Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау тұжырымдамасын мақұлдау туралы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 27 маусымдағы N 886 қаулысы
Қазақстан Республикасының Үкіметі қаулы етеді:
- Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау тұжырымдамасы мақұлдансын.
- Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап күшіне енеді.
Қазақстан РеспубликасыныңПремьер-Министрі
**Қазақстан Республикасы Үкіметінің2001 жылғы 27 маусымдағыN 886 қаулысыменмақұлданған**
Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау тұжырымдамасы
Кіріспе
Әлеуметтік қорғау – бұл белгілі бір жағдайларға (кәрілік, денсаулық жағдайы, асыраушысынан немесе жұмысынан айырылу және өзге де заңды негіздер) байланысты экономикалық белсенді бола алмайтын және лайықты ақы төленетін еңбекке қатысу арқылы өзін табыспен қамтамасыз ете алмайтын азаматтардың өмірлік қажетті игіліктерге қол жеткізуінің белгілі бір деңгейін және әл-ауқатының белгілі бір деңгейін қамтамасыз етуге арналған жүйе.
Қазақстан мүшесі болып табылатын Халықаралық еңбек ұйымы әлеуметтік қорғау жүйесін мынадай шараларды қамтитын кешен ретінде айқындайды:
тұрақты, ақы төленетін еңбек қызметін ынталандыру;
негізгі әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда әлеуметтік сақтандыру тетіктерінің көмегімен кірістердің бір бөлігін жоғалтудың алдын алу және оның орнын толтыру;
әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушылары болып табылмайтын халықтың осал топтарына арналған әлеуметтік көмек тетіктерін ұсыну;
азаматтардың білім беру және медициналық көмек сияқты негізгі құқықтар мен қызметтерге қол жеткізуі.
Әлеуметтік қорғау жүйесінің сандық көрсеткіштері көбінесе экономикалық даму деңгейімен айқындалады, ал адамдар арасындағы ынтымақтастық дәрежесі, мемлекеттік институттардың қатысуы және ынталандыру деңгейі таңдалған әлеуметтік-экономикалық модельмен өзара байланысты болады.
Тарихи, мәдени, саяси және өзге де факторларға байланысты даму деңгейі бірдей мемлекеттерде әлеуметтік қорғау жүйелерін ұйымдастыру кезіндегі ынтымақтастық дәрежесі мен мемлекеттік институттардың қатысу деңгейі әртүрлі болады.
Толық ынтымақтастық жарна мен төлем арасындағы өзара байланыстың болмауын білдіреді, мұнда төлем алу құқығы жарнаға емес, тәуекел жағдайының туындау сәтіне байланысты айқындалады. Қаржылық жүктеме барлық салық төлеушілерге жүктеледі, ал әлеуметтік қорғау алу құқығына барлық азаматтар ие болады. Мұндай жүйеде кірістерді қайта бөлудің тетігі және қаржыландырудың жалғыз көзі мемлекеттік бюджет болып табылады, ал реттеуші ретінде мемлекет әрекет етеді. Толық ынтымақтастық қағидатына негізделген жүйелер, әдетте, барлық азаматтарға бірдей, әдетте ең төменгі әлеуметтік қорғау деңгейін ұсынады.
Шектеулі ынтымақтастық жағдайында төлемдерді алу құқығы адамның жарнасына байланысты болады. Әдетте, мұндай жүйе қызметкерлер мен жұмыс берушілердің аударымдары есебінен қаржыландырылады, ал жарнаға байланысты төлемдерді алу құқығына тек аударымдар жасаған (немесе олар үшін жұмыс беруші аударым жасаған) азаматтар ғана ие болады. Мұндай жүйелер, әдетте, халықтың белгілі бір тобына, мысалы, формальды сектор қызметкерлеріне немесе нақты еңбек ұжымына қосымша қорғауды қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар ынтымақтастық мүлдем жоқ (нөлдік ынтымақтастық) жүйелер де бар, мұнда әрбір азамат дербестендірілген жарналар аударады және әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде төленетін төлемдер осы жарналарға тікелей байланысты болады.
Халықаралық тәжірибені талдау негізінде әлеуметтік қорғаудың ең тиімді әрі кешенді жүйелері, әдетте, мынадай негізгі элементтерді қамтиды деген қорытынды жасауға болады: 1) мемлекеттік жәрдемақылар; 2) міндетті әлеуметтік сақтандыру; 3) жинақтаушы зейнетақымен қамсыздандыру; 4) әлеуметтік көмек.
Мемлекеттік жәрдемақылар әлеуметтік қорғауға жататын мән-жайлар туындаған жағдайда барлық азаматтарды белгілі бір деңгейдегі кепілдендірілген төлемдермен қамтамасыз етуге арналған.
Жұмыс берушілер мен қызметкерлердің аударымдары есебінен қаржыландырылатын міндетті әлеуметтік сақтандыру формальды сектор қызметкерлерін төлеушінің жарналарының деңгейіне байланысты қосымша қорғауға арналған.
Жинақтаушы зейнетақымен қамсыздандыру әрбір азаматтың зейнетақы жинақтарын қалыптастыру процестерін реттеуге арналған.
Әлеуметтік көмек азаматтардың жекелеген санаттарына бюджет қаражаты есебінен қосымша қорғау ұсынуға арналған.
Сонымен қатар азамат әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда ерікті сақтандыруды жүзеге асыруға құқылы.
Мұндай аралас жүйе ынтымақтастық жүйелерінің де, дербестендірілген жүйелердің де артықшылықтарын ұштастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстанда нарықтық экономикаға көшу аяқталуда. Экономикалық қатынастардың өзгеруі соған сәйкес келетін әлеуметтік қорғау жүйесін құруды талап етеді.
Өтпелі кезеңнің бастапқы сатысында мемлекет инфляция, бюджет тапшылығы, өндірістің құлдырауы, экономиканың бейресми секторы үлесінің ұлғаюы жағдайында әлеуметтік қорғаудың ағымдағы мәселелерімен айналысуға мәжбүр болды. Нәтижесінде әлеуметтік саладағы реформалар ағымдағы проблемаларды шешуге бағытталған жауап шаралары ретінде фрагменттік сипатта болды, бұған жинақтаушы зейнетақы жүйесін енгізу және заттай жеңілдіктерді ақшалай төлемдермен алмастыру кірмейді.
Жүргізілген өзгерістерге қарамастан, қазіргі уақытта әлеуметтік қорғау жүйесі заңнаманың күрделілігімен және жеткіліксіз жүйелілігімен, жүйеге қатысуға ынталандыру тетіктерінің төмендігімен сипатталады.
Соңғы жылдардағы экономикадағы қолайлы өзгерістер және тұрақты өсуді қамтамасыз ету жөнінде қабылданып жатқан шаралар әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда әлеуметтік қорғаудың кешенді жүйесін құруға көшуге мүмкіндік береді. Осыған байланысты қазіргі және болашақтағы Қазақстанның басымдықтары мен мүмкіндіктерін ескере отырып, халықты әлеуметтік қорғаудың жаңа тұжырымдамасын әзірлеу қажеттілігі туындады.
Осы Тұжырымдама шеңберінде азаматтардың білім беру және медициналық көмек саласындағы қызметтерге қолжетімділігін қамтамасыз ету мәселелері қаралмайды, өйткені олар басқа бағдарламалық құжаттармен айқындалады.
Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау жүйесінің қазіргі жай-күйі
Қолданыстағы әлеуметтік қорғау жүйесі толық ынтымақтастық қағидатының басымдығымен, мемлекеттің қатысу деңгейінің жоғарылығымен және ынталандыру тетіктерінің төмендігімен сипатталады.
Мүгедектігі бойынша, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша, жұмыссыз азаматтарды әлеуметтік қорғау және жасына байланысты әлеуметтік қамсыздандыру толық ынтымақтастық қағидаты бойынша ұйымдастырылған. Барлық жеке тұлғалар – Қазақстан Республикасының азаматтары, шетелдіктер және Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамдар (бұдан әрі – азаматтар) тәуекел жағдайлары туындаған кезде, егер заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, еңбек қызметіне қатысуына және жарнасына қарамастан бірдей деңгейде мемлекеттік жәрдемақылар алады. Бұдан басқа, әлеуметтік төлемдерді есептеудің экономикалық тұрғыдан негізделген нормативтерінің және олардың еңбекақы төлеу жүйесімен өзара байланысының болмауы салдарынан жұмыс істейтін халықтың кірістері деңгейі мен алынатын әлеуметтік төлемдер арасындағы барабар байланыс жоғалған. Нәтижесінде жұмыс істейтін халықтың бір бөлігі жүйеге үлес қоспаған азаматтарға төленетін әлеуметтік жәрдемақылар мөлшерінен де төмен жалақы алады.
Республикада шектеулі ынтымақтастық қағидатына негізделген жүйе, яғни әлеуметтік тәуекелдер туындаған кезде төлемдері аударымдардың мөлшеріне байланысты болатын жұмыс істейтін азаматтарды қосымша қорғау жүйесі жоқ.
Ынтымақтастық зейнетақы жүйесі азаматтың еңбек үлесін ішінара ескереді. Жинақтаушы зейнетақы жүйесі – кәрілік туындаған кезде қамтамасыз етудің жинақтау қағидаттарына негізделген, қатысушылар арасында ынтымақтастық жоқ және жүйеге қатысу үшін тиімді ынталандыру тетіктері бар жалғыз түрі.
Қолданыстағы заңнамада әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда ерікті сақтандыруды жүзеге асыру көзделген, алайда бірқатар факторларға байланысты ол әзірге тиісті деңгейде таралмаған.
Әлеуметтік қорғау жүйесін қаржыландырудың негізгі көзі және жалпы реттеушісі мемлекет болып табылады. Заңнамаға сәйкес азаматтардың жекелеген санаттарына мемлекет қаражаты есебінен әлеуметтік көмек көрсетіледі. Жинақтаушы зейнетақы жүйесін қоспағанда, жүйеге қатысуға ынталандыру тетіктері барынша төмен.
Әлеуметтік қорғаудың қолданыстағы жүйесінің тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіретін негізгі кемшіліктер мыналар болып табылады:
жетілмеген заңнама – әлеуметтік саланы реттейтін заңнама негізінен әлеуметтік тәуекелдер мен төлемдер тағайындау негіздері бойынша емес, төлемдер түрлері бойынша қалыптастырылған;
жеткіліксіз әділдік және төмен ынталандыру – салық аударымдарын жүзеге асыратын экономиканың формальды секторы қызметкерлерінің әлеуметтік жәрдемақылар алу құқығын іске асыру кезінде аударым жасамайтын тұлғалар алдында артықшылықтарының болмауы;
жеткіліксіз ашықтық – әлеуметтік төлемдерді алу процесін бақылауға арналған жеке сәйкестендіру жүйесі қалыптасу сатысында.
Қолданыстағы жүйенің сақталуы бар кемшіліктердің тереңдеуіне, төлемдер көлемі мен жүйеге қосылған үлес арасындағы байланыстың одан әрі әлсіреуіне және соның салдарынан салық төлеуден және жинақтаушы зейнетақы жүйесіне міндетті жарналар аударудан жалтаратын азаматтар санының көбеюіне әкелуі мүмкін.
Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың негізгі бағыттары
Әлеуметтік қорғау жүйесін реформалаудың жалпы тәсілдері
Әлеуметтік қорғау жүйесін дамытудың негізгі бағыттары халықаралық тәжірибе мен қазіргі жай-күйді талдауға негізделеді. Нарықтық жағдайларға сәйкес келетін және халықты барынша кең қамту кезінде әкімшілендіруге жұмсалатын шығындарды барынша азайта отырып, тұрақты ақы төленетін еңбек қызметіне ынталандыру тетіктерін қалыптастыруға ықпал ететін жүйе құру ұсынылады.
Жаңа жүйе аралас сипатта болады және ынтымақтастық пен дербестендірілген жүйелердің, міндетті және ерікті сақтандырудың элементтерін қамтиды әрі адам өмір бойы тап болуы мүмкін негізгі тәуекелдерден халықты әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуге арналған.
Әлеуметтік қорғаудың жаңа жүйесінің негізгі мақсаттары мен міндеттері экономикалық өсуді қолдау элементтерін қамтуға тиіс: тәуекел жағдайлары туындаған кезде барлық азаматтарға қорғауды ұсынудағы әділдік, тиімді жұмыс істеу және халықты барынша толық қамту.
Әлеуметтік саланы реттейтін заңнама әлеуметтік тәуекелдер негізінде қалыптастырылатын болады.
Іске асыру ұсынылатын әлеуметтік қорғау жүйесі:
әділ болуы тиіс – әлеуметтік қорғау құқықтарын іске асыру әлеуетті алушылар үшін оңай қолжетімді болуы керек. Мемлекет кепілдік беретін жәрдемақылардың ең төменгі көлемі еңбек өтілі мен жалақысына қарамастан, бірдей әлеуметтік тәуекелдер кезінде төлемдердің тең деңгейін қамтамасыз етуге тиіс. Сонымен бірге қорғаудың қосымша деңгейі әрбір нақты адамның жүйеге қатысу ұзақтығы мен мөлшеріне байланысты болуы керек;
әрбір азаматтың жеке жауапкершілігін ынталандыруға және оның мемлекетке тәуелді болмауына бағытталуы тиіс. Жалпы алғанда, еңбекке қабілетті барлық азаматтар өз болашағы мен отбасының әл-ауқаты үшін жауапты болуға ұмтылуы керек;
нәтижелі болуы тиіс – жәрдемақылар атаулы сипатта, яғни оларды алуға құқығы бар және оларға барынша мұқтаж адамдарға берілуі керек;
тиімді болуы тиіс, яғни ашық әрі жақсы басқарылатын, шығыны аз және қарапайым болуы керек. Жүйенің негізгі құрамдас бөліктері икемді түрде реттелуге тиіс;
қолжетімді болуы тиіс, яғни белгілі бір мерзім ішінде халықты барынша толық қамтуды қамтамасыз етуі керек.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, әлеуметтік қорғау жүйесін әлеуметтік тәуекелдер негізінде ұйымдастыру көзделеді, ол мынадай қорғау элементтерін қамтиды:
әлеуметтік тәуекелдерге байланысты барлық азаматтарға бірдей деңгейде бюджет қаражаты есебінен мемлекеттік төлемдер;
бірінші кезеңде жұмыс берушілердің аударымдары есебінен, ал болашақта қызметкерлердің де қаражаты есебінен міндетті әлеуметтік сақтандыру;
жинақтаушы зейнетақы жүйесі;
бюджет қаражаты есебінен әлеуметтік көмек және азаматтардың белгілі бір санаттарын қолдаудың арнайы мемлекеттік бағдарламалары.
Сонымен қатар азаматтардың әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда ерікті сақтандыруды жүзеге асыруы көтермеленетін болады.
Қазақстанның ерекшелігін ескере отырып, әлеуметтік қорғау жүйесінің институционалдық базасын қарастыру кезінде халықаралық тәжірибе негізінде мемлекеттік және жеке институттардың мүмкіндіктері тиімді пайдаланылатын аралас жүйеге басымдық берілуі тиіс.
Барлық әлеуметтік төлемдерді тиімді басқару және бақылау үшін әрбір азаматқа жеке сәйкестендіру кодын бере отырып, жалпы мемлекеттік жеке сәйкестендіру жүйесі және ұлттық деректер базасы әзірленуге тиіс.
Ана мен баланы ауқымды әлеуметтік қамсыздандыру мемлекеттің бүкіл әлеуметтік қорғау жүйесінің басым бағыттарының бірі болады. Болашақта әлеуметтік қорғау жүйесінің жетілдірілуіне қарай әлеуметтік қорғау қажеттілігі туындайтын әлеуметтік тәуекелдер тізбесі кеңейтіледі. Мәселен, демографиялық процестерді қолдау мақсатында балалардың дүниеге келуі және тәрбиеленуі әлеуметтік қорғауды қажет ететін жағдай ретінде қарастырылатын болады. Қолдау ретінде бала туған кезде біржолғы жәрдемақылар және кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға қосымша жәрдемақылар енгізілетін болады.
Мүгедектік мәселелерін шешу, мүгедектігі бар адамдардың қажеттіліктеріне арналған өндірістерге мемлекеттік қолдау көрсету, мүгедектігі бар адамдардың негізгі құқықтар мен қызметтерге қол жеткізуін қамтамасыз ететін мемлекеттік стандарттарды енгізу жөніндегі іс-шараларды әзірлеу көзделеді. Әлеуметтік тәуекелдердің алдын алу және мүгедектігі бар адамдарды оңалтудың (медициналық, әлеуметтік, кәсіптік) жеке бағдарламаларын дамыту, мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік және еңбекке бейімдеу жүйесін құру, олардың қоғамға кірігуіне жәрдемдесу жөнінде шаралар қабылданады. Бұл ұсыныстар 2002-2005 жылдарға арналған мүгедектігі бар адамдарды оңалту бағдарламасында көрініс табады.
Атаулы әлеуметтік көмек нақты мұқтаждық өлшемшарттары негізінде халықтың барынша қорғалмаған топтарына ғана көрсетілетін болады. Бұдан басқа, азаматтардың белгілі бір тобына – соғыс ардагерлеріне, мүгедектігі бар адамдарға және көпбалалы аналарға қосымша қорғау ұсынуға бағытталған арнайы бағдарламалар әзірленеді.
Әлеуметтік қорғауды реформалаудың жалпы тәсілдеріндегі маңызды мәселе әлеуметтік нормативтердің рөлін арттыру, ең төменгі жалақыны кезең-кезеңімен ұлғайту және оны күнкөріс деңгейіне жақындату болып табылады. Әлеуметтік төлемдердің мөлшері нақты әлеуметтік-экономикалық табиғаты бар норматив негізінде есептелетін болады.
Әлеуметтік тәуекелдердің туындау ықтималдығын болдырмау және азайту мақсатында мемлекет алдын алу сипатындағы шараларды қабылдайтын болады. Жұмысынан айырылу тәуекелінің алдын алу, сондай-ақ азаматтарды тұрақты ақы төленетін еңбек қызметіне ынталандыру мақсатында мемлекет жұмыс орындарын құру бағдарламаларын жетілдіретін болады. Азаматтардың еңбек міндеттерін орындау кезінде денсаулығы мен өміріне зиян келтіру тәуекелінің алдын алу мақсатында мемлекет тарапынан еңбек заңнамасы мен еңбекті қорғау туралы заңнаманың сақталуына бақылау күшейтіледі. Мүгедектік туындау тәуекелін төмендету мақсатында медициналық көмек көрсету жүйесін, оның ішінде оны қаржыландыру тетіктерін жетілдіру арқылы дамыту көзделеді.
Әлеуметтік сақтандыру енгізілген сәтте жасына, асыраушысынан айырылуына және еңбекке қабілеттілігінен айырылуына байланысты мемлекеттік жәрдемақыларды алып жүрген алушыларға тағайындалған төлемдерді қамтамасыз ету қағидаттары өзгеріссіз қалады.
Үкіметтің әлеуметтік әріптестері – еңбекшілердің кәсіптік одақтары мен жұмыс берушілер бірлестіктерінің ғана емес, әрбір нақты азаматтың әлеуметтік қорғау жүйесіне қатысу деңгейін арттыру көзделеді, өйткені әлеуметтік қорғаудың барлық жүйелері тікелей немесе жанама түрде қызметкерлер мен жұмыс берушілердің қаражаты есебінен қаржыландырылады.
Әлеуметтік тәуекелдер туындаған кездегі әлеуметтік қорғаудың негізгі тетіктері
Әлеуметтік салық төлейтін ұйымдарда жұмыс істейтін барлық қызметкерлер асыраушысынан айырылу, еңбекке қабілеттілігінен айырылу және жұмысынан айырылу жағдайлары бойынша әлеуметтік сақтандыру жүйесінің қатысушылары болады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесін іске қосу оны енгізу кезеңінің ерекшеліктерін ескере отырып жүзеге асырылады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесі бастапқы кезеңде жұмыс берушінің аударымдары есебінен, ал болашақта қызметкердің қаражаты есебінен де қаржыландырылады.
Еңбекке қабілеттілігінен айырылған және асыраушысынан айырылған жағдайда әлеуметтік қорғау
Еңбекке қабілетті жастағы азаматтардың мүгедектік дәрежесін бағалау кезінде тіршілік әрекетінің шектелу дәрежесімен қатар еңбекке қабілеттілігінің шектелу дәрежесі де ескеріледі деп болжанады. Мүгедектік мәртебесін беру және еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесін айқындау рәсімін регламенттеу, сондай-ақ медицина қызметкерлері мен медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиялары сарапшыларының жауапкершілігін ажырату жөнінде шаралар қабылданады.
Еңбекке қабілеттілігінен және асыраушысынан айырылған жағдайда әлеуметтік қорғау жүйесін реформалау мынадай құрылымды енгізуді көздейді.
Бірінші деңгей: барлық азаматтарға әлеуметтік тәуекелдердің түрлеріне байланысты бірдей деңгейде бюджет қаражаты есебінен жәрдемақылар беру.
Екінші деңгей: формальды сектор қызметкерлеріне зейнеткерлік жасқа толғанға дейін немесе сақтандыру төлемдеріне негіз болған мән-жайлар тоқтатылғанға дейін міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен қосымша төлемдер беру.
Әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төленетін төлем мөлшері белгілі бір уақыт аралығындағы орташа жалақыға қатысты алмастыру коэффициенті, аударымдардың ұзақтығы және еңбекке қабілеттілігінен айырылу дәрежесі немесе асырауындағы адамдардың саны негізінде есептелетін болады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төленетін төлемдерден міндетті зейнетақы жарналары ұсталып қалады. Жарналар аударылатын және төлемдер тағайындалатын қызметкер табысының ең жоғары шекті мөлшері заңнамалық түрде айқындалады.
Үшінші деңгей: еңбек міндеттерін орындау кезінде жазатайым оқиға мен кәсіптік ауру салдарынан еңбекке қабілеттілігінен немесе асыраушысынан айырылған жағдайда зейнеткерлік жасқа толғанға дейін немесе сақтандыру төлемдеріне негіз болған мән-жайлар тоқтатылғанға дейін сақтандыру ұйымынан төлемдер түрінде қосымша әлеуметтік қорғау көзделеді. Жұмыс берушінің қызметкердің еңбек (қызметтік) міндеттерін орындауы кезінде оның өмірі мен денсаулығына келтірілген зиян үшін жауапкершілігін міндетті сақтандыру жүйесі енгізіледі. Сақтандыру жұмыс беруші мен сақтандыру ұйымы арасында жасалған сақтандыру шартының талаптарында жұмыс берушінің сақтандыру ұйымына міндетті аударымдар жасауы есебінен жүзеге асырылады. Еңбек міндеттерін орындау кезінде еңбекке қабілеттілігінен және асыраушысынан айырылған жағдайда азамат тиісті әлеуметтік тәуекел түрі бойынша бюджет қаражаты есебінен жәрдемақы, әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төлемдер және сақтандыру компаниясынан төлемдер алуға құқылы. Бұдан басқа, сақтандыру компаниясы зардап шеккен адамның протездеу, емделу және оңалту, еңбекке қабілеттілігін қалпына келтіру және т.б. шығыстарын өтейді. Сақтандыру ұйымынан төленетін төлемдерден де міндетті зейнетақы жарналары ұсталып қалады.
Сақтандыру компанияларынан төленетін төлемдердің ең төменгі мөлшері заңнамалық түрде белгіленеді және сақтандыру шарттарын уақтылы жасамағаны үшін жұмыс берушілерге қатысты айыппұл санкцияларының жүйесі енгізіледі. Сақтандырудың осы түрін енгізу жұмыс берушілерді еңбек қауіпсіздігі жағдайларын сақтауға және жақсартуға ынталандырады.
Республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен қаржыландырылатын мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері үшін еңбек міндеттерін орындау кезінде қызметкердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды мемлекеттік мекемелердің сметасы есебінен біржолғы өтемақылар түрінде өтеудің ерекше тәртібі айқындалады. Өтемақылардың мөлшері тиісті заңнамамен реттелетін болады.
Бұдан басқа, азаматтардың еңбекке қабілеттілігінен және асыраушысынан айырылу жағдайлары бойынша өз қаражаты есебінен ерікті сақтандыруы ынталандырылады.
Жұмысынан айырылған жағдайда әлеуметтік қорғау
Азаматтарды жұмысынан айырылған жағдайда әлеуметтік қорғау жүйесін реформалау оның екі деңгейлі құрылымын енгізуді көздейді.
Бірінші деңгей: барлық жұмыссыз азаматтарды жұмысқа орналастыруға жәрдемдесу, кәсіптік қайта даярлау, жергілікті бюджеттер есебінен ақы төленетін қоғамдық жұмыстар ұсыну арқылы әлеуметтік қорғау.
Екінші деңгей: формальды сектор қызметкерлеріне белгілі бір кезең ішінде міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төлемдер беру.
Азаматтың әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төлем алу құқығы, егер азамат заңнамада белгіленген тәртіппен жұмыссыз деп танылса және жұмыс іздеумен белсенді айналысса, сондай-ақ жүйеге белгілі бір үлесі болған жағдайда туындайды. Төлем мөлшері жалақы деңгейі мен сақтандыру аударымдарының ұзақтығына байланысты болады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төленетін төлемдерден міндетті зейнетақы жарналары ұсталып қалады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесіне жарналар есептелетін және төлемдер тағайындалатын табыстың ең жоғары шекті мөлшері белгіленеді.
Жекелеген құқық бұзушылықтар үшін әртүрлі дәрежедегі шеттету жүйесі қолданылады, бұл төлемді кейінге қалдыруға, азайтуға немесе күшін жоюға әкелуі мүмкін, мысалы, егер ол адамның мамандығы мен біліктілігіне сәйкес келсе де, қолайлы жұмыстан бас тартқаны, өз еркімен жұмыстан шыққаны және т.б. үшін.
Жұмыссыздықтан міндетті сақтандыру жүйесін енгізу азаматтардың жұмысынан айырылған кезеңдегі қамтамасыз етілу жүйесін едәуір жақсартады және кеңейтеді. Әлеуетті алушылар жәрдемақының болжамды мөлшерін білетін болады және жәрдемақы төлеу кезеңінің шектеулі болуына байланысты жұмыс іздеумен белсенді айналысуға ынталандырылады. Жұмыссыз азаматтарды ақпараттық қолдау мақсатында мамандықтар мен өңірлер бөлінісінде еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың орталықтандырылған деректер базасы құрылады.
Кәрілік туындаған кездегі әлеуметтік қорғау
Ынтымақтастық зейнетақы жүйесінің параметрлері жетілдірілетін болады. Зейнетақы төлемдерінің мөлшерін арттыру кезінде зейнетке шығу кезеңі ескеріледі. Ынтымақтастық жүйесінен төленетін зейнетақы мөлшері тұтыну бағаларының өсуі мен зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңнамада белгіленген төлемдер бойынша шектеулерді ескере отырып, кезең-кезеңімен арттырылатын болады Z970136_.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің ережелерін насихаттау және түсіндіру жұмыстары жандандырылады деп болжанады. Халықты, ең алдымен ауыл тұрғындарын, жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметтерімен қамтуды кеңейту жөнінде пошта-жинақ қызметінің, Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығының және басқа да институттардың мүмкіндіктерін пайдалана отырып, шаралар көзделеді.
Кәсіпорындардың міндетті зейнетақы жарналарын толық және уақтылы аударуын бақылау бойынша салық органдары тарапынан шаралар күшейтіледі. Бұдан басқа, кәсіпорындардың міндетті зейнетақы жарналарын аудармағаны үшін айыппұл санкцияларын ұлғайту бөлігінде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске толықтырулар енгізіледі K841000_.
Жинақтаушы зейнетақы қорларынан зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру тетігін ынтымақтастық зейнетақы жүйесінен төленетін төлемдердің жеткіліктілігін және зейнетақы жинақтары жеткіліксіз болған жағдайда ең төменгі зейнетақы мөлшеріне дейін қосымша төлемдер түріндегі мемлекеттік кепілдіктердің болуын ескере отырып, одан әрі жетілдіру жалғастырылады. Зейнетақы аннуитеттері нарығын дамыту, оның ішінде ерлі-зайыптылардың жинақтаушы зейнетақы жүйесінен ай сайынғы төлемдерді кемінде ең төменгі зейнетақы мөлшерінде алуын қамтамасыз ету мақсатында бірлескен аннуитеттер сатып алуын ынталандыру шаралары ұсынылады (зейнетақы аннуитеті – сақтандырылған адамның зейнеткерлік жасқа толуы жағдайында зейнетақы немесе рента түрінде мерзімді сақтандыру төлемдерін жүзеге асыруды көздейтін жеке сақтандыру түрі).
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорының «әдепкі қор» ретіндегі функциясын алып тастау, жинақтаушы зейнетақы қорларына заңнамада белгіленген талаптарды сақтаған жағдайда зейнетақы активтерін дербес инвестициялау құқығын беру бөлігінде қолданыстағы зейнетақы заңнамасына өзгерістер енгізіледі.
Аз қамтылған азаматтарды әлеуметтік қорғау
Кедейлік әлеуетін төмендету жаңа жұмыс орындарын құру және жалақы мөлшерін арттыру арқылы қамтамасыз етіледі. Атаулы мемлекеттік әлеуметтік көмек азаматтарға ақшалай және заттай нысанда, сондай-ақ ақы төленетін қоғамдық жұмыстар ұсыну түрінде көрсетілетін болады. Атаулы әлеуметтік көмек көрсету тетіктерін де, кірістер деңгейін бағалау әдістемесін де жетілдіру жалғастырылады.
Заттай нысандағы әлеуметтік көмек тек еңбекке жарамсыз азаматтарға: балаларға, зейнеткерлерге, мүгедектігі бар адамдарға көрсетіледі. Еңбекке қабілетті халыққа әлеуметтік көмек қоғамдық жұмыстарды, қайта оқыту бағдарламаларын қаржыландыру және жұмысқа орналастыруға жәрдемдесу арқылы да көрсетіледі. Қоғамдық жұмыстарға ақы төлеу деңгейі азаматтардың оларға ұзақ уақыт қатысуын ынталандырмай, тұрақты жұмыс іздеуге белсенді кірісуіне түрткі болатындай болады.
Дәстүрлі институционалдық көмек нысандарымен қатар, оларға, мысалы, қарттар мен мүгедектігі бар адамдарға арналған интернат-үйлерді ұстау жататын болса, тұрғылықты жері белгісіз азаматтарға арналған үйлер, әлеуметтік қонақүйлер, аз қамтылғандарға арналған асханалар және т.б. сияқты атаулы институционалдық көмектің түрлерін дамыту ұсынылады. Мұқтаж адамдарға заттай көмек түрінде әлеуметтік институттар арқылы көмек көрсету оны жинақтау, алмастыру немесе қайта сату мүмкіндігі болмайтын жағдайларда қолданылады.
Әлеуметтік қорғау жүйесін құқықтық және ақпараттық қамтамасыз етуді жетілдіру бағыттары
Әлеуметтік тәуекелдердің түрлері мен төлемдер тағайындау негіздері бойынша заңнаманы кезең-кезеңімен жүйелеу ұсынылады. Азаматтардың жекелеген санаттарын қосымша қорғауға қатысты арнайы заңнамалық актілер әзірленеді. Әлеуметтік нормативтерді айқындау әдістемесін жетілдіруді жалғастыру жоспарлануда.
Әлеуметтік қорғау жүйесін реформалау республика халқының барлығының мүдделерін қозғайтындықтан, халықты қызықтыратын барлық мәселелер бойынша шынайы және толық ақпаратпен қамтамасыз етуге ерекше мән берілуі қажет. Әлеуметтік әріптестердің қатысуымен халық арасында қажетті түсіндіру жұмыстары жүргізіледі.
Әлеуметтік қорғау жүйесін реформалау кезінде әлеуметтік сақтандырудың рөлінің артуын ескере отырып, халықты әлеуметтік қорғау жүйесіндегі ақпараттық қамтамасыз ету мен есепке алу маңызды мәселеге айналады.
Азаматтың әлеуметтік төлемдерді алуы жеке тұлғаның бірыңғай тіркеу коды арқылы жүзеге асырылатын модель құру жоспарлануда, оның негізі әртүрлі ведомстволардың қолданыстағы сәйкестендіргіштері болады. Мұндай жүйенің негізгі элементі «Жеке тұлғалар» мемлекеттік деректер базасы болады, бұл инфрақұрылымды ұстауға арналған әкімшілік шығындарды азайтуға, сақтандыру аударымдарын төлеу мен әлеуметтік төлемдерді алу құқығы арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік қорғау жүйесінің қажеттіліктері үшін актуарлық есептеулердің әдіснамалық базасын жетілдіру жөнінде шаралар қабылданады (актуарлық есептеулер – сақтандыру ұйымының қажетті төлем қабілеттілігі мен қаржылық тұрақтылығы деңгейін қамтамасыз ету мақсатында сақтандыру және қайта сақтандыру шарттары бойынша міндеттемелер мөлшерін айқындауға арналған экономикалық-математикалық есептеулер).
Әлеуметтік қорғау жүйесін қаржылық және институционалдық қамтамасыз етуді жетілдіру бағыттары
Реформалар аяқталғанға дейін мемлекет халықты әлеуметтік қорғау жүйесін қаржыландырудың негізгі көзі болып қала береді деп болжанады. Мемлекеттің қатысуы төмендеп, әлеуметтік сақтандыру тетіктері дамуына қарай бұл жағдай біртіндеп өзгеретін болады. Мемлекет бюджеттен төленетін барлық әлеуметтік төлемдердің толықтығы мен уақтылылығын қамтамасыз етеді.
Әлеуметтік сақтандыру жүйесін қаржыландыру әлеуметтік салық мөлшерлемесін 3%-ға төмендету және қызметкер табысының 3%-ы мөлшерінде міндетті сақтандыру аударымдарын енгізу есебінен жүзеге асырылады. Бұл ретте бастапқы кезеңде аударым төлеушілер жұмыс берушілер болады. Әлеуметтік сақтандыру аударымдарын дербестендіру қызметкердің, кәсіптік одақтардың және қызметкерлер бірлестіктерінің қаражат аудару процесін бақылауға деген ынтасын арттырады. Әлеуметтік сақтандыру аударымдарын дербестендірілген есепке алуды енгізу әлеуметтік қорғау жүйесін реформалаудың аса маңызды шарттарының бірі болып табылады.
Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін мемлекеттік реттеу Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік қорғаудың жаңа саясатын жүзеге асырудың негізгі қағидаты болып табылады. Әлеуметтік сақтандыру жүйесі мен мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылмайтын жинақтаушы зейнетақы жүйесі жоғары даму деңгейіне жеткен жағдайда да мемлекеттің рөлі жетекші болып қала береді, өйткені жүйеге қатысушылардың қызметін бақылау мемлекетте сақталады. Халықты әлеуметтік қорғау мәселелері жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органда жинақтаушы зейнетақы жүйесі, әлеуметтік сақтандыру жүйесі және қызметкердің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу саласындағы әлеуметтік параметрлерді өзгерту жөнінде шаралар қабылдау үшін актуарлық әлеует күшейтіледі.
Әлеуметтік сақтандырудың міндетті түрлерін енгізу жүйеге қатысатын азаматтардың аударымдарын жинақтау үшін мамандандырылған институттар құруды көздейді. Шектеулі ынтымақтастық қағидатына негізделген әлеуметтік сақтандыру жүйелерін дамыту жөніндегі халықаралық тәжірибені ескере отырып, халықты толық қамтуды және бүкіл жүйенің сенімділігін қамтамасыз ету, әкімшілік шығындарды қысқарту мақсатында 100 пайыз мемлекет қатысатын жабық акционерлік қоғам түрінде мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорын (бұдан әрі – Қор) құру көзделеді. Қатысу мен аударымдар мөлшерін жеке есепке алатын Қор әлеуметтік сақтандырумен еңбек саласының формальды секторын, оның ішінде жеке ұйымдар үшін тартымдылығы төмен шалғай ауылдық аудандарды қысқа мерзімде қамтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар Қордың қаржы қаражатын мақсатсыз пайдалану мүмкіндігін болдырмайтын тиімді бақылау тетіктері енгізіледі. Қордың инвестициялық қызметінің шектері, қаражатты басқару және инвестициялау рәсімдері, активтерді сақтау және есепке алу жөніндегі қордың құқықтары мен міндеттері заңнамалық түрде айқындалады. Қор қаражатын негізінен мемлекеттік бағалы қағаздарға инвестициялау көзделеді. Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталықтың әлеуметтік сақтандыру жүйесімен тығыз байланысын ескере отырып, оның функциялары мен міндеттері кеңейтіледі. Қордың міндеттемелері акционерлік қоғамдар туралы қолданыстағы заңнама шеңберінде тек акционер ретіндегі мемлекеттің міндеттемелері болып табылады. Сонымен бірге болашақта міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінен төлемдер ұйымдастыру кезінде жеке институттардың қатысуын көздеуге болады. Әлеуметтік-экономикалық жағдайлар өзгерген кезде міндетті әлеуметтік сақтандырудың негізгі параметрлеріне уақтылы түзетулер енгізілетін болады.
Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау тұжырымдамасының қорытынды ережелері және іске асыру кезеңдері
Осы Тұжырымдама мақұлданғаннан кейін оның негізінде Қазақстан Республикасы халқын әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру жөніндегі бірқатар нормативтік құқықтық актілер әзірлеу жоспарлануда. Іс-шараларды екі кезеңге бөлген орынды.
I кезең (2001-2002 жылдар):
актуарлық есептеулер жүргізу;
қызметкердің еңбек міндеттерін орындауы кезінде оның өмірі мен денсаулығына зиян келтіргені үшін жұмыс берушінің жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы заңнамалық актілерді 2002 жылғы 1 шілдеден бастап әзірлеу және қабылдау;
мүгедектік бойынша және асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша әлеуметтік сақтандыруды енгізуді регламенттейтін заңнамалық актілерді әзірлеу және қабылдау және оны 2002 жылдың соңынан бастап енгізу;
халықты әлеуметтік қорғау мәселелері бойынша заңнамаға, оның ішінде зейнетақымен қамсыздандыру және салық салу туралы заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар енгізу;
зейнетақы аннуитеттерін дамыту;
мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорының қызметін регламенттейтін нормативтік базаны әзірлеу;
ақпараттық қамтамасыз ету жүйесін енгізу.
II кезең (2003-2005 жылдар):
жұмысынан айырылу тәуекелін міндетті әлеуметтік сақтандыру есебінен өтелуге жататын әлеуметтік тәуекелдер тізбесіне енгізу;
әлеуметтік төлемдерді жеке тұлғаның бірыңғай тіркеу коды негізінде тағайындауға көшу;
азаматтардың кірістерін есепке алу жөніндегі әдістемелік базаны жетілдіру;
ең төменгі жалақыны күнкөріс деңгейіне кезең-кезеңімен жақындату;
аз қамтылған азаматтарға атаулы көмек көрсетудің жаңа нысандарын дамыту, бюджет есебінен көрсетілетін көмектің міндетті түрлеріне бала туған кезде берілетін біржолғы жәрдемақыларды, кәмелетке толмаған балаларды тәрбиелеп отырған отбасыларға төленетін төлемдерді енгізу.
(Мамандар: Мартина Н.А.,Пучкова О.Я.)
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар