекті болатынына қатысты ақылға қонымды ықтималдықтың болуын талап етеді; ұсынылған ақпараттың іс жүзінде өзекті болып шығуы маңызды емес. Осылайша, егер ақпараттың жүргізіліп жатқан тергеу үшін маңыздылығына нақты баға беру тек оны алғаннан кейін ғана мүмкін болса, сұрау салуды қабылдамауға болмайды. Сұратылатын мемлекетке сұрау салудың мазмұны, оны алуға алып келген мән-жайлар немесе сұратылған ақпараттың болжамды өзектілігі түсініксіз болған жағдайларда құзыретті органдар консультациялар жүргізуге тиіс. Алайда сұрау салушы мемлекет сұратылған ақпараттың болжамды өзектілігіне қатысты түсініктеме бергеннен кейін сұратылатын мемлекет ақпарат негізгі тергеуге немесе тексеруге қатысы жоқ деп есептегендіктен сұрау салуды қабылдамай немесе сұратылған ақпаратты беруден бас тарта алмайды. Сұратылатын мемлекетке сұратылған ақпараттың бір бөлігі болжамды түрде өзекті болып табылатынына күмән келтіретін фактілер белгілі болған кезде құзыретті органдар консультациялар жүргізуге тиіс, ал сұратылатын мемлекет сұрау салушы мемлекеттен осы фактілерді ескере отырып, болжамды маңыздылығын түсіндіруді сұрай алады. Сонымен бірге 1-тармақ сұратылатын мемлекетке «кездейсоқ сипаттағы сұрау салуларға» («fishing expeditions»), яғни ашық тергеумен айқын байланысы жоқ алыпсатарлық сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беруді міндеттемейді.

7.3. Ақпарат алу туралы сұрау салу тексеру немесе тергеу жүргізіліп жатқан салық төлеушінің аты-жөнін немесе мекенжайын (немесе екеуін де) көрсетпегені үшін ғана «кездейсоқ сипаттағы сұрау салу» («fishing expeditions») болып табылмайды. Атаулар басқаша жазылған немесе аты-жөні мен мекенжайы туралы ақпарат басқа форматта ұсынылған жағдайларға да осы қағида қолданылады. Алайда сұрау салушы мемлекет тексеру немесе тергеу жүргізіліп жатқан салық төлеушінің аты-жөнін немесе мекенжайын (немесе екеуін де) көрсетпеген жағдайда, сұрау салушы мемлекет салық төлеушіні сәйкестендіруге жеткілікті басқа ақпаратты қамтуға тиіс. Сол сияқты, 1-тармақ сұрау салуда ақпаратқа ие деп болжанатын тұлғаның аты-жөні және/немесе мекенжайы көрсетілуін міндетті түрде талап етпейді. Іс жүзінде мұндай тұлғаға қатысты сұрау салудың қаншалықты нақты болуы керектігі туралы мәселе, әдетте, 26-баптың 3(a) және 3(b) тармақтарының қолданылу аясына жатады.

7.4. «Болжамды түрде пайдалы» деген стандартты тұжырым бір салық төлеушіге (аты-жөні көрсетілген немесе өзгеше жолмен сәйкестендірілген) де, бірнеше салық төлеушіге (аты-жөні көрсетілген немесе өзгеше жолмен сәйкестендірілген) де қатысты істерде орындалуы мүмкін. Егер Уағдаласушы мемлекет өзінің заңнамасына сәйкес салық төлеушілердің белгілі бір тобына қатысты тергеу жүргізсе, мұндай тергеуге байланысты кез келген сұрау салу, әдетте, оның ішкі салық заңнамасын «әкімшілендіруге немесе оның орындалуын қамтамасыз етуге» қызмет етеді және, осылайша, егер ол «болжамды түрде пайдалы» деген стандартты тұжырымның талаптарына сәйкес келсе, 1-тармақтың талаптарына сай болады. Алайда сұрау салу жеке сәйкестендірілмеген салық төлеушілер тобына қатысты болған жағдайда, сұрау салудың промыслалық сипатта емес екенін дәлелдеу көбінесе қиынырақ болады, өйткені сұрау салушы мемлекет көптеген жағдайларда сұрау салудың кездейсоқ немесе алыпсатарлық сипатта екендігі туралы пікірді өздігінен жоққа шығаратын нақты салық төлеушілердің істері бойынша жүргізіліп жатқан тергеуге сілтеме жасай алмайды. Сондықтан мұндай жағдайларда сұрау салушы мемлекет топтың егжей-тегжейлі сипаттамасын және сұрау салуға алып келген нақты фактілер мен мән-жайларды, қолданылатын заңнаманы түсіндіруді және ақпарат сұратылып отырған топтағы салық төлеушілердің заңнама талаптарын сақтамады деп пайымдауға негіз бар себептерді, сондай-ақ нақты фактілерге негізделген дәлелдемелерді ұсынуы қажет. Бұдан басқа, сұратылатын ақпараттың осы топтағы салық төлеушілердің заңнама талаптарын сақтауын анықтауға көмектесетіні дәлелденуге тиіс. Төмендегі 10.2-тармақтың (h) мысалында көрсетілгендей, топтық сұрау салу жағдайында үшінші тарап, әдетте, бірақ міндетті түрде емес, топқа кіретін салық төлеушілердің талаптарды сақтамауына белсенді түрде ықпал еткен болады, мұндай жағдайда осы мән-жай да сұрау салуда сипатталуға тиіс. Төмендегі 10.3-тармақтың (a) мысалында көрсетілгендей, резидент еместерге қаржылық қызметтер көрсетуді жай ғана сипаттайтын және резидент емес клиенттердің өз міндеттемелерін орындамауы мүмкін екенін атап өтетін топтық сұрау салу стандартты болжамды пайдалық талабына сәйкес келмейді.

7.5. Уағдаласушы мемлекеттер 26-баптың қолданылу аясына сәйкес келетін және, демек, ақпараттың тиімді алмасуын талап ететін «болжамды түрде пайдалы» стандартының балама тұжырымын келісуі мүмкін. Мысалы, олар «болжамды түрде пайдалы» деген сөздерді «қажетті», «пайдалы» немесе «пайдалы болуы мүмкін» деген сөздермен ауыстыра алады, егер бұл терминдер ақпараттың тиімді алмасуын талап ететін мағынада түсінілсе. ЭЫДҰ-ның қалыптасқан практикасына сәйкес болу мүддесінде Комитет «болжамды түрде пайдалы» терминін қабылдауға шешім қабылдады, дегенмен Комитеттің кейбір мүшелері оның мағынасы анағұрлым айқын деген негізде «пайдалы болуы мүмкін» терминін жөн көрді.

7.6. 1-тармақта көзделген ақпарат нақты салық төлеушілер туралы ақпаратпен шектелмейді. Құзыретті органдар салықтық әкімшілендіруге және заңнаманың сақталуын жақсартуға байланысты басқа да құпия ақпаратпен алмаса алады; мысалы, олар тәуекелдерді талдау әдістері немесе салық төлеуден жалтару схемалары туралы ақпарат бере алады. Сондай-ақ олар салық төлеуден агрессивті түрде немесе теріс мақсатта жалтару схемалары туралы, мысалы, кейбір халықаралық бухгалтерлік фирмалар ұсынатын схемалар туралы алынған ақпаратпен алмаса алады. Бұдан басқа, құзыретті органдар нақты салық төлеушілерге емес, тұтас бір экономикалық секторға (мысалы, мұнай, балық аулау немесе фармацевтика өнеркәсібіне, банк секторына және т.б.) қатысты ақпаратпен алмаса алады.

8. Ақпарат алмасу жөніндегі міндеттеменің көлемі 1 немесе 2-баптармен шектелмейді. Яғни бұл міндеттеме тек Конвенцияны тиісінше қолдануға немесе 2-бапта көрсетілген ішкі салықтарды әкімшілендіруге не олардың сақталуын қамтамасыз етуге қатысты ақпаратқа ғана емес, сонымен қатар барлық басқа ішкі салықтарға, оның ішінде субұлттық салықтарға да қолданылады. Осыған байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымының үлгілік конвенциясы мен ЭЫДҰ үлгілік конвенциясы бірдей.

8.1. Комитеттің кейбір мүшелері барлық салықтарға, әсіресе субұлттық салықтарға қатысты ақпарат алмасу ауыртпалық тудыруы немесе конституциялық және саяси проблемалар туындатуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді. Олар ақпарат беру міндеттемесін Конвенция қамтитын салықтармен, сондай-ақ қосылған құн салығы (ҚҚС) сияқты бір немесе екі маңызды салықпен шектеуді ұсынды. Осы нәтижеге қол жеткізу үшін 1-тармақты мынадай тұжырыммен ауыстыруға болады:

1. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары осы Конвенцияның ережелерін орындау үшін немесе Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасын Конвенция қамтитын салықтарға және [нақты салықтарды көрсету] Уағдаласушы мемлекетке қатысты қолдану немесе оның орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдалы болуы мүмкін ақпаратпен алмасады, бұл ретте оларға сәйкес салық салу Конвенцияға қайшы келмеуге тиіс. Оларға сәйкес салық салу Конвенцияға қайшы келмеуге тиіс.

8.2. Сұратылған ақпаратты беру жөніндегі міндеттеме ақпарат сұратылып отырған тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатынына немесе Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде экономикалық қызметпен айналысатынына қарамастан қолданылады. Мысалы, Уағдаласушы мемлекет үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын жеке тұлғаның банктік салымдары туралы ақпаратты сұрата алады.

9. 1-тармаққа сәйкес жүктелетін міндеттеме ақпараттың тиімді алмасуын қамтамасыз ету болып табылады. Уағдаласушы мемлекет негізсіз уақыт кідірістерін жасау, негізсіз немесе ауыртпалық түсіретін процестік кедергілер белгілеу немесе өзгеше жағдайда 1-тармаққа сәйкес алмасуға жататын белгілі бір ақпаратты алуға кедергі келтіретін шараларды қасақана қабылдау арқылы 1-тармақ бойынша өз міндеттемелерін орындаудан жалтара алмайды.

10. Төмендегі 10.1, 10.2 және 10.3-тармақтарда келтірілген мысалдар Конвенцияның 26-бабының 1-тармағын нақты жағдайларда қолдануды көрнекі түрде көрсетуге арналған. Осы мысалдардың кейбірі ЭЫДҰ-ның 26-бапқа қатысты түсіндірмесінің 6, 7, 8 және 8.1-тармақтарында келтірілген мысалдардан алынған, бірақ олармен бірдей емес. Төмендегі 10.1 және 10.2-тармақтарда келтірілген барлық мысалдарда сұратылатын мемлекет (ақпарат беру туралы сұрау салынған Уағдаласушы мемлекет) Конвенцияның 26-бабының 1-тармағына сәйкес сұратылған ақпаратты беруге міндетті. Төмендегі 10.3-тармақта келтірілген мысалдарда, сұрау салушы мемлекет (ақпарат беру туралы сұрау салған Уағдаласушы мемлекет) ешқандай қосымша ақпарат ұсынбаған жағдайда, сұратылатын мемлекет ақпарат беру туралы сұрау салуға жауап ретінде ақпарат беруге міндетті емес. Мысалдар тек көрнекілік мақсатында келтірілген. Оларды 26-баптың жалпы мақсаты — ақпарат алмасу аясын шектемеу, керісінше «мүмкіндігінше барынша кең көлемде» ақпарат алмасуға рұқсат беру тұрғысынан қарастыру қажет.

10.1. А және Б мемлекеттері арасындағы Конвенцияны қолдану (ақпарат ұсынылуға тиіс):

[мәтін түсіріліп тасталған].

10.2. Ішкі заңнаманы қолдану (ақпарат ұсынылуға тиіс):

[мәтін түсіріліп тасталған]

(d) А мемлекетінің резидентінің Б мемлекетінде банктік шоты бар және осы шоттан алынатын кіріс Б мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес салық салудан босатылады. А мемлекеті Б мемлекетінен осы шот бойынша алынған пайыздық кірістің сомасы туралы ақпаратты сұрата алады;

(e) А мемлекетінің салық органдары Х мырзаның істеріне қатысты салықтық тергеу жүргізіп жатыр. Осы тергеу негізінде салық органдарында Х мырзаның Б мемлекетіндегі Б банкінде декларацияланбаған бір немесе бірнеше банктік шоты бар деп пайымдауға негіз бар. Алайда А мемлекеті анықталмау үшін банк шоттары шот иесінің туыстарының атына ашылуы мүмкін деп есептейді. Сондықтан А мемлекеті Б банкінен Х мырзаның нақты иесі болып табылатын барлық шоттары туралы, сондай-ақ оның жұбайы Е мен балалары К және L аттарына ашылған барлық шоттар туралы ақпарат сұратады;

(f) Қаржы делдалы өзінің шот иелерінің қаражатын А мемлекетіне инвестициялайды және оның орнына дивидендтер мен пайыздар алады. А мемлекеті қаржы делдалынан шот иелерінің нақты иелерінің есебін жүргізуді талап етеді, бірақ өзінің ішкі заңнамасын орындау барысында бұл деректерді әдеттегі тәртіппен сұратпайды. Б мемлекеті қаржы делдалының кейбір шот иелерінің нақты иелері оның резиденттері болып табылады және оның ішкі заңнамасына сәйкес салық салуға жатады деп күдіктенеді. Б мемлекеті А мемлекетінен қаржы делдалынан анықталған салық төлеушілер туралы ақпарат алуды сұрай алады;

(g) А мемлекеті белгілі бір жылы өз аумағында жасалған шетелдік кредиттік карталармен жүргізілген барлық операциялар туралы ақпарат алды. А мемлекеті осы деректерді өңдеп, тергеуді бастады, оның барысында операциялардың жиілігі мен сипаты, сондай-ақ жыл бойы пайдаланылу түрі карта иелерінің А мемлекетінің салық резиденттері болып табылатынын болжауға мүмкіндік беретін барлық кредиттік карталардың нөмірлері анықталды. А мемлекеті өзінің ішкі салық салу рәсімі шеңберінде қолжетімді ақпараттың әдеттегі көздерін пайдалана отырып, бұл тұлғалардың аты-жөндерін ала алмайды, өйткені тиісті ақпарат оның юрисдикциясындағы тұлғалардың иелігінде немесе бақылауында жоқ. Кредиттік карталардың нөмірлері мұндай карталарды шығарушы Б мемлекетінің Б банкі екенін көрсетеді. Ашық сұрау салу немесе тергеу негізінде А мемлекеті Б мемлекетіне сұрау салу жіберіп, тергеу барысында анықталған нақты карталардың иелерінің, сондай-ақ осы карталарға қол қою құқығы бар кез келген басқа тұлғаның аты-жөнін, мекенжайын және туған күнін хабарлауды сұрайды. А мемлекеті тиісті жеке кредиттік карта нөмірлерін ұсынады және бұдан әрі сұратылған ақпараттың өзінің тергеуі үшін және, жалпы алғанда, салық заңнамасын әкімшілендіру және оның орындалуын қамтамасыз ету үшін болжамды маңыздылығын көрсету мақсатында жоғарыда аталған ақпаратты ұсынады.

(h) Қаржылық қызметтер көрсететін B компаниясы Б мемлекетінде ашылған. А мемлекетінің салық органдары B компаниясының А мемлекетінің резиденттеріне қаржылық өнімді сататынын анықтады, бұл ретте аталған өнім осы өнім шеңберінде жинақталған кіріске қатысты А мемлекетінде табыс салығын төлеу міндеттемелерін жояды деген жалған ақпарат пайдаланылады. Өнім инвестициялар жүзеге асырылатын B компаниясында шот ашуды талап етеді. А мемлекетінің салық органдары салық төлеушілерге ескерту жариялап, барлық салық төлеушілерді осы өнім туралы хабардар етті және оның болжанған салықтық әсері болмайтынын, сондай-ақ осы өнім арқылы алынған кіріс декларацияда көрсетілуге тиіс екенін түсіндірді. Соған қарамастан B компаниясы бұл өнімді өзінің веб-сайтында жарнамалауды жалғастыруда, ал А мемлекетінде оның бұл өнімді кеңесшілер желісі арқылы да сататыны туралы дәлелдер бар. А мемлекеті осы өнімге инвестиция салған бірнеше резидент салық төлеушіні анықтап үлгерді және олардың барлығы өз инвестицияларынан алынған кірістер туралы мәлімдемеген. А мемлекеті осы өнімге инвестиция салған өз резиденттерінің жеке басы туралы ақпарат алудың барлық ішкі тәсілдерін пайдаланып бітті. А мемлекеті енді Б мемлекетінің құзыретті органынан (i) B компаниясында шоты бар және (ii) осы қаржылық өнімге инвестиция салған А мемлекетінің барлық резиденттері туралы ақпарат сұратады. Сұрау салуда А мемлекеті жоғарыда көрсетілген ақпаратты, оның ішінде қаржылық өнім және оған қатысты тергеудің мәртебесі туралы мәліметтерді ұсынады.

(i) А мемлекетінің резиденті болып табылатын корпорацияның В және С мемлекеттерінде орналасқан компаниялары бар. В мемлекеті оның аумағында кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын компания пайданың бір бөлігін С мемлекетінде орналасқан компанияға аударып жатыр деп есептейді. В мемлекеті А мемлекетінен С мемлекетінде орналасқан компанияның пайдасы мен шығыстары туралы ақпарат беруді талап ете алады. А мемлекетінің ішкі заңнамасы бас компаниядан өзінің шетелдік еншілес компанияларының операциялары туралы есеп жүргізуді талап етеді.

(j) А мемлекетінің резиденті болып табылатын А компаниясы В мемлекетінің резиденті болып табылатын, биржада тіркелмеген шетелдік В компаниясына тиесілі. А мемлекетінің салық органдары А компаниясының X, Y және Z менеджерлері В компаниясына тікелей немесе жанама түрде иелік етеді деп күдіктенеді. Егер бұл рас болса, А компаниясынан В компаниясына алынған дивидендтер А мемлекетінің бақыланатын шетелдік компаниялар туралы қағидаларына сәйкес резидент акционерлер ретінде олардың қолында салық салуға жатады. Күдік А мемлекетінің салық органдарына А компаниясының бұрынғы қызметкері ұсынған ақпаратқа негізделген. Оларға айып тағылған кезде А компаниясының үш менеджері В компаниясына қатысу үлесі бар екенін жоққа шығарады. А мемлекетінің салық органдары В компаниясының иелері туралы ақпарат алудың барлық ішкі тәсілдерін пайдаланып бітті. Енді А мемлекеті В мемлекетінен X, Y және Z тұлғаларының В компаниясының акционерлері болып табылатыны туралы ақпарат сұратады. Бұдан басқа, мұндай жағдайларда меншік құқығы көбінесе, мысалы, жалған компаниялар мен номиналды акционерлер арқылы жүзеге асырылатынын ескере отырып, А мемлекеті В мемлекетінен X, Y және Z тұлғаларының В компаниясында жанама меншік үлесіне ие екені туралы ақпарат сұратады. Егер В мемлекеті X, Y немесе Z тұлғаларының осындай жанама үлеске ие екенін анықтай алмаса, тергеуді жалғастыру үшін акционер (акционерлер) туралы ақпарат сұратылады.

     55. «Ақпаратты беруші ел» деп ақпаратты беретін ел, ал «ақпаратты алушы ел» деп ақпаратты алатын ел түсініледі.

Берілетін мәліметтер

7. Тұрақты табыс көздері. Ақпаратты тұрақты түрде беру немесе алмасу объектісі болып табылатын мәліметтер елдер арасында берілетін тұрақты табыс көздері туралы деректерді қамтуы мүмкін. Оларға дивидендтер, пайыздар, сыйақылар (оның ішінде жалақы, лауазымдық айлықақылар, қаламақылар және комиссиялық сыйақылар), роялти, рента және көрсетілген екі ел арасында тұрақты түрде берілуі елеулі көлемді құрайтын өзге де ықтимал төлемдер жатады. Қазіргі уақытта салық жинау рәсімдері қажетті деректерді алуды көздемейтіндіктен, мұндай ақпаратты тұрақты түрде ұсыну мүмкіндігінен айырылған елдер саны аз ғана екенін мойындау қажет.

Салық төлеушінің қатысуымен жасалатын операциялар. Ақпарат алмасу тұрақты негізде салық төлеушілердің қатысуымен жасалатын кейбір елеулі операцияларды қамтуы мүмкін:

a) шарттың өзіне байланысты операциялар:

— ақпаратты алушы елдің резиденттерінен ақпаратты беруші елде төленген салықты өтеу туралы келіп түскен талаптар;

— ақпаратты алушы елдің резиденттерінен ақпаратты беруші елдің салықтарынан босату немесе оларға белгілі бір жеңілдіктер беру туралы келіп түскен талаптар;

b) ақпаратты беруші ел заңнамасының нақты аспектілеріне байланысты операциялар: ақпаратты беруші елдің ұлттық заңнамасында салықтан толық немесе ішінара босатудың арнайы ережелері қолданылатын, ақпаратты алушы ел резиденттерінің кірістері туралы мәліметтер;

c) ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елдегі қызметіне байланысты операциялар:

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елде өкілдіктерін, филиалдарын және т.б. ашуы және жабуы;

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елде корпорациялар құруы немесе таратуы;

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елде трасттар құруы немесе таратуы;

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елде банк шоттарын ашуы және жабуы;

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің ақпаратты беруші елде мұрагерлік, өсиет немесе сыйға тарту тәртібімен алған мүлкі;

— ақпаратты алушы ел резиденттерінің қатысуымен ақпаратты беруші елде өсиетті бекітуге байланысты қосымша рәсімдер;

d) жалпы ақпарат:

— ақпаратты беруші елдің заңдары, әкімшілік рәсімдері және т.б.;

— елдер арасында берілетін тұрақты табыс көздерінің құрылымындағы өзгерістер, әсіресе олардың келісімге әсер ететін дәрежесінде, соның ішінде келісім ережелерін әкімшілік органдардың түсіндіруі және оларға қатысты шығарылған сот шешімдері мен әкімшілік практика немесе осы келісімді қолдануға ықпал ететін оқиғалар;

— келісім ережелерінің қолданылуына әсер ететін немесе оларды бұрмалайтын қызмет, оның ішінде ақпаратты беруші немесе алушы елдің резиденттері пайдаланатын салық төлеуден жалтарудың немесе салық салудан жалтарудың жаңа тәсілдері мен әдістері;

— ақпаратты алушы елдің салық жүйесіне әсер ететін қызмет, оның ішінде екі елдің кез келгенінің резиденттері пайдаланатын және ақпаратты алушы елдің салық жүйесіне елеулі ықпал ететін салық төлеуден жалтарудың немесе салық салудан жалтарудың жаңа тәсілдері мен әдістері.

Ескерілуге тиіс жалпы операциялық аспектілер

8. Құзыретті органдар ақпарат алмасудың операциялық сипатына, оның ішінде оның тиімділігіне әсер етуі мүмкін әртүрлі факторларды ескеруге тиіс. Мысалы:

a) нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат алуға тұрақты негізде ақпарат алуға қарағанда көбірек мүдделі елдер сұратылатын мәліметтердің ауқымын айқындау кезінде осы шолудың ақпарат алмасудың тұрақты тәртібіне арналған бөлімінде көрсетілген мәліметтерді ескеруге тиіс;

b) маңызы шамалы ақпарат көлемін шектеу үшін ең төменгі шекті деңгей белгіленуі мүмкін;

c) тұрақты негізде ұсынылатын табыс көздері туралы ақпарат санаттарын жыл сайын кезектестіріп отыру көзделуі мүмкін: мысалы, бір жылы тек дивидендтер туралы ақпарат, келесі жылы тек пайыздар туралы мәліметтер және т.б. ұсынылады;

d) ақпарат алмасудың тұрақты тәртібі міндетті түрде толықтай симметриялы болуы шарт емес. А елі белгілі бір позициялар бойынша ақпарат алуға мүдделі болуы, ал басқа позициялар бойынша мүдделі болмауы мүмкін; В елі басқа мәліметтерді артық көруі мүмкін; екі тараптың да өздерін қызықтырмайтын позициялар бойынша ақпарат алуына қажеттілік жоқ; сондай-ақ осы елдердің кез келгеніне белгілі бір позициялар бойынша ақпарат беруден тек өзінің осындай мәліметтерді алуға мүдделі еместігі негізінде бас тартуға жол берілмеуге тиіс;

e) кіріс баптары туралы алмасылатын ақпараттың өзі әрдайым кірістерді салық салудан жасыру тұрғысынан маңызды бола бермесе де, ақпаратты тұрақты түрде алмасу берілетін кірістердің көзі болып табылатын капиталдың немесе басқа да активтердің салық салудан қаншалықты жасырылатыны туралы түсінік бере алады;

f) шешілуге тиіс тағы бір мәселе — кірістер туралы ақпарат тек төлем алушы жөніндегі мәліметтермен шектелуі керек пе, әлде төлеуші туралы деректерді де қамтуы керек пе;

g) ескеруге жататын тағы бір фактор — бұл ақпарат тек ақпаратты алушы елдің резиденттерін ғана қамтуы керек пе, осы елде домицилі бар адамдарды немесе оның азаматтарын да қамтуы керек пе, әлде жоғарыда аталған санаттардың кез келгенімен шектелуі керек пе;

h) ұсынылатын ақпараттың егжей-тегжейлілік дәрежесін, мысалы, салық төлеушінің немесе алушының аты-жөнін, кәсібін, мекенжайын және т.б. көрсету қажеттілігін ескеру керек;

i) ескеруге жататын тағы бір мәселе — ұсынылатын ақпараттың нысаны мен тілі.

Ақпаратты беруші ел ескеруге тиіс факторлар

9. Ақпаратты беруші ел ақпарат алмасудың тұрақты тәртібіне байланысты талаптарды орындау қабілетіне әсер ететін факторларды ескеруді қалауы мүмкін. Бұл факторларды ескеру ақпарат алмасудың практикалық тұрғыдан пайдалы болуы мүмкін түрлерінен мүлдем бас тарту туралы шешім қабылдауға емес, тұрақты түрде алмасылатын мәліметтер ауқымын неғұрлым мұқият іріктеуге алып келеді деп болжанады.

10. Ескерілуге тиіс факторларға ақпаратты беруші елдің әкімшілік органдарының тиісті ақпаратты алу қабілеті жатады. Бұл қабілет, өз кезегінде, оның әкімшілік рәсімдерінің жалпы тиімділігіне, салықтарды төлеу есебіне жатқызылатын ұстап қалуларды қолдануына, төлеушілерден немесе басқа тұлғалардан түсетін ақпаратты пайдалануына және тиісті ақпаратты алуға жұмсалатын шығындардың жалпы көлеміне байланысты айқындалады.

Ақпаратты алушы ел ескеруге тиіс факторлар

11. Ақпаратты алушы ел ақпарат алмасудың тұрақты тәртібі шеңберінде алынуы мүмкін ақпаратты пайдалану қабілетіне әсер ететін факторларды ескеруді қалауы мүмкін. Мұндай факторларға ақпаратты алушы елдің әкімшілік органдарының осы ақпаратты жеткілікті дәрежеде жедел пайдалану және оны өз салық төлеушілері туралы деректермен тұрақты негізде немесе осындай ақпаратты тұрақты түрде алуды ақтайтындай жеткілікті ауқымда тиімді салыстыра алу қабілеті жатады.

Нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беру

12. Қазіргі уақытта ақпарат алмасудың бір әдісі ретінде шартқа қатысушы бір елдің екінші елге нақты ақпарат беру туралы сұрау салуы кеңінен қолданылады. Бұл ақпарат нақты бір салық төлеушіге және оның жағдайының белгілі бір аспектілеріне, операциялардың немесе қызмет түрлеріне неғұрлым жалпы сипаттағы мәліметтерге қатысты болуы мүмкін. Төменде құзыретті органдар нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат алмасу тәртібін әзірлеу кезінде ерекше назар аударуға тиіс әртүрлі аспектілер қарастырылады.

Берілетін мәліметтер

13. Нақты салық төлеушілер. Ақпаратты алушы елдің белгілі бір салық төлеушісіне қатысты ақпаратты беруші елден сұратылуы мүмкін мәліметтер ауқымы, мәні бойынша, шектелмеген және осы салық төлеушінің ақпаратты алушы елдің салық жүйесіндегі жағдайына әсер ететін факторларға, сондай-ақ аталған салық төлеуші мен оның қызметінің ақпаратты беруші елге қатыстылығына байланысты болады. Нақты сұрау салуға жауап ретінде ақпарат алмасу барысында ұсынылуы мүмкін мәліметтерді алдын ала айқындауға бағытталған әрекеттердің нәтижелі немесе қажетті болуы екіталай. Осылайша, нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беру туралы келісімде осы құжатта қарастырылатын жалпы шектеулерді ескере отырып, ұсынылатын ақпараттың ауқымына, көлеміне және түріне қатысты ешқандай шектеулер көзделмеуі мүмкін.

14. Нақты ақпарат беру туралы сұрау салудың себептері әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы:

a) ақпарат алушы елдегі салық төлеушіден төленуге тиісті салықтардың мөлшерін түпкілікті айқындау үшін ақпарат қажет болған жағдайда, мұндай салықтардың мөлшері салық төлеушінің бүкіл әлем бойынша алған кірістеріне немесе иеленетін активтеріне; ақпаратты алушы ел корпорацияларының ақпаратты беруші елдегі акционерлік капиталға қатысу сипатына; ақпаратты беруші елде жүзеге асырылған шығыстардың мөлшеріне немесе санатына; сондай-ақ жеке немесе заңды тұлғаның салық салу мақсатындағы домициліне байланысты болған кезде;

b) ақпарат ақпаратты алушы елдің салық басқармасына ұсынылған салық төлеушінің салық декларациясының дұрыстығын немесе салық төлеушінің талаптарының не оның салық декларациясын негіздеу үшін ұсынған дәлелдерінің дұрыстығын анықтау үшін қажет болған жағдайда, егер мұндай салық декларациясы күмән тудырса немесе нақты тергеп-тексеру нысанасы болса;

c) ақпарат алушы елде салық төлеушіден төленуге тиісті салықтардың нақты мөлшерін анықтау үшін ақпарат қажет болған жағдайда, егер оның төленуге тиісті салықтар туралы ұсынған деректерінің дұрыстығына күмән туындаса.

Операциялардың немесе қызметтің нақты түрлері. Нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат алмасу міндетті түрде нақты салық төлеушілерге қатысты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат берумен шектелмейді. Ол тиісті сұрау салу бойынша операциялардың немесе қызметтің белгілі бір түрлеріне қатысты ақпарат беруді де қамтуы мүмкін. Мысалы:

a) ақпаратты алушы елдің салық органдарына нақты жағдайдағы төленуге тиісті салықтарды айқындау үшін немесе экспортталатын не импортталатын тауарлар бағасының төмендетілуі немесе жоғарылатылуы, халықаралық операциялар бойынша комиссиялық сыйақылар төлеу және т.б. жағдайларға байланысты тиісті салық төлеушілерге қатысты тергеп-тексеру жүргізу стандарттарын әзірлеу үшін қажет болатын ақпаратты беруші елдегі баға, құн, комиссиялық сыйақылар немесе басқа да осыған ұқсас көрсеткіштер туралы ақпарат;

b) ақпаратты беруші елде нақты операциялар немесе қызмет түрлері әдетте жүзеге асырылатын типтік әдістер туралы ақпарат;

c) ақпаратты алушы елдегі салық төлеушілердің жағдайына немесе төленуге тиісті салықтардың мөлшеріне әсер етуі мүмкін белгілі бір қызмет түрінің ақпаратты беруші елде жүзеге асырылатыны немесе жүзеге асырылмайтыны туралы ақпарат.

15. Елдер арасындағы экономикалық байланыстар. Нақты сұрау салу ел үшін өзінің салық органдары қызметінің тиімділігін тексеру мақсатында пайдалы болуы мүмкін елдер арасындағы нақты экономикалық байланыстар туралы ақпаратқа қатысты болуы мүмкін. Мысалы:

a) ақпаратты беруші елден ақпаратты алушы елге экспорт көлемі туралы ақпарат;

b) ақпаратты алушы елден ақпаратты беруші елге импорт көлемі туралы ақпарат;

c) ақпаратты беруші елде ақпаратты алушы ел резиденттерінің өкілдіктерімен, филиалдарымен және т.б. операциялар жүзеге асыратын банктердің атаулары.

Экспорт көлемі сияқты осы санатқа жататын мәліметтер ақпаратты беруші елдің салық органдары тарапынан құпия ақпарат ретінде қарастырылмайды деп болжанатындықтан, олар 26-бапта көзделгендей, ақпаратты алушы елде еркін жария етілуі мүмкін екенін атап өткен жөн.

Нақты сұрау салуларға қолданылатын нормалар

16. Құзыретті органдар ақпаратты алушы елдің нақты сұрау салулар жіберуіне және ақпаратты беруші тараптың жауаптар дайындауына қолданылатын нормаларды әзірлеуге тиіс. Бұл нормалар ақпарат алмасудың осындай тәртібін реттейтін жүйелі әрі жедел рәсімді жеңілдететін, тиімді және реттелген сипатта болатындай етіп әзірленуге тиіс. Аталған нормалар сұрау салуға байланысты нақты рәсімдерді реттейтін стандарттарды немесе нұсқаулықтарды белгілейтін мағынада жалпы сипатта болуы мүмкін болғанымен, олар сондай-ақ кез келген елдің пікірінше, ерекше тәртіпті талап ететін нақты жағдайларды құзыретті органдардың талқылауына мүмкіндік беруге тиіс. Бұл нормалар мыналарды реттеуге тиіс:

a) ақпаратты алушы елдің сұрау салуында болуға тиіс деректемелердің нақтылық дәрежесін, осындай сұрау салудың нысаны мен сұрау салу және жауап тілін;

b) ақпаратты алушы елдің нақты сұрау салумен жүгінгенге дейін өзінің әкімшілік рәсімдері мен мүмкіндіктерін қаншалықты толық пайдалануға немесе сарқуға тиіс екенін; ақпаратты алушы ел нақты сұрау салу рәсіміне жүгінбес бұрын ақпаратты өз бетінше алуға адал ниетпен күш салуға тиіс деп болжанады;

c) ақпаратты беруші ел дайындаған жауаптың сипаты мен көлеміне әсер ететін шарттарды. Бұл аспект ақпаратты алушы елге сот немесе өзге де талқылауларда пайдалану үшін құжаттама қажет болған жағдайда, осындай құжаттарды тиісті түрде куәландыруды қоса алғанда, ақпаратты беруші елдің құжаттаманы ұсыну мүмкіндігін қамтуға тиіс.

Ақпаратты беруші елдің өз бастамасы бойынша ақпарат беруі (ақпарат алмасудың спонтанды тәртібі)

17. Құзыретті органдар ақпарат алмасудың тұрақты тәртібі және нақты сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беру әдістерін пайдаланумен қатар, ақпаратты беруші ел ақпаратты автоматты түрде жіберетін немесе ақпаратты алушы елдің нақты сұрау салуларына жүйелі түрде жауап беретін жағдайларда, ақпаратты беруші елдің өз бастамасы бойынша ақпарат беруін жүзеге асыруды қалайтынын немесе қаламайтынын шешуге тиіс. Ақпаратты берудің мұндай түрі ақпаратты беруші елдің салық органдары өз қызметі барысында ақпаратты алушы ел үшін маңызды деп санайтын ақпаратты алған жағдайларда жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл ақпарат нақты бір салық төлеушінің жағдайының жекелеген аспектілеріне және осы жағдайдың ақпаратты алушы елде одан төленуге тиісті салықтарға немесе ақпаратты алушы елдегі басқа салық төлеушілерден төленуге тиісті салықтарға қатысына қатысты болуы мүмкін. Бұдан басқа, бұл ақпарат ақпаратты алушы елдің ішкі заңнамасына немесе шарттық ережелерге байланысты, ақпаратты алушы елде төленуге тиісті салықтардың мөлшеріне немесе салықтарды есептеу мен жинауға ықпал етуі әбден ықтимал ақпаратты беруші немесе алушы елдегі әртүрлі салық төлеушілердің немесе салық төлеушілер топтарының операцияларының даму динамикасына немесе мінез-құлқына қатысты болуы мүмкін.

18. Шартқа сәйкес әзірленген ақпарат алмасуды реттейтін стандарттарды басшылыққа ала отырып, құзыретті органдар ақпаратты беруші елге мұндай ақпаратты қашан беру керектігін реттейтін нақты рәсім мен нұсқаулықтарды әзірлеу міндеті жүктелетінін, мұндай ақпаратты беру туралы мәселені ақпаратты беруші ел тек өз қалауы бойынша шешетінін немесе мұндай ақпаратты беру мәселесі ақпаратты беруші тарап тарапынан мүлдем қарастырылмауға тиіс екенін шешуге тиіс. Мұндай ақпаратты беру жүйесін әзірлеу ақпаратты беруші елдің міндеті болып табылады деген шешім қабылданған жағдайда да, осы жүйеде көзделген талаптардың орындалған-орындалмағанын өз қалауы бойынша дәл осы ел шешеді деп болжанады.

Алынған ақпаратты пайдалану

19. Құзыретті органдар алынған ақпаратты рұқсат етілген пайдалану мәселесін шешуге тиіс. Бұл мәселені шешу, мәні бойынша, 26-баптың өзінде баяндалған құқықтық талаптарға байланысты болады. Ақпаратты пайдалану дәрежесі негізінен салық ақпаратының жария етілуіне қатысты ұлттық заңнаманың талаптарына немесе салық ақпаратының құпиялылығына қойылатын басқа да талаптарға байланысты болады. Бұл ретте ақпарат алмасуға қатысатын екі елдегі ақпаратты жария ету дәрежесі немесе оны жария етуге қойылатын шектеулердің қатаңдығы әртүрлі болуы мүмкін. Алайда, егер ақпарат алмасуға қатысатын елдер өздері қабылдаған конвенцияда келісілген 26-баптан туындайтын жағдайға қанағаттанса, мұндай айырмашылықтардың болуы заңсыз нәрсе немесе өзгеше жағдайда жүзеге асырылуы мүмкін болатын ақпарат алмасуды жоққа шығаратын мән-жай деп есептелмеуге тиіс.

Алмасу нәтижесінде алынған ақпаратты алушылар

20. Құзыретті органдар ақпаратты алуға құқығы бар тұлғалар мен органдарды не егжей-тегжейлі тізбелеу арқылы, не ақпаратты алушы елдегі қолданыстағы салыстырмалы нормаларға сілтеме жасау арқылы нақты көрсетуге тиіс. 26-бапқа сәйкес ақпарат, мысалы, мынадай тұлғалар мен органдарға жария етілуі мүмкін:

a) Конвенцияда қамтылған салықтарды есептеумен немесе жинаумен айналысатын тұлғаларға немесе органдарға;

b) осындай салық салуға қатысты шешімдердің орындалуын қамтамасыз етумен немесе оларды орындату мақсатында қудалаумен айналысатын тұлғаларға немесе органдарға;

c) осындай салықтарға байланысты апелляцияларды қарайтын әкімшілік трибуналдарға;

d) осындай салықтарға қатысты істерді қарайтын сот трибуналдарына;

e) егер мұндай қадамды орынды деп тану туралы шешім қабылданған жағдайда, ақпарат көпшілікке қолжетімді бола алатын ашық сот отырыстары барысында немесе сот шешімдерінде;

f) басқа елдің құзыретті органдарына (төмендегі «Бірнеше құзыретті орган арасындағы консультациялар» деп аталатын бөлімді қараңыз).

Ақпарат ұсынылатын нысан

21. Ақпаратты жария етуге рұқсат етілетін дәрежесі бұл ақпаратты алушы ел үшін пайдалы болуы мақсатында оны ұсыну нысанына әсер етуі мүмкін. Мәселен, егер ақпаратты сот органдары пайдалана алатын болса және оны пайдалану үшін оның белгілі бір сипаты немесе нысаны болуы талап етілсе, онда құзыретті органдар ақпараттың көрсетілген талапқа сәйкес келетін нысанда ұсынылуын қалай қамтамасыз ету керектігін шешуге тиіс (сондай-ақ нақты сұрау салуларға қолданылатын нормалар туралы жоғарыдағы бөлімдегі құжаттарға қатысты түсіндірмені қараңыз).

Бірнеше құзыретті орган арасындағы консультациялар

22. Елдер нақты бір шарт шеңберінде екіден астам құзыретті органның қатысуымен консультациялар өткізу рәсімдерін қарастыруды қалауы мүмкін. Мәселен, егер А, В және С елдері шарттар жүйесімен біріктірілген болса, онда А, В және С елдерінің құзыретті органдары бірлескен консультациялар өткізуді қалауы мүмкін. Бірлескен отырыс өткізу барлық үш елді тікелей байланыстыратын шарттар желісінің болуына қарамастан, орынды болуы мүмкін. Мысалы, егер А мен В, А мен С, сондай-ақ В мен С арасында немесе А мен В және В мен С арасында шарттар болғанымен, А мен С арасында шарт болмаса да, бірлескен отырыс өткізу орынды болуы мүмкін. Өз құзыретті органдарының осындай консультацияларға қатысуын қалайтын елдер қажетті өкілеттіктер туралы ережені өз шарттарына енгізу арқылы осындай консультациялар өткізу үшін құқықтық негіз дайындауға тиіс. Кейбір елдер үш ел де екіжақты шарттармен тікелей байланысты болған жағдайларда 26-бап бірлескен консультациялар өткізуге рұқсат береді деп санауы мүмкін. Алайда, жоғарыда сипатталған екінші жағдайдағыдай, елдер арасындағы шарттар жүйесі толық тұйық сипатта болмаған кезде бірлескен консультациялар өткізу мәселесі 56-нұсқаулықпен реттелмейді. Мұндай жағдайда В елінің құзыретті органдарына А елінен алынған ақпаратты С елінің құзыретті органдарына беруге рұқсат ететін ережені шартқа енгізу қажет. Мұндай шарттық ереже А елінің құзыретті органы В елінің құзыретті органына осындай әрекеттерді жүзеге асыруға келісім беруге тиіс деген кепілдікті қамтуы мүмкін. Көрсетілген органдар мұндай келісімді В және С арасындағы шартта құпиялылықтың сақталуын реттейтін ережелерге қанағаттанған жағдайда ғана береді деп болжанады.

56 Біріккен Ұлттар Ұйымының Дамыған және дамушы елдер арасындағы екіжақты салықтық келісімдерді жасасу жөніндегі нұсқаулығын [2003] қараңыз, үшінші бөлім, III тарау, E бөлімі. Мына мекенжай бойынша қолжетімді: http://www.un.org/esa/ffd/tax/.

Жалпы факторлар

23. Ақпарат алмасуға әсер ететін бірқатар жалпы факторлар бар, оларға қатысты құзыретті органдар ақпарат алмасуды жүзеге асырудың нақты операциялық аспектілеріне немесе жалпы ақпарат алмасу процесінің өзіне әсер етуіне байланысты оларды ескеру қажеттілігі туралы мұқият зерделегеннен кейін шешім қабылдауға тиіс. Мұндай жалпы факторларға төменде сипатталғандар жатады.

Ақпарат алмасуды жүзеге асыруға әсер ететін факторлар

Бұл факторларға мыналар жатады:

a) құзыретті органдар ақпарат алмасудың әртүрлі түрлері үшін байланыс арналарын айқындауға тиіс. Байланыс орнатудың ықтимал тәсілдерінің бірі — ақпарат алу және оны талқылау мақсатында бір елдің лауазымды тұлғасына екінші елге жеке баруға рұқсат беру, бұл ақпарат алмасу процесін жеделдетуге мүмкіндік береді;

b) кейбір елдер бір елдің салық органдарының өкілдерін шартқа қатысушы екінші елге орналастыруды пайдалы әрі орынды деп санауы мүмкін. Мұндай тәртіп, ең алдымен, қосарланған салық салуды болдырмау туралы ұсынылып отырған шарттағы ақпарат алмасу туралы баппен емес, өкілеттіктермен, шартпен немесе келісімдермен айқындалуы мүмкін (дегенмен, егер бұл елдердің ешқайсысының ұлттық заңнамасына қайшы келмесе, аталған бапты осы мәселені реттейтін бап ретінде қарастыруға болады). Мұндай тәртіп осындай өкілдердің болуына және олардың функцияларына қатысты шарттарды айқындайды. Осыған байланысты аталған процестің міндетті түрде өзара сипатта болуы шарт емес екенін, яғни егер А елі бұл процесті пайдалы деп санаса, ал В елі олай санамаса, А елінің В елінде өз өкілдері болуы, бірақ керісінше жағдайдың болмауы әбден мүмкін екенін атап өткен жөн. Егер осындай өкілдерді жіберуге арналған шарттар көзделсе, құзыретті органдар ақпарат алмасу процесін тиімдірек ететін немесе өзге де себептер бойынша орынды деп танылатын жағдайларда осы өкілдермен өз іс-қимылдарын үйлестіруді қалауы мүмкін;

c) кейбір елдер бір елдің салық органдары қызметкерінің екінші елдің салық органы жүргізетін нақты салық төлеушіге немесе қызметке қатысты бірлескен немесе «топтық» тергеп-тексеруге тікелей қатысуын орынды деп санауы мүмкін. Көптеген елдерде бұл рәсімді пайдалану, ең алдымен, ұсынылып отырған шарттағы ақпарат алмасу туралы баппен емес, өкілеттіктермен, шартпен немесе келісімдермен айқындалуы мүмкін, дегенмен елдер, егер бұл елдердің ешқайсысының ұлттық заңнамасына қайшы келмесе, осы бапты құзыретті органдарға аталған рәсімді қолдануға рұқсат беретін ереже ретінде қарастыра алады. Қалай болғанда да, егер осы рәсімді пайдалану туралы шешім қабылданса, мұндай тергеп-тексерулерге ұсынылып отырған шарттың ақпарат алмасу туралы бабы шеңберінде әзірленген кепілдіктер мен рәсімдерді қолдану орынды деп саналады;

d) ақпарат алмасу рәсімдері шарттың материалдық-құқықтық ережелерін тиімді орындау үшін қажетті маңызға ие болатындай етіп әзірленуге тиіс. Мәселен, трансферттік баға белгілеуге және кірістер мен шығыстарды бөлуге қатысты шарт ережелері оларды тиімді жүзеге асыру үшін қажетті ақпарат алмасуға қойылатын өз талаптарын қамтиды. Ақпарат алмасу процесінде осындай талаптар ескерілуге тиіс;

e) шарттың материалдық-құқықтық ережелерінде ақпарат алмасу рәсімдерінің болуы мен оларға қойылатын талаптар ескерілуге тиіс. Мәселен, егер ақпарат алмасу процесі үшін бір елге екінші елде жұмсалған шығыстарды салық салынатын сомадан шегеруге мүмкіндік беретін тиісті ақпараттық база болса, онда шартты дайындау кезінде мұндай шегерімдердің принципті түрде қолайлылығы туралы мәселені шешу қажет;

f) құзыретті органдар ақпарат алмасу процесіне байланысты шығыстарды бірлесіп жабу немесе өтеу дәрежесі туралы мәселені шешуге тиіс.

Ақпарат алмасу процесінің құрылымына әсер ететін факторлар

24. Бұл факторларға мыналар жатады:

a) А елі мен В елі арасындағы ақпарат алмасу үшін әзірленген рәсімдер А елі мен С елі немесе В елі мен С елі арасындағы ақпарат алмасудың тиісті рәсімдерімен міндетті түрде сәйкес келмеуге тиіс екенін мойындау қажет. Бұл рәсімдер, ең алдымен, ақпарат алмасуға тікелей қатысатын екі елдің қажеттіліктеріне жауап беруге тиіс және формальды бірізділікке қол жеткізу мақсатында басқа елдер арасындағы қатынастарда қолданылатын рәсімдерді әрбір жағдайда толықтай қайталамауға тиіс. Сонымен бірге халықаралық деңгейде салық төлеуден жалтаруға және салық салудан жалтаруға жол бермеу міндетін шешу үшін көбінесе бірнеше елдің салық органдарының халықаралық ынтымақтастығы қажет болатынын атап өткен жөн. Осыған байланысты кейбір елдер көпжақты консультациялар мен ақпарат алмасу тетіктерін көзделген ынтымақтастық шеңберінде жүргізу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті икемділікке ие рәсімдер мен шарттық ережелерді әзірлеуді орынды деп санауы мүмкін;

b) құзыретті органдар ақпарат сұрататын елдің ұлттық құқығында ақпарат алуға қатысты шектеулердің болуының, ал ақпарат сұратылатын басқа елдің ұлттық заңнамасында мұндай шектеулердің болмауының салдарын бағалауға тиіс. Мысалы, А елі В елінен ақпарат сұратады делік, ал В елінің салық органдары мұндай ақпаратты алу үшін ұлттық қаржы мекемелеріне жүгіне алады, ал А елінің салық органдары, әдетте, салық салу мақсатында ақпарат алу үшін ұлттық қаржы мекемелеріне жүгіну құқығынан айырылған. В елінде бұл мәселе қалай қарастырылуға тиіс? Бұл жағдайда 26-бап В еліне ұлттық қаржы мекемелерінен ақпарат алуға және оны А еліне беруге мүмкіндік беретінін атап өткен жөн. Осылайша, егер тиісті шешім қабылданса, В елінің салық ақпаратының құпиялылығын реттейтін ұлттық заңнамасы оның мұндай ақпаратты алуына және беруіне кедергі келтірмейді. Демек, сұрау салуға жауап ретінде В елінің ақпарат беруі керек пе деген мәселе тек осы елдің өз қалауы бойынша шешілуге тиіс және құзыретті органдар арасындағы келіссөздердің нысанасы болуы әбден мүмкін. Іс жүзінде мұндай жағдайда көптеген елдер сұрау салуларға жауап ретінде ақпарат беретінін және мұның салық салудан жалтаруға жол бермеу мақсатындағы ақпарат алмасудың тиімділігін қамтамасыз ету үшін шын мәнінде пайдалы болып шығатынын атап өткен жөн. Сонымен бірге мұндай жағдайларда басқа елдерге ақпарат беру туралы сұрау салулар жіберетін А елі де, өз кезегінде, ұлттық деңгейде өз салық органдарының өкілеттіктерін нығайту мақсатында өзінің ішкі заңнамасын өзгертуге әрекет ету міндетін мойындауға тиіс екенін атап өткен жөн. Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 26-бабының 5-тармағын қамтитын салық салу туралы конвенцияға қол қойған ел өзінің ұлттық заңнамасында банк құпиясын сақтау туралы ережелердің болуына қарамастан, осы конвенцияның басқа қатысушысына ақпарат беруге міндетті екенін ескеру қажет;

c) жоғарыда қарастырылған құқықтық теңгерімсіздік жағдайларына қосымша ретінде құзыретті органдар салықтарды есептеу мен жинау қызметінің басқа аспектілеріндегі айырмашылықтардан туындайтын ықтимал сәйкессіздіктердің салдарын да ескеруге тиіс. Мәселен, егер А елі салықтарды есептеу және жинау саласындағы қызметтің практикалық мәселелеріне байланысты сұрау салуларға жауап ретінде В елі бере алатын көлемдегідей толық көлемде ақпарат бере алмаса, онда ақпарат алмасу А елінің мүмкіндіктеріне сәйкес келетін деңгейге дейін төмендетілуге тиіс пе? Басқаша айтқанда, В елі А елінен келіп түскен ақпарат беру туралы сұрау салуларды, А елі В елінің сұрау салуларын қанағаттандыра алмайтын жағдайларда да, жалпы алғанда немесе нақты аспектілер бойынша қанағаттандыруға дайын болуға тиіс пе? Бұл мәселе алдыңғы тармақта қарастырылған мәселеге ұқсас және оған берілетін жауап та дәл сондай болуға тиіс;

d) 26-бап ақпаратты беруші елге ақпарат алмасу мақсатында өзінің әкімшілік рәсімдерін, тіпті ақпарат сұратылып отырған тұлға ақпаратты беруші елде жүргізілетін салықтық талқылаудың қатысушысы болып табылмаған жағдайларда да пайдалануға өкілеттік беретінін атап өткен жөн. Бұдан басқа, ақпаратты беруші ел ақпарат алмасу мақсатында өзінің әкімшілік өкілеттіктерін дәл өзінің салық салуы туралы мәселе қарастырылғандай пайдалануға тиіс;

e) құзыретті органдар бір елде екінші елдің салық жүйесі немесе салықтарды есептеу және жинау жүйесі жалпы алғанда немесе нақты жағдайларда кемсітушілік немесе тәркілеушілік сипатта болады деген қалыптасқан пікірдің ақпарат алмасу процесіне ықпалын ескеруге тиіс. Мұндай пікірді тереңірек талдау шартқа немесе ұлттық заңнамаға бірінші елдің пікірінше, бар проблемаларды толығымен жоятын және сол арқылы ақпарат алмасу процесін жеңілдететін материалдық-құқықтық ережелерді енгізуге алып келуі әбден мүмкін. Мұндай ереженің ықтимал мысалы ретінде тұрақты емес резиденттер режимін келтіруге болады;

f) құзыретті органдар ақпарат алмасу процесінің тиісті елдердің салық төлеушілерінің бәсекеге қабілеттілігіне тигізетін ықтимал салдарын ескеруге тиіс. Мәселен, егер А елінің В елімен ақпарат алмасуды көздейтін шарты болса, онда А елі В елімен осындай шарт жасаспаған С елінің болу фактісінің ақпарат алмасу құрылымына немесе процесіне ықпалын ескеруге тиіс. Мұндай жағдайда В елінде қызметін жүзеге асыратын С елінің компанияларының В еліндегі салық салу тұрғысынан жағдайы А елінің компанияларының жағдайынан өзгеше болуы мүмкін. Сол сияқты, С және В елдері арасында ақпарат алмасу туралы бапты қамтитын шарт болғанның өзінде, егер А елінің салық органдары ақпарат алу үшін (оны В елімен алмасу мақсатында) С елінің салық органдарына қарағанда кеңірек өкілеттіктерге ие болса немесе өз қызметінің қандай да бір басқа аспектілерінде тиімдірек жұмыс істеп, осылайша көбірек ақпаратқа ие болса, әртүрлі елдердің компанияларының салық салу тұрғысындағы жағдайында осындай айырмашылық туындауы мүмкін. Осылайша, ақпарат алмасу туралы ережелерді тиісті түрде іске асыру барлық елдердің салық органдарының ұлттық құқық нормаларына сәйкес ақпарат алу қабілетін қалыптастыру және дамыту, сондай-ақ салықтарды барынша тиімді әрі әділ есептеу мен жинау үшін қажетті ақпаратты пайдалану дағдыларын жетілдіру мақсатында жалпыға бірдей күш-жігер жұмсауын талап ететіні анық.

Мерзімді консультациялар мен шолулар

25. Түсіндіру мен қолдануда келіспеушіліктердің, нақты қиындықтардың, сондай-ақ күтпеген проблемалар мен жағдайлардың туындауы сөзсіз болғандықтан, құзыретті органдар арасында тиімді әрі жедел консультациялар өткізу көзделуге тиіс. Мұндай консультациялар нақты жағдайлар мен проблемаларды қарау үшін де, ақпарат алмасу туралы ережеде көзделген қызметті мерзімді түрде шолу үшін де жүргізілуге тиіс. Мерзімді шолуларды өткізу ақпарат алмасудың шарт ережелерін іске асырудың негізгі талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ету мүддесінде қажетті жеделдікпен және тиімділікпен жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге, сондай-ақ екі елдің шарттық ережелері мен ұлттық заңнамасының тиісті түрде сақталуына ықпал етуге тиіс.

    27-бап

САЛЫҚТАРДЫ ӨНДІРІП АЛУДАҒЫ ӨЗАРА КӨМЕК

1. Осы бапта Уағдаласушы мемлекеттердің57 салықтарды өндіріп алуда өзара көмек көрсету туралы келісімге келе алатын қағидалары көзделген. Кейбір мемлекеттерде ұлттық заңнама немесе саясат өзге мемлекетке көмек көрсетудің мұндай нысанына жол бермеуі немесе оны жүзеге асыруға шектеулер қоюы мүмкін. Сонымен бірге, кейбір жағдайларда әкімшілік сипаттағы себептер бойынша басқа мемлекетке салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету негізсіз деп танылуы немесе сол себеп бойынша оны шектеу қажеттілігі туындауы мүмкін. Осыған байланысты келіссөздер барысында әрбір Уағдаласушы мемлекет әртүрлі факторларды, оның ішінде мыналарды ескере отырып, басқа мемлекетке салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету қажет пе және қандай көлемде көрсетілуі тиіс екендігі туралы шешім қабылдауы керек:

      __________________________________________

      57 Осы Комментарийдің 27-бабындағы мәтінде көмек көрсету туралы өтініш жіберетін мемлекет «өтініш беруші мемлекет» деп, ал көмек көрсету туралы өтініш жолданатын мемлекет «өтініш жасалған мемлекет» деп аталады.

      — басқа мемлекеттерге салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету мәселесі бойынша ұлттық заңнамада бекітілген ұстанымды;

      — осы екі мемлекеттің салық жүйелері, салықтық әкімшілендіруі және құқықтық стандарттары арасында ұқсастықтың бар-жоғын және егер бар болса, осы ұқсастықтың дәрежесін, атап айтқанда, салық төлеушілердің негізгі құқықтарын қорғау бөлігінде (мысалы, салық төлемдері бойынша берешек туралы хабарламаны салық төлеушіге уақтылы және тиісті түрде ұсыну, салық төлеуші туралы ақпараттың құпиялылығын сақтау құқығы, апелляциялық шағым беру құқығы, тыңдалу және өз дәлелдері мен айғақтарын ұсыну құқығы, осы салық төлеуші таңдаған адвокаттың көмегін алу құқығы, әділ сот талқылауына қатысу құқығы және т.б.);

      — салықтарды өндіріп алудағы көмектің екі мемлекет үшін де теңгерімді және өзара тиімді болатын-болмайтынын;

      — әрбір мемлекеттің салықтық әкімшілендіру органдарының осындай көмекті тиімді көрсете алу қабілетін;

      — осындай көмекті көрсетуге жұмсалатын шығындар өндіріп алынатын ақша сомасын ескере отырып, өтініш жасалған мемлекет үшін шамадан тыс жоғары болмайтынын;

      — екі мемлекет арасындағы сауда және инвестициялық ағындар осындай көмек нысанын ақтау үшін жеткілікті болып табылатынын; немесе

      — конституциялық немесе өзге де себептер бойынша осы баптың қолданылу аясына кіретін салықтар тізбесін шектеу қажеттігін.

      Осы бап Конвенцияға әрбір мемлекет аталған факторларды ескере отырып, басқа мемлекет алатын салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету туралы келісімге келе алатыны туралы қорытындыға келген жағдайда ғана енгізілуі тиіс.

2. Бапта салықтарды өндіріп алуда жан-жақты көмек көрсету көзделген. Кейбір мемлекеттер салықтарды өндіріп алуда көмек көрсетудің неғұрлым шектеулі түрін қамтамасыз етуді қалауы мүмкін. Бұл олардың жалпы алғанда көрсете алатын немесе қандай да бір нақты конвенция шеңберінде келісе алатын салықтарды өндіріп алудағы көмектің жалғыз нысаны болуы мүмкін. Мысалы, мемлекет көмекті Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді (мысалы, пайыздар сияқты кірістер пайда болатын мемлекетте салық мөлшерлемесін төмендету) оларға құқығы жоқ тұлғалар пайдаланған жағдайлармен шектеуді қалауы мүмкін. Салықтарды өндіріп алуда осындай шектеулі көмек көрсетуді қалайтын мемлекеттер төмендегі мәтіндегі Баптың баламалы нұсқасын екіжақты тәртіппен ешқандай шектеусіз қабылдай алады:

27-бап

САЛЫҚТАРДЫ ӨНДІРІП АЛУДАҒЫ ӨЗАРА КӨМЕК

1. Уағдаласушы мемлекеттер осы Конвенцияға сәйкес берілген кез келген салықтық босатуды немесе төмендетілген салық мөлшерлемесін мұндай жеңілдіктерге құқығы жоқ тұлғалардың пайдалануына жол бермеу үшін қажетті дәрежеде бір-біріне салықтарды өндіріп алуда көмек көрсетеді. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары өзара келісім бойынша осы бапты қолдану тәртібі туралы уағдаласа алады.

2. Ешбір жағдайда осы баптың ережелері Уағдаласушы мемлекетке мынадай міндеттемелер жүктейтіндей түсіндірілмеуі тиіс:

      a) осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңдары мен әкімшілік практикасына қайшы келетін әкімшілік шараларды жүзеге асыру;

      b) мемлекеттік саясатқа (ordre public) қайшы келетін шараларды жүзеге асыру.

      1-тармақ

3. Осы тармақта Уағдаласушы мемлекет осы баптың ережелері орындалған жағдайда басқа мемлекетке оған тиесілі салықтарды өндіріп алуда көмек көрсетуге міндетті деген қағидат қамтылған. 3 және 4-тармақтар осындай көмектің екі нысанын көздейді.

4. Осы тармақта сондай-ақ осы бапқа сәйкес көрсетілетін көмектің 1 және 2-баптармен шектелмейтіні көзделген. Осы себепті көмек кез келген тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттердің біріне төлеуге міндетті мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуға қатысты, бұл тұлғаның Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан көрсетілуі тиіс. Сонымен бірге, кейбір Уағдаласушы мемлекеттер көмекті Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері берешек болып қалған салықтармен шектеуді қалауы мүмкін. Мұндай мемлекеттер өз қалауы бойынша осы тармақтан 1-бапқа сілтемені алып тастау арқылы осы баптың қолданылу аясын шектей алады.

5. Осы баптың 1-тармағы осы баптың ережелерін іске асыру мақсатында ақпарат алмасуға қатысты. Осылайша, салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету мақсатында алмасылатын ақпараттың құпиялылығы қамтамасыз етіледі.

6. Соңында, осы тармақта Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары өзара келісім бойынша осы баптың ережелерін практикалық қолданудың егжей-тегжейлері туралы шешім қабылдай алатыны көзделген.

7. Мұндай уағдаластық, атап айтқанда, 3 немесе 4-тармаққа сәйкес сұратылатын көмек көрсету туралы өтінішті негіздеуге тиіс құжаттамаға қатысты болуы керек. Әдетте, көмек көрсету туралы өтініш өтініш жасалған мемлекеттің заңнамасының талаптарына сәйкес осындай құжаттамамен негізделуі тиіс немесе осы мәселе бойынша уағдаластыққа Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары арасында қол жеткізілуі тиіс, сондай-ақ (жағдайға қарай) салық берешегін өндіріп алу немесе мерзімі өткен салықтарды сақтау жөніндегі шараларды қабылдау қажет деп келісу қалыпты тәжірибе болып табылады. Мұндай құжаттама, мысалы, салық берешегін өндіріп алу туралы талаптың орындалуға жататыны және борышкер өтініш беруші мемлекеттің заңнамасына сәйкес оны өндіріп алуға немесе өтініш беруші мемлекетте мерзімі өткен салықтарды мәжбүрлеп өндіріп алуға рұқсат беретін халықаралық құжаттың ресми көшірмесін ұсынуға кедергі келтіре алмайтын тұлға екендігі туралы мәлімдемені қамтуы мүмкін. Бұған қоса, осы құжаттаманың өтініш жасалған мемлекеттің тіліне ресми аудармасы да ұсынылуы тиіс. Қажет болған жағдайда, өтініш беруші мемлекетте мерзімі өткен салықтарды мәжбүрлеп өндіріп алуға рұқсат беретін құжат, егер бұл орынды болса және өтініш жасалған мемлекетте қолданылатын ережелерге сәйкес келсе, көмек көрсету туралы өтінішті алғаннан кейін мүмкіндігінше тезірек осы өтініш жасалған мемлекетте салықтарды мәжбүрлеп өндіріп алуға рұқсат беретін қандай да бір құжатпен мақұлдануы, танылуы, толықтырылуы немесе ауыстырылуы тиіс деген уағдаластыққа да қол жеткізілуі мүмкін.

8. Бұған қоса, өтініш жасалған мемлекет 3 немесе 4-тармаққа сәйкес өтінішті орындау кезінде көтеруі мүмкін шығыстар мәселесі бойынша да келісімге қол жеткізілуі тиіс. Әдетте, мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алуға байланысты шығыстар борышкердің есебіне жатқызылады, алайда осы тұлғадан өндіріп алу мүмкін болмайтын шығыстарды қай мемлекет көтеретінін айқындау қажет. Бұл жағдайда, нақты бір жағдайға қатысты өзгеше уағдаластық болмаған кезде, бір мемлекеттің екінші мемлекетке көмек көрсету барысында шеккен әдеттегі шығыстары сол екінші мемлекет тарапынан өтелмейді деген тәжірибе қалыптасқан. Әдеттегі шығыстар — бұл салықтарды өндіріп алуға тікелей және әдетте байланысты шығыстар, яғни ел ішіндегі салықтарды өндіріп алудың қалыпты рәсімі барысында туындайтын болжамды шығыстар. Алайда төтенше шығыстар жағдайында, егер өзгеше екіжақты уағдаластық болмаса, оларды өтініш беруші мемлекет көтереді деген жалпыға ортақ тәжірибе қолданылады. Мұндай шығыстарға, мысалы, басқа мемлекеттің өтініші бойынша ерекше үлгідегі рәсімді қолдануға байланысты шығыстар немесе сарапшылардың, ауызша не жазбаша аудармашылардың қызметтеріне ақы төлеуге арналған қосымша шығыстар жатады. Көптеген мемлекеттер сотта істерді қарауға және банкроттық рәсімдеріне арналған шығыстарды да төтенше шығыстар деп санайды. Келісімде төтенше шығыстардың анықтамасы көзделуі тиіс және ықтимал төтенше шығыстарға байланысты кез келген нақты жағдайда Уағдаласушы мемлекеттер арасында консультациялар жүргізілуі керек. Сонымен бірге, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде төтенше шығыстардың туындауы мүмкін деген болжам пайда болған кезде, ол бұл туралы екінші Уағдаласушы мемлекетті хабардар етіп, осындай шығыстардың болжамды сомасын көрсетуі тиіс деген уағдаластыққа қол жеткізілуі керек, осылайша екінші мемлекет бұл шығыстардың қолайлылығы туралы шешім қабылдай алады. Әрине, Уағдаласушы мемлекеттер шығыстарды бөлу сипатталған тәсілден өзгеше қағидат негізінде жүзеге асырылатынын да көздей алады; мұндай қажеттілік, мысалы, 7-тармаққа сәйкес мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету туралы өтініштің орындалуы тоқтатылған немесе кері қайтарып алынған жағдайда немесе мерзімі өткен берешекті өндіріп алуда көмек көрсетуге байланысты жұмсалған шығыстар мәселесі осы мемлекеттерге қолданылатын басқа құқықтық құралдың көмегімен шешілген жағдайда туындауы мүмкін. Соңында, келісімде Уағдаласушы мемлекеттердің даму деңгейлеріндегі айырмашылықтар ескерілуі тиіс. Осыған байланысты барлық шығыстарды, оның ішінде әдеттегі шығыстарды да тек бір мемлекет көтеретіні туралы келісімге қол жеткізілуі мүмкін. Мұндай жағдайда Уағдаласушы мемлекеттер осындай шығыстардың мөлшері туралы келісімге келуі тиіс. Олар, мысалы, белгіленген тұрақты сома негізінде айқындалуы мүмкін.

9. Осы келісімде құзыретті органдар басқа да практикалық мәселелерді қарастыра алады, мысалы:

      — мерзімі өткен салықтар бойынша нақты берешекті өндіріп алуға қатысты көмек көрсету туралы өтінішпен жүгінуге болмайтын шекті мерзім белгіленуі тиіс пе?

      — салық төлемдері бойынша берешек өтініш беруші мемлекетте пайдаланылатын валютадан өзгеше валютада өндіріп алынған кезде қандай айырбастау бағамы қолданылуы тиіс?

      — 3-тармаққа сәйкес жіберілген өтінішті орындау нәтижесінде өндіріп алынған кез келген сома өтініш беруші мемлекетке қалай аударылуы тиіс? немесе

      — көмек көрсетілмейтін ең төменгі сома шегі белгіленуі тиіс пе?

      2-тармақ

10. 2-тармақта осы баптың мақсаттары үшін «салық төлемдері бойынша берешек» терминінің анықтамасы беріледі. Бұл анықтама Уағдаласушы мемлекеттердің немесе олардың әкімшілік-аумақтық бірліктерінің не жергілікті билік органдарының атынан алынатын барлық салықтар бойынша берешектің кез келген сомасына қолданылады, бірақ мұндай салықтарды өндіріп алу Конвенцияға немесе Уағдаласушы мемлекеттер арасында қолданылатын басқа құжаттарға қайшы келмейтін дәрежеде ғана. Ол сондай-ақ пайыздарға, әкімшілік айыппұлдарға және осы мерзімі өткен салық сомасын өндіріп алуға немесе сақтауға арналған шығыстарға да қатысты. Осылайша, көмек жалпы алғанда 2-бапқа сәйкес Конвенция қолданылатын салықтармен шектелмейді, бұл 1-тармақта расталған.

11. Кейбір Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың қолданылу аясын 2-баптың жалпы ережелеріне сәйкес Конвенция қамтитын салықтармен шектеуді қалауы мүмкін. Мұны қалайтын мемлекеттер 1 және 2-тармақтарды мынадай тармақтармен алмастыруы тиіс:

      1. Уағдаласушы мемлекеттер салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алуда бір-біріне өзара көмек көрсетеді. Мұндай көмек көрсету 1-баппен шектелмейді. Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдары өзара келісім бойынша осы бапты қолдану тәртібі туралы уағдаласа алады.

      2. Осы бапта қолданылатын мағынада «салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алу» термині Конвенция қамтитын салықтардың пайыздармен, әкімшілік айыппұлдармен және осындай соманы өндіріп алуға немесе сақтауға арналған шығыстармен қоса кез келген тиесілі сомасын білдіреді.

12. Осыған ұқсас түрде кейбір Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың ережелері қолданылатын салық түрлерін шектеуді және салықтардың егжей-тегжейлі тізбесін анықтамаға енгізу арқылы осы ережелердің қолданылу аясын нақтылауды қалауы мүмкін. Мұны қалайтын мемлекеттер өз қалауы бойынша екіжақты тәртіппен мынадай анықтаманы қабылдай алады:

      Осы бапта қолданылатын мағынада «салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алу» термині Уағдаласушы мемлекеттер алатын төмендегі салықтардың пайыздармен, әкімшілік айыппұлдармен және осындай соманы өндіріп алуға немесе сақтауға арналған шығыстармен қоса кез келген тиесілі сомасын білдіреді:

      a) (А мемлекетінде): \_ \_

      b) (В мемлекетінде): \_ \_

13. Құзыретті органдарға осы баптың мақсаттары үшін ақпаратты кедергісіз беру мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың мәтінін ол осы баптың қолданылу аясына кіретін кез келген салыққа қатысты ақпарат алмасуға рұқсат беретіндей етіп құрастыру жөнінде шаралар қабылдауы тиіс.

14. Осы Конвенциядағы ешбір ереже осы баптың ережелерін Конвенция күшіне енгенге дейін пайда болған салық берешегін өндіріп алуға қолдануға кедергі келтірмейді, өйткені мұндай берешекті өндіріп алуға көмек Конвенция күшіне енгеннен кейін және осы баптың ережелері қолданысқа енгізілгеннен кейін көрсетіледі. Сонымен бірге, Уағдаласушы мемлекеттер осы баптың ережелерінің мұндай салық төлемдері бойынша берешекке қатысты қолданылу шектерін нақтылауды орынды деп санауы мүмкін, әсіресе олардың Конвенциясының күшіне енуіне қатысты ережелерінде осы Конвенция ережелері белгілі бір уақыттан бастап енгізілген немесе алынатын салықтарға қатысты қолданылатыны көзделсе. Осы баптың қолданылу аясын Конвенция күшіне енгеннен кейін пайда болған салық берешегімен шектеуді қалайтын мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында бұл мәселені өз қалауы бойынша еш кедергісіз шеше алады.

      3-тармақ

15. Осы тармақта мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету туралы өтінішпен жүгінуге болатын шарттар баяндалады. Салық төлемдері бойынша берешекті өндіріп алу өтініш беруші мемлекеттің заңнамасына сәйкес жүзеге асырылуы мүмкін болуы тиіс және борышкер сол кезде осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуға кедергі келтіре алмайтын тұлға болуы тиіс. Бұл өтініш беруші мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуға құқылы болған және осы сома бойынша берешегі бар тұлғаның мұндай өндіріп алуға кедергі келтіру үшін әкімшілік немесе сот арқылы қорғану құқықтары болмаған жағдайда орын алады.

16. Көптеген мемлекеттерде салық төлемдері бойынша мерзімі өткен берешек берешектің негізділігіне немесе сомасына қатысты әкімшілік органға немесе сотқа апелляциялық шағым беру құқығы болғанына қарамастан өндіріп алынады. Алайда, егер өтініш жасалған мемлекеттің ішкі заңнамасы апелляциялық шағым қаралып жатқан кезде мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алуға рұқсат бермесе, онда осы тармақ басқа мемлекеттің мерзімі өткен салық берешегіне қатысты да мұны жасауға мүмкіндік бермейді, егер апелляция беру құқығы әлі де күшінде болса, тіпті егер бұл берешекті сол басқа мемлекетте өндіріп алуға кедергі келтіре алмаса да. Шынында да, «осы басқа мемлекет өзінің салықтарын мәжбүрлеп өндіріп алу мен жинауға қатысты заңдарының ережелеріне сәйкес, бұл салық төлемдері бойынша берешек сол басқа мемлекеттің берешегі болғандай өндіріп алады» деген тұжырым өтініш жасалған мемлекеттің ішкі құқығындағы шектеудің басқа мемлекеттің мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алуға да қолданылуына әкеп соғады. Алайда көптеген мемлекеттер апелляциялық шағым беру құқығының болуына қарамастан, өтініш жасалған мемлекетте мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алуға болатын жағдайларда, тіпті өтініш жасалған мемлекеттің өз заңнамасы мұндай жағдайда салықтарды өндіріп алуға жол бермесе де, салықтарды өндіріп алуда көмек көрсетуге рұқсат беруді қалауы мүмкін. Мұны қалайтын мемлекеттер 3-тармақты өз қалауы бойынша мынадай редакцияда өзгерте алады:

      Егер Уағдаласушы мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегі осы мемлекеттің заңдарына сәйкес мәжбүрлеп өндіріп алынуы мүмкін болса және осы мерзімі өткен салықтар бойынша борышкер болып табылатын тұлға сол кезде осы мемлекеттің заңдарына сәйкес оларды өндіріп алуға кедергі келтіре алмайтын болса, онда осы мемлекеттің құзыретті органының өтініші бойынша мұндай мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алу мақсатында басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы орындауға қабылдайды. Мұндай салық төлемдері бойынша берешек осы басқа мемлекет тарапынан өзінің салықтарын мәжбүрлеп өндіріп алу мен жинауға қолданылатын заңдарының ережелеріне сәйкес, осы салық төлемдері бойынша берешек осы басқа мемлекетке тиесілі берешек болғандай және осы басқа мемлекеттің осы тармақ бойынша өтініш жасауына мүмкіндік беретін шарттарға сәйкес келетіндей етіп өндіріп алынады.

17. 3-тармақта сондай-ақ өтініш беруші мемлекеттің мерзімі өткен салықтар бойынша берешегін өтініш жасалған мемлекет өндіріп алудың тәсілдері реттеледі. Мерзімдік шектеулер мен басымдықтар сияқты факторларды қоспағанда (5-тармаққа түсініктемені қараңыз), өтініш жасалған мемлекет өтініш беруші мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегін өзінің мерзімі өткен салықтар бойынша берешегі сияқты өндіріп алуға міндетті, тіпті егер сол кезде оның өз мақсаттары үшін осы салық төлеушіге қатысты мерзімі өткен салықтарды өндіріп алу жөнінде шаралар қабылдау қажеттілігі болмаса да. Жоғарыда атап өтілгендей, «өз салықтарын мәжбүрлеп өндіріп алу мен жинауға қолданылатын заңнамасының ережелеріне сәйкес» деген сөз тіркесі, егер өтініш жасалған мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес өзінің мерзімі өткен салықтарын өндіріп алуға осындай құқықтар әлі де болған кезде жол берілмесе, қосымша апелляциялық шағым беру құқықтары жоқ мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуға көмек көрсетуді шектейді.

18. Өтініш өтініш жасалған мемлекетте жоқ салыққа қатысты болуы да мүмкін. Өтініш беруші мемлекет қажет болған жағдайда салық төлемдері бойынша берешектің сипатын, осы берешектің құрамдас бөліктерін, берешекті өтеу мерзімінің аяқталған күнін және осы берешекті өндіріп алуға болатын активтерді көрсетеді. Содан кейін өтініш жасалған мемлекет өтініш беруші мемлекеттің салығына ұқсас өзінің салығын өндіріп алуға қолданылатын рәсімге сәйкес немесе егер мұндай ұқсас салық болмаса, кез келген басқа тиісті рәсімге сәйкес әрекет етеді.

      4-тармақ

19. Өтініш беруші мемлекеттің мерзімі өткен салықтарды өндіріп алу құқықтарына кепілдік беру мақсатында осы тармақ оған басқа мемлекеттен сақтау шараларын қабылдауды сұрау мүмкіндігін береді, тіпті егер ол әзірге салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету туралы өтініш жасай алмаса да, мысалы, берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу заң бойынша мүмкін болмаған кезде немесе борышкер әлі де оны өндіріп алуға кедергі келтіру құқығына ие болған жағдайда. Бұл тармақ өз заңдарына сәйкес сақтау шараларын қабылдай алатын мемлекеттер арасындағы конвенцияларға ғана енгізілуі тиіс. Сонымен қатар, басқа мемлекетке тиесілі салықтарға қатысты сақтау шараларын қабылдауды орынсыз деп санайтын мемлекеттер бұл тармақты өз конвенцияларына енгізбеу немесе оның қолданылу аясын шектеу туралы шешім қабылдай алады. Кейбір мемлекеттерде сақтау шаралары уақытша шаралар деп аталады және мұндай мемлекеттер осы тармақтың өздерінің терминологиясы тұрғысынан қолданылу аясын нақтылау үшін өз қалауы бойынша осы сөздерді қосуы мүмкін.

20. Осы тармақтың қолданылу аясына кіретін шаралардың мысалдарының бірі — кейіннен мерзімі өткен салықтарды өндіріп алу жүзеге асырылған кезде осы активтердің болуын қамтамасыз ету мақсатында түпкілікті шешім шығарылғанға дейін активтерді тәркілеу немесе бұғаттау. Сақтау шараларын қабылдау үшін талап етілетін шарттар әртүрлі мемлекеттерде әртүрлі болуы мүмкін, бірақ барлық жағдайларда салық төлемдері бойынша берешек алдын ала, ең болмағанда алдын ала немесе ішінара айқындалуы тиіс. Өтініш беруші мемлекет осындай берешекке қатысты өзі осындай шараларды қабылдамайынша, нақты мерзімі өткен салық берешегіне қатысты сақтау шараларын қабылдау туралы өтінішпен жүгіне алмайды (8-тармаққа түсініктемені қараңыз).

21. Сақтау шараларын қабылдау туралы өтініш жасаған кезде өтініш беруші мемлекет әрбір нақты жағдайда салықтарды есептеу немесе өндіріп алу процесінің қандай кезеңіне жеткенін көрсетуі тиіс. Осыдан кейін өтініш жасалған мемлекет өзінің заңдары мен әкімшілік практикасы мұндай жағдайда сақтау шараларын қабылдауға мүмкіндік беретін-бермейтінін қарастыруы тиіс.

      5-тармақ

22. 5-тармақта алғаш рет өтініш жасалған мемлекеттің мерзімдік шектеулері, яғни мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алу туралы өтінішті орындауға қабылдауға немесе берешекті өндіріп алуға болмайтын шекті мерзімдер, басқа мемлекет 3 немесе 4-тармаққа сәйкес өтініш жасаған салық берешегіне қатысты қолданылмайтыны көзделген. 3-тармақ өтініш беруші мемлекетте заң бойынша мәжбүрлеп өндіріп алынуы мүмкін салық төлемдері бойынша берешекке қатысты болғандықтан, ал 4-тармақ өтініш беруші мемлекет сақтау шараларын қабылдай алатын салық төлемдері бойынша берешекке қатысты болғандықтан, бұдан тек өтініш беруші мемлекеттің мерзімдік шектеулері ғана қолданылатыны туындайды.

23. Осылайша, мерзімі өткен салық берешегі өтініш беруші мемлекетте әлі де мәжбүрлеп өндіріп алынуы немесе жиналуы (3-тармақ) не оны сақтау шараларын қабылдауға негіз болуы (4-тармақ) мүмкін болған жағдайда, өтініш жасалған мемлекеттің заңдарында көзделген мерзімдік шектеулер негізінде осы салық берешегіне қатысты 3 немесе 4-тармақты қолдануға қандай да бір қарсылық білдірілуі мүмкін емес. Өздерінің ішкі заңнамасында белгіленген мерзімдік шектеулерді бұзуға келіспейтін мемлекеттер 5-тармаққа тиісті өзгерістер енгізуі тиіс.

24. Уағдаласушы мемлекеттер белгілі бір мерзім өткеннен кейін мерзімі өткен салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету міндеттемесі тоқтатылатыны туралы келісімге келе алады. Бұл мерзім салық төлемдері бойынша берешекті мәжбүрлеп өндіріп алуға рұқсат беретін бастапқы құжаттың күнінен бастап есептелуі тиіс. Кейбір мемлекеттердің заңнамасы берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу туралы құжатты жаңартуды талап етеді және мұндай жағдайда көмек көрсету міндеттемесінің қолданылуы тоқтатылатын уақыт кезеңін есептеу мақсаттары үшін дәл осы бірінші құжаттың маңызы бар.

25. 5-тармақта сондай-ақ өтініш 3 немесе 4-тармаққа сәйкес жасалған салық төлемдері бойынша берешекке қатысты өтініш жасалған (бірінші сөйлем) және өтініш беруші (екінші сөйлем) мемлекеттердің өздерінің салық төлемдері бойынша берешектеріне басқа кредиторлардың берешектері алдында басымдық беретін нормалары қолданылмайтыны көзделген. Мұндай нормалар салық органдарының салықтарды барынша толық көлемде өндіріп алуын қамтамасыз ету мақсатында ішкі заңдарға жиі енгізіледі.

26. Көмек көрсету туралы өтініш келіп түскен басқа мемлекеттің мерзімі өткен салық берешегіне қатысты өтініш жасалған мемлекеттің басымдықтарды белгілеу нормалары қолданылмайтыны туралы ереже, тіпті өтініш жасалған мемлекет 3 немесе 4-тармаққа сәйкес бұл берешекті көп жағдайда өзінің берешегі ретінде қарастыруға міндетті болған кезде де қолданылады. Басқа мемлекеттің мерзімі өткен салық берешегіне өзінің салық берешегіне қолданылатын басымдықпен бірдей басымдық беруді көздегісі келетін мемлекеттер өз қалауы бойынша осы тармаққа өзгерістер енгізіп, бірінші сөйлемнен «немесе қандай да бір басымдық беріледі» деген сөздерді алып тастай алады.

27. Бірінші сөйлемнің соңындағы «олардың табиғатына байланысты» деген сөздер өтініш жасалған мемлекеттің осы тармақ қолданылатын мерзімдері мен басымдықты айқындау қағидалары тек төленбеген салықтарға тікелей қатысты басымдықтарға ғана қолданылатынын көрсетеді. Осылайша, бұл тармақ барлық борыштарға қатысты қолданылатын мерзімдік шектеулер немесе басымдық туралы жалпы нормалардың қолданылуына кедергі келтірмейді (мысалы, талаптың басқа талапқа дейін пайда болуына немесе тіркелуіне байланысты оған басымдық беретін нормалар).

      6-тармақ

28. Осы тармақ өтініш беруші мемлекеттің салық төлемдері бойынша берешегінің бар-жоғына, негізділігіне немесе сомасына қатысты кез келген құқықтық немесе әкімшілік қарсылық өтініш жасалған мемлекеттің соттарында немесе әкімшілік органдарында қаралмайтынын қамтамасыз етеді. Осыған байланысты өтініш жасалған мемлекетте, мысалы, сот бақылауын жүзеге асыру туралы өтінішке байланысты осы мәселелер бойынша сот немесе әкімшілік іс жүргізу басталмайды. Бұл норманың негізгі мақсаты мерзімі өткен салықтардың сомасы немесе оның бір бөлігі басқа мемлекеттің ішкі құқығына сәйкес берешек болып табыла ма деген мәселелер бойынша шешім қабылдау үшін өтініш жасалған мемлекеттің әкімшілік немесе сот органдарына өтініш беруге жол бермеу болып табылады. Өтініш жасалған мемлекет қабылдаған берешекті өндіріп алу шараларына дау айтуға бағытталған кез келген құқықтық әрекеттерге қатысты, әрине, осы мемлекеттің құзыретті сот органдарында іс қозғалуы мүмкін. Осы тармақты қолдану кезінде конституциялық немесе құқықтық сипаттағы қиындықтар туындауы мүмкін мемлекеттер екіжақты келіссөздер барысында оған өзгерістер енгізе немесе оны алып тастай алады.

      7-тармақ

29. Осы тармақта 3 немесе 4-тармаққа сәйкес өтініш келіп түскеннен кейін оны жіберу кезінде қолданылған шарттар қолданысын тоқтатса (мысалы, мерзімі өткен салық берешегі өтініш беруші мемлекетте мәжбүрлеп өндіріп алынуы мүмкін болмай қалса), онда өтініш жасаған мемлекет екінші мемлекетті жағдайдың өзгергені туралы дереу хабардар етуі тиіс екені көзделген. Осындай хабарламаны алғаннан кейін өтініш жасалған мемлекет өз қалауы бойынша өтініш беруші мемлекеттен өз өтінішін орындауды тоқтата тұруды немесе оны кері қайтарып алуды сұрай алады. Егер өтініштің орындалуы тоқтатыла тұрса, онда бұл тоқтата тұру өтініш жасаған мемлекет екінші мемлекетке тиісті салық төлемдері бойынша берешекке қатысты өтініш жасау үшін қажетті шарттардың қайтадан қолданылатыны немесе осы мемлекеттің өз өтінішін кері қайтарып алатыны туралы хабарлағанға дейін қолданылады.

      8-тармақ

30. Осы тармақта көмек көрсету туралы өтініш алатын мемлекетке жүктелетін міндеттемелерге қатысты кейбір шектеулер қамтылған.

31. Өтініш жасалған мемлекет осы тармақта көрсетілген жағдайларда көмек көрсетуден өз қалауы бойынша бас тарта алады. Дегенмен, егер ол осындай жағдайларда көмек көрсетсе, онда мұны осы бап шеңберінде жүзеге асырады және оның әрекеттеріне осы баптың ережелерін сақтамады деген негіз бойынша наразылық білдірілуі мүмкін емес.

32. Ең алдымен, осы тармақта Уағдаласушы мемлекет осы бап бойынша өз міндеттемелерін орындаған кезде өзінің ішкі заңдары мен әкімшілік практикасын немесе басқа мемлекеттің ішкі заңдары мен әкімшілік практикасын айналып өтуге міндетті еместігі нақтыланады. Осыған байланысты, егер өтініш беруші мемлекет өзінің ішкі заңнамасына сәйкес сақтау шараларын қабылдауға құқылы болмаса, онда өтініш жасалған мемлекет өтініш беруші мемлекеттің атынан осындай шараларды қабылдаудан бас тарта алады. Сол сияқты, егер өтініш жасалған мемлекетте мерзімі өткен салық берешегін өтеу мақсатында мүлікті тәркілеуге рұқсат берілмесе, онда бұл мемлекет осы баптың ережелеріне сәйкес осындай салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету кезінде мүлікті тәркілеуге міндетті емес. Алайда, өтініш жасалған мемлекеттің салық салу мақсаттары үшін рұқсат етілген әкімшілік шаралардың түрлері, тіпті олар тек өтініш беруші мемлекетке тиесілі салықтарды өндіріп алуда көмек көрсету үшін пайдаланылса да, қолданылуы тиіс.

33. Баптың 5-тармағында Уағдаласушы мемлекеттің мерзімдік шектеулері басқа мемлекет көмек көрсету туралы өтініш жасаған мерзімі өткен салық берешегіне қолданылмайтыны көзделген. (a) тармақшасының мақсаты осы қағидатты жою емес. Осы себепті өтініш жасалған мемлекеттің мерзімдік шектеулерінің қолданылу мерзімі өткеннен кейін мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алуда көмек көрсету, егер осы берешекке қолданылатын мерзімдік шектеулердің мерзімі өтініш беруші мемлекетте әлі аяқталмаған болса, осы немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттің заңдары мен әкімшілік практикасына қайшы келетін әрекет ретінде қарастырылмайды.

34. (b) тармақшасында жария тәртіпке (ordre public) қайшы келетін шараларды қабылдауға қатысты шектеу қамтылған. 26-баптағыдай (26-бапқа түсініктеменің 19-тармағын қараңыз), мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделеріне әсер етуі мүмкін көмекке қатысты шектеу белгілеу қажет деп танылды.

35. (c) тармақшаға сәйкес Уағдаласушы мемлекет, егер басқа мемлекет өз заңдарына сәйкес немесе әкімшілік практикада көзделген өз иелігіндегі барлық ақылға қонымды өндіріп алу немесе сақтау шараларын (жағдайға қарай) қабылдамаған болса, өтінішті қанағаттандыруға міндетті емес.

36. Соңында, (d) тармақшаға сәйкес өтініш жасалған мемлекет практикалық пайымдаулар бойынша да өтінішті орындаудан бас тарта алады, мысалы, егер өтініш беруші мемлекеттің мерзімі өткен салық берешегін өндіріп алу кезінде туындауы мүмкін шығыстар тиесілі берешек сомасынан асып кетсе.

37. Кейбір мемлекеттер осы тармаққа Еуропа Кеңесі мен ЭЫДҰ-ның салық мәселелері бойынша өзара әкімшілік көмек көрсету туралы бірлескен көпжақты конвенциясында қамтылған қосымша шектеуді енгізуді қалауы мүмкін. Бұл шектеу мемлекетке көмек көрсету туралы өтініш жасалып отырған салықтар жалпыға бірдей танылған салық салу қағидаттарын бұза отырып алынады деп есептеген жағдайда көмек көрсетуден бас тартуға мүмкіндік береді.

28-бап

ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ ӨКІЛДІКТЕРДІҢ МҮШЕЛЕРІ ЖӘНЕ КОНСУЛДЫҚ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕР

Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 28-бабы ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 28-бабын қайталайды. Сондықтан осы бапқа қатысты Комментарий өз күшін сақтайды:

1. Осы ереженің мақсаты қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияның ережелеріне сәйкес дипломатиялық өкілдіктердің мүшелері мен консулдық қызметкерлердің халықаралық құқыққа немесе арнайы халықаралық келісімдерге сәйкес құқығы бар режимнен кем емес қолайлы режим алуын қамтамасыз ету болып табылады.

2. Қосарланған салық салуды болдырмау туралы конвенцияның ережелері мен жалпы халықаралық құқық нормаларына немесе арнайы халықаралық келісімге сәйкес берілетін дипломатиялық және консулдық артықшылықтардың бір мезгілде қолданылуы кейбір жағдайларда өзге жағдайда алынуы тиіс болған салықтан екі Уағдаласушы мемлекетте де босатуға әкеп соғуы мүмкін. Бұған А мемлекеті В мемлекетінде аккредиттеген және А мемлекетінің көздерінен роялти немесе дивидендтер алатын дипломатиялық қызметкердің халықаралық құқыққа сәйкес В мемлекетінде осы кіріске қатысты салық салынбайтын және осы екі мемлекет арасындағы екіжақты конвенцияның ережелеріне байланысты В мемлекетінің резиденті ретінде А мемлекетінде кірістен алынатын салықтан босатуға немесе салық мөлшерлемесін төмендетуге құқығы болуы мүмкін жағдай мысал бола алады. Көзделмеген салықтық жеңілдіктерге жол бермеу үшін Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты тәртіппен мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін қосымша ережені қабылдай алады:

      Дипломатиялық өкілдіктердің мүшелері мен консулдық қызметкерлерге жалпы халықаралық құқық нормалары немесе арнайы халықаралық келісімдердің ережелері негізінде берілген салықтық артықшылықтарға байланысты кіріске немесе капиталға қабылдаушы мемлекетте салық салынбайтын дәрежеде салық салу құқығы жіберуші мемлекетте сақталады.

3. ЭЫДҰ-ға мүше көптеген елдерде ішкі заңнамада дипломатиялық өкілдіктердің мүшелері мен консулдық қызметкерлер шетелде болған кезеңінде салық салу мақсаттары үшін жіберуші мемлекеттің резиденттері болып есептеледі деген ережелер бар. Осындай ішкі ережелер қолданылатын мүше елдер арасындағы екіжақты қатынастарда Конвенцияға Уағдаласушы мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктерінің мүшелері мен консулдық қызметкерлерінің тұрақты тұратын мемлекеті ретінде жіберуші мемлекетті айқындайтын арнайы нормаларды енгізу арқылы бұдан әрі де қадам жасауға болады. Ұсынылатын арнайы ереже мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін:

      4-баптың ережелеріне қарамастан, басқа Уағдаласушы мемлекеттің немесе үшінші мемлекеттің аумағында орналасқан Уағдаласушы мемлекеттің дипломатиялық өкілдігінің мүшесі немесе консулдық мекемесінің қызметкері болып табылатын жеке тұлға, егер:

      a) халықаралық құқыққа сәйкес мұндай тұлға қабылдаушы мемлекетте осы мемлекеттің аумағынан тыс орналасқан көздерден алынатын кіріске немесе осы мемлекеттің аумағынан тыс орналасқан капиталға қатысты салық салудан босатылса; және

      b) мұндай тұлға жіберуші мемлекетте осы мемлекеттің резиденттері сияқты барлық кірісіне немесе капиталына салық төлеу жөніндегі дәл сондай міндеттемелерге ие болса,

      Конвенцияның мақсаттары үшін оны жіберген мемлекеттің резиденті болып есептеледі.

4. 4-баптың 1-тармағына58 сәйкес Уағдаласушы мемлекетте аккредиттелген үшінші мемлекеттің дипломатиялық өкілдіктерінің мүшелері мен консулдық қызметкерлері, егер олар осы мемлекетте тек шектеулі салық салуға жататын болса, қабылдаушы мемлекеттің резиденттері болып есептелмейді […]. Бұл сондай-ақ Уағдаласушы мемлекетте құрылған халықаралық ұйымдарға және олардың лауазымды тұлғаларына да қатысты, өйткені, әдетте, олар осы ұйым құрылатын конвенция немесе шарт бойынша не ұйым мен ол құрылған мемлекет арасындағы шарт бойынша белгілі бір салықтық жеңілдіктерді пайдаланады. Осы мәселені тікелей реттеуді немесе қалаусыз салықтық жеңілдіктерге жол бермеуді қалайтын Уағдаласушы мемлекеттер осы бапқа мынадай ережені қоса алады:

      __________________________________________

      58 Бұл тармақ 4-баптың 1-тармағының екінші сөйлемі алынып тасталған екіжақты келісімдерге қолданылмайды.

      Конвенция Уағдаласушы мемлекетте орналасқан және кіріске немесе капиталға салынатын салықтарға қатысты Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысы резиденттері деп есептемейтін халықаралық ұйымдарға, органдарға немесе олардың лауазымды тұлғаларына, сондай-ақ үшінші мемлекеттің дипломатиялық өкілдігінің мүшелері немесе консулдық қызметкерлері болып табылатын тұлғаларға қолданылмайды.

      Бұл Уағдаласушы мемлекетте тек осы мемлекеттің аумағындағы көздерден алынатын кіріске салынатын салық бойынша ғана міндеттемелері бар халықаралық ұйымдар, органдар немесе олардың лауазымды тұлғалары осы Конвенцияның артықшылықтарын пайдалана алмайтынын білдіреді.

5. Құрметті консулдық мекемелердің қызметкерлері осы баптың ережелеріне сәйкес жалпы халықаралық құқық нормалары негізінде өздері құқығы жоқ қандай да бір артықшылықтарды пайдалана алмайтынына қарамастан (әдетте, тек құрметті консулдардың жіберуші мемлекет атынан көтеретін шығыстарын өтеу ретінде алынған төлемдерге қатысты салықтан босату ғана көзделеді), Уағдаласушы мемлекеттер екіжақты келісім тәртібімен құрметті консулдарды осы баптың қолданылу аясынан тікелей алып тастауға құқылы.

   29-бап

ЖЕҢІЛДІКТЕРДІ АЛУ ҚҰҚЫҒЫ

Алдын ала ескертулер

  1. Бапқа берілген ескертпеде түсіндірілгендей, 29-бап Уағдаласушы мемлекеттердің Конвенцияның преамбуласында бекітілген, салық төлеуден жалтару немесе салықтарды айналып өту, оның ішінде шарттарды сатып алу туралы келісімдер жасасу арқылы салық салудан жалтару немесе салық салуды азайту мүмкіндіктерін туындатпай, қосарланған салық салуды жою ниетін көрсетеді. Бұл ниет пен Баптың тұжырымдамасы ЭЫДҰ-G20-ның «Салық салу базасын қысқарту және пайданы басқа мемлекеттерге ауыстыру» жобасы шеңберінде қатысушы мемлекеттер келіскен және «Шарттық жеңілдіктерді тиісті емес жағдайларда берудің алдын алу – 6-іс-қимыл: 2015 жылғы қорытынды есеп» есебінің 22-тармағында сипатталған ең төменгі стандартқа сәйкес келеді. Осы баяндамада көрсетілгендей, Баптың әзірленуі осы ең төменгі стандартқа сәйкес келуге ұмтылатын Уағдаласушы мемлекеттердің оны қалай қолдануды шешетініне байланысты болады. Өз жағдайларына қарай мемлекеттер Баптың 9-тармағында қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы ережені ғана қабылдауды, оның орнына Конвенцияның өзге ережелерімен қамтылмаған кондуиттік келісімдерді реттейтін тетікпен толықтырылатын осы Баптың 1–7-тармақтарын қабылдауды немесе өз шарттарына бүкіл Бапты енгізуді қалауы мүмкін.
  2. Мемлекет жоғарыда сипатталған соңғы тәсілді таңдауы мүмкін, өйткені ол теріс пайдаланушылық мәмілелердің едәуір санын болдырмайтын жалпы ереженің икемділігін шартты сатып алуға қатысты алаңдаушылық туғызатыны белгілі және белгілі бір белгілерге (мысалы, ұйымға шетелдік тұлғалардың иелік етуіне) сілтеме жасау арқылы оңай сипатталуы мүмкін мәмілелердің алдын алатын анағұрлым «автоматты» ереженің айқындылығымен ұштастырады. Мұндай үйлесім ешбір жағдайда 9-тармақта қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы ереженің қолданылу аясын шектейді деп түсіндірілмеуге тиіс: мәміле немесе келісім тек 1–7-тармақтарда қамтылған және шартты «сатып алудың» кейбір белгілері бойынша оңай анықталатын жекелеген жағдайларына ғана қатысты арнайы теріс пайдалануға қарсы ережелер оған қолданылмайтындықтан, 9-тармақтың қолданылу аясынан тыс деп есептелмеуге тиіс.
  3. Алайда мемлекет 9-тармақта қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы ережені қолданбай-ақ, оның орнына 1–7-тармақтарда қамтылған нақты теріс пайдалануға қарсы ережелерге, сондай-ақ осы тармақтарға сәйкес қолданылмайтын кондуиттік келісімдерді реттейтін тетікке сүйене отырып, «шарттарды сатып алуға» қарсы күресуді қалауы мүмкін. Бұл ішкі заңнамасында шарттарды теріс пайдаланудың басқа нысандарымен күресуге жеткілікті күшті теріс пайдалануға қарсы ережелері бар мемлекетке қатысты жағдай болуы мүмкін.
  4. 2017 жылы ЭЫДҰ Конвенциясына енгізілген 29-баптың нұсқасында Баптың «оңайлатылған» және «егжей-тегжейлі» нұсқалары қамтылғанымен, Комитет БҰҰ Конвенциясының 29-бабында тек егжей-тегжейлі нұсқаны қабылдау туралы шешім қабылдады. Егжей-тегжейлі нұсқа дамушы елдер жасасқан салық конвенцияларын шарттарды сатып алу арқылы теріс пайдаланудан анағұрлым сенімді қорғаумен қамтамасыз етеді.
  5. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасын сипаттайтын түсініктеменің 4–6-тармақтарында былай делінген:
  6. Осы Бап Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылмайтын тұлғалар осы мемлекетте резидент болып табылатын ұйым құруы арқылы екі мемлекеттің арасында жасалған салық келісімінің артықшылықтарын пайдаланып, басқа Уағдаласушы мемлекетте салық салуды азайтуы немесе жоюы мүмкін болатын шарттарды «сатып алудың» әртүрлі нысандарына кедергі келтіретін ережелерді қамтиды. Шартта көзделген жеңілдіктерге тікелей құқығы жоқ тұлғаларға (мысалы, дивидендтерге, пайыздарға немесе роялтиге салынатын ұстап қалу салығын төмендету немесе жою сияқты) шарттарды сатып алу арқылы осы жеңілдіктерді жанама түрде алуға рұқсат беру салық келісімдерінің екіжақты және өзара сипатын бұзар еді. Мысалы, егер мемлекет өз резиденттері басқа мемлекет жасасқан шарттардың артықшылықтарын жанама түрде пайдалана алатынын білсе, онда ол сол басқа мемлекеттің резиденттеріне салық шартын жасасу арқылы өзара артықшылықтар беруге мүдделі болмауы мүмкін. Бұдан басқа, мұндай жағдайда жанама түрде алынатын жеңілдіктер бұрын аталған мемлекеттің салық жүйесінің сипатын ескере отырып, орынсыз болуы мүмкін; мысалы, егер бұл мемлекет кірістің белгілі бір түріне табыс салығын салмаса, онда оның резиденттерінің осы кіріс түріне қатысты көзден салық салуды қысқартуды немесе жоюды көздейтін және екі Уағдаласушы мемлекеттің де мұндай кіріске салық салатыны туралы болжамға негізделіп әзірленген екі басқа мемлекет арасындағы салық келісімінің ережелерін пайдалануы орынсыз болар еді.
  7. 1–7-тармақтардың ережелері, әдетте, шарттық жеңілдіктерді алуға тікелей құқығы жоқ тұлғаларға мұндай жеңілдіктерді жанама түрде беруге әкелетін құрылымдар жағдайында шарттық жеңілдіктер беруден бас тартуға бағытталған. Сонымен бірге кейбір жағдайларда Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылмайтын тұлғалар осы мемлекетте заңды іскерлік себептер бойынша заңды тұлға құруы мүмкін екені де ескеріледі. Бұл ережелер нақты құрылым шарт жасасу мақсатында құрылған-құрылмағанына қарамастан қолданылады. Алайда, егер осы Баптың басқа ережелері мұндай жеңілдіктерді беруден бас тартуға негіз болғанымен, құзыретті орган құрылымның Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алу оның негізгі мақсаттарының бірі болмағанын анықтаса, Бап Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына шарттық жеңілдіктер беруге мүмкіндік береді.
  8. Бап Конвенцияның басқа ережелерінің, оның ішінде Конвенцияның Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғаларға қолданылатынын белгілейтін 1-бап ережелерінің жалпы қолданылу аясын шектейді. Баптың 1-тармағында Уағдаласушы мемлекеттің резиденті 2-тармаққа сәйкес «білікті тұлға» болып табылмаса немесе оған 3, 4, 5 немесе 6-тармақтардың ережелеріне сәйкес жеңілдіктер берілмесе, Конвенцияның артықшылықтарын пайдалануға құқығы жоқ екені көзделген. 2-тармақ әртүрлі санаттағы тұлғалардың сипаты мен белгілеріне сілтеме жасау арқылы кімнің «білікті тұлға» болып табылатынын айқындайды; осы тармақ қолданылатын кез келген тұлға Конвенцияның барлық артықшылықтарын пайдалануға құқылы. 3-тармаққа сәйкес, тұлға 2-тармаққа сәйкес «білікті тұлға» болып табылмаса да, егер кірістің белгілі бір бабы осы тұлғаның резиденттік мемлекетінде кәсіпкерлік қызметті белсенді түрде жүзеге асыру нәтижесінде туындаса немесе онымен байланысты болса (кейбір ерекшеліктерді ескере отырып), Конвенцияның осы кіріс бабына қатысты жеңілдіктерін алуға құқылы. 4-тармақ «туынды жеңілдіктер» туралы ереже болып табылады, ол үшінші мемлекеттердің резиденттеріне тиесілі белгілі бір компанияларға, егер сол резиденттер тікелей инвестиция салған жағдайда баламалы жеңілдіктерді пайдалануға құқылы болар еді деген шартпен, шарттық жеңілдіктер алуға мүмкіндік береді. 5-тармақ «компанияның бас кеңсесі» туралы ереже болып табылады, оған сәйкес 2-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы жоқ компания белгілі бір кіріс баптарына қатысты жеңілдіктерді талап ете алады. 6-тармақта осы Баптың басқа ережелері жеңілдіктер беруден бас тартқан жағдайда, Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына шарттық жеңілдіктер беруге мүмкіндік беретін ережелер қамтылған. 7-тармақта осы Баптың мақсаттары үшін қолданылатын бірқатар анықтамалар қамтылған.

1-тармақ

Уағдаласушы мемлекеттің «білікті тұлға» болып табылмайтын резидентіне шарттық жеңілдіктер беруден бас тартатын ереже

  1. 1-тармақта 4-бапта айқындалған Уағдаласушы мемлекеттің резиденті Конвенцияға сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің резиденттеріне берілетін жеңілдіктерді тек 2-тармаққа сәйкес «білікті тұлға» болып табылған жағдайда немесе оған 3, 4, 5 немесе 6-тармақтарға сәйкес өзге де жеңілдіктер берілген жағдайда ғана пайдалануға құқылы екені көзделген. Конвенцияға сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне берілетін жеңілдіктерге 6–22-баптарға сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің салық салу құқықтарына қойылатын барлық шектеулер, 23-бапта көзделген қосарланған салық салуды жою және 24-бапқа сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденттеріне берілетін қорғау кіреді. Алайда бұл Бап 9-баптың 2-тармағына, 25-бапқа немесе тұлғаның осы ережелердің артықшылықтарын пайдалануы үшін Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болуын талап етпейтін Конвенцияның санаулы ережелеріне сәйкес шарттық жеңілдіктердің қолжетімділігін шектемейді (мысалы, 24-баптың 1-тармағының Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденті болып табылмайтын азаматтарға қолданылатын бөлігіндегі ережелері).
  2. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасын сипаттайтын түсініктеменің 8–10-тармақтарында былай делінген:
  3. 1-тармақ Конвенцияның басқа ережелерімен берілетін жеңілдіктердің қолданылу аясын ешбір жағдайда кеңейтпейді. Осылайша, 2-тармаққа сәйкес «білікті тұлға» болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті осы жеңілдіктерді алу үшін Конвенцияның басқа ережелерінің талаптарын бұрынғысынша орындауға тиіс (мысалы, 10-баптың 2-тармағының ережелерін пайдалану үшін резидент дивидендтердің нақты меншік иесі болуға тиіс), сондай-ақ бұл жеңілдіктер қолданылатын теріс пайдалануға қарсы ережелерге, мысалы, 8 және 9-тармақтарда баяндалған ережелерге сәйкес қабылданбауы немесе шектелуі мүмкін.
  4. 1-тармақ Конвенция өзге жағдайда Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне жеңілдік беретін кез келген уақытта қолданылады. Мысалы, ол 6-бап қолданылатын кірісті Уағдаласушы мемлекеттің резиденті алған кезде, 10-бап қолданылатын дивидендтер Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне төленген кезде немесе 7-бап қолданылатын пайда алынған кез келген уақытта қолданылады. Осы тармақ Конвенцияның тиісті ережесінде көзделген жеңілдікті алу үшін Уағдаласушы мемлекеттің резиденті тиісті сәтте 2-тармақтың мағынасында «білікті тұлға» болуын талап етеді. Алайда кейбір жағдайларда «білікті тұлға» ұғымының анықтамасы Уағдаласушы мемлекеттің резидентінен тиісті уақытта «білікті тұлға» болу үшін белгілі бір уақыт кезеңі ішінде белгілі бір шарттарды орындауды талап етеді.
  5. Егжей-тегжейлі нұсқаның туынды жеңілдіктерге қатысты 4-тармағының мақсаттары үшін пайдаланылатын «баламалы меншік иесі» ұғымының анықтамасы басқа конвенцияға сәйкес көзден салық салудан Конвенцияда көзделгеннен гөрі қолайсыздау босатуға құқығы бар тұлғаларды қамтымайтындықтан, бұл анықтама екі конвенция бойынша берілетін жеңілдіктер арасындағы айырмашылық салыстырмалы түрде елеусіз болса да, барлық шарттық жеңілдіктерден бас тартудың «үзік әсері» деп аталатын салдарға әкеледі. Мұндай жағдайда кейбір мемлекеттер көзден салық салудан басқа конвенцияға сәйкес берілетін босатуға ұқсас босатуды ұсынуды орынды деп санайды. Мұндай режимге төменде келтірілген 147-тармақта енгізілген, дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге салық салуға қатысты және басқа конвенция бойынша ықтимал баламалы меншік иесі Конвенцияда көзделгеннен гөрі қолайсыздау көзден салық салу шектеулерін пайдалануға құқылы болған кезде туындайтын «үзік әсерін» жеңілдететін ережелер арқылы қол жеткізуге болады. Мұндай кіріске қатысты барлық шарттық жеңілдіктерден бас тартудың орнына, бұл ережелер жалпы алғанда басқа конвенция шеңберінде қолжетімді болатын жеңілдіктерге сәйкес келетін шектеулі жеңілдіктер береді. 1-тармақтың осы баламалы ережелерге сәйкес берілетін жеңілдіктерден бас тартпауы үшін, өйткені бұл аталған ережелердің мақсатына қайшы келер еді, мұндай мемлекеттер 1-тармақтың төмендегідей тұжырымдалатын басқа нұсқасын қабылдауға тиіс:

Егер осы Бапта және 10, 11 және 12-баптардың «үзік әсеріне» қатысты тармақтарында өзгеше көзделмесе, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті, егер ол осындай жеңілдік берілетін уақытта 2-тармақта айқындалған «білікті тұлға» болып табылмаса, осы Конвенцияға сәйкес өзге жағдайда берілетін жеңілдікті (4-баптың 3-тармағында, 9-баптың 2-тармағында немесе 25-бапта көзделген жеңілдіктерді қоспағанда) пайдалануға құқылы емес.

2-тармақ

Резидент «білікті тұлға» болып табылатын жағдайлар

  1. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 11 және 12-тармақтарында мыналар көзделген:
  2. Оңайлатылған және егжей-тегжейлі нұсқалардың 2-тармағының әрбір тармақшасында тиісті шарттық жеңілдіктер талап етілген сәтте білікті тұлғалар болып табылатын резиденттердің санаты сипатталады.
  3. 2-тармақтың ережелері өздігінен орындалатын сипатқа ие болады деп болжанады. Төменде қарастырылатын 6-тармақтың ережелерінен айырмашылығы, 2-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алу үшін құзыретті органның алдын ала шешімі немесе мақұлдауы талап етілмейді. Әрине, салық органдары тексеру жүргізу барысында салық төлеушінің осы тармақты дұрыс түсіндірмегенін және мәлімделген жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ екенін анықтай алады.

а) тармақшасы: жеке тұлғалар

  1. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 13-тармағында былай көзделген:
  2. Оңайлатылған және егжей-тегжейлі нұсқалардың а) тармақшасында Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын кез келген жеке тұлға білікті тұлға болып табылатыны көзделген [...].

b) тармақшасы: Уағдаласушы мемлекеттер, саяси бөлімшелер және олардың мекемелері мен органдары

  1. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 14-тармағында былай делінген:
  2. Оңайлатылған және егжей-тегжейлі нұсқалардың b) тармақшасында Уағдаласушы мемлекеттер және олардың кез келген саяси бөлімшесі немесе жергілікті билік органы білікті тұлғалар болып табылатыны көзделген. Бұл сөздер мемлекет құрған, бірақ дербес тұлға болып табылмайтын және оған тиесілі емес жеке қор сияқты мемлекеттің кез келген бөлігіне қолданылады. Тармақшаның соңғы бөлігіне сәйкес, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және Уағдаласушы мемлекеттің, оның саяси бөлімшесінің немесе жергілікті билік органының мекемесі немесе құралы болып табылатын жеке заңды тұлға да білікті тұлға болып табылады және, тиісінше, осындай мәртебеге ие болған кезеңде Конвенцияның барлық артықшылықтарын пайдалануға құқылы болады. «Мекеме немесе құрал» ұғымы мемлекет (немесе оның саяси бөлімшесі не жергілікті билік органы) тек мемлекеттік сипаттағы функцияларды орындау үшін құрған ұйымдарға ғана қолданылады; бұл, мысалы, белгілі бір мақсаттарда мемлекеттің агенті ретінде әрекет ететін, бірақ мемлекет үкіметтік сипаттағы функцияларды орындау үшін құрмаған компанияға қолданылмайды. Егеменді әл-ауқат қорлары сияқты мемлекеттік ұйымдардың Уағдаласушы мемлекеттерде болуы мүмкін әртүрлі құқықтық табиғатын, сондай-ақ осы мемлекеттердің 4-баптың мұндай ұйымдарға қолданылуына қатысты әртүрлі көзқарастарын көрсету үшін осы тармақшаның тұжырымдамасын түзету қажет болуы мүмкін (1-бапқа түсініктеменің 50–53-тармақтарын және 4-бапқа түсініктеменің 8.5 және 8.11-тармақтарын қараңыз).

c) тармақшасы: жария саудаға шығарылатын компаниялар мен заңды тұлғалар

  1. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 16–23-тармақтарында мыналар қамтылған:
  2. c) тармақшасында жария саудаға шығарылатын компаниялардың және кейбір заңды тұлғалардың акциялары, әдетте, кең ауқымды тұлғалардың иелігінде болатындықтан, мұндай компаниялар мен заңды тұлғалардың шарттарды сатып алу мақсатында құрылуы екіталай екені мойындалады.
  3. c) тармақшасында Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания немесе заңды тұлға Конвенция бойынша жеңілдіктер берілетін уақытта білікті тұлға болып табылатыны көзделген, егер осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде оның акцияларының негізгі класы және кез келген пропорционалды емес акциялар класы бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында тұрақты түрде сатылса, сондай-ақ компания немесе заңды тұлға мынадай қосымша талаптардың кемінде біреуін қанағаттандырса: біріншіден, компанияның немесе заңды тұлғаның акцияларының негізгі класы компания немесе заңды тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасқан бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында негізінен айналыста болуы немесе, екіншіден, компанияның немесе заңды тұлғаның негізгі басқару және бақылау орны оның резиденттік мемлекетінде орналасуы тиіс. Бұл қосымша талаптар жария саудаға шығарылатын компания немесе заңды тұлға техникалық тұрғыдан белгілі бір мемлекеттің резиденті болуы мүмкін болғанымен, оның осы мемлекет жасасқан халықаралық шарттардың артықшылықтарын пайдалануға мүмкіндік беруді ақтайтын жеткілікті байланысы болмауы мүмкін екенін ескереді. Мұндай жеткілікті байланыс жария саудаға шығарылатын компанияның немесе заңды тұлғаның акциялары негізінен компанияның немесе заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде орналасқан танылған қор биржаларында айналыста болу фактісімен белгіленуі мүмкін; қаржы нарықтарының жаһандануы кейбір мемлекеттердің резиденттері болып табылатын биржада листингтен өткен компаниялардың акцияларының көбінесе шетелдік қор биржаларында сатылатынын ескере отырып, баламалы тест мұндай жеткілікті байланысты компанияның немесе заңды тұлғаның өзінің резиденттік мемлекетінде негізінен басқарылуы және бақылануы фактісімен де белгілеуге болатынын көздейді.
  4. Акцияларының негізгі класы танылған қор биржасында тұрақты түрде сатылатын компания немесе заңды тұлға, егер оның танылған қор биржасында тұрақты түрде сатылмайтын пропорционалды емес көлемдегі акциялар класы болса, соған қарамастан 2-тармақтың c) тармақшасына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы болмайды.
  5. «Танылған қор биржасы», «акциялар», «акциялардың негізгі класы» және «пропорционалды емес акциялар класы» терминдері 7-тармақта айқындалған. Осы анықтамаларда көрсетілгендей, «акциялар» термині осы тармақша қолданылатын компаниялардан өзге заңды тұлғалардағы салыстырмалы қатысу үлестерін де қамтиды; бұған, мысалы, сенімгерлік басқарудағы жария саудаға шығарылатын үлестер кіреді.
  6. Тұрақты сауда-саттық туралы талап кез келген мемлекетте орналасқан кез келген танылған биржада немесе биржаларда шығарылған акциялармен сауда жасау арқылы орындалуы мүмкін. Осы талаптың мақсаттары үшін бір немесе бірнеше танылған қор биржаларындағы сауда-саттық біріктірілуі мүмкін; осылайша, компания немесе заңды тұлға, егер оның акциялары толық немесе ішінара басқа Уағдаласушы мемлекетте орналасқан танылған қор биржасында тұрақты түрде сатылса, осы талапты қанағаттандыра алады.
  7. (i) бөлімшесінде компанияның немесе заңды тұлғаның акциялары негізінен компанияның немесе заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде орналасқан бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында айналыста болуы туралы қосымша талап қамтылған. Әдетте, компанияның немесе заңды тұлғаның акцияларының негізгі класы, егер тиісті салық жылы ішінде осы қор биржаларында айналыста болған компанияның немесе заңды тұлғаның акцияларының негізгі класының саны басқа кез келген мемлекеттегі белгіленген бағалы қағаздар нарықтарында айналыста болған осы акциялар класының санынан асып түссе, компанияның немесе заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде орналасқан бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында «негізінен сатылады» деп есептеледі. Алайда кейбір мемлекеттер Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның немесе заңды тұлғаның акциялары негізінен басқа мемлекеттерде орналасқан танылған қор биржаларында сатылуы (мысалы, қор биржалары мен бағалы қағаздарға қатысты қағидалар бірыңғай бағалы қағаздар нарығын құратын Еуропалық экономикалық аймаққа кіретін мемлекетте) осы компанияны немесе заңды тұлғаны шарттарды сатып алу мақсатында пайдаланудан жеткілікті қорғауды білдіреді деп санайды; осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер (i) бөлімшесіне тиісті өзгерістер енгізе алады.
  8. (ii) бөлімшесінде акцияларының негізгі класы танылған қор биржаларында тұрақты түрде сатылатын, бірақ компанияның немесе заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде орналасқан танылған қор биржаларында негізінен сатылмайтын компанияға немесе заңды тұлғаға қолданылатын баламалы талап көзделген. Мұндай компания немесе заңды тұлға, егер оның «негізгі басқару және бақылау орны» (7-тармақта айқындалғандай) өзінің резиденттік мемлекетінде орналасса, шарттық жеңілдіктерді талап ете алады.
  9. c) тармақшасының шарттары компанияның немесе заңды тұлғаның қызметінің бүкіл салық кезеңі ішінде орындалуға тиіс. Бұл компанияның немесе заңды тұлғаның акциялары тиісті кезеңнің әрбір күнінде тиісті қор биржаларында сатылуын талап етпейді. Акциялар салық кезеңі ішінде бір немесе бірнеше қор биржаларында тұрақты түрде сатылды деп есептелуі үшін акциялардың өте аз емес пайызы осы кезеңге кіретін жеткілікті көп күн ішінде белсенді түрде сатылуға тиіс. Мысалы, егер компания акцияларының осы класының орналастырылған акцияларының орташа санының 10%-ы компания қызметінің салық кезеңінде өткен 60 сауда күні ішінде сатылса, бұл өлшем орындалған болар еді. c) және e) тармақшаларындағы «салық кезеңі» деген сөз компанияның немесе заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде жыл сайынғы салық декларациясын тапсыру қажет болатын кезеңді білдіреді. Егер Уағдаласушы мемлекеттердің ұлттық заңнамасында «салық кезеңіне» сәйкес келетін «салық жылы» сияқты ұғым болса, олар салық кезеңіне сілтемені басқа ұғыммен алмастыра алады.

d) тармақшасы: жария саудаға шығарылатын компаниялар мен заңды тұлғалардың аффилиирленген тұлғалары

  1. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 24–35-тармақтарында мыналар қамтылған:
  2. d) тармақшасы c) тармақшасының негізінде жатқан қағиданы (яғни жария саудаға шығарылатын компаниялар мен заңды тұлғалардың шарттар жасасу мақсатында құрылуы екіталай екенін) қосымша талаптар сақталған жағдайда, акцияларының бақылау пакеті бес немесе одан аз жария саудаға шығарылатын компанияға немесе заңды тұлғаға тиесілі кейбір компанияларға таратады.
  3. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания белгілі бір уақытта d) тармақшасына сәйкес Конвенцияның барлық артықшылықтарын пайдалануға құқылы болуы үшін осы компания аталған уақытты қамтитын салық кезеңіне қолданылатын екі шартқа сәйкес келуге тиіс.
  4. Біріншіден, (i) бөлімшесіне сәйкес компания меншік құқығына қатысты тесттен өтуге тиіс. Осы өлшемге сәйкес, c) тармақшасында сипатталған бес немесе одан аз жария саудаға шығарылатын компания немесе заңды тұлға бүкіл салық кезеңі ішінде компания акцияларының жиынтық дауыс беру құқықтары мен құнының кемінде 50%-ына (сондай-ақ кез келген пропорционалды емес акциялар класының кемінде 50%-ына) тікелей немесе жанама иелік етуге тиіс. Алайда, егер жария саудаға шығарылатын компаниялар немесе заңды тұлғалар жанама меншік иелері болса, аралық компаниялардың немесе заңды тұлғалардың әрқайсысы не осы Конвенцияға сәйкес жеңілдік алуға өтініш жасалып отырған Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болуға,

не «білікті аралық меншік иесі» болуға тиіс. «Білікті аралық меншік иесі» термині 7-тармақта айқындалған; осы анықтамаға сәйкес білікті аралық меншік иесіне d) тармақшасына сәйкес жеңілдіктерді талап ететін компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті де кіреді.

  1. Мысалы, егер компания толығымен сол мемлекеттің резиденті болып табылатын және c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін компанияға тиесілі болса, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания (i) бөлімшесінің талаптарын қанағаттандырады. Бұдан басқа, егер басқа Уағдаласушы мемлекеттегі жария саудаға шығарылатын бас компания еншілес компаниялар тізбегі арқылы компанияға жанама түрде иелік етсе, осы тізбектегі әрбір еншілес компания аралық меншік иесі ретінде осы Конвенцияға сәйкес жеңілдік сұралып отырған Уағдаласушы мемлекеттің резиденті немесе басқа Уағдаласушы мемлекеттегі білікті аралық меншік иесі болуға тиіс, сонда компания (i) бөлімшесінде көзделген меншік құқығына қатысты тесттен өте алады.
  2. d) және f) тармақшаларында және 1–7-тармақтардың басқа бөліктерінде пайдаланылатын «дауыс беру құқығы мен акциялар құнының жиынтық мөлшерінің 50 пайызы» деген сөз тіркесі тиісті компаниядағы немесе заңды тұлғадағы барлық дауыс беру құқықтарының кемінде 50 пайызын және осы компанияның немесе заңды тұлғаның барлық акциялары құнының кемінде 50 пайызын құрайтын қатысу үлесін білдіреді. Осылайша, дауыс беру шартына сәйкес келетін, бірақ құн шартына сәйкес келмейтін (немесе керісінше) қатысу үлесі бұл өлшемге сәйкес келмейді.
  3. (ii) бөлімшесінде қамтылған екінші шартқа сәйкес компания өзі талап ететін кез келген шарттық жеңілдіктерге қатысты базаның азаюы критерийіне де сәйкес келуге тиіс (10-бапқа сәйкес дивидендтерге қатысты жеңілдіктерді қоспағанда). Базаның азаюы критерийі мынадай жағдайларда орындалған болып есептеледі:

— жеңілдіктер талап етілетін уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде компанияның жалпы кірісінің 50 пайызынан азы (ал егер тексерілетін топ болса, тексерілетін топтың жалпы кірісінің 50 пайызынан азы) тікелей немесе жанама түрде, компанияның резиденттік мемлекетіндегі салықты есептеу мақсатында компанияның салық салынатын кірісінен шегерілетін және мұндай жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға төленетін немесе есептелетін төлемдер түрінде төленсе; және

— жеңілдіктер талап етілетін уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде тексерілетін топтың жалпы кірісінің 50 пайызынан азы (егер тексерілетін топ болса) тікелей немесе жанама түрде, шарттық жеңілдіктерді талап ететін компания резиденті болып табылатын мемлекетте тексерілетін топтың кез келген мүшесінің салығын есептеу кезінде салық салынатын кірістен шегерілетін және мұндай жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға төленетін немесе есептелетін төлемдер түрінде төленсе.

  1. Алдыңғы абзацта пайдаланылған «жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғалар» термині осы Конвенцияға сәйкес 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшалары негізінде берілетін жеңілдіктерді пайдалануға құқығы жоқ Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын кез келген тұлғаларды білдіреді. Уағдаласушы мемлекеттердің резиденттері болып табылатын заңды тұлғалар және осылайша осы тармақшаға немесе 2-тармақтың f) тармақшасына сәйкес осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді пайдалануға құқылы тұлғалар мұндай санатқа жатпайды; бұл үшінші елдердің инвесторларына шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания жүзеге асыратын базаны азайтатын төлемдердің едәуір сомасын жанама түрде жинақтауға мүмкіндік беретін келісімдерде осы ұйымдардың пайдаланылмауын қамтамасыз етеді. 7-тармақта (ii) бөлімшесінде пайдаланылатын «тексерілетін топ» және «жалпы кіріс» терминдерінің анықтамалары қамтылған.
  2. Базаның азаюына қатысты тест жүргізу мақсатында шегерілетін төлемдерге қалыпты қызмет барысында көрсетілген қызметтер немесе материалдық мүлік үшін тәуелсіз тараптар арасындағы нарықтық шарттарда төленген немесе есептелген сомалар кірмейді. Егер олар салық салынатын базадан шегерілуі мүмкін болса, траст қорына аударымдар шегерілетін төлемдер болып табылады. Басқа тұлғаларға төлемдерді немесе есептеулерді білдірмейтін амортизациялық аударымдар осы мақсат үшін есепке алынбайды. Бұдан басқа, тексерілетін топ жағдайында шегерілетін төлемдерге топішілік төлемдер кірмейді. Ақырында, пайыздық төлемдер қалыпты коммерциялық қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін кездейсоқ төленетін немесе есептелетін сомалар болып табылмайды, сондықтан олар жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаға төленген жағдайда есепке алынады.
  3. Төмендегі мысалдар 7-тармақтағы «тексерілетін топ» және «жалпы кіріс» анықтамаларын ескере отырып, d) тармақшасының (ii) бөлімшесінде көзделген базаның азаюына қатысты тестті Уағдаласушы мемлекеттің (мысалдарда «бірінші аталған мемлекет» деп көрсетілген) қолдануын түсіндіреді:

— А мысалы: Барлық тиісті уақыт кезеңдерінде R3 басқа R2 компаниясына толық тиесілі компания болып табылады, ал R2 өз кезегінде c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін, жария саудаға шығарылатын R1 компаниясына толық тиесілі деп болжасақ. R3, R2 және R1 компанияларының барлығы 4-бапқа сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылады және бір салықтық шоғырландырылған топқа кіреді. d) тармақшасының (i) бөлімшесінде көрсетілген меншік құқығы критерийі орындалған, өйткені c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін R1 компаниясы R3 компаниясының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық мөлшерінің кемінде 50 пайызына (сондай-ақ R3 акцияларының кез келген пропорционалды емес класының дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық мөлшерінің кемінде 50 пайызына) жанама түрде иелік етеді, ал аралық меншік иесі болып табылатын R2 басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылады және, тиісінше, білікті аралық меншік иесі болып саналады.

Бірінші аталған мемлекет жеңілдікті өзге жағдайда беретін уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде R3 мынадай кіріс алады: біріншіден, үшінші мемлекетте резидент болып табылатын компаниядан 200 мөлшерінде дивидендтер алады, олар басқа Уағдаласушы мемлекеттің жалпы кірісінен алып тасталады; екіншіден, Конвенцияның 11-бабында көзделген артықшылықтарды алуға R3 ұмтылып отырған бірінші аталған мемлекетте дивидендтер төлеу нәтижесінде туындайтын 100 мөлшеріндегі пайыздық кіріс алады. R3 жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаға базаны азайтатын 49 мөлшеріндегі төлем жасайды және R2-ге 51 мөлшерінде дивиденд төлейді. R3-тен алатын 51 мөлшеріндегі дивидендке қосымша, R2 тексерілетін топқа кірмейтін тұлғалардан 100 мөлшерінде қосымша жалпы түсім алады. R2 жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаға 51 мөлшерінде төлем жасайды.

Бұл мысалда 7-тармақта айқындалған тексерілетін топ R3, R2 және R1 компанияларынан тұрады, өйткені осы үш компания салықтық шоғырландыру режиміне қатысады. Бірінші аталған мемлекетте туындайтын пайыздарға қатысты жеңілдіктерді алу үшін R3 және тексерілетін топ (ii) бөлімшесінде көрсетілген базаның азаюына қатысты тесттен өтуге тиіс.

7-тармақта айқындалғандай, R3-тің жалпы кірісі 100-ді құрайды (бірінші аталған мемлекетте туындайтын пайыздар), өйткені үшінші мемлекеттегі компания R3-ке төлейтін 200 мөлшеріндегі дивидендтер есепке алынбайды. Осылайша, R3 жеңілдіктер алуға өтініш жасайтын салық кезеңі ішінде R3-тің жалпы кірісінің 50-ден азы жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға базаны азайтатын төлемдерге жұмсалады. R3 компаниясы базаны азайтатын төлемдер бойынша тек 49 төледі, сондықтан оған қолданылатын базаның азаюына қатысты тест бөлігін қанағаттандырады.

Басқа Уағдаласушы мемлекеттің салық заңнамасына сәйкес есептелетін тексерілетін топтың жалпы кірісіне үшінші мемлекеттегі компания R3-ке төлеген 200 мөлшеріндегі дивидендтер, сондай-ақ топішілік операциялар (яғни R3-тен R2-ге төленген 51 мөлшеріндегі дивидендтер) кірмейді. Осылайша, тексерілетін топтың жалпы кірісі 200-ді құрайды (бірінші аталған мемлекетте туындайтын 100 мөлшеріндегі пайыздар және R2-нің тексерілетін топқа кірмейтін тұлғалардан алған 100 мөлшеріндегі кірісі). Демек, қарастырылып отырған салық кезеңі ішінде тексерілетін топ (ii) бөлімшесінің базаның азаюына қатысты тестінен өту үшін жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға 100-ден аз мөлшерде базаны азайтатын төлемдер жасауы керек.

Осы мысалда (ii) бөлімшесіне сәйкес базаның азаюына қатысты тесттен өту мүмкін болмады және P2 білікті маман болып табылмайды.

Осы мысалда R3 d) тармақшасының талаптарына сәйкес келмейді. R3-тің жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға жасаған базаны азайтатын 49 мөлшеріндегі төлемдері 50-ден аз болатын рұқсат етілген шектен аспағанымен, тексерілетін топтағы жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға жасалған базаны азайтатын төлемдердің жалпы сомасы 100-ге (49 + 51) тең болып, базаны азайтатын мұндай төлемдердің 100-ден аз болуы тиіс рұқсат етілген шегінен асып кетеді.

— В мысалы: А мысалындағы фактілер бірдей деп болжасақ, тек R3 бірінші аталған мемлекетте туындайтын пайыздардың орнына осы бірінші аталған мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін 100% дивиденд алады және салық жылында басқа жалпы кірісі болмайды. R3 талап ететін жалғыз шарттық жеңілдік 10-бапқа сәйкес дивидендтерге қатысты болғандықтан, R3 (ii) бөлімшесіне сәйкес базаның азаюына қатысты тестті қолдануға міндетті емес. Тиісінше, R3 (i) бөлімшесінде көзделген меншік құқығына қатысты талаптарды қанағаттандыратындықтан, d) тармақшасына сәйкес дивидендтерге қатысты білікті тұлға болады.

— С мысалы: Барлық тиісті уақыт кезеңдерінде P2 (тиісті компания) c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін, жария саудаға шығарылатын P1 компаниясына толық тиесілі компания болып табылады деп болжасақ. P2 және P1 басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылады.

Қарастырылып отырған салық жылы ішінде P2 кірісінің жалғыз баптары бірінші аталған мемлекетте туындайтын 100 мөлшеріндегі пайыздар болып табылады, оларға қатысты P2 11-бап бойынша жеңілдіктер алуға ұмтылады. P2 c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін тұлға болып табылатын P1-ге 100 мөлшерінде шегерілетін пайыз төлейді. P1 сол салық кезеңі ішінде Y мемлекетінің резиденті болып табылатын ThirdCo компаниясына 100 мөлшерінде шегерілетін төлем жасайды. P2 P1 арқылы жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаның пайдасына жанама түрде 100 мөлшерінде базаны азайтатын төлем жасаған. Осы мысалда (ii) бөлімшесіне сәйкес базаның азаюына қатысты тест орындалмаған және P2 білікті маман болып табылмайды.

  1. 1-бапқа түсініктемеде көрсетілгендей, кейбір мемлекеттер өздерінің салық келісімдеріне 7-тармақта айқындалған, «арнайы салық режимдері» болып табылатын режимдерді пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін кірістерге қатысты (шарттардың нақты ережелерін қолдануға тыйым салатын) ережелерді енгізу қажет деп санайды (1-бапқа түсініктеменің 85–100-тармақтарын қараңыз) және меншікті капиталдан шартты шегерімді көздейтін ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға 11-бапты қолданудан бас тарту қажет деп есептейді (1-бапқа түсініктеменің 107-тармағын қараңыз). Бұл мемлекеттер (ii) бөлімшесіндегі салық базасын азайту критерийіне осындай арнайы салық режимдерін немесе оларға төленген немесе есептелген шегерілетін төлемдерге қатысты шартты шегерімдерді пайдаланатын, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылатын тұлғаларды да «жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғалар» санатына қосу үшін өзгерістер енгізуді қалауы мүмкін. Мұны (ii) бөлімшесіне төмендегідей өзгерістер енгізу арқылы жүзеге асыруға болады:

(ii) 10-бапта көзделмеген осы Конвенция бойынша жеңілдіктерге қатысты, компанияның резиденттік Уағдаласушы мемлекетіндегі осы Конвенциямен қамтылатын салық салу мақсаттары үшін осы салық кезеңінде шегерілуге жататын төлемдер түрінде компанияның жалпы кірісінің және тексерілетін топтың жалпы кірісінің 50 пайызынан азы осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде тікелей немесе жанама түрде төленеді немесе есептеледі (қалыпты қызмет барысында үшінші тұлғаларға қызметтер немесе материалдық мүлік үшін жасалатын төлемдерді қоспағанда, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операцияларды есепке алмағанда):

A) a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді пайдалануға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға;

B) осы тармақшада көрсетілген тұлғамен байланысты және осы Конвенцияның [«арнайы салық режимі» анықтамасын қамтитын конвенция тармағына сілтеме] тармағында айқындалған арнайы салық режимін шегерілетін төлемге қатысты пайдаланатын тұлғаларға; немесе

C) пайыздарды төлеуге қатысты осы тармақшада көрсетілген тұлғамен байланысты және [меншікті капиталға қатысты шартты шегерімдерге арналған 11-баптың тармағына сілтеме] тармағында сипатталған ұлттық шегерімдерді пайдаланатын тұлғаларға.

  1. Келесі мысал алдыңғы абзацта келтірілген базаның азаюын тексерудің баламалы әдісінің қолданылуын көрсетеді:

— Мысал: Жоғарыдағы 32-тармақтағы В мысалындағы фактілер бірдей деп болжасақ, тек R3 кірісінің жалғыз баптары шарттық жеңілдіктер сұралып отырған мемлекетте алынатын және R3 12-бап бойынша жеңілдіктер алуға ұмтылатын 100% роялти болып табылады. R3 R1-ге 100 мөлшерінде шегерілетін роялти төлемін жасайды. Кез келген уақытта R1 осы Конвенцияда айқындалған арнайы салық режимін роялтиге қатысты пайдаланады.

d) тармақшасының (i) бөлімшесінде көрсетілген меншік құқығына қатысты шарт орындалған, өйткені c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін R1 компаниясы R3-тің дауыс беру құқықтары мен құнының жиынтық мөлшерінің кемінде 50 пайызына жанама түрде иелік етеді, ал R2 білікті аралық меншік иесі болып табылады. Алайда R1 c) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін тұлға болғанына қарамастан, R3 компаниясының R1-ге жасаған шегерілетін роялти төлемі базаны азайтатын төлем болып табылады, өйткені R1 жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлға болып саналады. R1 R3-ке қатысты байланысты тұлға болып табылады және роялти кірісіне қатысты арнайы салық режимін пайдаланады. Осы мысалда R3 (ii) бөлімшесіне сәйкес базаның азаюы критерийіне сәйкес келмейді, өйткені R3 арнайы салық режимін пайдаланатын тұлғаға базаны азайтатын төлемдердің 100 пайызын жүзеге асырған және 100-ге тең сома R3 үшін жеңілдіктерді алуға құқығы жоқ тұлғаларға базаны азайтатын төлемдердің рұқсат етілген шегінен асады (осындай төлемдердің жалпы сомасы кемінде 50 болған жағдайда бұл шектен асып кетеді).

  1. Алайда кейбір басқа мемлекеттер жария саудаға шығарылатын компанияларға немесе заңды тұлғаларға негізінен тиесілі компаниялар жағдайында базаның азаюына қатысты (ii) бөлімшесінің шартын енгізу қажеттілігі жоқ деп санауы мүмкін. Сондықтан бұл мемлекеттер d) тармақшасын алып тастап, жария саудаға шығарылатын компанияларға немесе заңды тұлғаларға да, сондай-ақ бес немесе одан аз жария саудаға шығарылатын компаниялар немесе заңды тұлғалар акцияларының бақылау пакетіне иелік ететін компанияларға да қатысты болатын c) тармақшасының мынадай нұсқасын пайдалануды қалауы мүмкін (осы тәсілді ұстанатын мемлекеттер 2-тармақтың кейінгі тармақшаларының нөмірленуін де өзгертуге және меншік құқығының/базаның азаюына, «туынды жеңілдіктерге» және «компаниялардың бас кеңселеріне» қатысты ережелердің тұжырымдамасындағы c) тармақшасына сілтемелерді «c) тармақшасының (i) бөлімшесіне» деген сілтемелермен алмастыруға тиіс, бұл жоғарыдағы 30-тармақта сипатталған проблеманы болдырмау үшін қажет):

c) компания немесе басқа заңды тұлға, егер осы уақытты қамтитын бүкіл салық кезеңі ішінде:

(i) оның акцияларының негізгі класы (және акциялардың кез келген басқа жеке класы) бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында тұрақты түрде сатылса және мынадай шарттардың бірі орындалса:

A) оның акцияларының негізгі класы компания немесе заңды тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасқан бір немесе бірнеше танылған қор биржаларында негізінен сатылса; немесе

B) компанияның немесе заңды тұлғаның негізгі басқару және бақылау орны олар резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасса;

(ii) компанияның немесе заңды тұлғаның дауыс беру құқықтары мен акциялары құнының жиынтық мөлшерінің кемінде 50 пайызы (сондай-ақ кез келген пропорционалды емес акциялар класының дауыс беру құқықтары мен акциялары құнының жиынтық мөлшерінің кемінде 50 пайызы) осы тармақшаның (i) бөлімшесіне сәйкес жеңілдіктерді пайдалануға құқығы бар бес немесе одан аз компанияға немесе заңды тұлғаға тікелей немесе жанама түрде тиесілі болса, бұл ретте жанама меншік жағдайында әрбір аралық меншік иесі осы Конвенцияға сәйкес жеңілдік сұралып отырған Уағдаласушы мемлекеттің резиденті немесе білікті аралық меншік иесі болуға тиіс.

e) тармақшасы: коммерциялық емес ұйымдар және танылған зейнетақы қорлары

  1. ЭЫДҰ Конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 39 және 40-тармақтарында былай көзделген:
  2. Егжей-тегжейлі нұсқаның e) тармақшасында белгілі бір коммерциялық емес ұйымдар (4-бапқа түсініктеменің [8.6 және 8.7] тармақтарында [2014] көрсетілгендей, Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып саналатын бөлігінде) және кейбір танылған зейнетақы қорлары Конвенцияның барлық артықшылықтарын пайдалануға құқылы болатыны туралы ережелер қамтылған.
  3. (i) бөлімшесінде сипатталатын ұйымдар меншік иелерінің немесе мүшелерінің резиденттігіне қарамастан, шарттық жеңілдіктерді автоматты түрде алуға құқылы болады. Мұндай ұйымдар, әдетте, өзінің резиденттік мемлекетінде салық төлемейтін және белгілі бір әлеуметтік функцияларды (мысалы, қайырымдылық, ғылыми, көркем, мәдени немесе білім беру функцияларын) орындау үшін ғана құрылған және жұмыс істейтін ұйымдарға сәйкес келеді. Әрбір мемлекетке қатысты (i) бөлімшесіне енгізілетін осындай заңды тұлғалардың сипаттамасы, әдетте, осы мемлекеттің ішкі заңнамасында аталған заңды тұлғаларды сипаттайтын ережелерге немесе осы заңды тұлғаларды сәйкестендіруге мүмкіндік беретін ішкі заңнама факторларына сілтеме жасайды. Пайдаланылатын тұжырымдамаға қарай мемлекеттер өздерінің құзыретті органдарына ұсынылған сипаттаманы өзгерту немесе толықтыру туралы кейіннен келісуге мүмкіндік беру үшін (i) бөлімшесіне өзгерістер енгізуді де қалауы мүмкін.
  4. Барлық мемлекеттер өздерінің салық конвенцияларының қолданылу аясына танылған зейнетақы қорларын енгізбейді. Мұндай мемлекеттер 29-бапты әзірлеу кезінде e) тармақшасынан (ii) және (iii) бөлімшелерін алып тастауға тиіс. Алайда салық келісімінің танылған зейнетақы қорларына қолданылуын нақтылауды қалайтын мемлекеттер 3-бапта «танылған зейнетақы қоры» терминіне анықтама беруді қалауы мүмкін. Мұндай анықтама төмендегідей тұжырымдалуы және осы Баптың 1-тармағына тармақша ретінде енгізілуі мүмкін:

мемлекеттің «танылған зейнетақы қоры» дегеніміз – осы мемлекетте құрылған, осы мемлекеттің салық заңнамасына сәйкес жеке тұлға ретінде қарастырылатын және:

(i) тек қана немесе дерлік тек қана жеке тұлғаларға зейнетақы төлемдерін және қосымша немесе ілеспе төлемдерді басқару немесе ұсыну үшін құрылған және басқарылатын әрі осы мемлекет немесе оның саяси бөлімшелерінің немесе жергілікті билік органдарының бірі тарапынан осындай мәртебеде реттелетін заңды тұлға немесе ұйым; немесе

(ii) (i) бөлімшесінде аталған заңды тұлғалардың немесе ұйымдардың мүддесі үшін қаражат инвестициялау мақсатында ғана немесе дерлік тек қана осы мақсатта құрылған және басқарылатын заңды тұлға немесе ұйым.

Өздерінің ішкі заңнамасына сәйкес зейнетақы қорын заңды тұлға ретінде танымайтын мемлекеттер жоғарыда келтірілген анықтаманың кіріспе ережесін мынадай мәтінмен алмастыра алады:

мемлекеттің «танылған зейнетақы қоры» дегеніміз – осы мемлекеттің заңдарына сәйкес осы мемлекетте құрылған заңды тұлға немесе ұйым және:

Мұндай мемлекеттер сондай-ақ 4-баптың 1-тармағындағы «резидент» анықтамасының осындай заңды тұлғаны немесе ұйымды қамтитынына көз жеткізуге тиіс (4-баптың 1-тармағына түсініктеменің 7-тармағын қараңыз).

  1. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 41 және 42-тармақтарында мыналар қамтылған:
  2. (ii) бөлімшесіне сәйкес 3-баптың 1-тармағындағы (жеке тұлғаларға зейнетақы төлемдерін, сондай-ақ қосымша немесе ілеспе төлемдерді басқаратын немесе ұсынатын ұйымға қолданылатын анықтаманың бір бөлігі болып табылатын) «танылған зейнетақы қоры» терминінің анықтамасындағы (i) бөлімшесіне жататын танылған зейнетақы қоры, егер осы тұлғадағы бенефициарлық мүдделердің 50 пайызынан астамы Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгенінің резиденттері болып табылатын жеке тұлғаларға тиесілі болса немесе егер екіжақты келіссөздер барысында айқындалған осындай бенефициарлық мүдделердің белгілі бір пайызынан астамы осындай резиденттерге немесе үшінші мемлекеттердің резиденттері болып табылатын жеке тұлғаларға тиесілі болса, шарттық жеңілдіктерді пайдалануға құқылы болады. Соңғы жағдайда екі қосымша шарт орындалуға тиіс: біріншіден, осы жеке тұлғалар осы үшінші мемлекет пен көз мемлекеті арасында жасалған кешенді салық конвенциясында көзделген жеңілдіктерді пайдалануға құқылы болуы керек; екіншіден, осы конвенция үшінші мемлекеттің зейнетақы қорлары алатын пайыздар мен дивидендтерге көзден салық салуды осындай немесе одан да көп мөлшерде төмендетуді көздеуге тиіс. Осы ереженің мақсаттары үшін «осы тұлғадағы бенефициарлық мүдделер» термині қордан зейнетақы төлемдерін алуға құқығы бар тұлғалардың мүдделеріне қатысты түсіндірілуге тиіс. Алайда кейбір мемлекеттер танылған зейнетақы қорларының халықаралық шарттар жасасу тәуекелі қорлардың шарттық резиденттігін және зейнетақы төлемдерін алуға құқығы бар жеке тұлғалардың құқықтарын көрсету міндеттемесіне байланысты шығындарды ақтамайды деп санайды. Осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер (ii) және (iii) бөлімшелеріне тиісті өзгерістер енгізе алады және, мысалы, осы екі бөлімшені «танылған зейнетақы қоры болып табылады» дегенді білдіретін бір бөлімшемен алмастыра алады. Бұл, оңайлатылған нұсқада қамтылған ереже сияқты, 3-баптың 1-тармағындағы анықтамаға сәйкес қамтылатын кез келген танылған зейнетақы қорының автоматты түрде «білікті тұлға» болуын қамтамасыз етеді.
  3. (iii) бөлімшесі 3-баптың 1-тармағындағы «танылған зейнетақы қоры» анықтамасының (ii) бөлімшесінде аталған «қорлар қорлары» деп аталатын қорларға қолданылады. Бұл қорлар жеке тұлғаларға зейнетақы төлемдерін тікелей ұсынбайды, бірақ өздері «танылған зейнетақы қоры» анықтамасының (i) бөлімшесіне жататын танылған зейнетақы қорларының қаражатын инвестициялау үшін құрылады және басқарылады. Алайда (iii) бөлімшесі мұндай «қорлар қорының» іс жүзінде бүкіл кірісі (ii) бөлімшесіне сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар танылған зейнетақы қорларының пайдасына жасалған инвестициялардан алынған жағдайда ғана қолданылады.

f) тармақшасы: меншік құқығының/базаның азаюы

  1. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына түсініктеменің 46–54-тармақтарында мыналар қамтылған:
  2. Егжей-тегжейлі нұсқаның f) тармақшасында меншік нысанына қарамастан, Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын заңды тұлғаларға қолданылатын шарттық жеңілдіктерді алу құқығын иеленудің қосымша әдісі көзделген. f) тармақшасында көзделген тест, яғни меншік құқығы мен базаның азаюына қатысты тест екі бөліктен тұрады; резиденттің f) тармақшасына сәйкес шарттық жеңілдіктерді алуға құқығы болуы үшін екі бөліктің де талаптары орындалуға тиіс.

Нөмірлеуді бастапқы мәтінмен сәйкестендірҚайталанған нөмірлерді ретке келтір

    47. Иелену тестінің құрамдас бөлігі болып табылатын (i) тармақшаға сәйкес, орналастырылған акциялардың жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының 50 немесе одан да көп пайызына (сондай-ақ акциялардың кез келген пропорционалды емес сыныбы бойынша жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 50 пайызына) тиісті шарттық жеңілдік өзгеше жағдайда берілетін уақытта және осы уақытты қамтитын кез келген он екі айлық кезең күндерінің кемінде жартысында тікелей немесе жанама түрде осы тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын және өздері 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес шарттық жеңілдіктерді алуға құқығы бар тұлғалар иелік етуге тиіс. Алайда жанама иелену жағдайында аралық меншік иелерінің әрқайсысы білікті аралық меншік иесі болуға тиіс. «Білікті аралық меншік иесі» термині 7-тармақта айқындалған; осы анықтамаға сәйкес, білікті аралық меншік иесіне f) тармақшасына сәйкес жеңілдіктер алуға үміткер компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті де кіреді.

48. f) тармақшасы, әдетте, жеке компанияларға қатысты маңызды болғанымен, ол сондай-ақ Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын және осы тармақшаның талаптарына өзге де тұрғыдан сәйкес келетін траст сияқты заңды тұлғаға да қолданылуы мүмкін. 7-тармақтағы акциялар анықтамасына сәйкес, компания болып табылмайтын заңды тұлғаларға қатысты «акциялар» деген сілтеме акциялармен салыстыруға болатын үлестерді білдіреді; әдетте, бұл трасттағы меншік үлестеріне қатысты болады. (i) тармақшаның мақсаттары үшін трасттағы меншік үлестері әрбір меншік иесінің трасттағы актуарлық қатысу үлесіне пропорционалды түрде сол меншік иелеріне тиесілі деп есептеледі. Трасттың қалған бөлігін алуға құқығы бар меншік иесінің мүддесі кіріс алушыларға тиесілі жиынтық үлестің 100%-ына аз болады. Егер меншік иесінің актуарлық үлесін айқындау мүмкін болмаса, оның трасттағы үлесі a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар тұлғаға тиесілі деп есептелмейді. Демек, егер траст меншік иелерінің актуарлық мүдделерін айқындау мүмкін болмаса, барлық ықтимал меншік иелері a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар тұлғалар болып табылмайтын жағдайларда, (i) тармақшаға сәйкес иелену критерийі орындалмайды.

49. (ii) тармақша базаны азайту тестінің құрамдас бөлігі болып табылады және жалпы алғанда d) тармақшасының (ii) тармақшасындағы базаны азайту тестіне ұқсас, тек осы басқа тесттен айырмашылығы, ол сондай-ақ 10-бапқа сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын тұлғаға да қолданылады. Базаны азайту тесті мынадай жағдайларда орындалады:

      — компанияның (ал егер тестіленетін топ болса, тестіленетін топтың) шарттық жеңілдіктер сұралатын уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы кірісінің 50%-дан азы салықтық мақсаттарда шегерімге жатқызылатын және компанияның тұрақты резиденттік мемлекетінде компанияның салығын есептеу кезінде шегерілетін төлемдер түрінде жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға тікелей немесе жанама түрде төленсе немесе есептелсе; және

      — тестіленетін топтың (егер ондай топ болса) шарттық жеңілдіктер сұралатын уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы кірісінің 50%-дан азы салықтық мақсаттарда шегерімге жатқызылатын және шарттық жеңілдіктер алуға үміткер компания резиденті болып табылатын мемлекетте тестіленетін топтың кез келген мүшесіне салынатын салықты есептеу кезінде шегерілетін төлемдер түрінде жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға тікелей немесе жанама түрде төленсе немесе есептелсе.

50. Алдыңғы абзацта қолданылған «жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғалар» термині осы Конвенцияға сәйкес 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшалары бойынша жеңілдіктер алуға құқығы жоқ, Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын кез келген тұлғаларды білдіреді. Бұдан басқа, 7-тармаққа (ii) тармақшада қолданылатын «тестіленетін топ» және «жалпы кіріс» терминдерінің анықтамалары енгізілген.

51. d) тармақшасындағы базаны азайту тестінен айырмашылығы, (ii) тармақшаға арналған базаны азайту тесті тұлға 10-бапта көзделген жеңілдіктерді алуға ұмтылған кезде қолданылады. (ii) тармақшаның мақсаттары үшін мұндай тұлға өзінің жалпы кірісіне нақты дивидендтер осы тұлғаның резиденттік мемлекетінде салық салудан босатылған болса да, алынған кез келген дивидендтерді қосуға тиіс. Бұл 7-тармақтағы «жалпы кіріс» анықтамасының (i) тармақшасында көзделген.

52. d) тармақшасындағы базаны азайту тесті жағдайындағыдай, (ii) тармақшаға арналған тестіні қолдану мақсаттары үшін шегерімге жатқызылатын төлемдер (яғни, базаны азайтумен байланысты төлемдер) қызметтер немесе материалдық мүлік үшін әдеттегі қызмет барысында төленген немесе есептелген сомаларды қамтымайды. Тұлғаның резиденттік мемлекетінің салық заңнамасына сәйкес салық салынатын базадан шегерілуі мүмкін шамада трасттық төлемдер салық салынатын базаны азайтатын осындай төлемдер болып табылады. Басқа тұлғаларға төлемдер немесе есептеулер болып табылмайтын тозу және амортизация аударымдары (ii) тармақшаның мақсаттары үшін есепке алынбайды. Бұдан басқа, тестіленетін топ болған жағдайда, шегерілетін төлемдер топішілік төлемдерді қамтымайды. Ақырында, пайыздық төлемдер әдеттегі коммерциялық қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін кездейсоқ төленетін немесе есептелетін сомалар болып табылмайды, сондықтан олар жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаға төленген жағдайда есепке алынады.

53. Жоғарыдағы 33-тармақта түсіндірілгендей, d) тармақшасында көзделген базаны азайту тестіне қолданылатын қағидаларға сәйкес, байланысты тұлғаларға төленетін және «арнайы салық режимдерін» пайдаланатын кірістерге қатысты халықаралық шарттардың нақты ережелерін қолданудан бас тартқысы келетін, сондай-ақ 11-бапты өз капиталына шартты шегерім көздейтін ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға қатысты қолданудан бас тартқысы келетін мемлекеттер (сондай-ақ өзге де) «жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғалар» санатына, олар Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болып табылғанымен, оларға төленген немесе есептелген шегерілетін төлемдерге қатысты осындай арнайы салық режимдерін немесе шартты шегерімдерді пайдаланатын тұлғаларды қосу үшін (ii) тармақшадағы базаны азайту критерийін өзгерте алады. Мұны (ii) тармақшаны төмендегідей өзгерту арқылы жүзеге асыруға болады:

      (ii) компанияның жалпы кірісінің және тестіленетін топтың жалпы кірісінің 50%-дан азы осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде тікелей немесе жанама түрде осы Конвенциямен қамтылатын салық салу мақсаттары үшін компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте шегерімге жатқызылатын төлемдер түрінде төленсе немесе есептелсе (алайда әдеттегі қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін нарықтық жағдайларда жүзеге асырылатын төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар есепке алынбайды):

      A) осы Конвенцияға сәйкес a), b), c) немесе e) тармақшалары бойынша көзделген жеңілдіктерді алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға;

      B) осы тармақшада көрсетілген тұлғамен байланысты және осы Конвенцияның [«арнайы салық режимі» анықтамасын қамтитын Конвенция тармағына сілтеме] тармағында айқындалған арнайы салық режимін шегерімге жатқызылатын төлемге қатысты пайдаланатын тұлғаларға; немесе

      C) пайыздарды төлеуге қатысты, осы тармақшада көрсетілген тұлғамен байланысты және [меншікті капиталға қатысты шартты шегерімдерге арналған 11-баптың тармағына сілтеме] сипатталған шартты шегерімдерден пайда алатын тұлғаларға.;

54. Төмендегі мысалдар 7-тармақтағы «тестіленетін топ» және «жалпы кіріс» анықтамаларын ескере отырып, Уағдаласушы мемлекеттің (мысалдарда «бірінші аталған мемлекет» деп аталатын) f) тармақшасының (ii) тармақшасында көзделген базаны азайту тестін қолдануын көрсетеді:

      — А мысалы: Барлық тиісті кезеңдерде R2 (f) тармақшасына сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылатын ұйым) R1 компаниясының еншілес компаниясы болып табылады, ал R1, өз кезегінде, толығымен Z жеке тұлғасына тиесілі деп болжасақ. R1, R2 және Z 4-бапқа сәйкес басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылады. R2 және R1 бір салықтық шоғырландырылған топтың мүшелері болып табылады. f) тармақшасының (i) тармақшасында көрсетілген иелену критерийі орындалған, өйткені a) тармақшасының талаптарына сәйкес келетін Z тұлғасы R2-нің жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 50 пайызына жанама түрде иелік етеді, ал R1 білікті аралық меншік иесі болып табылады. Тиісті салық кезеңі ішінде R2 үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлеген 50 мөлшеріндегі салықтан босатылған дивидендтерді және бірінші аталған мемлекетте туындайтын 50 мөлшеріндегі пайыздарды алады. R2 жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға 24 мөлшерінде шегерімге жатқызылатын пайыздарды төлейді және R1-ге 51 мөлшерінде дивидендтер төлейді. R2-ден алатын 51 мөлшеріндегі дивидендтерге қосымша, R1 тестіленетін топқа кірмейтін тұлғалардан 100 мөлшерінде қосымша кіріс алады. R1 жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаға 51% мөлшерінде шегерімге жатқызылатын пайыздарды төлейді. R2 Конвенцияның 11-бабында көзделген жеңілдіктерді алуға ұмтылады, бірақ 10-бап бойынша емес. Базаны азайту тестін қолдану мақсаттары үшін тестіленетін топ R1 және R2-ден тұрады. Осы мақсат үшін тестіленетін топтың жалпы кірісі 150 құрайды (бірінші аталған мемлекетте туындайтын 50 мөлшеріндегі пайыздар және тестіленетін топқа кірмейтін тұлғалардан алынған 100 мөлшеріндегі қосымша кіріс). R2 базаны азайтатын 24 мөлшеріндегі төлемді, ал R1 жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға базаны азайтатын 51 мөлшеріндегі төлемді жүзеге асырды. Тестіленетін топтағы базаны азайтатын төлемдер жалпы алғанда 75-ті (24 + 51) құрайды, бұл тестіленетін топтың 150 мөлшеріндегі жалпы кірісінің кемінде 50%-ын құрайды. Осылайша, базаны азайту тесті орындалмайды және R2 f) тармақшасына сәйкес білікті тұлға болып табылмайды.

      — B мысалы: Жоғарыда келтірілген А мысалындағы фактілер дәл сондай деп алайық, тек R2 білікті тұлға мәртебесін алуға ұмтылатын кіріс бірінші аталған мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін 50% мөлшеріндегі пайыздардың орнына осы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін 50% мөлшеріндегі дивидендтер болып табылады. Осы мақсат үшін R2-нің жалпы кірісі 100-ді құрайды (үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін 50% мөлшеріндегі дивидендтер және бірінші аталған мемлекеттің компаниясы төлейтін 50% мөлшеріндегі дивидендтер). Тестіленетін топтың жалпы кірісі 200-ге тең (R2-нің 100 мөлшеріндегі жалпы кірісі және R1-дің тестіленетін топқа кірмейтін тұлғалардан алатын 100 мөлшеріндегі кірісі). R2 базаны азайтатын 24 мөлшеріндегі төлемді, ал R1 базаны азайтатын 51 мөлшеріндегі төлемді жүзеге асырды. R2-нің базаны азайтатын төлемдерінің сомасы 24-ке тең, бұл R2-нің 100 мөлшеріндегі жалпы кірісінің 50%-ынан аз. Бұдан басқа, тестіленетін топтағы базаны азайтатын төлемдер 75-ті (24 + 51) құрайды, бұл тестіленетін топтың 200 мөлшеріндегі жалпы кірісінің 50%-ынан аз. Осылайша, бұл мысалда (ii) тармақшадағы базаны азайту тесті орындалады және R2 бірінші аталған мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін дивидендтерге қатысты салық салудың неғұрлым төмен мөлшерлемесін алу мақсаттары үшін f) тармақшасына сәйкес білікті тұлға болып танылуға тиіс.

      g) тармақшасы: Ұжымдық инвестициялау тетіктері

      17. «Ұжымдық инвестициялау тетіктерінің» жеңілдіктер алуға құқығын реттейтін қағиданы енгізгісі келетін елдер мұндай қағиданы 2-тармақтың g) тармақшасына енгізе алады. Мұндай қағиданы енгізу шетелдік портфельдік инвестицияларға жәрдемдесудің пайдалы құралы болуы мүмкін, алайда кез келген осындай қағиданы әзірлеу кезінде елдер ұжымдық инвестициялау тетіктерін пайдалану арқылы шарттық жеңілдіктерді негізсіз алуға мүмкіндік жасауды көздемеуге тиіс.

      3-тармақ

      Белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру

      18. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 68-77-тармақтарында мыналар қамтылған:

      68. 3-тармақта жеңілдетілген және егжей-тегжейлі нұсқаларда Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне оның тұрақты резиденттік мемлекетінде жүзеге асырылатын белсенді кәсіпкерлік қызметпен байланысты кірістің белгілі бір түрлеріне қатысты шарттық жеңілдіктер алуға мүмкіндік беретін балама критерий баяндалған. Бұл тармақта, егер Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын заңды тұлға осы мемлекетте, оның ішінде байланысты тұлғалар жүзеге асыратын қызметті қоса алғанда, белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырса және осындай кәсіпкерлік қызметтің нәтижесі болып табылатын немесе онымен байланысты басқа Уағдаласушы мемлекеттен кіріс алса, ұйымның меншік нысаны мен сипатына қарамастан, осындай кіріске қатысты шарттық жеңілдіктер беру шарттарды негізсіз пайдалану проблемаларын туындатпайтыны мойындалады. Бұл тармақ 2-тармаққа сәйкес «білікті тұлға» болып табылмағандықтан, 1-тармаққа сәйкес ұйымға жеңілдіктер беруден бас тартылатын көптеген жағдайларда шарттық жеңілдіктер алуға мүмкіндік береді.

      69. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті 2-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы бар тұлға болып табылмаса да, 3-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға үміткер бола алады. 3-тармақта баяндалған белсенді кәсіпкерлік қызмет критерийіне сәйкес, тұлға (әдетте, компания) шарттық жеңілдіктер алуға құқылы болады, егер ол екі шартқа сай келсе: біріншіден, ол өзінің тұрақты резиденттік мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысуға тиіс, екіншіден, жеңілдіктер сұралатын төлем осы кәсіпкерлік қызметпен байланысты болуға тиіс. Кейбір жағдайларда кәсіпкерлік қызметтің кіріс көзі мемлекеттегі қызметпен салыстырғанда көлемі жағынан елеулі болуына қатысты қосымша талап орындалуға тиіс.

      70. a) тармақшасында осы мемлекетте белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекеттен алынатын кіріс бабына қатысты Конвенцияның артықшылықтарын пайдалана алатыны туралы жалпы қағида белгіленеді. Алайда кіріс бабы осы кәсіпкерлік қызметтен туындауға немесе онымен байланысты болуға тиіс.

      71. «Коммерциялық қызмет» термині айқындалмаған [...] және сондықтан 3-баптың 2-тармағының жалпы қағидасына сәйкес оған ішкі заңнамада берілген мағына берілуге тиіс. Заңды тұлға, әдетте, ол арқылы әрекет ететін тұлғалар (мысалы, компанияның лауазымды адамдары немесе қызметкерлері) елеулі басқарушылық және операциялық қызметті жүзеге асырған жағдайда ғана белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысады деп есептеледі.

      72. a) тармақшасына сәйкес резиденттің өз есебінен инвестицияларды жүзеге асыру немесе инвестицияларды басқару жөніндегі қызметі кәсіпкерлік қызмет болып есептелмейді, егер тиісті қызмет банктік қызметтің, сақтандырудың немесе бағалы қағаздармен операциялар жүргізудің бөлігі болып табылмаса және оны банк немесе қаржы мекемесі (мысалы, кредиттік одақ немесе құрылыс қоғамы), сақтандыру компаниясы немесе тіркелген бағалы қағаздар делдалы жүзеге асырмаса. Банк (немесе Уағдаласушы мемлекеттер ұқсас деп таныған қаржы мекемесі), сақтандыру компаниясы немесе тіркелген бағалы қағаздар делдалы болып табылмайтын тұлға жүзеге асыратын мұндай қызмет белсенді кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастырылмайды. Сол сияқты, егер мұндай қызметті банк (немесе Уағдаласушы мемлекеттер келіскен қаржы мекемесі), сақтандыру кәсіпорны немесе тіркелген бағалы қағаздар делдалы жүзеге асырса, бірақ ол осы кәсіпорынның банктік, сақтандыру немесе дилерлік қызметінің бөлігі болып табылмаса, мұндай қызмет те белсенді кәсіпкерлік қызмет ретінде қарастырылмайды.

      73. Бұдан басқа, a) тармақшаның (i)-(iv) тармақшалары 3-тармақтың мақсаттары үшін жеке-жеке де, жиынтық түрде де, тіпті осындай функциялардың барлығы бір мемлекетте жүзеге асырылған жағдайда да, Уағдаласушы мемлекетте белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру болып есептелмейтін нақты функцияларды айқындайды. Оларға мыналар жатады: (i) холдингтік компания ретінде қызмет ету;

      (ii) компаниялар тобына жалпы қадағалауды немесе басқаруды қамтамасыз ету; (iii) топтық қаржыландыруды ұсыну (оның ішінде ақша қаражатын біріктіру); және (iv) реттелетін банк (немесе Уағдаласушы мемлекеттер келіскен қаржы мекемесі), сақтандыру компаниясы немесе бағалы қағаздар бойынша тіркелген дилер осындай қызметті өзінің әдеттегі қызметі барысында жүзеге асыратын жағдайларды қоспағанда, инвестицияларды жүзеге асыру немесе оларды басқару. Қызмет түрлерінің бұл тізбесі трансұлттық корпорацияларға әкімшілік қолдау көрсету функцияларының, сондай-ақ холдингтік компания ретінде жүзеге асырылатын қызметтің белсенді кәсіпкерлік қызметтің бөлігі болып табылмайтынын, демек, осындай қызметтің нәтижесі болып табылатын немесе онымен байланысты кірістің 3-тармаққа сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға үміткер бола алмайтынын түсіндіруге арналған. Алайда кейбір мемлекеттер (i)-(iv) тармақшаларда көрсетілген қызмет түрлерінің кейбіреулері немесе барлығы белсенді кәсіпкерлік қызмет ұғымына енгізілуге тиіс деп есептейді, сондықтан бұл мемлекеттер a) тармақшасының өзгеше тұжырымын қабылдауды қалауы мүмкін.

      74. Кірістің белгілі бір бабы компанияның резиденттік мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде туындайтыны туралы мәселе фактілер мен мән-жайлардың негізінде айқындалуға тиіс. Әдетте, егер белсенді жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет пен жеңілдіктер сұралатын кіріс бабы арасында нақты байланыс болса, кіріс бабы резиденттік мемлекетте белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде туындайды деп есептеледі. Мысалы, егер компания өзінің тұрақты резиденттік мемлекетінде зерттеулер мен әзірлемелер жүргізіп, жаңа технологиялық процесті ойлап табуға патент әзірлесе, патентті лицензиялаудан алынатын роялти оның тұрақты резиденттік мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырумен нақты байланысты болады. Бас компанияға төленетін дивидендтер немесе пайыздар жағдайында төлеуші компанияның қызметі дивидендтердің немесе пайыздардың бас компанияның тұрақты резиденттік мемлекетіндегі белсенді кәсіпкерлік қызметінің нәтижесі болып табылатынын анықтау үшін маңызды болады.

      75. Төлеуші компанияның кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асыратын қызметінің тұрақты резиденттік мемлекетте белсенді жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметпен қажетті нақты байланысы бар-жоғын анықтау мақсатында әрбір мемлекеттегі қызмет бағыттарын салыстыру маңызды болады. Кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асырылатын қызмет резиденттік мемлекетте жүзеге асырылатын қызметке қатысты жоғары немесе төмен бағытта болуы мүмкін. Осылайша, кіріс көзі мемлекетінде орналасқан кәсіпорын резиденттің резиденттік мемлекетінде жүзеге асырылатын өндірістік процесс үшін ресурстар ұсынуы мүмкін немесе кіріс көзі мемлекетінде орналасқан кәсіпорын резидент жүзеге асыратын өндірістік процесс өнімдерін сатуы мүмкін. Төмендегі мысалдар осы қағидаларды көрсетеді:

      — Мысал: АCO — А мемлекетінің резиденті болып табылатын және осы мемлекетте Х өнімін өндірумен белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын компания. ACO акцияларының 100 пайызы В мемлекетінің резиденті болып табылатын BCO компаниясына тиесілі. BCO Х өнімін ACO-дан сатып алып, оны В мемлекетінің клиенттеріне таратады. BCO-ның Х өнімін тарату жөніндегі қызметі ACO-ның осы өнімді өндіруімен нақты байланысты болғандықтан, BCO төлейтін дивидендтер ACO-ның кәсіпкерлік қызметінен алынған деп қарастырылады.

      — В мысалы: ACO — А мемлекетінің резиденті болып табылатын, А мемлекетінде бүкіл әлемдегі филиалдарына, оның ішінде BCO-ға лицензиялайтын зияткерлік меншікті әзірлейтін ірі ғылыми-зерттеу орталығын басқаратын компания. ACO В мемлекетінің резиденті болып табылатын BCO компаниясының акцияларының 100 пайызына иелік етеді. BCO В мемлекетінде ACO әзірлеген өнімдерді өндіреді және сатады. BCO жүзеге асыратын қызмет ACO-ның А мемлекетіндегі белсенді кәсіпкерлік қызметімен нақты байланысты болғандықтан, BCO ACO-ға оның зияткерлік меншігін пайдаланғаны үшін төлейтін лицензиялық төлемдер ACO-ның кәсіпкерлік қызметімен байланысты деп қарастырылады.

      — C мысалы: ACO — А мемлекетінің резиденті болып табылатын және А мемлекетінде Х тауары пайдаланылуын талап ететін белсенді өндірістік қызметті жүзеге асыратын компания. ACO В мемлекетінің резиденті болып табылатын, Х тауарының ірі қорларына ие BCO компаниясының акцияларының 100 пайызына иелік етеді. BCO Х тауарын өндіреді және оны ACO-ға сатады, ал ACO осы тауарды өнім өндіру үшін пайдаланып, оларды ашық нарықта сатады. BCO жүзеге асыратын коммерциялық қызмет ACO-ға өз өнімдерін өндіру үшін бастапқы ресурстар беретіндіктен, BCO-ның кәсіпкерлік қызметі А мемлекетіндегі ACO-ның өндірістік қызметімен нақты байланысты болады. BCO ACO-ға төлейтін дивидендтер ACO-ның кәсіпкерлік қызметінен алынған деп қарастырылады.

      76. Кіріс көзі мемлекетінде алынатын кіріс бабы, егер оны алу резиденттік мемлекетте кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға жәрдемдесетін болса, тұрақты резиденттік мемлекетте жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет үшін «қосалқы» болып табылады. Кездейсоқ кірістің мысалы ретінде тұлғаның резиденттік мемлекеттегі айналым қаражатын кіріс көзі мемлекетіндегі тұлғалар шығарған бағалы қағаздарға уақытша инвестициялауынан алынған кірісті келтіруге болады.

      77. 3-тармақтың b) тармақшасында қарастырылып отырған кірісті әкелетін кәсіпкерлік қызметті кіріс алушы тұлғаның өзі немесе онымен байланысты тұлға кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асырған жағдайларда, a) тармақшасында баяндалған жалпы қағидаға қосымша шарт көзделген. b) тармақшасына сәйкес, мұндай жағдайларда резиденттік мемлекетте жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асырылатын қызметке қатысты елеулі болуға тиіс. Елеулілікті айқындау барлық фактілер мен мән-жайларға, оның ішінде әрбір Уағдаласушы мемлекеттегі кәсіпорындардың салыстырмалы көлеміне, екі мемлекеттің экономикасы мен нарықтарының салыстырмалы көлеміне, әрбір мемлекетте жүзеге асырылатын қызметтің сипатына және осы кәсіпорынға әрбір мемлекетте енгізілетін салыстырмалы үлестерге негізделеді.

      19. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 78-81-тармақтарында мыналар көзделген:

      78. b) тармақшасының қолданылатынын анықтау кіріс көзі мемлекетінен алынған әрбір кіріс бабы бойынша, осы кіріс бабы туындайтын резиденттік мемлекеттегі кәсіпкерлік қызмет ескеріле отырып, жеке-жеке жүргізіледі. Сондықтан тұлға бір кіріс бабына қатысты шарттық жеңілдіктер алуға құқылы болғанымен, басқа кіріс бабына қатысты мұндай құқыққа ие болмауы мүмкін. Егер Уағдаласушы мемлекеттің резиденті 3-тармаққа сәйкес нақты бір кіріс бабына қатысты шарттық жеңілдіктер алуға құқылы болса, онда ол кіріс көзінің мемлекетінде осы кіріске салық салуға әсер ететін шамада Конвенцияда көзделген барлық жеңілдіктерді алуға құқылы болады.

      79. Алайда b) тармақшасында көзделген елеулілік талабы, егер қарастырылып отырған кіріс бабын әкелетін кәсіпкерлік қызметті кіріс көзі мемлекетінде жеңілдіктер алуға ұмтылатын резидент немесе онымен байланысты тұлға жүзеге асырмаса, қолданылмайды. Мысалы, бір мемлекеттегі шағын зерттеу фирмасы екінші мемлекеттегі шағын зерттеу фирмасымен байланысты тұлға болып табылмайтын өте ірі фармацевтикалық өнім өндірушіге өзі әзірлеген процесті лицензиялаған жағдайда, бірінші мемлекеттегі зерттеу фирмасының кәсіпкерлік қызметінің көлемін өндірушінің кәсіпкерлік қызметінің көлемімен салыстыру қажет болмайды. Сол сияқты, бір мемлекеттің шағын банкі екінші мемлекетте кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын және онымен байланысты тұлға болып табылмайтын өте ірі компанияға кредит берген жағдайда, 3-тармаққа сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға құқығы болуы үшін мұндай банк елеулілік тестінен өтуге міндетті болмайды.

      80. c) тармақшасында a) және b) тармақшаларының материалдық-құқықтық нормаларын қолдану мақсаттары үшін байланысты тұлғалар жүзеге асыратын қызметті есепке жатқызу қағидалары көзделген. Осылайша, бұл қағидалар тұлғаның белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратыны және кіріс бабы осындай белсенді қызмет нәтижесінде туындайтыны туралы a) тармақшасының талабына сәйкестігін анықтау үшін, сондай-ақ b) тармақшасында көзделген «елеулілік» талабына сәйкес салыстыру жүргізу үшін қолданылады. «Байланысты тұлға» термині 7-тармақта айқындалған.

      81. Төмендегі мысалдар байланысты тұлғалар жүзеге асыратын қызметке қатысты 3-тармақтың қолданылуын көрсетеді:

      — А мысалы: PARENTCO үшінші мемлекеттің резиденті болып табылады және HOLDCO холдингтік компаниясының бас компаниясы болып табылады, ал HOLDCO, өз кезегінде, OPCO1 және OPCO2 компанияларының бас компаниясы болып табылады. OPCO1 және HOLDCO А мемлекетінің резиденттері болып табылады. OPCO2 В мемлекетінің резиденті болып табылады. OPCO1 және OPCO2 өздері резиденті болып табылатын мемлекеттерде бірдей өнімді өндірумен айналысады. HOLDCO топтың инвестицияларын басқарады және белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырмайды деп есептеледі. HOLDCO OPCO2-ден дивидендтер алады. c) тармақшасына сәйкес, HOLDCO белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын OPCO1 қызметін жүзеге асыратын болып есептелетіндіктен, HOLDCO белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады деп саналады. Осылайша, HOLDCO А мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын тұлға ретінде қарастырылады. Дегенмен, HOLDCO-ның болжамды кәсіпкерлік қызметінің OPCO2-нің кәсіпкерлік қызметімен сәйкес келуі фактісінің өзі OPCO2 төлейтін дивидендтердің HOLDCO-ның белсенді жүзеге асырылатын қызметімен нақты байланысты екенін дәлелдеу үшін жеткіліксіз. Тиісінше, А және В мемлекеттері арасындағы Конвенцияның 10-бабында көзделген ұсталатын салықтың төмендетілген мөлшерлемелері 3-тармақтың күшімен мұндай дивидендтерге қолданылмайды.

      — В мысалы: ACO — А мемлекетінің резиденті болып табылатын және А мемлекетінде Х тауарының пайдаланылуын талап ететін белсенді өндірістік қызметті жүзеге асыратын компания. ACO акцияларының барлығы А мемлекетінің резиденті болып табылатын HOLDCO компаниясына тиесілі, ал HOLDCO, өз кезегінде, В мемлекетінің резиденті болып табылатын және Х тауарының мол қоры бар BCO компаниясының акцияларының 100 пайызына да иелік етеді. BCO Х тауарын өндіреді және оны ACO-ға сатады, ал ACO осы тауарды өзі өндіретін және ашық нарықта сататын өнімдер үшін пайдаланады. HOLDCO c) тармақшасына сәйкес ACO-ның қызметін жүзеге асыратын болып есептелетіндіктен, ол белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады деп танылады. BCO жүзеге асыратын қызмет HOLDCO-ның болжамды белсенді кәсіпкерлік қызметінде пайдаланылатын бастапқы материалдарды қамтамасыз ететіндіктен, BCO-ның кәсіпкерлік қызметі HOLDCO-ның болжамды өндірістік кәсіпкерлік қызметімен нақты байланысты деп есептеледі. Сондықтан BCO HOLDCO-ға төлейтін дивидендтер HOLDCO-ның болжамды белсенді кәсіпкерлік қызметінен туындайтын болады.

      4-тармақ

      Туынды жеңілдіктер

      20. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 83-91-тармақтарында мыналар қамтылған:

      83. Егжей-тегжейлі нұсқаны ұстанатын конвенциядағы туынды жеңілдіктер туралы тармақтың тұжырымдалуы Уағдаласушы мемлекеттердің салық жүйесінде белгілі бір артықшылықтар көзделген мемлекеттердің резиденттеріне қатысты осындай тармақты қолдану нәтижесінде туындауы мүмкін шарттарды негізсіз пайдалану мүмкіндіктеріне қатысты көзқарастарына байланысты болады.

      84. 1-бапқа арналған түсініктемеде көрсетілгендей, кейбір мемлекеттер өздерінің салық келісімдеріне «арнайы салық режимдерін» пайдаланатын байланысты тұлғаларға (7-тармақта айқындалған) төленетін кірістерге қатысты шарттардың нақты ережелерін қолдануға тыйым салатын ережелерді енгізу қажет деп санайды (1-бапқа арналған түсініктеменің 85-100-тармақтарын қараңыз), сондай-ақ 11-бапты меншікті капиталдан шартты шегерім көздейтін ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға қатысты қолданудан бас тарту қажет деп есептейді (1-бапқа арналған түсініктеменің 107-тармағын қараңыз). Бұл мемлекеттер өздерінің конвенцияларына енгізілген туынды жеңілдіктер туралы кез келген ережелердің, егер мұндай тұлғалар баламалы меншік иелері ретінде танылса да, базаны азайтатын төлемдердің осындай байланысты тұлғаларға төленуіне жол бермеуін қамтамасыз еткісі келуі мүмкін. Осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер туынды жеңілдіктер туралы тармақты төмендегідей тұжырымдауды қалауы ықтимал:

      4. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания, сондай-ақ, егер:

      а) өзгеше жағдайда жеңілдік берілетін уақытта және осы уақытты қамтитын кез келген он екі айлық кезеңнің күндерінің кемінде жартысында оның акцияларының жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 95%-ы (сондай-ақ акциялардың кез келген пропорционалды емес сыныбы бойынша жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 50%-ы) тікелей немесе жанама түрде баламалы меншік иелері болып табылатын жеті немесе одан аз тұлғаға тиесілі болса, бұл ретте жанама иелену жағдайында әрбір аралық меншік иесі білікті аралық меншік иесі болуға тиіс; және

      b) тұлғаның жалпы кірісінің 50%-дан азы және тестіленетін топтың жалпы кірісінің 50%-дан азы осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде, тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте айқындалғандай, тікелей немесе жанама түрде осы тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте осы Конвенциямен қамтылатын салық салу мақсаттары үшін шегерімге жатқызылатын төлемдер түрінде төленсе немесе есептелсе (алайда әдеттегі коммерциялық қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін нарықтық жағдайларда жүзеге асырылатын төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар есепке алынбайды),

      (i) баламалы меншік иелері болып табылмайтын тұлғаларға;

      (ii) тек осы баптың 5-тармағы немесе қосарланған салық салуды болдырмау туралы тиісті жан-жақты конвенцияның мәні жағынан ұқсас ережесі негізінде ғана баламалы меншік иелері болып табылатын тұлғаларға;

      (iii) осы тармақта сипатталған компанияға қатысты байланысты тұлғалар болып табылатын және шегерімге жатқызылатын төлемге қатысты осы Конвенцияның [«арнайы салық режимі» анықтамасын қамтитын Конвенция тармағына сілтеме] тармағында айқындалған арнайы салық режимін пайдаланатын баламалы меншік иелері болып табылатын тұлғаларға, бұл ретте қосарланған салық салуды болдырмау туралы тиісті жан-жақты конвенцияда арнайы салық режимінің анықтамасы болмаса, осы Конвенцияға енгізілген анықтаманың қағидаттары қолданылады, бірақ осы анықтаманың (v) тармақшасында қамтылған талап ескерілмейді; немесе

      (iv) пайыздарды төлеуге қатысты, осы тармақта сипатталған компанияға қатысты байланысты тұлғалар болып табылатын және [меншікті капиталдан шартты шегерімдерге қатысты 11-баптың тармағына сілтеме] сипатталған түрдегі шартты шегерімдерден пайда алатын баламалы меншік иелері болып табылатын тұлғаларға төленбесе немесе есептелмесе,

      Конвенцияда өзгеше жағдайда көзделетін жеңілдіктерді алуға құқылы болады.

      85. Алайда арнайы салық режимдері мен меншікті капиталға қатысты шартты шегерімдер туралы ережелер өздерінің салық келісімдеріне енгізілуге тиіс деп есептемейтін мемлекеттер туынды жеңілдіктер туралы тармақтың мынадай нұсқасын пайдалануды қалауы мүмкін:

      4. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания, сондай-ақ, егер:

      а) өзгеше жағдайда жеңілдік берілетін уақытта және осы уақытты қамтитын кез келген он екі айлық кезеңнің күндерінің кемінде жартысында оның акцияларының жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 95%-ы (сондай-ақ акциялардың кез келген пропорционалды емес сыныбы бойынша жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 50%-ы) тікелей немесе жанама түрде баламалы аралық меншік иелері болып табылатын жеті немесе одан аз тұлғаға тиесілі болса, бұл ретте жанама иелену жағдайында әрбір аралық меншік иесі білікті аралық меншік иесі болуға тиіс; және

      b) тұлғаның жалпы кірісінің 50%-дан азы және тестіленетін топтың жалпы кірісінің 50%-дан азы осы уақытты қамтитын салық кезеңі ішінде, тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте айқындалғандай, тікелей немесе жанама түрде осы тұлға резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте осы Конвенциямен қамтылатын салық салу мақсаттары үшін шегерімге жатқызылатын төлемдер түрінде төленсе немесе есептелсе (алайда әдеттегі коммерциялық қызмет барысында қызметтер немесе материалдық мүлік үшін нарықтық жағдайларда жүзеге асырылатын төлемдер, ал тексерілетін топ жағдайында топішілік операциялар есепке алынбайды),

      (i) баламалы аралық меншік иелері болып табылмайтын тұлғаларға; немесе

      (ii) тек осы баптың 5-тармағы немесе қосарланған салық салуды болдырмау туралы тиісті

      жан-жақты конвенцияның мәні жағынан ұқсас ережесі негізінде ғана баламалы аралық меншік иелері болып табылатын тұлғаларға,

      Конвенцияда өзгеше жағдайда көзделетін жеңілдіктерді алуға құқылы болады.

      86. Алайда кейбір мемлекеттер алдыңғы тармақта қамтылған ережеге сәйкес тұжырымдалған туынды жеңілдіктер туралы тармақ кіріс көзінде шегерімге жатқызылатын төлемдерге қатысты шарттарды сатып алу тәуекелдерін жол беруге болмайтын деңгейде арттырады деп есептеуі мүмкін. Мұндай мемлекеттер туынды жеңілдіктерден толықтай бас тартудың орнына, осы ереженің қолданылу аясын, әдетте, шегерімге жатқызылмайтын дивидендтермен шектеуді қалауы мүмкін. Осы көзқарасты ұстанатын мемлекеттер балама ереженің бастапқы бөлігін төмендегідей өзгерте алады:

      4. Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания, сондай-ақ осы Конвенцияның 10-бабына сәйкес өзгеше жағдайда берілетін жеңілдіктерді алуға құқылы болады:

      87. Жоғарыдағы 84 немесе 85-тармақтарда ұсынылған тұжырымға қарамастан, туынды жеңілдіктер туралы 4-тармақ 2-тармақтың талаптарына сәйкес келетін тұлға болып табылмайтын Уағдаласушы мемлекеттің резидентіне кірістің белгілі бір түрлеріне қатысты шарттық жеңілдіктер алуға мүмкіндік беретін балама критерий белгілейді. Жалпы алғанда, туынды жеңілдіктерді алу тесті Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияға, егер оның акцияларының дауыс беру құқығы мен құнының 95%-ы тікелей немесе жанама түрде жеті немесе одан аз баламалы меншік иесіне тиесілі болса және компания базаны азайту тестін қанағаттандырса, шарттық жеңілдіктер алуға құқық береді. 4-тармаққа сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға үміткер компанияның дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 95%-ы тікелей немесе жанама түрде жеті немесе одан аз баламалы меншік иесіне тиесілі болуға тиіс деген талап көптеген акционерлердің баламалы меншік иелері болып табылатынын анықтау қажеттілігіне байланысты туындайтын әкімшілік жүктемені болдырмауға, сондай-ақ осы ережеде көзделген жағдайларда көпұлтты топтардың холдингтік компаниялары үшін туынды қаржы құралдары бойынша жеңілдіктер алу тестінің мақсатына сәйкес келуге бағытталған.

    а) тармақшасында меншік құқығына тиесілілік критерийі баяндалады. Осы критерийге сәйкес, кез келген он екі айлық кезеңнің кемінде жарты күнінде, оның ішінде тиісті жеңілдіктер өзгеше жағдайда берілетін күнді қамтитын кезеңде, жеті немесе одан аз баламалы меншік иесі компанияның жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 95%-ын құрайтын акцияларға, сондай-ақ пропорционалды емес кез келген сыныптағы акциялардың кемінде 50%-ына тікелей немесе жанама түрде иелік етуге тиіс. Жанама иелік ету жағдайында әрбір аралық меншік иесі білікті аралық меншік иесі болуға тиіс. «Білікті аралық меншік иесі» термині 7-тармақта айқындалған (төмендегі 151-154-тармақтарды қараңыз); төмендегі мысал осы анықтаманың 4-тармақ мәнмәтінінде қолданылуын түсіндіреді:

      — Мысал: А мемлекетінің резиденті болып табылатын HOLDCO компаниясы Z мемлекетінің резиденті болып табылатын ZCO компаниясының толық меншігіндегі тікелей еншілес компаниясы болып табылады, ал ZCO өз кезегінде X мемлекетінің резиденті болып табылатын XCO компаниясының толық меншігіндегі тікелей еншілес компаниясы болып табылады. XCO акцияларының негізгі сыныбы X мемлекетіндегі қор биржасында негізінен және тұрақты түрде саудаланады. HOLDCO А және В мемлекеттері арасындағы шарттың 2-тармағына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы емес, өйткені ол резидент компанияның еншілес компаниясы болып табылады және үшінші мемлекетте жария түрде саудаланатын компания болып табылады. HOLDCO А мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналыспайды, сондықтан 3-тармаққа сәйкес қандай да бір жеңілдіктер алуға құқылы емес. HOLDCO В мемлекетінен алынатын және туындайтын, өзгеше жағдайда А және В мемлекеттері арасындағы шарттың 11-бабында көзделген жеңілдіктерді алуға құқығы болатын пайыздық кірісті алады және оған иелік етеді. В және Х мемлекеттері арасындағы табыс салығы туралы конвенцияның ережелеріне сәйкес XCO А және В мемлекеттері арасындағы келісімге енгізілген осы терминнің анықтамасына сәйкес баламалы меншік иесі ретінде сараланады деп болжасақ.

      XCO HOLDCO акцияларының барлығына жанама түрде иелік еткенімен, ZCO аралық меншік иесі ретінде HOLDCO В мемлекетінен алған пайыздарға қатысты А және В мемлекеттері арасындағы шарттың 11-бабының артықшылықтарын пайдалана алуы үшін А және В мемлекеттері арасындағы шарттың 7-тармағындағы «білікті аралық меншік иесі» анықтамасында белгіленген мынадай талаптарға сәйкес келуге тиіс. Егер Z мемлекетінде салық салудың қосарланғандығын болдырмау туралы кешенді конвенция қолданылмаса (немесе, егер білікті аралық меншік иесінің анықтамасы төмендегі 153-тармақта ұсынылғандай тұжырымдалса, мұндай конвенция қолданылғанымен, онда арнайы салық режимдері мен шартты шегерімдерге қатысты ережелер болмаса), ZCO білікті аралық меншік иесі болып табылмайды және а) тармақшасының талаптары орындалмайды, соның нәтижесінде HOLDCO конвенцияның 4-тармағына сәйкес оның артықшылықтарын пайдалануға құқылы болмайды.

      89. b) тармақшасында 4-тармақтың мақсаттары үшін қолданылатын базаны эрозиялау жөніндегі негізгі тест баяндалған. Бұл тест жалпы алғанда 2-тармақтың f) тармақшасының ii) тармақшасында сипатталған базаны эрозиялау жөніндегі негізгі тестке ұқсас, алайда оған қатысуға құқығы жоқ тұлғалардың тізімі өзгеше (төменде қараңыз). b) тармақшасында көрсетілген салық базасының эрозиясына қатысты тест мынадай жағдайларда орындалған болып есептеледі:

      — компанияның (және егер тестіленетін топ болса, тестіленетін топтың) шарттық жеңілдіктер сұралатын уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы кірісінің 50%-ынан азы компанияның резиденттік мемлекетінде компания салығын есептеу кезінде салық салу мақсаттары үшін шегеруге жататын, тікелей немесе жанама түрде жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға төленетін немесе есептелетін төлемдер түрінде төленеді немесе есептеледі; және

      — тестіленетін топтың (егер тестіленетін топ болса) шарттық жеңілдіктер сұралатын уақытты қамтитын салық кезеңіндегі жалпы кірісінің 50%-ынан азы шарттық жеңілдіктер алуға үміткер компания резиденттік мемлекетінде тестіленетін топтың кез келген мүшесіне салынатын салықты есептеу кезінде салық салу мақсаттары үшін шегеруге жататын, жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға тікелей немесе жанама түрде төленетін немесе есептелетін төлемдер түрінде төленеді немесе есептеледі.

      90. 7-тармақта b) тармақшасында пайдаланылатын «тестіленетін топ» және «жалпы кіріс» терминдерінің анықтамалары қамтылған. Бұдан басқа, алдыңғы тармақта пайдаланылған «жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғалар» термині мыналарды білдіреді:

      — егер 4-тармақ жоғарыдағы 84-тармақта көрсетілгендей тұжырымдалса, онда 7-тармақтағы осы терминнің анықтамасына сәйкес баламалы меншік иелері болып табылмайтын тұлғаларды, сондай-ақ осы анықтамаға сәйкес баламалы меншік иелері болып табылатын, бірақ төмендегі үш санаттың біріне жататын тұлғаларды білдіреді:

      1. олар осы Конвенцияның немесе тиісті конвенцияның 5-тармағына сәйкес компанияның бас кеңсесі болып табылатындықтан ғана баламалы меншік иелері болып табылады;

      2. олар 4-тармаққа сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниямен байланысты тұлғалар (7-тармақта айқындалғандай) болып табылады және төлемге қатысты арнайы салық режимін пайдаланады; немесе

      3. пайыздарды төлеуге қатысты алғанда, олар 4-тармаққа сәйкес шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниямен байланысты тұлғалар (7-тармақта айқындалғандай) болып табылады және өз капиталы бойынша шартты шегерімдерді алады.

      — егер 4-тармақ жоғарыдағы 85-тармақта көрсетілгендей тұжырымдалса, онда 7-тармақтағы осы терминнің анықтамасына сәйкес баламалы меншік иелері болып табылмайтын тұлғаларды, сондай-ақ осы Конвенцияның 5-тармағына сәйкес компанияның бас кеңсесі болып табылатындықтан ғана баламалы меншік иелері болып табылатын тұлғаларды білдіреді.

      91. Төменде 4-тармақта сипатталған базаның эрозиясына қатысты тест көрсетілген:

      — Мысал: X мемлекетінің резиденті болып табылатын X компаниясы Y мемлекетінің резиденті болып табылатын Y компаниясына иелік етеді. Y компаниясы В мемлекетінің резиденті болып табылатын және А және В мемлекеттері арасындағы келісімнің 4-тармағына сәйкес оның артықшылықтарын алуға ұмтылатын В компаниясына иелік етеді. X компаниясы баламалы меншік иесі, ал Y компаниясы А және В мемлекеттері арасындағы шарттың 7-тармағындағы осы терминдердің анықтамаларына сәйкес білікті аралық меншік иесі болып табылады. Тиісінше, В компаниясы а) тармақшасында көрсетілген меншік құқығына қатысты талапты қанағаттандырар еді, өйткені, біріншіден, баламалы меншік иесі X компаниясы В компаниясының жиынтық дауыс беру құқығы мен құнының кемінде 95%-ын құрайтын акцияларға, сондай-ақ пропорционалды емес кез келген сыныптағы акциялардың (7-тармақта айқындалғандай) кемінде 50%-ына жанама түрде иелік етеді және, екіншіден, әрбір аралық меншік иесі (яғни Y компаниясы) білікті аралық меншік иесі болып табылады. Қарастырылып отырған салық кезеңіндегі В компаниясының жалпы кірісі 100% мөлшерінде А мемлекетінде алынған пайыздардан және үшінші мемлекетте алынған дивидендтерден тұрады, олар В мемлекетінің заңнамасына сәйкес салық салудан босатылған. В компаниясы пайыздарға қатысты шарттық жеңілдіктер алуға ұмтылады. В мемлекетінің заңнамасына сәйкес В, Y және X компанияларына салықтық пайда мен залалды бөлісуге мүмкіндік беретін жалпы салықтық шоғырландыруға немесе өзге де режимге қатысуға рұқсат етілмейді, сондай-ақ залалдарды бөлу режимі жоқ. Тиісінше, осы мысалда тестіленетін топ жоқ. В компаниясының жалпы кірісі 100-ді құрайды (А мемлекетінде туындайтын пайыздар). Егер В компаниясы алдыңғы тармақта көрсетілген жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғаларға базаны төмендететін төлемдерді 50 немесе одан да көп мөлшерде жүзеге асырса, В компаниясы b) тармақшасында көрсетілген базаны төмендетуге қатысты тесттен өтпейді.

      5-тармақ

      Компанияның бас кеңсесі

      21. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсіндірменің 92-100-тармақтарында мыналар көзделген:

      92. 5-тармақта 2-тармаққа сәйкес білікті тұлға болып табылмайтын, бірақ компанияның бас кеңсесі болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті компанияның көпұлтты корпоративтік тобына кіретін мүшелер төлейтін дивидендтер мен пайыздарға қатысты шарттық жеңілдіктер ала алатын баламалы критерий белгіленген. Компанияның бас кеңсесінің көпұлтты корпоративтік тобына компанияның өзі және оның тікелей және жанама еншілес компаниялары кіреді (және жоғары деңгейдегі компанияларды қамтымайды).

      93. Бас компания ретінде жеңілдіктер алуға үміткер компания алты шартқа сәйкес келуге тиіс. Біріншіден, а) тармақшасына сәйкес, 7-тармақта айқындалғандай, бас компанияны басқару мен бақылаудың негізгі орны өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте орналасуға тиіс. Дәл осы критерий биржада саудаланатын компанияларға да қолданылады. «Басқару мен бақылаудың негізгі орны» анықтамасының (ii) тармақшасы кейбір шектеулі жағдайларда байланысты компаниялардың бүкіл тобы үшін жоғары деңгейдегі компания болып табылмайтын компания аймақтық өңірге жауапты қосалқы топты басқаруды көбірек жүзеге асыруы мүмкін екенін және кейбір жекелеген жағдайларда төменгі деңгейдегі компания бас кеңсеге қойылатын критерийге сәйкес келуі мүмкін екенін мойындайды.

      94. Екіншіден, b) тармақшасына сәйкес, көпұлтты корпоративтік топ кемінде төрт мемлекетте (оның ішінде Уағдаласушы мемлекеттердің кез келгенінде) резидент болып табылатын және белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысатын (3-тармақта айқындалғандай) компаниялардан тұруға тиіс, әрі осы төрт мемлекеттің әрқайсысында (немесе мемлекеттердің төрт тобында) жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызмет топтың жалпы кірісінің кемінде 10%-ын қамтамасыз етуге тиіс. Осы талаптың қолданылуы мынадай мысалмен түсіндіріледі:

      — Мысал: X компаниясы X мемлекетінің резиденті болып табылады және өзі мен X, A, B, C, D, E және F мемлекеттерінің резиденттері болып табылатын оның тікелей және жанама еншілес компанияларынан тұратын көпұлтты корпоративтік топтың мүшесі болып табылады. Осы компаниялардың әрқайсысы 01 және 02 жылдары алған жалпы кірісі төмендегідей:

Мемлекет01-жыл02-жыл
X4560
A2512
B1020
C1012
D710
E109
F57
Барлығы112130

      01-жыл үшін осы топтың жалпы кірісінің 10%-ы 11,20-ны құрайды. Тек X және A мемлекеттеріндегі компаниялар осы жыл үшін b) тармақшасының талаптарына сәйкес келеді. Осы талапты орындау мақсатында басқа мемлекеттер топтарға біріктірілуі мүмкін. В және С мемлекеттерінің жалпы кірісі 20-ға, ал D, E және F мемлекеттерінің жалпы кірісі 22-ге тең болғандықтан, осы екі мемлекеттер тобы b) тармақшасының мақсаттары үшін топтың үшінші және төртінші мүшелері ретінде қарастырылуы мүмкін.

      Екінші жылдан бастап жалпы кірістің 10%-ы 13-ті құрайды. Осы талапқа тек X және B мемлекеттеріндегі компаниялар сәйкес келеді. A және C мемлекеттерінің жалпы кірісі 24-ке, ал D, E және F мемлекеттерінің жалпы кірісі 26-ға тең болғандықтан, осы екі мемлекеттер тобы b) тармақшасының мақсаттары үшін топтың үшінші және төртінші мүшелері ретінде қарастырылуы мүмкін. A мемлекетінің B мемлекетінің орнына топ құрамына кіруі осы мақсат үшін маңызды емес. Топтың құрамы жыл сайын өзгеруі мүмкін.

      95. Үшіншіден, с) тармақшасына сәйкес, осындай компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттен басқа кез келген мемлекетте жүзеге асырылатын көпұлтты корпоративтік топтың кәсіпкерлік қызметі топтың жалпы кірісінің (7-тармақта айқындалғандай) 50%-ынан азын қамтамасыз етуге тиіс. Жалпы кірісінің 50 немесе одан да көп пайызын өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте қалыптастыратын көпұлтты корпоративтік тобы бар компания осы шартқа сәйкес келмейді.

      96. Төртіншіден, d) тармақшасына сәйкес, компанияның жалпы кірісінің 25%-ынан аспайтын бөлігі басқа Уағдаласушы мемлекетте алынуы мүмкін. Алдыңғы абзацта сипатталған үшінші шарттан айырмашылығы, бұл шарт көпұлтты корпоративтік топ мүшелері алатын жалпы кіріске емес, тек бас кеңсе мәртебесін алуға үміткер компания алатын жалпы кіріске қатысты қолданылады.

      97. Бесіншіден, е) тармақшасына сәйкес, мұндай компанияға оның тұрақты резиденттік мемлекетінде 3-тармақта көрсетілген тұлғаларға қолданылатын табысқа салық салудың дәл сондай қағидалары қолданылуға тиіс. Демек, мұндай компанияға Уағдаласушы мемлекет резиденттерінің белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысатын компанияларына қолданылатын корпоративтік салық салудың жалпы қағидалары қолданылуға тиіс, ал бас кеңселері бар компанияларға арналған режим қолданылмауға тиіс.

      98. Алтыншыдан, f) тармақшасына сәйкес, мұндай компания 2-тармақтың f) тармақшасының (ii) тармақшасында сипатталған базаны эрозиялау тестіне жалпы алғанда ұқсас базаны эрозиялау тестінен өтуге тиіс, алайда базаны эрозиялайтын төлемдер қатарына компаниямен байланысты тұлға болып табылмайтын банк алдындағы қаржылық міндеттемелер бойынша төлемдер кірмейді. Мысалы, 2-тармақтың f) тармақшасында сипатталған базаны эрозиялау тестінен айырмашылығы, компаниямен байланысты тұлға болып табылмайтын банкке компания төлейтін пайыздар 5-тармаққа сәйкес базаны эрозиялауға қатысты тестті қолдану мақсаттары үшін базаны төмендететін төлем ретінде қарастырылмайды. 7-тармақта осы базаны эрозиялауға қатысты тесттің мақсаттары үшін пайдаланылатын «тестіленетін топ» және «жалпы кіріс» терминдерінің анықтамалары қамтылған.

      99. Жоғарыда көрсетілгендей, 2-тармақтың d) тармақшасында көзделген салық базасының эрозиясына қатысты тестке қолданылатын жоғарыдағы 33-тармақта түсіндірілгендей, халықаралық шарттардың нақты ережелерін «арнайы салық режимдері» болып табылатын режимдерді пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін кірістерге қатысты қолданудан бас тартқысы келетін және өз капиталы бойынша шартты шегерімдерді көздейтін ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға 11-бапты қолданудан бас тартқысы келетін мемлекеттерге f) тармақшасында көзделген базаны эрозиялау критерийін өзгерту, осылайша Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденттері болғанымен, оларға төленген немесе есептелген және шегеруге жататын төлемдерге қатысты осындай арнайы салық режимдерін немесе шартты шегерімдерді пайдаланатын тұлғаларды «жеңілдіктер алуға құқығы жоқ тұлғалар» санатына қосу қажет болуы мүмкін. Мұны f) тармақшасына мынадай редакция беру арқылы жүзеге асыруға болады:

      f) осындай компанияның жалпы кірісінің және тестіленетін топтың жалпы кірісінің 50%-ынан азы осы Конвенцияға сәйкес салық салу мақсаттары үшін компания резиденттік мемлекетінің Уағдаласушы мемлекетіндегі салық салу мақсаттары үшін шегеруге жататын төлемдер түрінде тікелей немесе жанама түрде төленеді немесе есептеледі (бірақ қалыпты кәсіпкерлік қызмет барысында көрсетілген қызметтер немесе материалдық мүлік үшін жасалатын нарықтық жағдайларға сәйкес келетін төлемдерді немесе осындай компанияға қатысты байланысты тұлға болып табылмайтын банк алдындағы қаржылық міндеттемелер бойынша төлемдерді, сондай-ақ тестіленетін топ жағдайында топішілік операцияларды қоспағанда):

      (i) осы Конвенцияның 2-тармағының а), b), с) немесе е) тармақшаларына сәйкес осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алуға құқығы бар Уағдаласушы мемлекеттердің ешқайсысының резиденттері болып табылмайтын тұлғаларға;

      (ii) осындай компанияға қатысты байланысты тұлғалар болып табылатын және шегеруге жататын төлемге қатысты [«арнайы салық режимі» анықтамасы қамтылған конвенция тармағына сілтеме] айқындалған арнайы салық режимін пайдаланатын тұлғаларға; немесе

      (iii) пайыздарды төлеуге қатысты алғанда, осы тармақта аталған компанияға қатысты байланысты тұлғалар болып табылатын және [өз капиталы бойынша шартты шегерімдерге қатысты 11-баптың тармағына сілтеме] сипатталған үлгідегі шартты шегерімдердің пайдасын алатын тұлғаларға.

      100. 5-тармақтағы алты шарт компания дивидендтерді немесе пайыздарды алған және оларға қатысты Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын салық жылына қатысты тексерілуге тиіс. Тиісті салық жылында жоғарыда сипатталған екінші, үшінші немесе төртінші шарттарға сәйкес келмейтін компания, егер ол талап етілетін коэффициенттердің алдыңғы төрт салық кезеңіндегі орташа мәнін есептеу арқылы осы шарттарға сәйкес келсе (бұл кезеңдерге шарттық жеңілдіктер сұралатын төлемді қамтитын салық кезеңі кірмейді), соған қарамастан бас кеңсесі бар компания ретінде қарастырылуы мүмкін.

      6-тармақ

      Дискрециялық қорғау

      22. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсіндірменің 101-112-тармақтарында мыналар көзделген:

      101. Оңайлатылған нұсқаның 5-тармағында да, егжей-тегжейлі нұсқаның 6-тармағында да, егер осы Баптың алдыңғы тармақтарына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденті Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алуға құқылы болмаса, онда осы резидент осы тармақтарға сәйкес оған жеңілдіктер беруден бас тартылған мемлекеттің құзыретті органынан осындай жеңілдіктер беруді сұрай алатыны көзделген. Оңайлатылған және егжей-тегжейлі нұсқалардың арасындағы жалғыз айырмашылық осы Баптың Конвенция жеңілдіктері өзге тәртіппен берілетін тармақтарына жасалған айқаспалы сілтемеге қатысты.

      102. Егер 5-тармаққа (оңайлатылған нұсқа) немесе 6-тармаққа (егжей-тегжейлі нұсқа) сәйкес өтініш берілсе, өтініш жолданған құзыретті орган осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді немесе кірістің не капиталдың белгілі бір бабы бойынша жеңілдіктерді осы Конвенцияның мақсаттары мен міндеттерін ескере отырып бере алады, бірақ бұл тек өтініш беруші тұлға құзыретті органға оны құру, сатып алу немесе сақтап қалу, сондай-ақ оның қызметін жүзеге асыру негізгі мақсаттарының бірі ретінде осы Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуды көздемегенін дәлелдеген жағдайда ғана мүмкін болады. Осылайша, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінде қызметті Конвенция бойынша жеңілдіктер алуды негізгі мақсат етіп құрған тұлғаларға осы тармаққа сәйкес Конвенцияның жеңілдіктері берілмейді.

      105. Осы тармақты қолдануға қатысы бар барлық фактілер мен мән-жайлардың толық тізбесін ұсыну мүмкін болмаса да, мұндай фактілер мен мән-жайларға өтініш беретін резиденттің тарихы, құрылымы, меншік құқығы және операциялары, осы резиденттің бұрыннан келе жатқан заңды тұлға болып табылатыны немесе оны жақында резидент еместердің салықтық емес себептермен сатып алғаны, резиденттің елеулі кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратыны, жеңілдіктер сұралатын резиденттің кірісіне қосарланған салық салынатыны және резидентті құру немесе пайдалану кіріске салық салудан босатуға немесе салықты азайтуға алып келетіні жатады.

      106. Осы тармақтағы «оның негізгі мақсаттарының бірі» деген сілтеме салықтық келісім бойынша жеңілдіктер алудың жеке тұлғаны құрудың, сатып алудың немесе сақтап қалудың және оның қызметін жүзеге асырудың жалғыз немесе басым мақсаты болуы міндетті емес екенін білдіреді. Мұндай мақсаттардың кемінде біреуі ретінде шарт бойынша жеңілдіктер алу көзделсе жеткілікті. Егер құзыретті орган барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, Конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алу негізгі мәселе болмағанын және осы тұлғаны құруды, сатып алуды немесе сақтап қалуды және оның қызметін жүзеге асыруды ақтамайтынын анықтаса, ол осы тұлғаға осындай жеңілдіктерді немесе кірістің не капиталдың белгілі бір бабы бойынша жеңілдіктерді бере алады. Алайда, егер осы тұлғаны құру, сатып алу немесе сақтап қалу, сондай-ақ оның операцияларын жүзеге асыру бірқатар халықаралық шарттар бойынша ұқсас жеңілдіктер алуға бағытталған болса, басқа халықаралық шарттар бойынша жеңілдіктер алу бір халықаралық шарт бойынша жеңілдіктер алуды осы операциялардың негізгі мақсаттарының бірі ретінде қарастыруға кедергі келтіреді деп пайымдауға болмайды.

      107. Осы тармаққа сәйкес өтінішті әдетте Уағдаласушы мемлекеттің резиденті екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына жолдайтын болса да, Уағдаласушы мемлекеттің резиденті осы тармаққа сәйкес құқықтық қорғау сұрап өзінің резиденттік мемлекетінің құзыретті органына жүгіне алатын жағдайлар да болуы мүмкін. Бұл сұралып отырған шарттық жеңілдіктерді резиденттік мемлекет беретін жағдайда, мысалы, қосарланған салық салуды жоюға қатысты 23 A және 23 B баптарының ережелерінен туындайтын артықшылықтар жағдайында орын алуы мүмкін.

      108. Осы тармақ құзыретті органға кең дискрециялық өкілеттіктер береді және құзыретті орган осы дискрециялық өкілеттіктерді осы тармақтың талаптарына сәйкес жүзеге асырған жағдайда, құзыретті органның шешімін Конвенцияның ережелеріне сәйкес келмейтін салық салуға алып келетін әрекет деп санауға болмайды (25-баптың 1-тармағын қараңыз). Алайда, осы тармақ құзыретті органнан шешім қабылдағанға дейін тиісті фактілер мен мән-жайларды қарауды және басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті берген жеңілдіктер беру туралы өтінішті қанағаттандыру немесе қабылдамау алдында сол басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізуді талап етеді. Бірінші талап құзыретті органның әрбір өтінішті оның мәні бойынша қарауын қамтамасыз етуге бағытталған, ал басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізу талабы Уағдаласушы мемлекеттердің ұқсас жағдайларды бірізді қарауын және шешімдерін нақты істің фактілері мен мән-жайларына негіздеуін қамтамасыз етуге тиіс. Алайда, мұндай консультация жүргізу процесі өтініш жолданған құзыретті органның консультация жүргізілетін құзыретті органның келісімін алуын талап етпейді.

      109. Осы тармаққа сәйкес өтініш жолданған құзыретті орган жеңілдіктер бере алады, бірақ содан кейін ол өтініш берген салық төлеушіге Конвенцияда көзделген барлық жеңілдіктерді немесе тек белгілі бір жеңілдіктерді бере алады. Мысалы, ол 3-тармаққа ұқсас тәртіппен тек кірістің белгілі бір бабы бойынша жеңілдіктер бере алады. Бұдан басқа, құзыретті орган берілетін кез келген жеңілдіктің қолданылу мерзіміне уақытша шектеулер белгілеу сияқты шарттар қоя алады.

      110. Осы тармаққа сәйкес шешім шығару туралы өтінішті тиісті тұлға құрылғанға, сатып алынғанға немесе сақтап қалынғанға дейін (мысалы, алдын ала шешім шығару туралы өтініш арқылы) немесе одан кейін беруге болады. Алайда өтініш жеңілдіктерді талап ету мүмкін болғанға дейін берілуге тиіс. Егер құзыретті орган жеңілдіктер берілуге тиіс деп шешсе, барлық тиісті фактілер мен мән-жайлар расталған жағдайда, жеңілдіктер тиісті шарт ережесі күшіне енген күннен немесе өтініш берілген тұлға құрылған немесе сатып алынған күннен бастап, осы күндердің қайсысы кейінірек болса, сол күннен бастап кері күшпен беріледі деп күтіледі.

      111. Осы тармаққа сәйкес көмек көрсету туралы өтінішті алған құзыретті орган бұл өтінішті жедел қарауға тиіс.

      112. Дискрециялық қорғау туралы өтініштерді қараудың қаржылық салдарын азайту және негізсіз өтініштердің алдын алу үшін Уағдаласушы мемлекет дискрециялық қорғау аясына кіреді және кірмейді деп есептейтін істердің түрлері бойынша нұсқаулықтарды жариялауды пайдалы деп санауы мүмкін. Алайда, Уағдаласушы мемлекет өтініш берушілерге қоятын кез келген әкімшілік талаптар, егер олар құзыретті органды жеңілдіктер берудің қажеттілігіне сендірудің орынды мүмкіндігі бар деп есептесе, тұлғалардың өтініш беруіне кедергі келтірмеуге тиіс.

      7-тармақ

      Анықтамалар

      23. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсіндірменің 113-тармағында мыналар көзделген:

      113. Оңайлатылған нұсқаның 6-тармағында және егжей-тегжейлі нұсқаның 7-тармағында осы Баптың өз мақсаттары үшін, сондай-ақ оның алдыңғы тармақтарының мақсаттары үшін қолданылатын бірқатар анықтамалар қамтылған. Бұл анықтамалар Конвенцияның бүкіл мәтініне қолданылатын 3, 4 және 5-баптарда қамтылған анықтамаларды толықтырады.

      «Танылған қор биржасы» анықтамасына түсіндірме

      24. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсіндірменің 116-120-тармақтарында мыналар қамтылған:

      116. Егжей-тегжейлі нұсқадағы «танылған қор биржасы» анықтамасы (i) тармақшасында Конвенцияға қол қою кезінде екі Уағдаласушы мемлекет анықтауға келісетін қор биржаларын қамтиды. Әдетте, бұған биржада тіркелген компаниялардың акциялары және осы мемлекеттердің резиденттері болып табылатын заңды тұлғалардың акциялары белсенді түрде саудаланатын Уағдаласушы мемлекеттерде құрылған қор биржалары кіргенімен, анықтамада көрсетілуге тиіс қор биржалары міндетті түрде бір мемлекетте орналасуға тиіс емес. Бұл қаржы нарықтарының жаһандануы және кейбір ірі қаржы орталықтарының танымал болуы көптеген жария компаниялардың акцияларының бірнеше қор биржасында, сондай-ақ осы компаниялар резидент болып табылатын мемлекеттерден тыс жерлерде орналасқан қор биржаларында белсенді түрде саудалануына алып келгенін білдіреді.

Басқарушы құрылымды біріздендірСалықтық тест терминдерін айқында

 117. (i) тармақшаға енгізілетін тізімге нақты қор биржаларының атаулары енгізілуі мүмкін. Сондай-ақ ол әрқайсысы «танылған қор биржасы» болып табылатын бірқатар қор биржаларының жалпы сипаттамасын қамтуы мүмкін. Мысалы, Америка Құрама Штаттарына қатысты мұндай жалпы сипаттама мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін: «АҚШ-тың 1934 жылғы Бағалы қағаздар биржалары туралы заңына сәйкес АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясында ұлттық бағалы қағаздар биржасы ретінде тіркелген кез келген қор биржасы». Егер Уағдаласушы мемлекеттер Еуропалық одақтың ресми түрде осындай деп танылған қор биржаларын қамтуды қаласа, мұндай жалпы сипаттама мынадай түрде тұжырымдалуы мүмкін: «Еуропалық одаққа мүше мемлекеттерде немесе Еуропалық экономикалық аймақ туралы келісімге қатысушы мемлекеттерде құрылған және Еуропалық одақтың Қаржы құралдары нарықтары туралы директивасымен (2004/39/EC директивасы, енгізілген өзгерістерімен) немесе кез келген кейінгі директивамен реттелетін кез келген қор биржасы».

118. Анықтаманың (ii) бөлімі Уағдаласушы мемлекеттердің құзыретті органдарына кейінгі келісім арқылы Конвенцияға қол қою кезінде анықтамада көрсетілген қор биржаларының тізімін толықтыруға мүмкіндік береді.

119. Осы анықтамаға енгізілуге тиіс қор биржалары осы қор биржасында листингтен өткен компаниялардың акцияларының іс жүзінде жария айналымда болуын қамтамасыз ететін листинг талаптарын қоюы тиіс. Қор биржасының анықтамаға енгізілуге немесе алдыңғы тармақта аталған құзыретті органмен жасалған келісім негізінде осы тізімге кейіннен қосылуға тиіс екенін айқындау кезінде мынадай факторларды ескеру қажет:

— Компанияның қор биржасында листингтен өтуіне қатысты қандай талаптар/стандарттар қолданылады?

— Қор биржасындағы листингті жалғастыруға қатысты қандай талаптар/стандарттар, оның ішінде ең төменгі қаржылық стандарттар қолданылады?

— Акциялары қор биржасында айналыста болатын компаниялар үшін жылдық/аралық ақпаратты ашуға және/немесе құжаттарды ұсынуға қатысты қандай талаптар қолданылады?

— Күнтізбелік жыл ішінде қор биржасында айналыста болатын акциялардың көлемі қандай?

— Қор биржасының қызметін реттейтін қағидалар листингтен өткен акциялардың белсенді сауда-саттығын қамтамасыз ете ме? Егер қамтамасыз етсе, қалай?

— Қор биржасында листингтен өткен компаниялар өздерінің қаржылық жағдайына елеулі әсер етуі мүмкін қаржылық ақпарат пен оқиғалар туралы тұрақты түрде ақпарат ашуға міндетті ме?

— Сауда-саттық көлемі және қор биржасында листингтен өткен компаниялардың акцияларына жалпы иелік ету көлемі туралы ақпарат жалпыға қолжетімді ме?

— Қор биржасы акциялары биржада сатылатын компаниялар үшін ең төменгі капиталдандыру мөлшері немесе қызметкерлер саны сияқты қандай да бір ең төменгі мөлшер талаптарын белгілей ме?

— Қор биржасы мемлекеттік меншіктің ең төменгі қажетті пайызын белгілей ме? Егер белгілесе, ең төменгі мөлшері қандай?

— Компания қор биржасында тіркелуі үшін оның акциялары еркін айналымда болуы және толық төленуі тиіс пе?

— Қор биржасы өзінде листингтен өткен компаниялардың акцияларының бағаларын белгілі бір уақыт аралығында жариялауға міндетті ме?

— Қор биржасының қызметі өзі орналасқан мемлекеттің мемлекеттік органымен реттеле ме немесе оның қадағалауында бола ма?

— [Жаңа қор биржасын қолданыстағы тізімге қосу жағдайында:] Компания неліктен қолданыстағы тізімге енгізілген, оның ішінде салықтық келісімде «танылған қор биржалары» болып табылатын басқа биржалардың орнына жаңа биржада тіркелуді жөн көреді? Мысалы, корпоративтік басқару мен қаржылық ақпаратты ашуға қойылатын талаптар төмендетілген бе?

— [Жаңа қор биржасын қолданыстағы тізімге қосу жағдайында:] Жаңа қор биржасы капитал тартудың неғұрлым тиімді құралы болып табыла ма және егер солай болса, неліктен?

«Акциялар» термині

«Акциялар» терминінің анықтамасына қатысты ықшамдалған және егжей-тегжейлі нұсқаларға арналған түсініктеме

25. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 120-тармағында мыналар көзделген:

120. Ықшамдалған нұсқада да, егжей-тегжейлі нұсқада да «акциялар» терминінің толық анықтамасы қамтылмаған, өйткені 3-баптың 2-тармағына сәйкес бұл термин, жалпы алғанда, осы бапты қолданатын мемлекеттің ішкі заңнамасында оған берілген мағынаға ие болуы тиіс. Алайда b) тармақшада «акциялар» термині акциялар шығармайтын заңды тұлғаларға (мысалы, трасттарға) қатысты қолданылған кезде, ол акциялармен салыстыруға болатын қатысу үлестерін білдіретіні көзделген. Әдетте, бұл олардың иелеріне кәсіпорынның кірісіне немесе активтеріне үлес алуға құқық беретін бенефициарлық үлестер болып табылады.

«Акциялардың негізгі класы» термині

Егжей-тегжейлі нұсқадағы «акциялардың негізгі класы» терминінің анықтамасына қатысты түсініктеме

26. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 122–125-тармақтарында мыналар қамтылған:

122. Егжей-тегжейлі нұсқада берілген «акциялардың негізгі класы» терминінің анықтамасы компанияның немесе заңды тұлғаның жай акцияларына қатысты қолданылады, бірақ бұл акциялар компанияның немесе заңды тұлғаның дауыс беру құқықтарының, сондай-ақ құнының басым бөлігін білдірген жағдайда ғана. Егер компанияның немесе заңды тұлғаның акциялардың бір ғана класы болса, онда бұл акциялар класы, әрине, оның «акцияларының негізгі класын» құрайды. Егер компанияның немесе заңды тұлғаның акциялардың бірнеше класы болса, онда қандай класс немесе кластар «акциялардың негізгі класын» құрайтынын айқындау қажет. Бұл жиынтығында компанияның немесе заңды тұлғаның жалпы дауыс беру құқықтары мен құнының басым бөлігін білдіретін акциялар класын немесе акциялар кластарының кез келген жиынтығын білдіреді. Егер компанияда немесе заңды тұлғада оның жалпы дауыс беру құқықтары мен құнының басым бөлігін білдіретін жай акциялар санаты болмаса, онда «акциялардың негізгі класы» компанияның немесе заңды тұлғаның дауыс беру құқықтары мен құнының басым бөлігін жиынтығында білдіретін акциялар кластарының кез келген жиынтығы болып табылады. Акциялардың бірнеше класы бар компанияға қатысты нақты бір жағдайда компанияның жалпы дауыс беру құқықтары мен құнының басым бөлігін білдіретін бірнеше класс тобын айқындау мүмкін болғанымен, компанияның осы ережеге сәйкес шарттық жеңілдіктерге құқығы болуы үшін 2-тармақтың с) тармақшасының талаптарын қанағаттандыратын осындай топтардың біреуін ғана айқындау қажет (компанияға немесе заңды тұлғаға компанияның немесе заңды тұлғаның жалпы дауыс беру құқықтары мен құнының басым бөлігін білдіретін, бірақ 2-тармақтың с) тармақшасының талаптарына сәйкес келмейтін акциялардың екінші тобын да айқындауға болатындығы себепті жеңілдіктер беруден бас тартылмайды).

123. Кейбір мемлекеттерде биржада листингтен өткен кейбір компаниялар қосарланған листинг туралы келісіммен реттеледі және осы мемлекеттер мұндай компаниялардың мәртебесін нақты түсіндіруді қалауы мүмкін. Бұл олардың «акциялардың негізгі класы» терминінің анықтамасына байланысты конвенциялардан туындайтын артықшылықтардан байқаусызда айырылуына жол бермеу үшін қажет. «Қосарланған листингі бар компания туралы келісім» термині биржада листингтен өткен кейбір компаниялар қабылдаған, екі бас компания арасындағы бірқатар келісімдер және олардың тиісті жарғыларына енгізілген арнайы ережелер, оның ішінде кейбір жағдайларда арнайы дауыс беру акцияларын құру арқылы басқарудың, операциялардың, акционерлер құқықтарының, мақсаттар мен миссияның ортақтығын көрсететін келісімді білдіреді. Бұл ретте бас компаниялардың әрқайсысының қор биржасында өз листингі болады. Осындай құрылымдарға сәйкес бас компания акционерлерінің жағдайы, мүмкіндігінше, олар бір компанияның акцияларына иелік еткендегідей болады, яғни олар дивидендтерді алуға бірдей құқыққа және екі биржада листингтен өткен компаниялардың біреуі немесе екеуі де таратылған жағдайда олардың активтеріне қатысуға бірдей құқыққа ие болады. Сондықтан осындай компаниялардың жағдайын жақсартуды қалайтын мемлекеттер «акциялардың негізгі класы» анықтамасына мынадай сөйлемді қосуды қалауы мүмкін:

Қосарланған листингі бар компания туралы келісімге қатысатын компания жағдайында акциялардың негізгі класы осындай қосарланған листинг туралы келісімді құру құралы ретінде шығарылған арнайы дауыс беру акцияларын алып тастағаннан кейін айқындалады.

124. Бұл қосымша сөйлемді «қосарланған листингі бар компания туралы келісім» терминінің мынадай анықтамасымен толықтыруға болады:

«қосарланған листингі бар компаниялар туралы келісім» термині екі жария компанияның жеке заңды тұлға мәртебесін, қатысу үлестерін және листингтерін сақтай отырып, өздерінің тиісті акционерлерінің стратегиялық бағыттары мен экономикалық мүдделерін мынадай тәсілдер арқылы келісетін келісімді білдіреді:

(i) тиісті нормативтік талаптар кедергі келтіретін жағдайларды қоспағанда, ортақ (немесе іс жүзінде бірдей) директорлар кеңестерін тағайындау;

(ii) екі компанияның қызметін бірыңғай негізде басқару;

(iii) екі компания арасындағы теңестіру коэффициентіне сәйкес акционерлерге тең төлемдер жасау, оның ішінде компаниялардың біреуі немесе екеуі де таратылған жағдайда;

(iv) екі компанияның акционерлері олардың ортақ мүдделеріне әсер ететін маңызды мәселелер бойынша шешім қабылдайтын бірыңғай орган ретінде іс жүзінде дауыс береді; және

(v) тиісті нормативтік талаптар мұндай әрекеттерге кедергі келтіретін жағдайларды қоспағанда, бір-бірінің елеулі міндеттемелері немесе операциялары бойынша өзара кепілдіктер беру немесе ұқсас қаржылық қолдау көрсету.

125. Алайда басқа мемлекеттер қосарланған листингі бар компаниялар туралы келісімдерге қатысты нақты сілтемелерді Бапқа енгізбеуді жөн көруі мүмкін. Бұл мұндай келісімдерді мәмілелерді бұзу мақсатында пайдалану мүмкіндігіне қатысты ықтимал алаңдаушылықтарға байланысты. Сондықтан олар заңды қосарланған листинг туралы келісімдерді Баптың басқа ережелерін, оның ішінде 6-тармақта қамтылған дискрециялық қорғау ережесін пайдалана отырып, әрбір нақты жағдайда қарауды жөн көруі мүмкін.

«Байланысты тұлға» термині

27. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 126 және 127-тармақтарында мыналар көзделген:

126. «Байланысты тұлға» термині ықшамдалған нұсқаның 3-тармағында және егжей-тегжейлі нұсқаның әртүрлі бөліктерінде қолданылады. Бұл анықтама 5-баптағы «тығыз байланысты» терминінің анықтамасына белгілі бір дәрежеде ұқсас болғанымен, негізгі айырмашылығы мынада: бенефициарлық мүдделердің дәл 50 пайызына тікелей немесе жанама иелік ету бір тұлғаның басқа тұлғамен «байланысты» болуына әкелуі мүмкін, ал «тығыз байланысты» терминінің анықтамасы меншік мүдделерінің 50 пайызынан астамына тікелей немесе жанама иелік етуді талап етеді.

127. Жоғарыдағы 33-тармақта көрсетілгендей, кейбір мемлекеттер өздерінің салықтық келісімдеріне «арнайы салық режимдері» болып табылатын режимдерді пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін кірістерге қатысты шарттардың нақты ережелерін қолдануға тыйым салатын (1-бапқа арналған түсініктеменің 85–100-тармақтарын қараңыз) және меншікті капиталдан шартты шегерім жасау көзделген ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға 11-бапты қолданудан бас тартатын ережелерді енгізуді қалауы мүмкін (1-бапқа арналған түсініктеменің 107-тармағын қараңыз). Егер мұндай ережелер Конвенцияға енгізілсе, Уағдаласушы мемлекеттер «байланысты тұлға» терминінің анықтамасын бүкіл Конвенцияға қолданылатын анықтамаларды қамтитын 3-бапқа енгізуді неғұрлым орынды деп санауы мүмкін.

«Тең мәнді аралық меншік иесі» термині

28. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 131–143-тармақтарында мыналар көзделген:

131. Егжей-тегжейлі нұсқадағы «тең мәнді аралық меншік иесі» анықтамасы 4-тармақтағы туынды жеңілдіктерді тексеру мақсатында қолданылады, бірақ осы тармақша қалай тұжырымдалғанына байланысты ұжымдық инвестициялау тетіктеріне қатысты 2-тармақтың g) тармақшасының мақсаттары үшін де қолданылуы мүмкін (жоғарыдағы 56-тармақты қараңыз).

132. Осы анықтамада «тең мәнді аралық меншік иелері» ретінде сараланатын тұлғалардың үш түрлі санаты танылады.

133. Бірінші санат (анықтаманың (i) бөлімі) үшінші мемлекеттердің резиденттерін қамтиды. Олар осы тұлғаның резиденттік мемлекеті мен жеңілдіктер сұралатын мемлекет арасындағы табысқа салынатын салық туралы жан-жақты келісімнің («тексерілетін келісім» деп аталатын) барлық артықшылықтарын a), b), c) немесе e) тармақшаларында баяндалған қағидаларға мәні бойынша ұқсас ережелерге сәйкес алуға құқылы болады. Компания, сондай-ақ (i) бөлімге сәйкес тең мәнді аралық меншік иесі бола алады, егер ол тексерілетін конвенция бойынша компанияның штаб-пәтеріне қатысты 5-тармаққа мәні бойынша ұқсас тексеру негізінде конвенцияға сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы болса, бірақ тек компания талап ететін жеңілдіктер тең мәнді аралық меншік иесінің халықаралық корпоративтік тобына кіретін мүшесі төлейтін пайыздарға немесе дивидендтерге қатысты болған жағдайда ғана. Егер тексерілетін конвенцияда жеңілдіктерді шектеу туралы жан-жақты ереже болмаса, онда (i) бөлімнің A) тармағының талаптары үшінші мемлекеттің резиденті тексерілетін конвенцияны осы конвенцияда осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) және e) тармақшаларының ережелері (осы тармақшалардың ережелерін қолдану мақсатындағы тиісті анықтамаларды қоса алғанда) қамтылғандай етіп қолданған жағдайда және енгізілген тармақшалардың біріне байланысты жеңілдіктер беруді шектеу шарттарының біреуі орындалған жағдайда да орындалған болып есептеледі.

134. Төмендегі мысалдар анықтаманың (i) бөлімін қолдануды көрсетеді:

— А мысалы: HOLDCO – R мемлекетінің резиденті, XCO компаниясының еншілес компаниясы. XCO – X мемлекетінің резиденті. XCO акцияларының негізгі класы X мемлекетінде орналасқан қор биржасында, яғни X қор биржасында, негізінен және тұрақты түрде саудаланады. HOLDCO S және R мемлекеттері арасындағы конвенцияның 2-тармағына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы емес, өйткені ол үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын және сол мемлекетте жария түрде саудаланатын компанияның еншілес компаниясы болып табылады. HOLDCO R мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналыспайды, сондықтан 3-тармаққа сәйкес қандай да бір жеңілдіктер алуға құқылы емес. HOLDCO пайыздық кірістер алады және оларға иелік етеді. Бұл кірістер, әйтпесе, S және R мемлекеттері арасындағы конвенцияның 11-бабында көзделген 10 пайыздық мөлшерлеме бойынша салық салынуға тиіс еді. Осы конвенцияның 4-тармағында көзделген туынды жеңілдіктер критерийіне сәйкес HOLDCO-ның жеңілдіктер алуға құқығы бар-жоғын анықтау үшін XCO-ның 7-тармақта келтірілген тең мәнді аралық меншік иесі анықтамасына сәйкес келетін-келмейтінін айқындау қажет. S және X мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияда 2-тармақтың c) тармақшасына мәні бойынша ұқсас, акциялары X қор биржасында негізінен және тұрақты түрде саудаланатын компанияларға арналған қағиданы қамтитын жеңілдіктерді шектеу туралы жан-жақты ереже бар. Осылайша, XCO тең мәнді аралық меншік иесі анықтамасының (i) бөлімінің A) тармағының талабын қанағаттандырады. S және X мемлекеттері арасында жасалған конвенцияға сәйкес екі мемлекеттің кез келгенінде туындайтын пайыздарға да 11-бапта көрсетілген 10 пайыздық мөлшерлеме қолданылады, сондықтан XCO тең мәнді аралық меншік иесі анықтамасының (i) бөлімінің B) тармағының талабын қанағаттандырады. Тиісінше, XCO тең мәнді аралық меншік иесі болып табылады.

— В мысалы: А мысалындағы фактілерді негізге алайық, бірақ S және X мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы келісімде жеңілдіктерді шектеу туралы жан-жақты ереже көзделмеген деп есептейік. Тиісінше, XCO-ның тең мәнді аралық меншік иесі болып табылатынын анықтау мақсатында осы конвенция осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) және e) тармақшаларының ережелерін (осы тармақшаларды қолдану мақсатындағы тиісті анықтамаларды қоса алғанда) қамтитындай етіп қолданылады. Егер осы Конвенцияға сәйкес танылған қор биржасы ұғымына X қор биржасы кірсе, онда XCO акцияларының негізгі класы негізінен XCO резиденті болып табылатын мемлекетте орналасқан танылған қор биржасында сатылатын болады. Демек, XCO 2-тармақтың c) тармақшасына сәйкес келетін және тең мәнді аралық меншік иесі болып табылатын еді. Алайда, егер X қор биржасы осы Конвенцияда танылған қор биржасы ретінде енгізілмесе, XCO тең мәнді аралық меншік иесі болып табылмайтын еді.

135. Үшінші мемлекеттің резиденті тек мына талаптардың біреуіне ғана сәйкес келген жағдайда тең мәнді аралық меншік иесі бола алмайды:

— жария түрде саудаланатын компаниялардың аффилиирленген тұлғаларына арналған, мәні бойынша 2-тармақтың d) тармақшасына ұқсас тест;

— меншік құрылымының/салық базасының бұзылуына қарсы, мәні бойынша 2-тармақтың f) тармақшасына ұқсас тест;

— мәні бойынша 3-тармаққа ұқсас белсенді кәсіпкерлік қызмет тесті;

— мәні бойынша 4-тармаққа ұқсас туынды жеңілдіктерді тексеру;

— мәні бойынша 6-тармаққа ұқсас дискрециялық жеңілдіктер беру; немесе

— тексерілетін конвенция бойынша жеңілдіктерді беруді шектейтін, бірақ осы Бапқа сәйкес тексеру болып табылмайтын кез келген басқа шектеу, өйткені мұндай резидент осы Баптың 2-тармағының a), b), c) немесе e) тармақшаларына мәні бойынша ұқсас ережелерге сәйкес білікті тұлға болып саналмайды.

136. Кейбір мемлекеттер ақшалай аударымдар негізінде немесе тіркелген алым/біржолғы төлем негізінде салық салынатын жеке тұлғаларға шарттық жеңілдіктер беруді шектеуді, ал кейбір жағдайларда олардан бас тартуды қалауы мүмкін. Егер бұл Уағдаласушы мемлекеттер арасындағы Конвенцияда көзделсе, мұндай мемлекеттер үшінші мемлекеттерде тұратын осындай тұлғалардың да «тең мәнді аралық меншік иелері» ретінде саралануына жол бермеуді қалауы мүмкін. Бұған (i) бөлімнің A) тармағын мынадай редакцияда өзгерту арқылы қол жеткізуге болады:

A) резидент осы мемлекет пен осы Конвенция бойынша жеңілдіктер сұралатын Уағдаласушы мемлекет арасындағы қосарланған салық салуды болдырмау туралы жан-жақты конвенцияның барлық артықшылықтарын 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына мәні бойынша ұқсас ережелерге сәйкес алуға құқылы немесе сұралатын жеңілдік резиденттің көпұлтты корпоративтік тобының мүшесі төлейтін пайыздарға немесе дивидендтерге қатысты болған жағдайда, резидент осындай конвенцияның 5-тармағына мәні бойынша ұқсас ережелерге сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы. Бұл ретте, егер мұндай конвенцияда жеңілдіктерді шектеу туралы егжей-тегжейлі бап болмаса, резидент осы Конвенцияның 4-бабына сәйкес Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болған жағдайда, осы Конвенцияның 2-тармағының a), b), c) немесе e) тармақшалары негізінде осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алуға құқылы болар еді. Алдыңғы сөйлемге қарамастан, мынадай жеке тұлға:

1) шетелдік көздерден алынған кірістерге немесе тек ақшалай аударымдар түрінде алынған кірістерге не соған ұқсас негізде алынған кірістерге қатысты өзінің резиденттік мемлекетінде салық салынатын; немесе

2) осы мемлекетте салығы толықтай немесе ішінара тіркелген алым, «нажива» немесе соған ұқсас негізде айқындалатын тұлға тең мәнді меншік иесі болып есептелмейді; және

137. (i) бөлімнің B) 1) тармақшасы тең мәнді меншік иесінің 4-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания алатын кіріс түріне қатысты тексерілетін конвенцияға, ішкі заңнамаға немесе кез келген халықаралық келісімге сәйкес қолданылатын салық мөлшерлемесіне қойылатын талапты белгілейді. Бұл мөлшерлеме 4-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияға осы Конвенция бойынша қолданылатын кіріс салығының мөлшерлемесінен төмен немесе оған тең болуы тиіс. Осылайша, салыстыру үшін мынадай мөлшерлемелер пайдаланылуы керек: біріншіден, егер осы компания жеңілдіктер алуға құқылы болған жағдайда, кірісті төлейтін мемлекет осы Конвенцияға сәйкес осы компания төлейтін кірістен өндіріп ала алатын салық мөлшерлемесі; екіншіден, егер әлеуетті тең мәнді меншік иесі кірісті тікелей кіріс көзінен алса, кіріс көзі мемлекеті өндіріп ала алатын салық мөлшерлемесі.

138. Жоғарыда сипатталғандай, B) 1) тармақшасында ішкі заңнамада немесе кез келген халықаралық келісімде көзделген салық салудың төмендетілген мөлшерлемелері де ескерілетіні көзделген. Бұл ереже компаниялар тобы ішіндегі көптеген дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге салынатын салықтардың, мысалы, табысқа салынатын салық туралы конвенцияға сәйкес емес, Еуропалық одақтың 59-шы «Бас және еншілес компаниялар туралы» директивасының және пайыздар мен роялти туралы директиваның ережелеріне сәйкес жойылуы мүмкін екенін мойындайды. Бұл төмендегі мысалда көрсетілген:

— Мысал: EUCO1 – EU1 мемлекетінің резиденті компания, ол А мемлекетінің резиденті ACO компаниясының акцияларын толық иеленеді. ACO өз кезегінде EU2 мемлекетінің резиденті EUCO2 компаниясының акцияларын толық иеленеді және EU2 мемлекетінде туындайтын пайыздарды алады. А және EU2 мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияда тең мәнді меншік иесінің егжей-тегжейлі анықтамасы қамтылған және пайыздар көзінде салық салудан босатылған. EU1 және EU2 Еуропалық одаққа мүше мемлекеттер болып табылады. Пайыздар мен роялти туралы директиваға сәйкес EUCO2 компаниясы EUCO1 компаниясына төлейтін пайыздарға EU2 мемлекетінде салық салынбайды. Осылайша, EU1 және EU2 мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенция пайыздарға көзінде салық салуға мүмкіндік бергеніне қарамастан, EUCO1 А және EU2 мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенциядағы тең мәнді меншік иесі анықтамасының (i) бөлімінің B) 1) тармақшасының талабын қанағаттандырады.

59 Еуропалық Парламент пен Кеңестің 2011 жылғы 30 қарашадағы 2011/96/EU директивасы, әртүрлі мүше мемлекеттердің бас және еншілес компанияларына қатысты қолданылатын салық салудың ортақ жүйесі туралы, енгізілген өзгерістерімен; Еуропалық Парламент пен Кеңестің 2003 жылғы 3 маусымдағы 2003/49/EC директивасы, әртүрлі мүше мемлекеттердің қауымдасқан компаниялары арасындағы пайыздар мен роялти төлемдеріне қолданылатын салық салудың ортақ жүйесі туралы.

139. (i) бөлімнің B) 1) (I) тармақшасы дивидендтерге қатысты қолданылатын және мөлшерлемелерді салыстыру тестінің мақсаттары үшін жеке тұлғаны компания ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін ережені белгілейді. Жеке тұлғалар алатын дивидендтер 10-баптың 2-тармағының a) тармақшасында көзделген неғұрлым төмен мөлшерлемені алуға құқылы емес, ал компания белгілі бір шарттарды сақтаған жағдайда мұндай төмендетілген мөлшерлемені алуға құқылы болуы мүмкін. Бұл ереже болмаған жағдайда, 4-тармаққа сәйкес туынды қаржылық жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниялардың жеке акционерлері, әдетте, басқа компаниялардағы елеулі қатысу үлестерінен алынған дивидендтер жағдайында тең мәнді меншік иелері ретінде сараланбайтын еді. Мөлшерлемелерді салыстыру тестінің мақсаттары үшін жеке тұлғаларды компаниялар ретінде қарастыру арқылы бұл ереже 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияға жеке тұлғаға тікелей немесе жанама тиесілі акцияларды 2-тармақтың c) тармақшасында сипатталған компанияға тиесілі акциялар ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияның 95 пайыз мөлшерінде тең мәнді меншік иелеріне тиесілі-тиесілі еместігін айқындау мақсатында жүзеге асырылады.

140. B) 1) I) тармақшасында көрсетілген ережені қолдануға құқылы болу үшін 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания өзінің резиденттік мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруы тиіс. Бұл ереже A) тармақшасының (i) бөлімінде көзделген талаптарға өзге жағынан сәйкес келетін жеке акционерді 2-тармақтың c) тармақшасында сипатталған компания ретінде қарастырады, бірақ тек 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияның өзінің резиденттік мемлекетінде белсенді түрде жүзеге асыратын кәсіпкерлік қызметі дивидендтер төленетін кірісті әкелетін кәсіпкерлік қызметке қатысты елеулі болған және оған ұқсас немесе оны толықтыратын жағдайда ғана. B) 1) I) тармақшасында сипатталған тексеру 3-тармаққа сәйкес белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруды тексеруге ұқсас, бірақ онымен толықтай бірдей емес, өйткені ол 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания жүзеге асыратын белсенді кәсіпкерлік қызметтен кіріс көзіндегі кірістің «туындауын» талап етпейді. «Белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру» деген сөз тіркесі 3-тармақтың a) тармақшасындағыдай мағынаға ие және, тиісінше, осы тармақшаның (i)–(iv) бөлімшелерінде сипатталған қызмет түрлерін қамтымайды. Компанияның Уағдаласушы мемлекетте белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратынын айқындау мақсатында осы компаниямен байланысты тұлға жүзеге асыратын қызмет компанияның өзі жүзеге асыратын қызмет ретінде есептеледі. «Қатысты елеулі» деген сөз тіркесі 3-тармақтың c) тармақшасындағыдай мағынаға ие. Алайда елеулілік туралы бұл талап дивидендтердің байланысты тұлғадан алынған-алынбағанына қарамастан қолданылуы тиіс. Екінші жағынан, туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияның басқа Уағдаласушы мемлекетте алған дивидендтері жеңілдіктер алу үшін 3-тармақтың a) тармақшасына сәйкес талап етілетіндей, осы компанияның белсенді қызметінің нәтижесі болуы міндетті емес, өйткені белсенді қызмет резиденттік мемлекет болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте жүзеге асырылады. B) 1) I) тармақшасының мақсаттары үшін мұндай қызмет кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асырылатын белсенді кәсіпкерлік қызметке «ұқсас немесе оны толықтыратын» болуы тиіс, ал кіріс көзі мемлекетінде жүзеге асырылатын белсенді кәсіпкерлік қызметтің «дәл өзі немесе оны толықтыратын» болуы талап етілмейді.

141. Төмендегі мысал B) 1) I) тармақшасының қолданылуын көрсетеді:

— Мысал: RCO – R мемлекетінің резиденті компания. RCO R мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырады, ол S мемлекетінің резиденті SCO компаниясының қызметіне ұқсас. RCO R мемлекетінің резиденті болып 13 ай бойы табылады және осы кезең ішінде SCO компаниясының капиталының 25 пайызына да иелік етеді. Y жеке тұлғасы RCO компаниясының жалғыз акционері болып табылады және Y мемлекетінің резиденті болып саналады. S және Y мемлекеттері, сондай-ақ S және R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенциялардың 10-бабының 2-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік салық конвенциясының тиісті ережесімен бірдей. Осылайша, RCO дивидендтерге қолданылатын неғұрлым төмен мөлшерлемеге қатысты 10-баптың 2-тармағының b) тармақшасында көзделген талаптарды қанағаттандырады. Алайда B) 1) I) тармақшасы болмаған жағдайда RCO осы неғұрлым төмен мөлшерлемені алуға құқылы болмас еді, өйткені Y жеке тұлғасы дивидендтерді SCO компаниясынан тікелей алған жағдайда ғана 10-баптың 2-тармағының a) тармақшасына сәйкес 15 пайыздық мөлшерлемені алуға құқылы болар еді. Алайда B) 1) I) тармақшасының күші бойынша Y S және R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияның 2-тармағының c) тармақшасы мағынасындағы компания ретінде қарастырылуға тиіс. Бұл RCO компаниясының мөлшерлемелерді салыстыру талабын қанағаттандыратынын білдіреді. Тиісінше, салық базасының азаюына қарсы тест және 10-бапта көзделген меншікке қойылатын талап сияқты барлық басқа талаптар сақталған жағдайда, RCO S және R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияның 10-бабына сәйкес SCO төлейтін дивидендтерге қатысты неғұрлым төмен мөлшерлемені алуға құқылы болады.

142. B) 1) II) тармақшасы дивидендтер төлейтін компания капиталының әлеуетті тең мәнді меншік иесіне тиесілі деп есептелетін пайызын айқындау қағидаларын белгілейді. Бұл, B) 1) I) тармақшасы сияқты, әлеуетті тең мәнді меншік иесі дивидендтерді тікелей алған жағдайда 10-баптың 2-тармағының a) тармақшасына сәйкес қолданылатын неғұрлым төмен салық мөлшерлемесіне құқығына әсер етеді. Осы мақсаттар үшін B) 1) бөлімшесінде сипатталған мөлшерлемелерді салыстыру тестін қолдану кезінде әлеуетті тең мәнді меншік иесінің дивидендтер төлейтін компания капиталындағы жанама үлесі тікелей иелік ету ретінде қарастырылуы тиіс. Төмендегі мысал B) 1) II) тармақшасының қолданылуын көрсетеді:

— Мысал: XCO және YCO R мемлекетінің резиденті RCO компаниясының акцияларының әрқайсысының 50 пайызына тікелей иелік етеді. RCO 13 ай бойы S мемлекетінің резиденті SCO компаниясының капиталының 25 пайызына иелік етті және R мемлекетінің резиденті болып табылды. S мемлекетінің R, X және Y мемлекеттерімен табысқа салынатын салық туралы конвенциялары бар; осы конвенциялардың 10-бабының 2-тармағы ЭЫДҰ Үлгілік салық конвенциясының тиісті ережесімен бірдей. XCO – X мемлекетінің резиденті және S пен R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияның 2-тармағының c) тармақшасына сәйкес білікті тұлға мәртебесіне ие болады. YCO – Y мемлекетінің резиденті және ол да S пен R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияның 2-тармағының c) тармақшасына сәйкес білікті тұлға мәртебесіне ие болады. Осылайша, XCO да, YCO да тең мәнді меншік иесі анықтамасының A) тармағына сәйкес келеді. Алайда SCO төлейтін дивидендтерге қолданылатын салық мөлшерлемесін айқындау мақсатында XCO мен YCO-ның әрқайсысы B) 1) II) тармақшасына сәйкес SCO капиталының 12,5 пайызына тікелей иелік етеді деп есептеледі (SCO акцияларының 25 пайызының 50 пайызы 12,5 пайызға тең; бұл XCO мен YCO-ның SCO капиталындағы тиісті жанама үлестерінің тікелей иелік ету ретінде қарастырылатынын білдіреді). Осылайша, XCO мен YCO 10-баптың 2-тармағының a) тармақшасында көрсетілген неғұрлым төмен салық мөлшерлемесін алуға құқылы болмайды және, тиісінше, B) 1) тармақшасына сәйкес мөлшерлемелерді салыстыру критерийіне сәйкес келмейтіндіктен, тең мәнді меншік иелері болып есептелмейді (алайда S және R мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияның 10-бабының 2-тармағының b) тармақшасында көрсетілген 15 пайыздық мөлшерлемені RCO-ға қолдануға мүмкіндік беретін балама ережелер туралы ақпаратты төмендегі [147] тармақтан қараңыз).

143. (i) бөлімнің B) 2) тармақшасы 7, 13 немесе 21-баптардың қолданылу аясына жататын кіріс баптары үшін туынды жеңілдіктер алу қағидаларын белгілейді. Әлеуетті тең мәнді меншік иесі...

[143-тармақтың келесі бөлігі берілген түпнұсқадағыдай жалғасады.]

Уағдаласушы мемлекеттер 14-бапқа арналған түсініктеменің 11-тармағында білдірілген көзқарасты қолдайтын болса, (i) бөлімнің B) 2) тармақшасына 14-бапқа сілтеме қосуды қалауы мүмкін.

29. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 144–147-тармақтарында мыналар қамтылған:

144. (ii) бөлімнің C) тармақшасында кіріс бабы 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес қаржылық тұрғыдан ашық деп есептелетін заңды тұлға арқылы алынған жағдайда қосымша шектеу көзделген. Мұндай жағдайда резидент A) немесе B) тармақшаларының талаптарына сәйкес келсе де, егер тиісті кіріс бөлігі 1-баптың 2-тармағына ұқсас ережеге сәйкес осы резиденттің кірісі ретінде қарастырылмайтын болса, онда ол осы тармақшаның талаптарына сәйкес келмейді. Бұл ретте, егер 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияның орнына кіріс бабы бойынша жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияға осындай кіріс бабы төленген жағдайда, кіріс осы компанияның емес, резиденттің кірісі ретінде қарастырылуы тиіс. Төмендегі мысал C) тармақшасының қолданылуын көрсетеді:

— Мысал: RCO – R мемлекетінің резиденті, жария түрде саудаланатын компания, ол S мемлекетінің резиденті SCO компаниясының акцияларына S мемлекетінде құрылған P серіктестігі арқылы иелік етеді. P серіктестігі S мемлекетінің ішкі салық заңнамасына сәйкес қаржылық тұрғыдан ашық болып табылады және R мемлекетінің ішкі салық заңнамасына сәйкес компания ретінде қарастырылады. Тиісінше, 1-баптың 2-тармағының ережелеріне сәйкес, P арқылы SCO төлейтін дивидендтер RCO алған дивидендтер ретінде қарастырылмайды және, демек, S мемлекетінде 10-бапқа сәйкес көзде ұстап қалынатын салық сомасын азайтуға жатпайды. RCO өзімен P серіктестігінің арасына XCO компаниясын, яғни X мемлекетінің резидентін орналастырады. X мемлекетінің ішкі салық заңнамасына сәйкес P серіктестігі қаржылық тұрғыдан ашық болып табылады, сондықтан XCO SCO-дан P серіктестігіне төленетін дивидендтерді алушы ретінде қарастырылады.

S және X мемлекеттері арасындағы табысқа салынатын салық туралы конвенцияда 29-баптың 1–7-тармақтарының егжей-тегжейлі нұсқасы қамтылған. Осы конвенцияда көзделген дивидендтерге салынатын көздегі салық жеңілдіктерін пайдалану үшін XCO туынды қаржылық құралдарға қойылатын талаптарға сәйкес келуі тиіс. S және X мемлекеттері арасындағы конвенцияның 10-бабының 2-тармағына сәйкес дивидендтерге қолданылатын мөлшерлемелер S және R мемлекеттері арасындағы конвенцияның 10-бабындағы мөлшерлемелермен бірдей болғанымен және (ii) бөлімнің A) тармақшасы орындалған болып есептелгенімен, егер SCO акцияларына XCO емес, RCO P серіктестігі арқылы иелік еткен болса, дивидендтер RCO алған кіріс ретінде қарастырылмас еді. Тиісінше, C) тармақшасының күші бойынша RCO тең мәнді меншік иесі болып табылмайды және осы себепті XCO 4-тармаққа сәйкес SCO төлейтін дивидендтерге қатысты туынды жеңілдіктер алуға құқылы емес.

145. «Тең мәнді меншік иелері» ретінде сараланатын тұлғалардың екінші санаты (анықтаманың (ii) бөлімі) 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғаларға қолданылады. Мұндай тұлғалар 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес немесе компанияның штаб-пәтері ретінде 5-тармаққа сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы болса, тең мәнді меншік иелері болып есептеледі. Алайда компанияның штаб-пәтері 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компания үшін тек осы штаб-пәтер халықаралық корпоративтік топтың мүшесінен пайыздар немесе дивидендтер алған жағдайда ғана тең мәнді меншік иесі болып табылады. Дегенмен, басқа Уағдаласушы мемлекеттен дивидендтер немесе пайыздар алатын және компанияның штаб-пәтеріне қатысты 5-тармақтың талаптарын қанағаттандыратын кез келген резидент үшін мөлшерлемелерді салыстыру критерийі қолданылады. Бұл талап компанияның штаб-пәтері дивидендтерге немесе пайыздарға қатысты, кем дегенде, 4-тармаққа сәйкес туынды жеңілдіктер алуға ұмтылатын компанияға берілетін шарттық жеңілдіктермен бірдей жеңілдіктерге құқылы болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Мысалы, егер Конвенцияның 11-бабы жалпы алғанда пайыздарды көзінде салық салудан босатса, бірақ компанияның штаб-пәтеріне осы компания тобының мүшесі төлейтін пайыздарға қатысты мұндай босатуды қолданбаса, онда компанияның штаб-пәтері ұқсас пайыздық төлемге қатысты көзінде салық салудан шарттық босатуды алуға құқылы болатын компания үшін тең мәнді меншік иесі болып табылмайды.

146. «Тең мәнді меншік иелері» ретінде сараланатын тұлғалардың үшінші санаты (анықтаманың (iii) бөлімі) кіріс көзі болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері болып табылатын тұлғаларға қолданылады. Мұндай тұлғалар 2-тармақтың a), b), c) немесе e) тармақшаларына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы болған жағдайда тең мәнді меншік иелері болып есептеледі. Бұл ретте мұндай резиденттер 7-тармақта айқындалғандай, компанияның жалпы дауыс беру құқықтары мен акцияларының құнына (сондай-ақ акциялардың кез келген пропорционалды емес класына) жиынтығында 25 пайыздан аспайтын үлеспен иелік етуі тиіс. 4-тармақтың a) тармақшасында көзделген меншік құқығына қойылатын талапқа сәйкес, меншік құқығы тікелей немесе жанама болуы мүмкін, бірақ жанама иелік ету жағдайында әрбір аралық меншік иесі 7-тармақтағы осы терминнің анықтамасына сәйкес «білікті аралық меншік иесі» болуы тиіс (төменде қараңыз).

147. Жоғарыдағы 10-тармақта түсіндірілгендей, туынды жеңілдіктер туралы 4-тармақ қолданылған жағдайларда, тең мәнді меншік иесінің анықтамасы басқа конвенцияға сәйкес кіріс көзі мемлекеті Конвенцияға қарағанда неғұрлым қолайсыз босатуды ұсынатын тұлғаларды қамтымайды. Кейбір мемлекеттер басқа конвенцияларда көзделген жеңілдіктер арасындағы айырмашылық салыстырмалы түрде аз болған жағдайда да барлық шарттық жеңілдіктерден бас тартуға әкелетін «үзілу әсері» деп аталатын жағдайды жоюды қалауы мүмкін. Бұл үшін кіріс көзі мемлекеті басқа конвенцияға сәйкес берілетін жеңілдіктерге ұқсас салықтан босатуды ұсына алады. Мұндай режимге дивидендтерге, пайыздарға және роялтиге салық салуға қатысты төменде келтірілген балама ережелерді пайдалану арқылы қол жеткізуге болады. Бұл ережелер, жалпы алғанда, басқа конвенцияға сәйкес қолжетімді болатын шектеулі жеңілдіктерге сәйкес келеді:

10-бапқа енгізілетін дивидендтер туралы ереже

1 және 2-тармақтардың ережелеріне қарамастан, бірақ осы Баптың 4-тармағының ережелерін сақтай отырып, егер компания осы Конвенцияның 29-бабының 4-тармағының талаптарын дивидендтерге қатысты орындауға ұмтылса және мұндай компания осы тармақтың критерийлеріне тек мына себептердің біріне байланысты ғана сәйкес келмесе:

a) 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасының (i) бөлімінің B) тармағының талабы; немесе

b) 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасының (ii) бөліміндегі 29-баптың 5-тармағына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы тұлғаның осы Баптың 2-тармағына сәйкес қолданылатын мөлшерлемеден төмен немесе оған тең дивидендтерге қатысты салық мөлшерлемесін алуға құқылы болуы туралы талап;

мұндай компанияға дивидендтер төлейтін компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте және осы Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін. Алайда мұндай жағдайларда өндіріп алынатын салық мөлшері 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасында көрсетілген тұлғалар, 29-баптың осы тармағының a) және b) тармақшаларында көрсетілген талаптарды сақтамай-ақ, дивидендтерді тікелей алған жағдайда құқылы болатын салық мөлшерлемелерінің ішіндегі ең жоғары мөлшерлемеден аспауға тиіс. Осы тармақтың мақсаттары үшін:

c) осындай тұлғалардың дивидендтер төлейтін компанияның дауыс беретін акцияларына жанама иелік етуі тікелей иелік ету ретінде қарастырылады; және

d) 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы анықтаманың (iii) бөлімінде көрсетілген тұлға, егер ол дивидендтер алатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болған жағдайда құқылы болатын салықты шектеу құқығына ие деп есептеледі.

11-бапқа енгізілетін пайыздар туралы ереже

1 және 2-тармақтардың ережелеріне қарамастан, бірақ осы Баптың 4-тармағының ережелерін сақтай отырып, егер компания осы Конвенцияның 29-бабының 4-тармағының талаптарын пайыздық төлемдерге қатысты орындауға ұмтылса және мұндай компания осы тармақтың критерийлеріне тек мына себептердің біріне байланысты ғана сәйкес келмесе:

a) 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасының (i) бөлімінің B) тармағының талабы; немесе

b) 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасының (ii) бөліміндегі 29-баптың 5-тармағына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы тұлғаның осы Баптың 2-тармағына сәйкес қолданылатын мөлшерлемеден төмен немесе оған тең пайыздарға қатысты салық мөлшерлемесін алуға құқылы болуы туралы талап;

мұндай компанияға пайыздар туындайтын Уағдаласушы мемлекетте және осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін. Алайда мұндай жағдайларда өндіріп алынатын салық мөлшері 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасында көрсетілген тұлғалар, 29-баптың a) және b) тармақшаларында көрсетілген талаптарды сақтамай-ақ, пайыздарды тікелей алған жағдайда құқылы болатын салық мөлшерлемелерінің ішіндегі ең жоғары мөлшерлемеден аспауға тиіс. Осы тармақтың мақсаттары үшін 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы анықтаманың (iii) бөлімінде көрсетілген тұлға, егер ол пайыздар алатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болған жағдайда құқылы болатын салықты шектеу құқығына ие деп есептеледі.

12-бапқа енгізілетін роялти туралы ереже

1 және 2-тармақтардың ережелеріне қарамастан, бірақ осы Баптың 3-тармағының ережелерін сақтай отырып, егер компания осы Конвенцияның 29-бабының 4-тармағының талаптарын роялтиге қатысты орындауға ұмтылса және мұндай компания осы тармақтың критерийлеріне тек 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасының (i) бөлімінің B) тармағының талабына байланысты ғана сәйкес келмесе, мұндай компанияға роялти туындайтын Уағдаласушы мемлекетте және осы мемлекеттің заңнамасына сәйкес салық салынуы мүмкін. Алайда осылайша өндіріп алынатын салық мөлшері 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы «тең мәнді меншік иесі» терминінің анықтамасында көрсетілген тұлғалар, осы анықтаманың (i) бөлімінің B) тармағының талабын сақтамай-ақ, роялтиді тікелей алған жағдайда құқылы болатын салық мөлшерлемелерінің ішіндегі ең жоғары мөлшерлемеден аспауға тиіс. Осы тармақтың мақсаттары үшін 29-баптың 7-тармағының e) тармақшасындағы анықтаманың (iii) бөлімінде көрсетілген тұлға, егер ол роялти алатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болған жағдайда құқылы болатын салықты шектеу құқығына ие деп есептеледі.

«Акциялардың пропорционалды емес класы» термині

30. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 148-тармағында былай делінген:

148. Баптың әртүрлі бөліктерінде меншік құқығын тексеру кезінде қолданылатын «акциялардың пропорционалды емес класы» терминінің анықтамасына сәйкес, егер компанияда немесе заңды тұлғада айналыста жүрген, шарттармен немесе өзге де келісімдермен реттелетін және осы акциялардың иесіне басқа Уағдаласушы мемлекетте алынатын компанияның немесе заңды тұлғаның кірісінің басым бөлігін, осындай шарттар немесе келісімдер болмаған жағдайда алуға құқылы болатын үлесінен артық мөлшерде алуға құқық беретін акциялар болса, онда компанияның немесе заңды тұлғаның акциялардың пропорционалды емес класы бар деп есептеледі. Мысалы, бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның кейбір айналыстағы акциялары басқа Уағдаласушы мемлекетте пайдаланылатын активтерінен алынатын кірістілікке шамамен сәйкес келетін формула негізінде дивидендтер төлейтін «бақылаушы акциялар» болып табылса, онда бұл компанияда «акциялардың пропорционалды емес класы» бар деп есептеледі. Бұл төмендегі мысалда көрсетілген:

— Мысал: ACO – А мемлекетінің резиденті компания. ACO жай және артықшылықты акциялар шығарған. Жай акциялар А мемлекетінің негізгі қор биржасында листингтен өткен және тұрақты түрде саудаланады. Артықшылықты акциялар дауыс беру құқығына ие емес және олардың иелеріне тек ACO-ның В мемлекетіндегі байланысты емес қарыз алушылардан алатын пайыздық төлемдеріне тең мөлшердегі дивидендтерді алуға құқық береді. Артықшылықты акциялар салық салу туралы келісімі жоқ үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын бір акционерге толық тиесілі. Жай акциялар ACO құнының 50 пайызынан астамын және дауыс беру құқықтарының 100 пайызын білдіреді. Артықшылықты акциялардың иесі В мемлекетінде алынатын ACO пайыздық кірісіне сәйкес келетін төлемдерді алуға құқылы болғандықтан, артықшылықты акциялар «акциялардың пропорционалды емес класын» білдіреді. Бұл акциялар танылған қор биржасында тұрақты түрде саудаланбайтындықтан, ACO осы тармақтың 2-тармағының c) тармақшасына сәйкес жеңілдіктер алуға құқылы болмайды.

«Басқару мен бақылаудың негізгі орны» термині

31. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына арналған түсініктеменің 149 және 150-тармақтарында мыналар қамтылған:

149. «Басқару мен бақылаудың негізгі орны» термині егжей-тегжейлі нұсқаның 2-тармағының c) тармақшасы мен 5-тармағының мақсаттары үшін қолданылады. Бұл терминді 2017 жылға дейін 4-баптың 3-тармағында және теңіз және әуе кемелерін пайдалануға қатысты 8-бапты қоса алғанда, әртүрлі ережелерде қолданылған «тиімді басқару орны» ұғымынан ажырату қажет. Кейбір мемлекеттер «тиімді басқару орны» ұғымын компанияның қызметін жүргізу үшін қажетті негізгі басқарушылық және коммерциялық шешімдерді қабылдайтын ең жоғары лауазымды тұлға немесе тұлғалар тобы (мысалы, директорлар кеңесі) орналасқан жер ретінде түсіндірген. Ал басқару мен бақылаудың негізгі орны тұжырымдамасы компанияны немесе заңды тұлғаны (сондай-ақ оның тікелей және жанама еншілес компанияларын) күнделікті басқару үшін жауапкершілік жүзеге асырылатын жерге қатысты.

    150. Компанияның немесе заңды тұлғаның негізгі басқару және бақылау орны осы компания немесе заңды тұлға резиденті болып табылатын мемлекетте орналасқан деп төмендегі екі шарт орындалған жағдайда ғана танылады:

— Біріншіден, (i) тармақшаға сәйкес атқарушы директорлар мен жоғары басшылық қызметкерлері компанияның немесе заңды тұлғаның, сондай-ақ оның тікелей және жанама еншілес компанияларының стратегиялық, қаржылық және операциялық саясатына қатысты шешімдердің басым бөлігін күнделікті қабылдау үшін және осындай шешімдерді дайындау мен қабылдау кезінде басшылыққа қолдау көрсететін персонал үшін жауапты болады. Бұл шешімдер олардың күнделікті қызметіне басқа мемлекетке немесе кез келген үшінші мемлекетке қарағанда осы мемлекетте көбірек ықпал етеді. Осылайша, бұл тест тиісті тұлғалардың жалпы қызметін қарастырып, олардың қызметі қай жерде жүзеге асырылатынын анықтауға бағытталған. Көптеген жағдайларда компанияның бас атқарушы директоры мен басқа да жоғары лауазымды басшылары әдетте компания резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекетте болуы қажетті, бірақ жеткіліксіз шарт болып табылады.

— Екіншіден, атқарушы директорлар мен жоғары басшылық қызметкерлері компания мен оның тікелей және жанама еншілес компаниялары үшін стратегиялық, қаржылық және операциялық саясатқа қатысты шешімдердің көбірек санын күнделікті қабылдауға жауапты болады, ал осындай басшылыққа шешімдер қабылдауда көмектесетін қызметкерлер кез келген басқа компанияның немесе заңды тұлғаның лауазымды адамдарына немесе қызметкерлеріне қарағанда күнделікті қажетті функциялардың көбірек бөлігін орындайды.

«Білікті аралық меншік иесі» термині

32. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына берілген түсініктеменің 151–154-тармақтарында мыналар көзделген:

151. Егжей-тегжейлі нұсқадағы «білікті аралық меншік иесі» ұғымының анықтамасы 2-тармақтың d) және f) тармақшаларында келтірілген меншік құқығын тексеру мақсаттары үшін, сондай-ақ 4-тармақта баяндалған туынды жеңілдіктер қағидасына сәйкес қолданылады.

152. Осы анықтаманың (i) тармақшасына сәйкес, білікті аралық меншік иесі жеңілдік талап етіліп отырған Уағдаласушы мемлекетпен табысқа салынатын салық туралы жан-жақты келісім жасасқан үшінші мемлекеттің резиденті болып табылатын заңды тұлға болып табылады.

153. 1-бапқа берілген түсініктемеде көрсетілгендей, кейбір мемлекеттер өздерінің салықтық келісімдеріне «арнайы салық режимдерін» білдіретін режимдер шеңберінде алынған табысқа қатысты келісімдердің нақты ережелерін қолдануға тыйым салатын ережелерді енгізу қажет деп санайды (1-бапқа берілген түсініктеменің 85–100-тармақтарын қараңыз), сондай-ақ меншікті капиталдан шартты шегерім көздейтін ішкі заңнама ережелерін пайдаланатын өзара байланысты тұлғаларға төленетін пайыздарға 11-бапты қолданудан бас тартуды қажет деп есептейді (1-бапқа берілген түсініктеменің 107-тармағын қараңыз). Бұл мемлекеттер (i) тармақшасының қолданылу аясын жеңілдіктер талап етіліп отырған мемлекет табысқа салынатын салық туралы жан-жақты келісімдер жасасқан және арнайы салық режимін немесе меншікті капиталдан шартты пайыздық шегерімдерді пайдаланбайтын үшінші мемлекеттердің резиденттеріне ғана қолданылатындай етіп шектеуді қалауы мүмкін. Мұны (i) тармақшаны төмендегідей өзгерту арқылы жүзеге асыруға болады:

(i) осы Конвенцияға сәйкес жеңілдік талап етіліп отырған Уағдаласушы мемлекетпен қолданыстағы табысқа салынатын салықты қосарлап салуды болдырмау туралы жан-жақты конвенциясы бар мемлекеттің резиденті болып табылатын және осындай конвенциялардың ешқайсысын пайдаланбайтын тұлға:

A) арнайы салық режимін, егер табысқа салынатын салықты қосарлап салуды болдырмау туралы тиісті жан-жақты конвенцияда арнайы салық режимінің анықтамасы [«арнайы салық режимі» ұғымының анықтамасы қамтылған конвенцияның тармағына сілтеме] ережелеріне ұқсас болмаса, осы Конвенцияда көзделген анықтау қағидаттары қолданылатын, бірақ осы анықтаманың (v) тармақшасындағы талап ескерілмейтін жағдайда; немесе

B) [меншікті капиталдан шартты шегерімдерге қатысты 11-баптың тармағына сілтеме] сипатталған түрдегі меншікті капиталдан шартты пайыздық шегерімдерді;

154. Анықтаманың (ii) тармақшасына сәйкес, білікті аралық меншік иесі сондай-ақ 2-тармақтың d) немесе f) тармақшаларына сәйкес меншік құқығының тиісті өлшемі немесе 4-тармақтағы туынды жеңілдіктер қағидасы қолданылатын компаниямен бір Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлғаны да қамтиды.

«Тексерілетін топ» термині

33. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына берілген түсініктеменің 155-тармағында мыналар көзделген:

155. Осы тармақшада 2-тармақтың d) және f) тармақшаларының (ii) тармақшасында және 4 және 5-тармақтарда баяндалған салық базасының азаюына қарсы ережелердің мақсаттары үшін «тексерілетін топ» терминінің анықтамасы беріледі. Тексерілетін топ тиісті базалық мөлшерлемені төмендету қағидасы қолданылатын тексерілетін компаниядан («тексерілетін резидент» деп аталатын) және осы тексерілетін резидентпен бірге салықтық шоғырландыру, қаржылық бірлік немесе топ мүшелеріне пайда немесе залал бөлісуге мүмкіндік беретін ұқсас режимге қатысатын кез келген компаниядан не тиісті салық кезеңінде тексерілетін резидентпен залалды бөлісетін, топтық жеңілдік алуға құқығы бар немесе залалды бөлудің басқа режиміне қатысатын кез келген компаниядан тұруға тиіс. Егер тексерілетін топ болмаса, тексерілетін топқа қолданылатын тиісті салық базасының азаюына қарсы тестілер қолданылмайды.

«Жалпы кіріс» термині

34. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының егжей-тегжейлі нұсқасына берілген түсініктеменің 156 және 157-тармақтарында мыналар көзделген:

156. Осы тармақшада 2-тармақтың d) және f) тармақшаларының (ii) тармақшасында және 4 және 5-тармақтарда көзделген салық базасының азаюына қарсы ережелерді қолдану мақсаттары үшін «жалпы кіріс» терминінің анықтамасы беріледі. Жалпы кірісті есептеудің бастапқы нүктесі тиісті заңды тұлғаның резиденттік мемлекетінде салық кезеңі үшін, яғни жеңілдік берілетін уақытты қамтитын кезең үшін айқындалған жалпы түсімдер болып табылады. Егер кәсіпорын тауар өндіруді немесе өткізуді қамтитын қызметпен айналысса, «жалпы кіріс» сатылған тауарлардың құнын шегергендегі жалпы түсімді білдіреді. Егер тексерілетін еншілес компания қаржылық емес қызметтер көрсетумен айналысса, «жалпы кіріс» осындай түсімдерді алуға жұмсалған тікелей шығындар шегерілген жалпы түсімді білдіреді.

157. Анықтаманың (i) тармақшасында бұдан әрі 10-бапқа сәйкес дивидендтерге қатысты жеңілдіктерді айқындауды қоспағанда, дивидендтер төлейтін компанияның резиденттік мемлекетіне қарамастан, тұлғаның резиденттік Уағдаласушы мемлекетінде шегерімдер немесе өзге де тәсілдер арқылы нақты салық салудан босатылған кез келген дивидендтердің бөлігі жалпы кіріске енгізілмеуге тиіс екендігі көзделеді. (ii) тармақшада салық салынуға жататын дивидендтердің бөлігін қоспағанда, тексерілетін топтың жалпы кірісін есептеу кезінде тексерілетін топ ішіндегі компаниялар арасындағы қандай да бір операциялар ескерілмейтіні көзделген.

8-тармақ

35. ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабына берілген түсініктеменің 161–168-тармақтарында мыналар көзделген:

161. 10-бапқа берілген түсініктеменің 32-тармағында, 11-бапқа берілген түсініктеменің 25-тармағында және 12-бапқа берілген түсініктеменің 21-тармағында айтылғандай, акцияларды, борыштық талаптарды, құқықтарды немесе мүлікті белгілі бір елдерде тек осы мақсат үшін құрылған тұрақты мекемелерге беру табысқа салық салынбайтын немесе оған жеңілдікті салық режимі қолданылатын ықтимал теріс пайдаланушылық жағдайларға әкелуі мүмкін. Егер резиденттік мемлекет үшінші юрисдикцияларда орналасқан осындай тұрақты мекемелерге тиесілі пайданы салықтан босатса, табыс көзі мемлекетінің мұндай табысқа қатысты шарттық жеңілдіктер беруі күтілмеуге тиіс. Уағдаласушы мемлекет үшінші елдерде орналасқан тұрақты мекемелерге жатқызылатын осы мемлекеттің кәсіпорындарының табысын салықтан босатқан жағдайларда қолданылатын ұсынылып отырған тармақ мұндай жағдайларда шарттық жеңілдіктер берілмейтінін көздейді. Алайда бұл қағида мынадай жағдайларда қолданылмайды:

— табыс тұрақты мекеме орналасқан мемлекетте елеулі салық салуға жататын болса; немесе

— табыс тұрақты мекеме арқылы белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде алынған немесе онымен кездейсоқ байланысты болса, бұған банк, сақтандыру компаниясы, тіркелген заңды тұлға немесе бағалы қағаздар дилері жүзеге асырмайтын инвестициялық қызмет кірмейді.

162. с) тармақшасына сәйкес, осы тармақта көзделген жеңілдіктерден кез келген жағдайда бас тартылған кезде тиісті табысты алатын Уағдаласушы мемлекеттің резиденті басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органына осы жеңілдіктерді беру туралы өтінішпен жүгіне алады. Мұндай өтінішті алған құзыретті орган, егер мұны орынды деп санаса, өз қалауы бойынша осы жеңілдіктерді бере алады; алайда өтінішті қанағаттандыру немесе одан бас тарту алдында ол басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізуге тиіс.

163. Төмендегі мысал осы тармақты қолдану көзделетін жағдайдың түрін көрсетеді. Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны салық салынбайтын немесе оған төмен салық салынатын үшінші юрисдикцияда тұрақты мекеме ашады. Тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда бірінші аталған мемлекетте осы мемлекет пен тұрақты мекеме орналасқан юрисдикция арасында жасалған салықтық келісімге енгізілген 23 А-бабына ұқсас ережеге сәйкес немесе бірінші аталған мемлекеттің ішкі заңнамасына сәйкес салық салудан босатылады. Кәсіпорын басқа Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және тұрақты мекемеге жатқызылатын пайдаға енгізілетін пайыздар алады. 11-бапты қолдану шарттары орындалды деп есептегенде, 8-тармақ болмаған жағдайда пайыздар туындайтын мемлекет 11-баптың 2-тармағында көзделген салық салуды шектеу жөніндегі шарттық жеңілдіктерді беруге міндетті болар еді, дегенмен бұл пайыздар тұрақты мекеме орналасқан үшінші юрисдикцияда іс жүзінде салық салынбайтын болады. Мұндай жағдайда Конвенция бойынша жеңілдіктерден тиісті табысқа қатысты бас тартылады, бұған тиісті табысқа қолданылатын, белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде алынған немесе онымен кездейсоқ байланысты табысқа қатысты b) тармақшасындағы ерекшелік қолданылатын жағдайлар немесе пайыздар туындайтын мемлекеттің құзыретті органы с) тармақшасында көзделген дискрециялық жеңілдіктер туралы ережелерге сәйкес мұндай жеңілдіктер беретін жағдайлар кірмейді.

164. (i) тармақшадағы «табыс» сөзіне сілтеме тиісті табыстың коммерциялық пайда болып табылатынына немесе табылмайтынына қарамастан, осы ереженің қолданылатынын білдіреді. Осылайша, бұл қағида бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттен табыс алған және бірінші аталған мемлекет осы табыс төленетін құқықты немесе мүлікті үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекемемен нақты байланысты деп қарастыратын жағдайларда да қолданылады (оның ішінде бірінші аталған мемлекет пен үшінші юрисдикция арасындағы келісімдегі 21-баптың 2-тармағы сияқты ережеге сәйкес).

165. а) тармақшасының (i) және (ii) тармақшаларының шарттары орындалған кезде, осы тармақша тиісті табыс бабы үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекеменің пайдасының бір бөлігі ретінде қарастырылатын және осы табыс бабы бойынша үшінші юрисдикцияда алынатын салық мөлшері мына екі соманың ең азынан төмен болатын жағдайларда Конвенцияның басқа ережелеріне сәйкес қолданылуы мүмкін жеңілдіктердің күшін жояды: а) осы табыс бабының сомасын Уағдаласушы мемлекеттер осы тармақтың мақсаттары үшін екіжақты негізде белгілеген ең төменгі мөлшерлемеге көбейткендегі сома және b) егер тұрақты мекеме осы мемлекетте орналасқан болса, кәсіпорын мемлекетінде осы табыс бабына салынатын салық сомасының 60 пайызы.

166. «Осы табыс бабының сомасы» деген сөз тиісті юрисдикцияның заңнамасына сәйкес шегеруге жататын, осы табыс бабына қатысты барлық шығыстар шегерілгеннен кейінгі тиісті табыс сомасын білдіреді. Осылайша, үшінші юрисдикцияда осы табыс бабына жататын салықты айқындау мақсаттары үшін осы юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекеменің пайдасына қолданылатын жалпы салық сомасы алдымен осы юрисдикцияның заңнамасына сәйкес шегеруге жататын барлық шығыстар шегерілгеннен кейін есептеледі, бұл тұрақты мекемеге жатқызылатын салық салынатын пайданың сомасын анықтау үшін қажет. Одан кейін осы табыс бабына қолданылатын салық тиісті табыс бабының таза сомасын (яғни шығыстарды шегеруге байланысты шегерімдерден кейінгі жалпы табыс сомасын, ол тұрақты мекеменің салық салынатын пайдасын есептеу кезінде ескерілген және тікелей немесе пропорционалды түрде осы табыс бабына жатқызылады) тұрақты мекеменің салық салынатын пайдасына бөлу арқылы алынған қатынасты тұрақты мекеме пайдасына қолданылатын жалпы салық сомасына көбейту арқылы айқындалады. Егер тұрақты мекеме кәсіпорын орналасқан Уағдаласушы мемлекетте болған жағдайда осы табыс бабына салынатын салықты айқындау мақсатында да осындай есептеу жүргізіледі; бұл ретте Уағдаласушы мемлекеттің заңнамасына сәйкес шегеруге жататын шығыстар шегеріледі.

167. b) тармақшасына енгізілген ерекшелік мақсаттары үшін «белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде алынған немесе онымен кездейсоқ байланысты» табысқа сілтемені жоғарыдағы 74–76-тармақтарда көрсетілгендей түсіндіру қажет.

168. 8-тармақтың мәтінін қабылдаудың орнына кейбір мемлекеттер Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайдаға осы мемлекетте салық салудан босатылатын жағдайлармен шектелмейтін және белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру нәтижесінде алынған немесе онымен кездейсоқ байланысты табысқа қатысты салықтық ерекшелікті қамтымайтын, сондай-ақ тұрақты мекеме кәсіпорын орналасқан мемлекетте болған жағдайда төленуге тиіс салықты есептеуді талап етпейтін неғұрлым ауқымды шешімді таңдауы мүмкін. Мұндай жағдайда бұл қағида бір Уағдаласушы мемлекетте алынған және үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын табысқа кәсіпорын мемлекетінде және тұрақты мекеме орналасқан юрисдикцияда екіжақты негізде белгіленетін мөлшерлемелердің ең төменгісінен және кәсіпорын орналасқан мемлекетте қолданыстағы корпоративтік табыс салығының жалпы мөлшерлемесінің 60 пайызынан төмен тиімді жиынтық мөлшерлеме бойынша салық салынатын кез келген жағдайда қолданылады. Егер алдыңғы сөйлемге сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденті алатын табыстың қандай да бір түріне қатысты осы Конвенция бойынша жеңілдіктер беруден бас тартылса, басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы осы резиденттің өтініші бойынша мұндай резиденттің осы тармақтың талаптарын орындамау себептерін (мысалы, залалдардың болуын) ескере отырып, жеңілдіктер беруді негізді деп тапқан жағдайда, осы табыс түріне қатысты мұндай жеңілдіктерді бере алады. Алдыңғы сөйлемге сәйкес өтініш жолданған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы өтінішті қанағаттандыру немесе одан бас тарту алдында басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізуге тиіс.

Осы мақсатта пайдаланылуы мүмкін ереженің мысалы төменде келтірілген:

«Егер бір Уағдаласушы мемлекеттің кәсіпорны басқа Уағдаласушы мемлекеттен табыс алса, ал бірінші аталған мемлекет бұл табысты үшінші юрисдикцияда орналасқан тұрақты мекемеге жатқызылатын пайда ретінде қарастырса, егер мұндай табысқа бірінші аталған мемлекетте және тұрақты мекеме орналасқан юрисдикцияда қолданылатын тиімді жиынтық салық мөлшерлемесі мына көрсеткіштердің ең азынан төмен болса, осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктер мұндай табысқа қолданылмайды: [екіжақты негізде айқындалатын мөлшерлеме] немесе бірінші аталған мемлекетте қолданыстағы корпоративтік табыс салығының жалпы белгіленген мөлшерлемесінің 60 пайызы. Егер алдыңғы сөйлемге сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденті алатын табыстың қандай да бір түріне қатысты осы Конвенция бойынша жеңілдіктер беруден бас тартылса, басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы осы резиденттің өтініші бойынша мұндай резиденттің осы тармақтың талаптарын орындамау себептерін (мысалы, залалдардың болуын) ескере отырып, жеңілдіктер беруді негізді деп тапқан жағдайда, осы табыс түріне қатысты мұндай жеңілдіктерді соған қарамастан бере алады. Алдыңғы сөйлемге сәйкес өтініш жолданған Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы өтінішті қанағаттандыру немесе одан бас тарту алдында басқа Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультация жүргізуге тиіс».

9-тармақ

36. 2017 жылғы жаңартуға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясында теріс пайдаланушылыққа қарсы жалпы қағида болмаған, алайда 1-бапқа берілген түсініктеменің 36-тармағында енгізуге арналған факультативтік мәтін көзделген. 2017 жылғы жаңарту шеңберінде Комитет Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясына 29-баптың 9-тармағы ретінде теріс пайдаланушылыққа қарсы жалпы қағида енгізу туралы шешім қабылдады. Осылайша, 1-бапқа берілген түсініктеменің 14–24-тармақтары, ең алдымен, осы тармаққа ұқсас теріс пайдаланушылыққа қарсы жалпы қағиданы қамтымайтын екіжақты салықтық келісімдер үшін маңызды болып табылады.

37. 9-тармақ ЭЫДҰ/G20-ның 6-іс-қимыл жөніндегі қорытынды есебінде («Тиісті емес жағдайларда келісім бойынша жеңілдіктер берудің алдын алу») ұсынылған және ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының 9-тармағы ретінде енгізілген теріс пайдаланушылыққа қарсы жалпы қағидаға сәйкес келеді. Осыған байланысты Комитет ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 29-бабының 9-тармағына берілген түсініктеменің 169–186-тармақтары осы баптың 9-тармағының мақсаттары үшін де маңызды деп белгіледі. Осы тармақтар Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының осы бабының 9-тармағына жалпы теріс пайдаланушылыққа қарсы қағиданың енгізілуін көрсететін тиісті өзгерістермен төменде келтірілген.

169. 9-тармақ 1-бапқа берілген түсініктеменің [22–25]-тармақтарында қамтылған нұсқауларды көрсетеді. Осы нұсқауларға сәйкес, егер белгілі бір келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі салықтық келісім бойынша жеңілдік алу болып табылса және мұндай жағдайларда осы жеңілдікті алу салықтық келісімнің тиісті ережелерінің объектісі мен мақсатына қайшы келсе, салықтық келісімнің артықшылықтары берілмеуге тиіс. 9-тармақ осы тармақтарда жатқан қағидаттарды Конвенцияның өзіне енгізеді, осылайша мемлекеттерге ішкі заңнамасы 1-бапқа берілген түсініктеменің [22]-тармағына сәйкес мұндай жағдайларды қарастыруға мүмкіндік бермейтін кезде де Конвенцияны тиісінше пайдаланбау жағдайларын қарастыруға мүмкіндік береді; сондай-ақ ішкі заңнамасы мұндай істерді қарастыруға мүмкіндік беретін мемлекеттер үшін осы қағидаттардың қолданылуын растайды.

170. 9-тармақтың ережелері жасалған келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі Конвенция бойынша жеңілдік алу болған жағдайда салықтық келісімге сәйкес жеңілдік беруден бас тартуға әкеледі. Алайда бұл жағдайда тармақтың соңғы бөлігі өзгеше жағдайда жеңілдік беруден бас тартылуы мүмкін тұлғаға осындай жағдайларда жеңілдік алу осы Конвенцияның тиісті ережелерінің объектісі мен мақсатына сәйкес келетінін дәлелдеуге мүмкіндік береді.

171. 9-тармақ 1–7-тармақтардың (жеңілдіктерді шектеу қағидасы) қолданылу аясын толықтырады және ешбір жағдайда шектемейді: осы тармақтарға сәйкес бас тартылған жеңілдік 9-тармаққа сәйкес бас тартылатын «Конвенция бойынша жеңілдік» болып табылмайды. Бұдан басқа, 9-тармаққа берілген түсініктемеде қамтылған нұсқауларды 1–7-тармақтарды түсіндіру үшін пайдалануға болмайды және керісінше.

172. Керісінше, тұлғаның 1–7-тармақтарға сәйкес жеңілдіктер алуға құқығы болуы осы жеңілдіктерден 9-тармаққа сәйкес бас тартуға болмайтынын білдірмейді. 1–7-тармақтар ең алдымен Уағдаласушы мемлекеттің резиденттерінің құқықтық сипатына, меншік құқығына және жалпы қызметіне қатысты қағидаларды білдіреді. Келесі абзацта келтірілген мысал көрсеткендей, бұл қағидалар осындай резидент жасасқан мәміле немесе келісім шарт ережесін тиісінше пайдаланбауды білдірмейді дегенді білдірмейді.

173. 9-тармақты 1–7-тармақтар және Конвенцияның қалған бөлігі, оның ішінде преамбуласы тұрғысынан қарастыру қажет. Бұл Конвенцияның тиісті ережелерінің объектісі мен мақсатын айқындау үшін ерекше маңызды. Мысалы, акциялары өзі резиденті болып табылатын Уағдаласушы мемлекеттегі танылған қор биржасында тұрақты түрде сатылатын жария компания басқа Уағдаласушы мемлекеттен табыс алады деп болжайық. Бұл компания 2-тармақта айқындалғандай «білікті тұлға» болып табылғанша, оның акционерлерінің көпшілігі бір мемлекеттің резиденттері болып табылмайтындығы сияқты, компанияның меншік құрылымына ғана негізделіп, Конвенцияның артықшылықтарынан бас тартуға болмайтыны анық. 2-тармақтың с) тармақшасының мақсаты әртүрлі мемлекеттердің резиденттері иеленетін акциялары бар жария компаниялардың шарттық құқықтарды алуына арналған шекті белгілеу болып табылады. Алайда мұндай компанияның білікті тұлға болып табылуы оған осы компанияның акцияларын иеленуге қатысы жоқ себептер бойынша 9-тармаққа сәйкес жеңілдіктер беруден бас тартуға болмайтынын білдірмейді. Мысалы, мұндай жария компания салықтық келісім бойынша төмендетілген салық салу көзінде резидент болып табылатын үшінші мемлекеттің резидентіне жанама түрде артықшылық беру мақсатында аралық қаржыландыру туралы келісім жасасатын банк болып табылады деп болжайық. Бұл жағдайда жеңілдік беруден бас тарту үшін 9-тармақ қолданылады, өйткені 2-тармақтың с) тармақшасы Конвенцияның қалған бөлігімен және, атап айтқанда, оның преамбуласымен бірге қарастырылған кезде, жария компаниялардың халықаралық шарттар жасасу жөніндегі мәмілелеріне екі Уағдаласушы мемлекеттің ортақ мақсаты ретінде санкция беретін ереже болып табылады деп қарастырылмайды.

174. 9-тармақтың ережелері Уағдаласушы мемлекетке барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды қарастырғаннан кейін келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі салықтық келісім бойынша жеңілдік алу болды деп негізді түрде қорытынды жасауға болатын жағдайда, салықтық келісім бойынша жеңілдіктер беруден бас тартуға мүмкіндік береді. Бұл ереже салықтық келісімдердің оларды жасасу мақсатына сәйкес қолданылуын қамтамасыз етуге бағытталған, яғни салық салудың неғұрлым қолайлы режимін қамтамасыз ету негізгі мақсаты болып табылатын келісімдерден айырмашылығы, тауарлар мен қызметтердің адал алмасуына, сондай-ақ капитал мен тұлғалардың қозғалысына қатысты жеңілдіктер беру.

175. «Жеңілдік» термині Конвенцияның 6–22-баптарына сәйкес табыс көзі мемлекеті белгілейтін салық салуға қатысты барлық шектеулерді (мысалы, салықты азайту, босату, кейінге қалдыру немесе қайтару), 23-бапта көзделген қосарланған салық салудан босатуды және 24-бапқа немесе мемлекеттер арасындағы кез келген басқа ұқсас шектеулерге сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденттері мен азаматтарына берілетін қорғауды қамтиды. Мысалы, бұл 10, 11, 12 немесе 12А-баптарға сәйкес бір Уағдаласушы мемлекетте туындайтын және басқа мемлекеттің резидентіне (нақты меншік иесі болып табылатын) төленетін дивидендтерге, пайыздарға немесе роялтиге қатысты Уағдаласушы мемлекеттің салық салу құқықтарын шектеуді қамтиды. Сондай-ақ бұл 13-бапқа сәйкес басқа мемлекеттің резиденті осы мемлекетте орналасқан жылжымалы мүлікті иеліктен шығарудан алған капитал өсіміне салық салуға қатысты Уағдаласушы мемлекеттің құқықтарын шектеуді де қамтиды. Егер салықтық келісімде басқа да шектеулер (мысалы, жеңілдікті салық салу туралы ереже) көзделсе, осы баптың ережелері мұндай жеңілдікке де қолданылады.

176. «Осы жеңілдікті алуға тікелей немесе жанама түрде алып келген» деген сөз әдейі кең мағынада қолданылған және салықтық келісім бойынша жеңілдіктерді қолдануды талап ететін тұлға осындай жеңілдікті алу негізгі мақсаттарының бірі болған мәміле болып табылмайтын мәмілеге қатысты талап ете алатын жағдайларды да қамтуға арналған. Бұл төмендегі мысалда көрсетілген:

Т мемлекетінің резиденті болып табылатын TCO компаниясы бұрын SCO компаниясының бас компаниясына тиесілі болған және S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясының барлық акциялары мен борыштарын сатып алды. Олардың қатарына SCO-ға жылдық 4 пайыздық мөлшерлеме бойынша берілген және талап етілген кезде төленуге жататын қарыз кіреді. Т мемлекетінің S мемлекетімен салықтық келісімі жоқ, сондықтан TCO-ға төленетін SCO пайыздарына S мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес 25 пайыз мөлшерлеме бойынша көзден салық салынады. Алайда R мемлекеті мен S мемлекеті арасындағы салықтық келісімге сәйкес Уағдаласушы мемлекеттің резиденті болып табылатын компания төлейтін және басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияға нақты тиесілі пайыздарға көзден салық салынбайды; бұдан басқа, бұл келісімде 1–6-тармақтарға ұқсас ережелер жоқ. TCO қарызды R мемлекетінің резиденті болып табылатын еншілес RCO компаниясына үш талап етілген кезде төленетін вексельге айырбастау арқылы беруге шешім қабылдайды, олардың пайыздық мөлшерлемесі 3,9 пайызды құрайды.

Бұл мысалда TCO қарызды RCO-ға беруі іскерлік тұрғыдан негізделген себептермен жүзеге асырылғанымен, егер істің фактілері TCO-ның қарызды RCO-ға беру кезіндегі негізгі мақсаттарының бірі RCO-ға S және R мемлекеттері арасындағы салықтық келісім бойынша жеңілдік алу мүмкіндігін беру болғанын көрсетсе, мұндай жеңілдіктен бас тарту туралы ереже қолданылады, өйткені бұл жеңілдік қарызды берудің жанама нәтижесі болып табылады.

177. «Келісім немесе мәміле» терминдерін кең мағынада түсіндіру қажет және олар заңды күші бар-жоғына қарамастан кез келген келісімді, уағдаластықты, схеманы, мәмілені немесе мәмілелер сериясын қамтиды. Атап айтқанда, олар табыстың өзін немесе осындай табыс есептелетін мүлікті не құқықтарды құруды, беруді, сатып алуды немесе табыстауды қамтиды. Бұл шарттар сондай-ақ табыс алатын тұлғаны құруға, сатып алуға немесе сақтауға қатысты келісімдерді, оның ішінде осы тұлғаны Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті ретінде саралауды қамтиды және тұлғалардың тұрғылықты жерін белгілеу үшін өз бетінше қабылдауы мүмкін шараларын да қамтиды. «Келісімнің» мысалы ретінде компанияның тұрғылықты жерін өзгерткенін мәлімдеу мақсатында директорлар кеңесінің отырыстарын басқа елде өткізуді қамтамасыз ету жөніндегі шараларды қабылдауды келтіруге болады. Бір мәміле жеңілдік беруі мүмкін немесе ол жиынтығында жеңілдік беретін неғұрлым күрделі мәмілелер сериясымен бірге жүзеге асырылуы мүмкін. Екі жағдайда да 9-тармақтың ережелері қолданылуы мүмкін.

178. Конвенция бойынша жеңілдіктер алу қандай да бір келісімге немесе мәмілеге байланысты тұлғалардың кез келгенінің негізгі мақсаттарының бірі болған-болмағанын айқындау үшін осы келісімді немесе мәмілені жүзеге асыруға қатысатын немесе оның тараптары болып табылатын барлық тұлғалардың мақсаттары мен міндеттеріне объективті талдау жүргізу маңызды. Келісімнің немесе мәміленің мақсаттары қандай екендігі — әрбір нақты жағдайда келісімге немесе оқиғаға қатысты барлық мән-жайларды қарастыру арқылы ғана жауап беруге болатын фактілік мәселе. Келісімге немесе мәмілеге байланысты тұлғаның ниеті туралы нақты дәлелдемелерді іздеу қажет емес, алайда тиісті фактілер мен мән-жайларға объективті талдау жүргізілгеннен кейін Конвенция бойынша жеңілдіктер алу келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі болды деп негізді түрде қорытынды жасауға болатын болуы керек. Дегенмен салықтық келісім бойынша жеңілдіктер алу келісімнің немесе мәміленің негізгі мақсаттарының бірі болды деп асығыс тұжырым жасауға болмайды, ал келісімнің салдарын жай ғана талдау әдетте оның мақсаттары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Алайда келісімді тек халықаралық шарттан туындайтын жеңілдікпен ғана негізді түрде түсіндіруге болатын жағдайларда, мұндай келісімнің негізгі мақсаттарының бірі осы жеңілдікті алу болды деген қорытынды жасауға болады.

179. Тұлға осы тармақтың қолданылуынан келісім немесе мәміле Конвенцияда көзделген жеңілдіктерді алу мақсатында жасалмағанын немесе ұйымдастырылмағанын жай ғана мәлімдеу арқылы жалтара алмайды. Келісімнің немесе мәміленің осындай мақсатпен жасалғаны туралы қорытынды жасауға негіз бар-жоғын анықтау үшін дәлелдемелер бағалануға тиіс. Бұл анықтау ақылға қонымдылықты талап етеді, яғни оқиғаларды әртүрлі түсіндіру мүмкіндігін объективті түрде ескеру қажет.

180. 9-тармақтағы «негізгі мақсаттардың бірі» деген сілтеме салықтық келісім бойынша жеңілдік алу нақты келісімнің немесе мәміленің жалғыз немесе басым мақсаты болуға міндетті емес екенін білдіреді. Негізгі мақсаттардың кем дегенде бірі жеңілдік алу болса жеткілікті. Мысалы, тұлға жылжымайтын мүлікті әртүрлі себептермен сатуы мүмкін, алайда егер сату алдында осы тұлға Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып, мұның негізгі мақсаттарының бірі салықтық келісім бойынша жеңілдік алу болса, мүлікті сатудың немесе одан түскен түсімді қайта инвестициялаудың қажеттілігі сияқты тұрғылықты жерін өзгертудің басқа да негізгі мақсаттары болғанына қарамастан, 9-тармақ қолданылуы мүмкін.

181. Егер барлық тиісті фактілер мен мән-жайларды ескере отырып, жеңілдік алу негізгі себеп болмаған және өздігінен немесе басқа мәмілелермен бірге жеңілдік алуға алып келген қандай да бір келісімді немесе мәмілені жасасуды ақтамайтын деп негізді түрде қорытынды жасауға болатын болса, мұндай мақсат негізгі мақсат болып табылмайды. Атап айтқанда, егер келісім негізгі коммерциялық қызметпен ажырамас түрде байланысты болса және оның нысаны жеңілдік алу жөніндегі пайымдаулармен айқындалмаса, оның негізгі мақсаты осындай жеңілдік алу деп есептелуі екіталай. Алайда егер келісім бірнеше салықтық келісімдер бойынша ұқсас жеңілдіктер алу мақсатында жасалса, басқа салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктер алу нақты бір салықтық келісім бойынша бір жеңілдік алуды осы келісімнің негізгі мақсаттарының бірі деп қарастыруға кедергі келтіреді деп пайымдауға болмайды. Мысалы, А мемлекетінің резиденті болып табылатын салық төлеуші В мемлекетінің резиденті болып табылатын қаржы мекемесімен делдалдық келісім жасайды делік, оған сәйкес осы қаржы мекемесі түптеп келгенде салық төлеушінің мүддесі үшін В мемлекетінің А мемлекетімен салыстырғанда салықтық келісімдері бар көптеген мемлекеттер шығарған облигацияларына инвестиция салады. Егер фактілер мен мән-жайлар осы келісімнің негізгі мақсаты осындай салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктер алу болғанын көрсетсе, қандай да бір нақты келісім бойынша жеңілдіктер алу осы келісімнің негізгі мақсаттарының бірі болмаған деп есептеуге болмайды. Сол сияқты, ішкі заңнаманы бұзуға байланысты мақсаттарды салықтық келісім бойынша жеңілдік алудың тек қосалқы элемент болғанын мәлімдеу үшін пайдалануға болмайды.

182. Төмендегі мысалдар осы тармақтың қолданылуын көрсетеді (төмендегі 186-тармаққа енгізілген мысалдар да осы тармақтың құбыржолдарды орналастыру жағдайында қолданылатынын анықтау кезінде ескерілуге тиіс) [...]:

— А мысалы: Т мемлекетінің резиденті болып табылатын TCO компаниясы С мемлекетінің қор биржасында бағаланатын SCO компаниясының акцияларына иелік етеді. Т мемлекетінің S мемлекетімен салықтық келісімі жоқ, сондықтан SCO компаниясы TCO компаниясына төлейтін кез келген дивидендтерге S мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес 25 пайыз мөлшерлеме бойынша көзден салық салынады. Алайда R мемлекеті мен S мемлекеті арасындағы салықтық келісімге сәйкес, Уағдаласушы мемлекеттердің бірінің резиденті болып табылатын және басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын компанияның нақты меншігіндегі компания төлейтін дивидендтерге көзден салық салынбайды. TCO R мемлекетінің резиденті болып табылатын тәуелсіз қаржы мекемесі RCO-мен келісім жасасады, оған сәйкес TCO RCO-ға SCO жариялаған, бірақ әлі төленбеген дивидендтерді алу құқығын береді.

Бұл мысалда, керісінше екендігін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, TCO дивидендтерді алу құқығын RCO-ға берген келісімнің негізгі мақсаттарының бірі RCO-ға R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияда көзделген дивидендтерге көзден салық салудан босатуды алу болды деп негізді түрде қорытынды жасауға болады және осы келісім шеңберінде мұндай босатудың артықшылықтарын беру салықтық конвенцияның объектісі мен мақсатына қайшы келер еді.

— В мысалы: S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясы Т мемлекетінің резиденті болып табылатын TCO компаниясының еншілес компаниясы болып табылады. Т мемлекетінің S мемлекетімен салықтық келісімі жоқ, сондықтан SCO компаниясының TCO пайдасына төлейтін кез келген дивидендтеріне S мемлекетінің ішкі заңнамасына сәйкес 25 пайыз мөлшерлеме бойынша көзден салық салынады. Алайда R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісімге сәйкес, S мемлекетінің компаниясы R мемлекетінің резидентіне төлейтін дивидендтерге қолданылатын көзден салық салу мөлшерлемесі 5 пайызды құрайды. Сондықтан TCO R мемлекетінің резиденті болып табылатын және осы баптың 3-тармағының а) тармақшасына сәйкес білікті тұлға болып саналатын қаржы мекемесі RCO-мен келісім жасасады, оған сәйкес RCO SCO компаниясы жаңадан шығарған, дауыс беру құқығы жоқ артықшылықты акцияларды үш жыл мерзімге пайдалану құқығын сатып алады. TCO осы акциялардың жалғыз меншік иесі болып табылады. Пайдалану құқығы RCO-ға осы артықшылықты акциялар бойынша төленуге жататын дивидендтерді алу құқығын береді. RCO артықшылықты акцияларды пайдалану құқығын сатып алу үшін төлеген сома үш жыл ішінде артықшылықты акциялар бойынша төленетін дивидендтердің ағымдағы құнына сәйкес келеді (TCO RCO-дан қарыз ала алатын мөлшерлеме бойынша қайта есептелген).

Бұл мысалда, керісінше екендігін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, RCO SCO шығарған артықшылықты акцияларды пайдалану құқығын сатып алған келісімнің негізгі мақсаттарының бірі R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияда көзделген дивидендтерге көзден салық салу кезінде қолданылатын 5 пайыздық шектеудің артықшылығын алу болды деп негізді түрде қорытынды жасауға болады және осы сатып алу туралы келісім шеңберінде осы шектеудің артықшылығын беру салықтық конвенцияның объектісі мен мақсатына қайшы келер еді.

— С мысалы: R мемлекетінің резиденті болып табылатын RCO компаниясы электрондық құрылғылар өндірумен айналысады және оның бизнесі қарқынды дамып келеді. Қазіргі уақытта компания өндіріс шығындарын азайту мақсатында дамушы елде өндірістік кәсіпорын құру мүмкіндігін қарастыруда. Алдын ала талдау жүргізілгеннен кейін үш түрлі елдегі ықтимал орналасу орындары анықталды. Үш елдің де экономикалық және саяси ортасы ұқсас. R мемлекетінің салықтық келісімі бар жалғыз ел S мемлекеті екендігі ескерілгеннен кейін осы мемлекетте зауыт салу туралы шешім қабылданады.

Бұл мысалда S мемлекетіне инвестиция салу туралы шешім R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісімде көзделген жеңілдіктер ескеріле отырып қабылданғанымен, инвестиция салу мен зауыт салудың негізгі мақсаттары RCO бизнесін кеңейтуге және осы елдегі өндірістік шығындарды азайтуға байланысты екені анық. Бұл мысалда зауыт салудың негізгі мақсаттарының бірі шарттық жеңілдіктер алу болды деп негізді түрде есептеуге болмайды. Бұдан басқа, салықтық конвенциялардың жалпы мақсаты трансшекаралық инвестицияларды ынталандыру екенін ескере отырып, S мемлекетінде салынған зауытқа қатысты R және S мемлекеттері арасындағы конвенция бойынша жеңілдіктер алу осы конвенция ережелерінің объектісі мен мақсатына сәйкес келеді.

— D мысалы: R мемлекетінің резиденті болып табылатын RCO ұжымдық инвестициялар компаниясы халықаралық қаржы нарығында әртараптандырылған инвестициялық портфельді басқарады. Қазіргі уақытта RCO портфелінің 15 пайызы S мемлекетінің резиденттері болып табылатын компаниялардың акцияларынан тұрады, олар бойынша компания жыл сайын дивидендтер алады. R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияға сәйкес дивидендтерге көзден салық салу мөлшерлемесі 30 пайыздан 10 пайызға дейін төмендетілген. Инвестициялық шешімдер қабылдау кезінде RCO R мемлекетінің салықтық конвенцияларының кең желісі бойынша берілетін салықтық жеңілдіктердің болуын ескереді. RCO инвесторларының көпшілігі R мемлекетінің резиденттері болып табылады, алайда бірқатар инвесторлар («инвесторлардың азшылық бөлігі») S мемлекетімен салықтық конвенциялары жоқ мемлекеттердің резиденттері болып табылады. Инвесторлардың RCO-ға инвестиция салу туралы шешімдері RCO жүзеге асыратын қандай да бір нақты инвестицияларға байланысты емес, ал RCO-ның инвестициялық стратегиясы оның инвесторларының салықтық жағдайына тәуелді емес. RCO жыл сайын өз табысының басым бөлігін инвесторлар арасында бөледі және жыл ішінде бөлінбеген табысқа R мемлекетінде салық төлейді. S мемлекетінің резиденттері болып табылатын компаниялардың акцияларына инвестиция салу туралы шешім қабылдау кезінде RCO R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияға сәйкес дивидендтерге қатысты жеңілдіктердің болуын ескергенімен, мұның өзі 9-тармақты қолдану үшін жеткіліксіз болар еді. Салықтық келісімдердің мәні трансшекаралық инвестицияларды ынталандыру үшін жеңілдіктер беруде жатыр, сондықтан инвестицияларға қатысты 9-тармақтың қолданылатынын немесе қолданылмайтынын анықтау үшін инвестициялар жүзеге асырылған мән-жайларды қарастыру қажет. Бұл мысалда, егер RCO инвестициялары келісімнің бір бөлігі болып табылмаса немесе Конвенция бойынша жеңілдіктер алудың негізгі мақсатымен жасалған басқа мәмілемен байланысты болмаса, RCO-ға R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісім бойынша жеңілдік беруден бас тарту негізсіз болар еді.

— Е мысалы: RCO — R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания, ол соңғы 5 жыл ішінде S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясының акцияларының 24 пайызына иелік етеді. R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісім күшіне енгеннен кейін (оның 10-бабы осы Конвенцияның 10-бабымен бірдей) RCO SCO акцияларындағы үлесін 25 пайызға дейін арттыру туралы шешім қабылдайды. Фактілер мен мән-жайлар қосымша акцияларды сатып алу туралы шешімнің ең алдымен шарттың 10(2)а)-бабында көзделген неғұрлым төмен салық мөлшерлемесінің артықшылығын алу үшін қабылданғанын көрсетеді.

Бұл жағдайда қосымша акцияларды сатып алу арқылы жүзеге асырылатын мәміленің негізгі мақсаттарының бірі 10(2)а)-бабы бойынша жеңілдік алу екені анық және 9-тармақ қолданылмайды, өйткені мұндай жеңілдікті осы жағдайларда беру 10(2)а)-бабының объектісі мен мақсатына сәйкес келетіні анықталуы мүмкін. Бұл тармақша дивидендтерге салынатын салықтың төмендетілген мөлшерлемесі түріндегі жеңілдікке қандай акционерлердің құқығы бар екенін айқындау мақсатында 25 пайыздық шартты шекті пайдаланады және салық төлеушінің осы талапты қанағаттандыру үшін компаниядағы өзінің қатысу үлесін іс жүзінде ұлғайтуы осы тармақшаға сәйкес жеңілдіктер беруге сай келеді.

— F мысалы: TCO — Т мемлекетінің резиденті болып табылатын, жария саудаға шығарылған компания. Т мемлекетінде құрылған TCO-ның ақпараттық технологиялар саласындағы бизнесі соңғы бірнеше жыл ішінде TCO басшылығы жүргізген бірігу мен сатып алудың агрессивті саясаты нәтижесінде едәуір өсті. RCO — R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания (дивидендтер мен роялтиге көзден салық салынбайтын немесе төмен мөлшерлеме бойынша салық салынатын көптеген салықтық келісімдері бар мемлекет), ол ақпараттық технологиялар секторында да белсенді жұмыс істейтін топтың отбасылық холдингтік компаниясы болып табылады. RCO акцияларының барлығы дерлік R мемлекетінің резиденттері болып табылатын және RCO тобының бизнесін бастаған әрі дамытқан кәсіпкердің туыстары болып табылатын тұлғаларға тиесілі. RCO-ның негізгі активтері көршілес елдерде орналасқан еншілес компаниялардың, оның ішінде S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясының акциялары, сондай-ақ R мемлекетінде әзірленген және осы еншілес компанияларға лицензияланған патенттер болып табылады.

TCO компаниясы RCO тобының бизнесі мен оның патенттік портфелін сатып алуға бұрыннан мүдделі болып, RCO акцияларының барлығын сатып алу туралы ұсыныс жасады. Бұл мысалда, керісінше екендігін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, RCO-ны сатып алудың негізгі мақсаттары TCO тобының бизнесін кеңейтумен байланысты және R және S мемлекеттері арасындағы келісім бойынша жеңілдіктер алуды қамтымайды деп қорытынды жасауға негіз бар. RCO-ның негізінен холдингтік компания ретінде әрекет ету фактісі бұл нәтижені өзгертпейді. RCO акцияларын сатып алғаннан кейін TCO басшылығы RCO-да SCO акциялары мен SCO-ға лицензияланған патенттерді қалдыру туралы шешім қабылдап, R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісімнің артықшылықтарын қарастыруы әбден мүмкін. Алайда бұл RCO акцияларын сатып алу болып табылатын тиісті мәміленің мақсаты болып табылмайды.

— G мысалы: TCO, Т мемлекетінің резиденті болып табылатын компания, акциялары Т мемлекетінің қор биржасында саудаланатын жария компания болып табылады. Ол әртүрлі елдерде орналасқан бірқатар еншілес компанияларды тікелей немесе жанама түрде иеленеді. Осы компаниялардың көпшілігі TCO тобының жергілікті нарықтардағы коммерциялық қызметін жүзеге асырады. Бір өңірде TCO әртүрлі көршілес мемлекеттерде орналасқан осындай бес компанияның акцияларына иелік етеді. TCO осы компанияларға бухгалтерлік есеп жүргізу, заңгерлік консультациялар және кадрлық ресурстар сияқты басқарушылық қызметтерді; валюталық тәуекелдерді басқару және хеджирлеу операцияларын ұйымдастыру сияқты қаржылық және қазынашылық қызметтерді, сондай-ақ қаржыландыруға қатысы жоқ кейбір басқа қызметтерді қоса алғанда, топтық қызметтер көрсету мақсатында өңірлік компания құру мүмкіндігін қарастыруда. Орналасу орындарының ықтимал нұсқаларын қарастырғаннан кейін TCO R мемлекетінде RCO өңірлік компаниясын құру туралы шешім қабылдайды. Бұл шешім негізінен білікті жұмыс күшінің болуына, сенімді құқықтық жүйеге, қолайлы іскерлік ортаға, саяси тұрақтылыққа, өңірлік топқа мүшелікке, дамыған банк секторына және RCO мемлекетінде TCO еншілес компаниялары орналасқан бес мемлекетпен жасалған салықтық келісімдерді қоса алғанда, қосарланған салық салуды болдырмау туралы жан-жақты келісімдер желісінің болуына байланысты қабылданады.

Бұл мысалда болашақта еншілес компаниялардың өңірлік компанияға жүзеге асыратын төлемдеріне қатысты келісімдердің салдарын жай ғана талдау бас директордың RCO құру мақсаттары туралы қорытынды жасауына мүмкіндік бермейді. RCO көрсететін топішілік қызметтер, оның ішінде бизнес жүргізу үшін қажетті шешімдер қабылдау нақты активтерді пайдалану және нақты тәуекелдерді қабылдау арқылы RCO негізгі экономикалық функцияларды жүзеге асыратын нақты бизнесті білдіреді және бизнес R мемлекетінде орналасқан өзінің жеке персоналы арқылы RCO тарапынан жүзеге асырылады деп болжасақ, басқа фактілер RCO-ның салық салу мақсатындағы өзге себептермен құрылғанын көрсетпесе немесе RCO 9-тармақ өзгеше жағдайда қолданылатын нақты мәмілелер жасамаса, R мемлекеті мен еншілес компаниялар жұмыс істейтін бес мемлекет арасында жасалған келісімдер бойынша жеңілдіктер беруден бас тарту негізсіз болар еді (сондай-ақ RCO топты қаржыландыру жөніндегі қызметінің нәтижесінде алуы мүмкін пайыздар мен басқа да сыйақыларға қатысты төмендегі [15]-тармақтың F мысалын қараңыз).

— H мысалы: TCO — Т мемлекетінің резиденті болып табылатын және акциялары Т мемлекетінің қор биржасында бағаланатын компания. Ол бүкіл әлем бойынша әртүрлі қызмет түрлерін (көтерме және бөлшек сауда, өндіріс, инвестициялар, қаржы және т.б.) жүзеге асыратын көпұлтты кәсіпорынның бас компаниясы болып табылады. Көлік мәселелері, уақыт айырмашылығы, шет тілдерін еркін меңгерген персонал санының шектеулілігі және іскерлік серіктестердің шетелде орналасуы TCO үшін шетелдегі қызметті Т мемлекетінен басқаруды қиындатады. Сондықтан TCO шетелдегі қызметін дамытуға арналған база ретінде R мемлекетінің резиденті болып табылатын RCO еншілес компаниясын құрады (халықаралық сауда және қаржы нарықтары дамыған, сондай-ақ жоғары білікті кадрлар саны көп мемлекет). RCO көтерме және бөлшек сауда, өндіріс, қаржыландыру, сондай-ақ ішкі және халықаралық инвестициялар сияқты әртүрлі кәсіпкерлік қызмет түрлерін жүзеге асырады. RCO осы қызметті жүзеге асыру үшін қажетті кадрлық және қаржылық ресурстарға (құқық, қаржы, бухгалтерлік есеп, салық салу, тәуекелдерді басқару, аудит және ішкі бақылау сияқты әртүрлі салаларда) ие. RCO қызметі R мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру болып табылатыны анық. Өз қызметінің шеңберінде RCO S мемлекетінде жаңа өндірістік қуаттарды дамыту жұмыстарымен де айналысады. Осы мақсатта ол акционерлік капитал енгізеді және осы объектілерді иелену үшін құрған S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO еншілес компаниясына қарыздар береді. RCO SCO-дан дивидендтер мен пайыздар алады.

Бұл мысалда RCO іскерлік себептермен құрылған.

Осы фактілер негізінде және RCO құрудың немесе SCO-ны қаржыландырудың негізгі мақсаттарының бірі R және S мемлекеттері арасындағы келісім бойынша жеңілдіктер алу болғанын көрсететін басқа фактілер болмаған жағдайда, 9-тармақ бұл мәмілелерге қолданылмайды.

— I мысалы: R мемлекетінің резиденті болып табылатын RCO компаниясы көршілес авторлық құқық иелері мен авторлық құқық иеленушілердің атынан музыканы көпшілік алдында орындауға немесе оны радио, теледидар немесе Интернет арқылы таратуға лицензия беретін бірнеше ұжымдық басқару ұйымдарының бірі болып табылады. S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясы S мемлекетінде ұқсас қызметті жүзеге асырады. Әртүрлі елдердің орындаушылары мен авторлық құқық иеленушілері өздеріне тиесілі авторлық және сабақтас құқықтарға қатысты лицензиялар беру және роялти алу үшін RCO немесе SCO компанияларын өздерінің агенттері ретінде тағайындайды; RCO және SCO әрбір құқық иеленушіге сол құқық иеленушінің атынан алынған роялти сомасын комиссияны шегергеннен кейін бөледі (көптеген жағдайларда әрбір құқық иеленушіге бөлінетін сома салыстырмалы түрде аз болады). RCO SCO-мен келісім жасасқан, оған сәйкес SCO S мемлекетінде пайдаланушыларға лицензия береді және RCO басқаратын құқықтарға қатысты RCO пайдасына роялти бөледі; RCO да SCO басқаратын құқықтарға қатысты R мемлекетінде дәл осылай әрекет етеді. SCO S мемлекетінің салық қызметімен келісіп, RCO ұсынған ақпарат негізінде RCO өкілдік ететін әрбір құқық иеленушінің резиденттік мемлекетімен жасалған тиісті келісімдерге сәйкес RCO пайдасына жүзеге асыратын роялти төлемдерінен көзден салық ұстап қалуға келіскен, өйткені осы құқық иеленушілер SCO RCO пайдасына төлейтін роялтидің нақты меншік иелері болып табылады.

Бұл мысалда құқық иеленушілер мен RCO және SCO компаниялары арасындағы, сондай-ақ SCO мен RCO арасындағы келісімдердің көптеген ұсақ мәмілелерге қатысты лицензиялар беру мен роялти жинауды тиімді басқару мақсатында жасалғаны анық. Мұндай келісімдерді жасасу мақсаттарының бірі әрбір жеке құқық иеленушінің шағын төлемдерді қайтару туралы өтініш беру қажеттілігінсіз, тиісті шарттық мөлшерлеме бойынша көзден салықтың ұсталуын қамтамасыз ету болуы әбден мүмкін, өйткені бұл күрделі әрі шығынды болар еді. Алайда салықтық келісімдердің дұрыс әрі тиімді қолданылуына ықпал ететін мұндай мақсат қолданылатын келісімдердің тиісті ережелерінің объектісі мен мақсатына сәйкес келетіні анық.

— J мысалы: RCO — R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания. Ол S мемлекетінің резиденті болып табылатын тәуелсіз SCO компаниясы үшін электр станциясын салуға тендерді сәтті жеңіп алды. Бұл құрылыс жобасы 22 айға созылады деп болжанады. Келісімшартты жасасу жөніндегі келіссөздер барысында жоба екі бөлек келісімшартқа бөлінеді, олардың әрқайсысы 11 айға есептелген. Бірінші келісімшарт RCO-мен, ал екінші келісімшарт RCO-ның R мемлекетінде тұратын, жақында тіркелген 100 пайыздық еншілес компаниясы SUBCO-мен жасалады. RCO екі келісімшарттың орындалуы үшін шарттық жауапкершілікті өзіне алатынына көз жеткізгісі келген SCO-ның өтініші бойынша шарттық қатынастар SUBCO мен SCO арасындағы келісімшарт бойынша SUBCO міндеттемелерінің орындалуына RCO-ның SUBCO-мен бірлесіп жауапты болатындай етіп құрылады.

Бұл мысалда, керісінше екендігін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, SUBCO құрылыс жобасының бір бөлігін орындауға келіскен жеке келісімшарт жасасудың негізгі мақсаттарының бірі RCO мен SUBCO-ға R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияның 5-бабының 3-тармағында көзделген қағиданың артықшылығын алу болды деп негізді түрде қорытынды жасауға болады. Мұндай жағдайларда осы қағида бойынша жеңілдік беру оның объектісі мен мақсатына қайшы келер еді, өйткені осы тармақта көзделген уақыт бойынша шектеу өзгеше жағдайда мәнсіз болып қалар еді.

— K мысалы: RCO — Т мемлекетінің резиденті болып табылатын және Т мемлекетінде құрылған әрі реттелетін институционалдық инвестор Қордың 100 пайыздық еншілес компаниясы болып табылатын R мемлекетінің резиденті. RCO қызметін тек Қор үшін өңірлік инвестициялық платформа ретінде инвестициялық табыс алу мақсатында жүзеге асырады және R мемлекеті кіретін өңірлік топқа мүше елдерде орналасқан жеке нарықтағы әртараптандырылған инвестициялар портфелін сатып алу мен басқарумен айналысады. R мемлекетінде өңірлік инвестициялық платформаны құру туралы шешім негізінен өңірлік іскерлік тәжірибе мен ережелерді білетін директорлардың болуына, білікті көптілді жұмыс күшінің болуына, R мемлекетінің өңірлік топқа мүшелігіне және осы топтың ортақ валютасын пайдалану мүмкіндігіне, сондай-ақ R мемлекетінің кең ауқымды салықтық келісімдер желісіне, оның ішінде көзден салық салудың төмен мөлшерлемелерін қамтамасыз ететін S мемлекетімен жасалған салықтық келісімге байланысты қабылданды. RCO-да Қордың инвестициялық ұсынымдарын қарайтын, инвестицияларды мақұлдайтын және бақылайтын, қазынашылық функцияларды орындайтын, RCO бухгалтерлік есебін жүргізетін және инвестициялар жүзеге асырылатын мемлекеттердегі нормативтік талаптардың сақталуын қамтамасыз ететін тәжірибелі жергілікті менеджерлер командасы жұмыс істейді. RCO директорлар кеңесін Қор тағайындайды және ол негізінен R мемлекетінің резиденттері болып табылатын, инвестицияларды басқару тәжірибесі бар директорлардан, сондай-ақ Қордың жаһандық басқару тобының мүшелерінен тұрады. RCO R мемлекетінде салық төлейді және салық декларацияларын тапсырады. Қазіргі уақытта RCO S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясына инвестиция салу мүмкіндігін қарастыруда. SCO-ға салынатын инвестициялар RCO-ның жалпы инвестициялық портфелінің тек бір бөлігін құрайды, ал бұл портфельге S мемлекетімен қатар бір өңірлік топқа кіретін бірнеше басқа мемлекеттегі инвестициялар да кіреді. R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияға сәйкес дивидендтерге көзден салық салу мөлшерлемесі 30 пайыздан 5 пайызға дейін төмендетілген. S және T мемлекеттері арасындағы салықтық конвенцияға сәйкес дивидендтерге көзден салық салу мөлшерлемесі 10 пайызды құрайды.

SCO-ға инвестиция салу немесе салмау туралы шешім қабылдау кезінде RCO дивидендтерге қатысты R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісім бойынша жеңілдіктердің болуын ескергенімен, мұның өзі 9-тармақты қолдану үшін жеткіліксіз. Салықтық келісімдердің мәні трансшекаралық инвестицияларды ынталандыру үшін жеңілдіктер беруде жатыр, сондықтан 9-тармақтың инвестицияларға қатысты қолданылатынын немесе қолданылмайтынын анықтау үшін инвестициялар жүзеге асырылған мән-жайларды, оның ішінде RCO-ның R мемлекетінде құрылу себептерін, сондай-ақ R мемлекетінде жүзеге асырылатын инвестициялық функциялар мен басқа да қызмет түрлерін қарастыру қажет. Бұл мысалда RCO инвестициялары Конвенция бойынша жеңілдіктер алудың негізгі мақсатымен жасалған келісімнің бір бөлігі болып табылатынын немесе басқа мәмілемен байланысты екенін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, R және S мемлекеттері арасындағы салықтық конвенция бойынша RCO-ға жеңілдік беруден бас тарту негізсіз болар еді.

— L мысалы: RCO — бағалы қағаздар шығару арқылы қаржыландыру тартумен айналысатын, R мемлекетінің резиденті болып табылатын компания. Ол қарыз алушылары бірқатар юрисдикцияларда орналасқан қарыздар мен басқа да дебиторлық берешек портфелін RCO-ға сатқан банк тарапынан құрылды. RCO толығымен қарыз қаражаты есебінен қаржыландырылады. RCO сенімгерлік басқаруда болатын және экономикалық құны жоқ жалғыз акция шығарды. RCO-ның қарыздық қаржыландырылуы үшінші тарап инвесторлары кеңінен пайдаланатын облигациялар шығару арқылы тартылды. Облигациялар қайталама нарықта сауда жасауға мүмкіндік беретін танылған қор биржасында листингтен өткен және клирингтік жүйе арқылы сақталады. Нормативтік актілердің талаптарына сәйкес банк RCO шығарған және биржада кеңінен бағаланатын борыштық бағалы қағаздардың шағын пайызын да өзінде сақтап қалды. Қазіргі уақытта RCO портфелінің 60 пайызы S мемлекетінің резиденттері болып табылатын шағын және орта кәсіпорындардың дебиторлық берешегінен тұрады, олар бойынша RCO тұрақты түрде пайыздар төлейді. Банк — T мемлекетінің резиденті, ал T мемлекетінің S мемлекетімен халықаралық салықтық келісімге сәйкес берілетін жеңілдіктерге баламалы жеңілдіктерді көздейтін салықтық келісімі бар. R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісімге сәйкес пайыздарға ұсталатын салық мөлшерлемесі 30 пайыздан 10 пайызға дейін төмендетілген.

RCO құру кезінде банк көптеген мәселелерді, оның ішінде R мемлекетінде бағалы қағаздар шығару арқылы қаржыландыру тартудың сенімді жүйесінің болуын және басқа да тиісті заңнаманы, R мемлекетінде білікті персонал мен қосалқы қызметтердің болуын, сондай-ақ R мемлекетінің салықтық келісімдерінің кең желісі бойынша берілетін салықтық жеңілдіктердің болуын ескерді. Инвесторлардың RCO-ға инвестиция салу туралы шешімдері RCO жүзеге асырған қандай да бір нақты инвестицияларға тәуелді емес, ал RCO-ның инвестициялық стратегиясы инвесторлардың салықтық жағдайына тәуелді емес. RCO R мемлекетінде алынған табысқа салық салынады және инвесторларға төленетін пайыздық төлемдерді толық көлемде шегеруге құқылы.

S мемлекетінің резиденттері болып табылатын кәсіпорындардың дебиторлық берешегін сату туралы шешім қабылдау кезінде банк пен RCO пайыздарға қатысты R және S мемлекеттері арасындағы салықтық келісім бойынша жеңілдіктің болуын қарастырды, алайда мұның өзі 9-тармақты қолдану үшін жеткіліксіз. Салықтық келісімдердің мақсаты трансшекаралық инвестицияларды ынталандыру үшін жеңілдіктер беру болып табылады, сондықтан 9-тармақтың инвестицияларға қолданылатынын анықтау үшін инвестициялар жүзеге асырылған мән-жайларды ескеру қажет. Бұл мысалда RCO инвестициялары Конвенция бойынша жеңілдіктер алудың негізгі мақсатымен жасалған келісімнің бір бөлігі болып табылатынын немесе басқа мәмілемен байланысты екенін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, R мемлекетінің салықтық конвенциясы бойынша RCO-ға жеңілдік беруден бас тарту негізсіз болар еді.

— Мысалы: C мемлекетінің серіктестігі болып табылатын және C мемлекетінің ішкі салық заңнамасына сәйкес салықтық тұрғыдан ашық деп танылатын жылжымайтын мүлік қоры белгілі бір географиялық өңірдегі жылжымайтын мүлікке инвестициялар портфеліне инвестиция салу үшін құрылған. Жылжымайтын мүлік қорын реттелетін қор басқарушысы басқарады және ол зейнетақы жүйелері мен егеменді әл-ауқат қорлары сияқты институционалдық инвесторларға қордың инвестициялық мандаты негізінде ұсынылады. Әртүрлі юрисдикцияларда тұратын бірқатар инвесторлар жылжымайтын мүлік қорына қаражат орналастырады. Қордың маркетингтік материалдарында көрсетілген жылжымайтын мүлік қорының инвестициялық стратегиясы инвесторлардың салықтық жағдайымен айқындалмайды, керісінше белгілі бір жылжымайтын мүлік активтеріне инвестиция салуға, олардың құнын барынша арттыруға және инвестицияларды өткізуден пайда алуға негізделген. Жылжымайтын мүлік қорының инвестициялары R мемлекетінде құрылған RCO холдингтік компаниясы арқылы жүзеге асырылады. RCO жылжымайтын мүлік қорының барлық активтеріне иелік етеді және оларды басқарады, сондай-ақ негізгі инвестицияларды борыштық және/немесе үлестік қаржыландырумен қамтамасыз етеді. RCO жылжымайтын мүлік қорын активтерге қатысты міндеттемелерден және ықтимал талаптардан қорғау, сондай-ақ борыштық қаржыландыруды (оның ішінде үшінші тарап кредиторларынан) жеңілдету және инвестицияларды құру, басқару әрі иеліктен шығару сияқты бірқатар коммерциялық және құқықтық себептермен құрылды. Ол сондай-ақ кез келген қолданылатын салықтық келісім бойынша көзден ұсталатын салықтан босату талаптарын қарастыру мақсатында да құрылды. Бұл RCO-ның маңызды функциясы болып табылады, өйткені әкімшілік тұрғыдан алғанда әрбір институционалдық инвесторды жеңілдіктер алуға қатысты жеке өтініштер рәсімдеуге мәжбүрлеудің орнына, бір компанияның шарттық жеңілдіктер алуы оңайырақ, әсіресе әрбір инвестордың табыстың нақты бір бабы бойынша алуға құқығы бар шарттық жеңілдіктер шамалы болған жағдайда. Орналасудың ықтимал нұсқаларын қарастырғаннан кейін жылжымайтын мүлік қоры RCO-ны R мемлекетінде құру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім негізінен R мемлекетінің саяси тұрақтылығына, оның нормативтік-құқықтық жүйесіне, кредиторлар мен инвесторлар үшін таныстығына, білікті персоналға қол жеткізу мүмкіндігіне және R мемлекетінің кең ауқымды салықтық келісімдер желісіне, оның ішінде инвестициялар салу жоспарланған нақты географиялық өңірдегі басқа мемлекеттермен жасалған келісімдеріне байланысты қабылданды. Алайда RCO өзінің инвесторлары тиісті мемлекеттерде дәл осындай инвестицияларды тікелей жүзеге асырып, өздерінің резиденттік мемлекеттері жасасқан келісімдерге сәйкес шарттық жеңілдіктер алған жағдайда ие болатын жеңілдіктерден артық шарттық жеңілдіктер алмайды.

Бұл мысалда RCO-ны R мемлекетінде орналастыру туралы шешім R және инвестициялар салу жоспарланған нақты географиялық өңірдегі мемлекеттер арасындағы салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктердің болуын ескере отырып қабылданғанымен, RCO-ның жылжымайтын мүлікке инвестициялары қордың инвестициялық мандатына сәйкес коммерциялық мақсаттарда жүзеге асырылатыны анық. Бұдан басқа, RCO өз инвесторларының алуға құқығы бар жеңілдіктерден артық шарттық жеңілдіктер алмайды және RCO жылжымайтын мүлікке инвестициялары орналасқан әрбір мемлекетке осындай инвестициялардан тікелей алынған табысқа салық салуға рұқсат етіледі. RCO инвестициялары Конвенция бойынша жеңілдіктер алудың негізгі мақсатымен жасалған келісімнің бір бөлігі болып табылатынын немесе басқа мәмілеге қатысты екенін көрсететін басқа фактілер мен мән-жайлар болмаған жағдайда, RCO жүзеге асыратын қызмет орналасқан мемлекеттермен жасалған салықтық келісімдер бойынша жеңілдіктер беруден бас тарту негізсіз болар еді.

      38. 9-тармақтың қолданылуын келесі мысалдар да көрсетеді:

N мысалы: TCO, T мемлекетінің резиденті, T мемлекетінде, сондай-ақ басқа мемлекеттерде кәсіпорындарға тазалау және қалдықтармен жұмыс істеу бойынша әртүрлі қызметтер көрсететін көпұлтты компаниялар тобының мүшесі болып табылады. TCO S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясымен S мемлекетіндегі SCO-ның үш бизнес-орталығында өз қызметтерін 180 жұмыс күні ішінде көрсету туралы шарт жасасады. Кейіннен, TCO S мемлекетінде 150 жұмыс күнін өткізгеннен кейін, TCO мен SCO шартты тағы 90 күнге ұзарту туралы келіссөздер бастайды. Өзгертілген шартқа сәйкес, TCO шарт бойынша өз құқықтары мен міндеттерін TCO-ға толықтай тиесілі және T мемлекетінің резиденті болып табылатын өзінің еншілес компаниясы SUBCO-ға береді. SUBCO өзгертілген шартқа сәйкес TCO ұсынған персоналдың көмегімен SCO-ға қажетті қызметтерді 90 күн бойы көрсетеді. T және S мемлекеттері арасындағы салық конвенциясында 5-баптың (3)(b) тармақшасына сәйкес келетін ереже бар. TCO да, SUBCO да олардың ешқайсысы S мемлекетінде кез келген 12 айлық кезең ішінде 183 күннен артық қызмет көрсетпеген деген негізде 5-баптың (3)(b) тармақшасында көзделген жеңілдікті пайдалануға үміткер болады.

Бұл мысалда фактілер мен мән-жайлар TCO-ның S мемлекетінде көрсететін қызметтерінің мерзімін 180 күнмен шектеудің негізгі мақсаты S мемлекетінде тұрақты мекеме құрудан жалтару және 5-баптың (3)(b) тармақшасында көрсетілген уақытша шекті пайдалану болғанын көрсетуі мүмкін. Алайда, егер TCO-ның S мемлекетіндегі қызметтері 180 күнмен шектелген болса, осы мысалда Баптың 9-тармағында баяндалған теріс пайдалануға қарсы жалпы ереже қолданылмас еді, өйткені мұндай жағдайда 5-баптың (3)(b) тармақшасында көзделген жеңілдіктерді беру оның объектісі мен мақсатына сәйкес келеді. 5-баптың (3)(b) тармақшасы кез келген 12 айлық кезең ішінде 183 жұмыс күнінен асатын тұрақты мекеменің болу мерзімінің шекті мәнін белгілейді және елде қызметтер көрсету түріндегі қызметін белгіленген шекті мәннен төмен көлемде шектейтін салық төлеушіге осы тармақшада көзделген жеңілдікті беруді қарастырады. Бұл нәтиже жоғарыда келтірілген E мысалындағы нәтижемен сәйкес келеді.

Алайда, шартты ұзарту шеңберінде TCO-ның құқықтары мен міндеттерін SUBCO-ға беруіне және өзге де тиісті фактілер мен мән-жайлардың болмауына сүйене отырып, SUBCO-ға беру мақсатының бірі негізгі компания үшін де, қосалқы компания үшін де уақытша шекті пайдаланудан пайда алу болды деген қорытынды жасау орынды болар еді. Егер TCO шартты ұзарту шеңберінде S мемлекетінде қызметтер көрсетуді жалғастырған болса, онда TCO 5-баптың (3)(b) тармақшасында белгіленген уақытша шектен асып кетер еді және S мемлекетінде тұрақты мекеме (ТМ) пайда болды деп танылар еді. Осындай шарттарды бөлудің жасанды келісімі шеңберінде TCO мен SUBCO-ға 5-баптың (3)(b) тармақшасында көзделген жеңілдікті беру Конвенцияның объектісі мен мақсатына қайшы келер еді.

39. ЭЫДҰ түсіндірмесі төмендегідей жалғасады:

183. Бірқатар мемлекеттерде ішкі заңнамада қандай да бір нысанда қамтылған теріс пайдалануға қарсы жалпы норманы қолдану белгілі бір бекіту рәсіміне байланысты болады. Кейбір жағдайларда бұл процесс осындай ережелерді қолдану жөніндегі дауларды әкімшілік органның жоғары лауазымды тұлғаларының жедел қарауын көздейді. Басқа жағдайларда бұл процесс консультативтік топтарға норманы қолдану мәселесі бойынша әкімшілік органға өз пікірлерін ұсынуға мүмкіндік береді. Мұндай бекіту процестері осы саладағы даулардың маңыздылығын көрсетеді және ережені қолданудағы жалпы бірізділікке ықпал етеді. Мемлекеттер 9-тармақтың тек әкімшіліктің жоғары деңгейінде мақұлданғаннан кейін ғана қолданылуын қамтамасыз ететін осыған ұқсас әкімшілік рәсімді белгілеуді қалауы мүмкін.

184. Бұдан басқа, кейбір мемлекеттер 9-тармаққа сәйкес тұлғаға шарттық жеңілдіктен бас тартылған жағдайда, егер 9-тармақтың қолданылуына себеп болған мәміле немесе келісім болмаған кезде мұндай жеңілдіктер осы тұлғаға берілетін болса, әдетте осы жеңілдікті беруге тиіс Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы бұл тұлғаны тиісті табыс немесе капитал бабы бойынша осы жеңілдікке немесе басқа жеңілдіктерге құқығы бар тұлға ретінде қарастыру мүмкіндігіне ие болуға тиіс деп есептейді. Осындай мүмкіндікті қамтамасыз ету үшін мемлекеттер өздерінің екіжақты шарттарына мынадай қосымша тармақты енгізе алады:

10. Егер тұлғаға осы Конвенцияда көзделген жеңілдіктен 9-тармаққа сәйкес бас тартылса, әдетте осы жеңілдікті беруге тиіс Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы, соған қарамастан, егер осы құзыретті орган осы тұлғаның өтініші бойынша және тиісті фактілер мен мән-жайларды қарағаннан кейін, 9-тармақта аталған мәміле немесе келісім болмаған жағдайда мұндай жеңілдіктер осы тұлғаға берілер еді деп анықтаса, осы тұлғаны табыстың немесе капиталдың нақты бір бабы бойынша осы жеңілдікке немесе басқа жеңілдіктерге құқығы бар тұлға ретінде қарастырады. Өтініш берілген Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органы, егер осы тармаққа сәйкес өтінішті осы басқа мемлекеттің резиденті болып табылатын тұлға берген болса, өтінішті қабылдамастан бұрын екінші мемлекеттің құзыретті органымен консультациялар жүргізеді.

185. Осы баламалы ереженің мақсаттары үшін 9-тармақта аталған мәміле немесе келісім болмаған жағдайда жеңілдіктердің берілетін-бeрілмейтінін және қандай жеңілдіктер берілуге тиіс екенін анықтау өтініш берілген құзыретті органның қарауына қалдырылады. Баламалы ереже құзыретті органға осындай шешімдер қабылдау мақсатында кең дискрециялық өкілеттіктер береді. Соған қарамастан, ереже құзыретті органнан шешім қабылдағанға дейін тиісті фактілер мен мән-жайларды қарауды, сондай-ақ өтінішті қабылдамастан бұрын, егер өтінішті басқа Уағдаласушы мемлекеттің резиденті берген болса, сол мемлекеттің құзыретті органымен консультациялар жүргізуді талап етеді. Бірінші талап құзыретті органның әрбір өтінішті мәні бойынша қарауын қамтамасыз етуге бағытталған, ал екінші Уағдаласушы мемлекеттің құзыретті органымен консультациялар жүргізу талабы, егер өтінішті осы басқа мемлекеттің резиденті берген болса, Уағдаласушы мемлекеттердің ұқсас жағдайларды бірізді қарауын және нақты істің фактілері мен мән-жайларына сүйене отырып, өз шешімін негіздеу мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс. Алайда мұндай консультациялар процесі өтініш берілген құзыретті органның консультация жүргізіліп отырған құзыретті органның келісімін алуын талап етпейді.

186. Келесі мысал осы баламалы ереженің қолданылуын көрсетеді. R мемлекетінің резиденті болып табылатын және S мемлекетінің резиденті компанияның акцияларына иелік ететін жеке тұлға осы компания жариялаған дивидендтерді алу құқығын төлеуші компания капиталының 25 пайызынан астамына иелік ететін R мемлекетінің резиденті басқа компанияға негізгі мақсаттардың бірі 10-баптың 2-тармағының a) тармақшасында көзделген көзден ұсталатын салықтың төмендетілген мөлшерлемесін алу болып табылатын жағдайда береді деп болжап көрейік. Мұндай жағдайда, егер 9-тармаққа сәйкес осы тармақшада көзделген жеңілдіктен бас тарту қажет деп танылса, баламалы ереже S мемлекетінің құзыретті органына, егер бұл құзыретті орган дивидендтерді алу құқығын басқа компанияға беру болмаған жағдайда мұндай жеңілдік берілер еді деп анықтаса, 10-баптың 2-тармағының b) тармақшасында көзделген төмендетілген мөлшерлеме бойынша жеңілдікті беруге мүмкіндік береді.

187. Әртүрлі себептерге байланысты кейбір мемлекеттер 9-тармаққа енгізілген ережені қабылдай алмауы мүмкін. Алайда шарттарды сатып алудың барлық нысандары мәселесін тиімді шешу үшін бұл мемлекеттерге 1-7-тармақтарда қамтылған жеңілдіктерді шектеу ережесін осы тармақтардың қолданылу аясына кірмейтін, әдетте «кондуиттік келісімдер» деп аталатын шарттарды сатып алу стратегияларына қатысты ережелермен толықтыру қажет болады. Мұндай ережелер кондуиттік схемаларға қатысты Конвенция ережелерінің немесе олардың кейбірінің (мысалы, 7, 10, 11, 12 және 21-баптардың) артықшылықтарын кондуиттік схема шеңберінде немесе оның бөлігі ретінде алынған кез келген табысқа қатысты беруден бас тарту арқылы қолданылатын болады. Олар сондай-ақ осындай нәтижеге қол жеткізуге мүмкіндік беретін ішкі теріс пайдалануға қарсы ережелер немесе сот доктриналары нысанында болуы мүмкін. Төменде осындай ережелермен қамтылуға тиіс кондуиттік келісімдердің мысалдары, сондай-ақ осы мақсатта кондуиттік келісімдер ретінде қарастырылмауға тиіс мәмілелердің мысалдары келтірілген:

— А мысалы: RCO, R мемлекетінің резиденті болып табылатын және акциялары қор биржасында айналыстағы компания, S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясының барлық акцияларына иелік етеді. S мемлекетімен салық келісімі жоқ T мемлекетінің резиденті TCO компаниясы SCO-ның азшылық үлесін сатып алғысы келеді, бірақ S мемлекетінде дивидендтерден ұсталатын ішкі салық инвестицияны тиімсіз етеді деп есептейді. RCO оның орнына SCO-ға 4 пайыз мөлшеріндегі тұрақты кірісті және оған қоса SCO-ның таза пайдасының 20 пайызы мөлшеріндегі шартты кірісті көздейтін артықшылықты акциялар шығаруды ұсынады. Артықшылықты акциялардың өтелу мерзімі 20 жылдан кейін басталады. TCO RCO-мен жеке шарт жасасады, оған сәйкес ол RCO-ға артықшылықты акцияларды шығару бағасына тең соманы төлейді және 20 жылдан кейін RCO-дан акцияларды сатып алу бағасын алады. 20 жыл бойы RCO TCO-ға шығару бағасының 3,75 пайызына тең соманы және SCO-ның таза пайдасының 20 пайызын төлеп отырады.

Бұл мәміле жоғарыда аталған ережелер қолданылуға тиіс кондуиттік мәміле болып табылады, өйткені RCO-ның мәмілеге қатысуының негізгі мақсаттарының бірі TCO үшін көзден ұсталатын салықты төмендетуге қол жеткізу болған.

— B мысалы: S мемлекетінің резиденті SCO компаниясы акциялардың тек бір класын шығарған, оның 100 пайызы R мемлекетінің резиденті RCO компаниясына тиесілі. RCO-ның да айналыстағы акцияларының тек бір класы бар және олардың барлығы S мемлекетімен салық келісімі жоқ T мемлекетінің резиденті TCO компаниясына тиесілі. RCO электроника өндірісімен айналысады, ал SCO S мемлекетіндегі RCO-ның эксклюзивті дистрибьюторы болып табылады. RCO электроника өндірісімен айналысады, ал SCO C мемлекетіндегі RCO-ның эксклюзивті дистрибьюторы болып табылады. Жеңілдіктерді шектеу ережесінің 3-тармағына сәйкес, RCO акциялары үшінші елдің резидентіне тиесілі болғанына қарамастан, RCO SCO-дан алынған дивидендтерге қатысты жеңілдіктерді пайдалануға құқылы болады.

Бұл мысал RCO мен SCO компаниялары R және S мемлекеттерінде нақты экономикалық қызметті жүзеге асыратын кәдімгі коммерциялық құрылымға қатысты. SCO сияқты еншілес компаниялардың дивидендтер төлеуі әдеттегі коммерциялық операция болып табылады. Егер осы құрылымды құрудың негізгі мақсаттарының бірі SCO-дан TCO-ға дивидендтерді өткізу болғанын көрсететін дәлелдер болмаса, бұл құрылым кондуиттік келісім болып табылмайды.

— C мысалы: T мемлекетінің резиденті және S мемлекетімен салық келісімі жоқ TCO компаниясы S мемлекетінің резиденті болып табылатын және TCO-ның толық еншілес компаниясы SCO компаниясына SCO шығарған вексельге айырбас ретінде 1 000 000 мөлшерінде қарыз береді. Кейіннен TCO S мемлекетінде пайыздардан ұсталатын салықтан жалтаруға болатынын, егер вексельді R мемлекетінің резиденті болып табылатын өзінің еншілес компаниясы RCO-ға берсе (R және S мемлекеттері арасындағы шарт белгілі бір жағдайларда пайыздарды көзден салық салудан босатуға мүмкіндік береді), түсінеді. Осылайша, TCO вексельді RCO-ға RCO берген вексельге айырбас ретінде береді. TCO берген вексель бойынша 7 пайыздық мөлшерлемемен пайыздар төленеді, ал RCO берген вексель бойынша 6 пайыздық мөлшерлемемен пайыздар төленеді.

— RCO SCO шығарған вексельді сатып алған мәміле кондуиттік келісім болып табылады, өйткені ол TCO-ның S мемлекетіне өзгеше жағдайда төлеуге тиіс болатын көзден ұсталатын салықты болдырмау мақсатында құрылымдалған.

— D мысалы: T мемлекетінің резиденті және S мемлекетімен салық келісімі жоқ TCO компаниясы S мемлекетінің резиденті болып табылатын SCO компаниясының барлық акцияларына иелік етеді. Ұзақ уақыт бойы TCO өзінің барлық банктік операцияларын TCO және SCO компанияларымен байланысты емес, R мемлекетінің резиденті RCO банкінде жүзеге асырып келген, өйткені T мемлекетінің банк жүйесі салыстырмалы түрде дамымаған. Соның нәтижесінде TCO RCO-да ірі депозит ұстауға бейім. SCO-ға сатып алуды қаржыландыру үшін кредит қажет болған кезде, TCO SCO-ға RCO-ға жүгінуді ұсынады, өйткені RCO TCO мен SCO жүргізетін бизнесті жақсы біледі. SCO бірнеше банкпен қарыз беру мәселесін талқылайды, олардың барлығы RCO ұсынған шарттарға ұқсас шарттар ұсынады, алайда соңында RCO-мен шарт жасасады, ішінара себебі RCO-ға төленетін пайыздар S және R мемлекеттері арасындағы шартқа сәйкес S мемлекетінде көзден ұсталатын салықтан босатылады, ал T мемлекетінің резиденті банктерге төленетін пайыздарға S мемлекетінде салық салынады.

Егер SCO RCO-дан қарыз алса, S және R мемлекеттері арасындағы шарттың артықшылықтары қолжетімді болатыны және егер ол басқа жерден қарыз алса, осындай артықшылықтар қолжетімді болмауы мүмкін екендігі SCO-ның шешіміне әсер ететін фактор екені сөзсіз (бұл шешімге TCO-ның, оның 100 пайыздық акционерінің берген кеңесі ықпал етуі мүмкін). Тіпті бұл шешуші фактор болуы мүмкін, яғни өзге жағдайлар бірдей болған кезде шарттық жеңілдіктердің болуы басқа кредитордан емес, RCO-дан қарыз алудың пайдасына шешім қабылдауға әсер етуі мүмкін. Алайда шарттық жеңілдіктерді алу мәміленің негізгі мақсаттарының бірі болған-болмағаны туралы мәселе нақты фактілер мен мән-жайларды ескере отырып шешілуге тиіс. Жоғарыда ұсынылған фактілер бойынша RCO TCO және SCO компанияларымен байланысты емес және SCO төлейтін пайыздардың қандай да бір жолмен TCO-ға аударылатыны туралы ешқандай белгілер жоқ. TCO-ның тарихи тұрғыдан RCO-да ірі депозиттер ұстағаны да SCO-ның кредиті TCO-ның нақты бір депозитімен қамтамасыз етілмегенін көрсететін фактор болып табылады. Ұсынылған фактілерді ескере отырып, мәміле кондуиттік келісім болып табылмайды деп болжауға болады.

Алайда, егер RCO-ның SCO-ға қарыз беру туралы шешімі TCO-ның қарызды қамтамасыз ету үшін тиісті кепілдік депозит ұсынуына байланысты болса, яғни мұндай депозит болмаған жағдайда RCO іс жүзінде дәл осындай шарттармен мәміле жасаспайтын болса, онда фактілер TCO-ның R мемлекетінің банкі арқылы бағыттау жолымен SCO-ға жанама түрде қарыз бергенін көрсететін еді және мұндай жағдайда мәміле кондуиттік келісім болып табылар еді.

— E мысалы: R мемлекетінде тіркелген RCO ашық компаниясы жоғары бәсекелестік жағдайындағы технологиялық салада жұмыс істейтін өндірістік топтың холдингтік компаниясы болып табылады. Өндірістік топ әлемнің әртүрлі бөліктерінде орналасқан еншілес компанияларда зерттеулер жүргізеді. Еншілес компанияда әзірленген кез келген патент сол еншілес компаниядан RCO-ға лицензияланады, содан кейін RCO технологияны оған мұқтаж өзінің еншілес компанияларына лицензиялайды. RCO алынған роялтиге қатысты тек шағын маржаны өзінде қалдырады, осылайша пайданың басым бөлігі технологияны әзірлеуге байланысты тәуекелді өзіне алған еншілес компанияға тиесілі болады. S мемлекетімен салық келісімі жоқ мемлекетте орналасқан TCO компаниясы RCO-ның барлық еншілес компанияларының, соның ішінде S мемлекетінің резиденті SCO компаниясының да кірістілігін айтарлықтай арттыратын технологияны әзірледі. Өзінің әдеттегі тәжірибесіне сәйкес RCO технологияны TCO-дан лицензиялайды және оны өз еншілес компанияларына сублицензиялайды. SCO RCO-ға роялти төлейді, оның іс жүзінде бүкіл сомасы TCO-ға аударылады.

Бұл мысалда RCO-ның S мемлекетінде көзден ұсталатын салықты азайту мақсатында өзінің лицензиялық бизнесін құрғанын көрсететін ешқандай белгілер жоқ. RCO өзінің лицензиялық және сублицензиялық қызметін ұйымдастыру кезінде стандартты коммерциялық құрылым мен топтың іс-әрекетіне сәйкес келетіндіктен және осындай құрылым шарттық жеңілдіктер беретін ұқсас немесе одан да тиімді артықшылықтар қарастырылған елдерде ұқсас қызметті жүзеге асыратын басқа еншілес компанияларға қатысты да пайдаланылатыны болжанатындықтан, SCO, RCO және TCO арасындағы келісім кондуиттік келісім болып табылмайды.

— F мысалы: TCO — S мемлекетімен салық келісімі жоқ T мемлекетінің резиденті болып табылатын, акциялары ашық айналымда болатын компания. TCO R мемлекетінің резиденті RCO компаниясын және S мемлекетінің резиденті SCO компаниясын қоса алғанда, халықаралық компаниялар тобының бас компаниясы болып табылады. SCO S мемлекетінде белсенді кәсіпкерлік қызметпен айналысады. RCO TCO-ның барлық еншілес компанияларын қаржыландыруды үйлестіруге жауапты. RCO TCO мен оның еншілес компаниялары үшін орталықтандырылған ақша қаражатын есепке алуды жүргізеді, онда компаниялар арасындағы барлық кредиторлық және дебиторлық берешек көрсетіледі. RCO өзінің еншілес компаниялары мен байланысты емес тұлғалар арасындағы операцияларды жүзеге асыру үшін қажетті кез келген ақшалай төлемдерді төлеуге немесе алуға жауапты. RCO кіріс және шығыс ақша ағындарының сәйкес келмеуінен туындайтын тәуекелдерді басқару үшін қажет болған жағдайда пайыздық және валюталық шарттар жасасады. RCO қызметі операциялық, үстеме және басқа да тұрақты шығындарды азайтуға бағытталған (және мұндай нәтиже орынды түрде күтілуі мүмкін). RCO-да R мемлекетінде орналасқан әкімшілік және басқа да кеңсе персоналын қоса алғанда, 50 адам жұмыс істейді; қызметкерлердің бұл саны RCO-ның іскерлік қызметінің көлемін көрсетеді. TCO RCO-ға жылдық 5 пайыз төлем көзделген 10 жылдық вексельге айырбас ретінде А валютасында 15 миллион (В валютасымен есептегенде 10 миллион) қарыз береді. Сол күні RCO SCO-ға жылдық 5 пайыз төлем көзделген 10 жылдық вексельге айырбас ретінде В валютасында 10 миллион қарыз береді. RCO осы қаржылық операцияларға қатысты ұзақ мерзімді хеджирлеу мәмілелерін жасаспайды, алайда осы операцияларға байланысты туындайтын пайыздық және валюталық тәуекелдерді күнделікті, апта сайынғы немесе тоқсан сайынғы негізде валюталық форвардтық шарттар жасасу арқылы басқарады.

Бұл мысалда RCO нақты активтерді пайдалана отырып және нақты тәуекелдерді өз мойнына ала отырып, елеулі экономикалық функцияларды орындайтын нақты қызметті жүзеге асыратын сияқты; сондай-ақ ол TCO және SCO компанияларымен жасалатын операцияларға қатысты елеулі қызметті жүзеге асырады, бұл операциялар RCO-ның әдеттегі қазынашылық қызметіне тән болып көрінеді. RCO сондай-ақ пайыздық және валюталық тәуекелдерді өз мойнына алады. Осы фактілер негізінде және бұл қарыздардың негізгі мақсаттарының бірі S мемлекетінде көзден ұсталатын салықты төлеуден жалтару болғанын көрсететін басқа фактілер болмаған жағдайда, TCO-дан RCO-ға берілген қарыз және RCO-дан SCO-ға берілген қарыз кондуиттік келісімдер болып табылмайды.

40. 1-бапқа түсіндірменің 119 және 120-тармақтарында Комитет салық конвенцияларын теріс пайдаланудың тәуекелдерін барынша азайту үшін оларды әкімшілендіру мен түсіндірудің тиісті тетіктерінің жалпы маңыздылығын мойындайды. Мұндай тетіктер ішкі заңнамада да, салық конвенцияларында да көзделген теріс пайдалануға қарсы жалпы ережелерге қатысты ерекше маңызды болып табылады. Теріс пайдалануға қарсы жалпы ережелер сөзсіз белгілі бір дәрежеде белгісіздік элементін қамтиды, бұл заңды трансшекаралық сауда мен инвестицияларға теріс әсер етуі мүмкін. Елдер салық төлеушілер үшін белгісіздікті әртүрлі тәсілдермен азайту мүмкіндігін қарастыруы мүмкін, мысалы, жоғары тұрған салық әкімшілігі лауазымды тұлғаларының мақұлдауынан кейін ғана Бапты қолдану, бұл туралы жоғарыда 182-тармақта айтылған, алдын ала шешімдер қабылдау рәсімін енгізу немесе салық органының салық төлеушілерге Баптың 9-тармағын қалай қолдануды көздейтіні туралы ұсынымдар беруі. Сол сияқты, 1-бапқа түсіндірменің 120-тармағында атап өтілгендей, күшті әрі тәуелсіз сот жүйесі салық төлеушілерге осы Баптың объективті қолданылатынына сенімді болуға көмектеседі. Сол сияқты, өзара келісу рәсімін тиімді қолдану 9-тармақты қолдануға қатысты даулардың халықаралық деңгейде танылған қағидаттарға сәйкес шешілуін қамтамасыз етіп, салық келісімдерінің тұтастығын сақтауға мүмкіндік береді.

VII тарауға түсіндірме

ҚОРЫТЫНДЫ ЕРЕЖЕЛЕР

30 және 31-баптар

КҮШІНЕ ЕНУІ ЖӘНЕ ҚОЛДАНЫЛУЫН ТОҚТАТУ

Біріккен Ұлттар Ұйымының Үлгілік конвенциясының 30 және 31-баптары ЭЫДҰ Үлгілік конвенциясының 30 және 31-баптарын қайталайды. Сондықтан осы соңғы Баптарға қатысты түсіндірмелер күшінде қалады:

1. Күшіне ену, ратификациялау және қолданылуын тоқтату тәртібіне қатысты осы ережелер екіжақты конвенцияларға арналған және халықаралық шарттарда әдетте қамтылатын нормаларға сәйкес келеді.

2. Кейбір Уағдаласушы мемлекеттерге 30-баптың бірінші тармағына ратификациялауға келісім беруге тиіс органдарды көрсететін қосымша ереже енгізу қажет болуы мүмкін. Басқа Уағдаласушы мемлекеттер осы Бапта әрбір мемлекеттің оның күшіне енуі үшін қажетті рәсімдерді аяқтағанын растайтын ноталар алмасылғаннан кейін күшіне енетіні туралы көрсетілуімен келісуі мүмкін.

3. Уағдаласушы мемлекеттердің өздері Конвенция ратификациялық грамоталар алмасылғаннан кейін немесе әрбір мемлекеттің оның күшіне енуі үшін қажетті рәсімдерді аяқтағаны расталғаннан кейін белгіленген мерзім өткен соң күшіне енетінін шеше алады.

4. Конвенцияның күшіне ену немесе қолданылуын тоқтату күніне қатысты ережелер әзірленбеген, өйткені мұндай ережелер негізінен тиісті Уағдаласушы мемлекеттердің ішкі заңнамасына байланысты болады. Кейбір мемлекеттер ағымдағы жылы алынған табысқа салық есептейді, басқалары өткен жылы алынған табысқа салық есептейді, ал үшінші мемлекеттерде қаржы жылы күнтізбелік жылдан өзгеше болады. Бұдан басқа, кейбір конвенциялар көзден ұстап қалу арқылы алынатын салықтарға қатысты қолдану немесе қолданылуын тоқтату күнін есептеу арқылы алынатын салықтарға қолданылатын күннен өзгеше етіп белгілейді.

5. Конвенцияның кем дегенде белгілі бір кезең ішінде күшінде болғаны жөн болғандықтан, қолданылуын тоқтату туралы бап тек өзара келісім бойынша белгілі бір жыл белгіленгеннен кейін ғана енгізілуі мүмкін. Уағдаласушы мемлекеттер қолданылуын тоқтату туралы хабарлама жіберілуі мүмкін ең ерте жылды белгілеуге немесе тіпті мұндай жылды белгілемеуге уағдаласа алады.

Б мысалындағы қайталанған сөйлемді түзетемінМәтіндегі терістеу қателерін түзетемін

 

 

    

  

     

   

   

  

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау