Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Конвенция / Резолюция / Концепция / Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 249 қаулысы.

Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

  1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.
  2. Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар, мүдделі ұйымдар (келісу бойынша):
  3. Тұжырымдаманы іске асыру жөнінде қажетті шаралар қабылдасын;
  4. Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарының уақтылы орындалуын қамтамасыз етсін;
  5. есепті жылдан кейінгі 15 сәуірден кешіктірмей Тұжырымдаманың іске асырылу барысы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігіне ұсынсын.
  6. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен алып тасталды.
  7. Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігіне жүктелсін.
  8. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 24 қарашадағы № 941 «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2022 – 2026 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы» қаулысының күші жойылды деп танылсын.
  9. Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан РеспубликасыныңПремьер-Министрі

А. Смаилов

 

Қазақстан Республикасы Үкіметінің2023 жылғы 28 наурыздағы № 249қаулысымен бекітілген

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы

1-бөлім. Паспорт (негізгі параметрлер)

2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау

1-тарау. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту

2-тарау. Орта білім

3-тарау. Техникалық және кәсіптік білім

4-тарау. Балалардың қауіпсіздігі, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау

5-тарау. Білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру және қосымша білім беру

6-тарау. Педагог мәртебесі

7-тарау. Білім беру сапасын бағалау

3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу

4-бөлім. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған пайымы

5-бөлім. Негізгі қағидаттар мен тәсілдер

1-бағыт. Балабақша – жайлылық пен даму аумағы

1-параграф. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қолжетімділікті кеңейту

2-параграф. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделінің шеңберінде мектепке дейінгі ұйымдардағы мазмұнды жаңғырту

3-параграф. Көшбасшылық негізінде мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саласын басқару тиімділігін арттыру

2-бағыт. Әрбір мектеп – үздік мектеп

1-параграф. Орта білім беру мазмұнын жетілдіру

2-параграф. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін орта білімнің қолжетімділігі

3-параграф. Инфрақұрылымды дамыту және мектептерді жаңғырту

3-бағыт. Техникалық және кәсіптік білім – жұмысшы кадрларды даярлаудың негізгі буыны

1-параграф. Техникалық және кәсіптік білімнің сапалы әрі кедергісіз қолжетімділігін қамтамасыз ету

2-параграф. Техникалық және кәсіптік білімнің мазмұнын жаңғырту және сапасын арттыру

3-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беру жағдайларын жаңарту және жұмыс берушілерді тарту

4-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының қаржылық тұрақтылығын арттыру және нысаналы қолдау көрсету

5-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беруді цифрландыру

4-бағыт. Балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, баланың қауіпсіз тіршілік әрекеті жағдайларын қамтамасыз ету

1-параграф. Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі кешенді шараларды іске асыру

2-параграф. Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтарын қорғау

3-параграф. Білім алушыларға әлеуметтік қолдау көрсету

4-параграф. Балалар мен олардың ата-аналарының құқықтық сауаттылығын арттыру

5-бағыт. Қазақстандықтардың жаңа ұрпағын тәрбиелеу

1-параграф. Білім алушылардың жалпыадамзаттық құндылықтары мен эмоциялық интеллектісін дамыту

2-параграф. Қосымша (бейресми) білім беру арқылы баланың қызығушылықтары бойынша қабілеттерін дамыту

6-бағыт. Педагогтердің кәсіби және мәдени капиталын еселеу

1-параграф. Педагогтер үшін қолайлы жағдайлар жасау

2-параграф. Педагогтермен қамтамасыз ету және колледждердегі педагогикалық білім беруді жаңғырту

3-параграф. Педагогтің үздіксіз кәсіби дамуы

7-бағыт. Жүйелік деңгейде білім беру сапасын қамтамасыз ету

1-параграф. Ішкі сапаны қамтамасыз ету жүйесі

2-параграф. Сыртқы сапаны қамтамасыз ету жүйесі

3-параграф. Сапа және академиялық адалдық мәдениетін қалыптастыру

6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер

Қосымша: Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары

Ескерту. Мазмұнға Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен өзгерістер енгізілген.

1-бөлім. Паспорт (негізгі параметрлер)

Ескерту. 1-бөлімге Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

Тұжырымдаманың атауы

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама)

Әзірлеу негіздемесі

«Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 1 қыркүйектегі «Қазақстан жаңа нақты ахуалда: іс-қимыл уақыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы;

Қазақстан Республикасы Президентінің 2021 жылғы 1 қыркүйектегі «Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты Қазақстан халқына Жолдауы;

Қазақстан Республикасы Президентінің 2022 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» атты Қазақстан халқына Жолдауы;

Қазақстан Республикасы Президентінің 2018 жылғы 15 ақпандағы № 636 «Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарын бекіту және Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір жарлықтарының күші жойылды деп тану туралы» Жарлығы;

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 29 қарашадағы № 790 «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жоспарлау жүйесін бекіту туралы» қаулысы;

Қазақстан Республикасы Президентінің «Әділетті Қазақстан – баршаға және әрқайсысына. Қазір және әрдайым» атты сайлауалды бағдарламасы.

Тұжырымдаманы әзірлеуге жауапты мемлекеттік органдар

Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі

Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты мемлекеттік органдар

Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі;

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі;

Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;

Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі;

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі;

Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі;

Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі;

Қазақстан Республикасының Туризм және спорт министрлігі;

Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі;

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі;

Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі;

Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі;

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі;

Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі;

Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі;

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі;

облыстардың, Астана, Алматы және Шымкент қалаларының әкімдіктері.

Іске асыру мерзімдері

2023 – 2029 жылдар

2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау

Ескерту. 2-бөлімге Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен өзгерістер енгізілген.

1-тарау. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту

Қазақстанның білім беру саласындағы мемлекеттік саясаты әрбір баланың өмірдегі табысты бастамасы ретінде сапалы мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға (бұдан әрі – МДТО) тең қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған.

МДТО ұсынудың құқықтық шеңбері мен мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттары «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңында айқындалған, оған сәйкес білім беру жүйесінің бірінші деңгейі отбасында немесе 1 жастан бастап бірінші сыныпқа қабылданғанға дейін меншік нысанына қарамастан мектепке дейінгі ұйымда жүзеге асырылады.

Нобель сыйлығының лауреаты, профессор Джеймс Джозеф Хекманның зерттеуі балалардың өмірінің алғашқы бес жылында оқуға және дамуға деген әлеуеті жоғары болатынын және оларға инвестиция салудың өзін ақтайтынын көрсетті. Осылайша, балалардың ерте дамуына салынған инвестициялардың қайтарымы 13 %-ды құрайды. Баланың ерте дамуына жұмсалған ресурстардың оның болашақ мансабының табыстылығына әсері кәсіптік білім беруге салынған ресурстардан 3 есе жоғары.

Бұдан басқа, өмірдің осы кезеңі адам дамуы тұрғысынан ең тиімді кезең болып табылады және «жоғалған уақыт» баланың дамуы үшін де, жалпы экономика үшін де неғұрлым ауыр салдарға әкеп соғады. Бұл фактіні елемеу жыл сайын ЖІӨ-нің 3-7 %-ға дейін жоғалуына әкеледі. PISA зерттеуінің нәтижелері балаларды МДТО-мен ерте қамту баланың мектептегі үлгеріміне оң әсер ететінін көрсетеді. PISA-2022 зерттеуінде балабақшаға үш және одан да көп жыл барған қазақстандық білім алушылардың орташа балы 433 балды құрады, ал балабақшаға бір жылдан аз уақыт барған білім алушылар 391 балл деңгейінде нәтиже көрсетті.

Әрбір баланың бастауыш мектепте оқуға тең бастапқы мүмкіндіктерін жасаудың маңызды шарты МДТО-ға қолжетімділікті кеңейту болып табылады. Осы мақсатта орындарды бөлудің ашықтығын қамтамасыз ету үшін «Мектепке дейінгі жастағы балаларды (6 жасқа дейін) мектепке дейінгі ұйымдарға жіберу үшін кезекке қою» мемлекеттік қызметі автоматтандырылды.

Соңғы үш жылда мектепке дейінгі ұйымдардағы күту тізімдері 1,5 есе қысқарды: 2020 жылғы 0-ден 6 жасқа дейінгі 446176 баладан 2022 жылы 289758 балаға дейін. Оның ішінде 2-6 жастағы 131,5 мың бала, оның ішінде қалалық жерде – 105,8 мың, ауылдық жерде – 25,7 мың; 3-6 жастағы 15,7 мың бала, оның ішінде қалалық жерде – 10,4 мың, ауылдық жерде – 5,3 мың бала.

Ұлттық білім беру дерекқорының (бұдан әрі – ҰБДҚ) деректеріне сәйкес, 2022 жылдың соңында 11104 мектепке дейінгі ұйым жұмыс істеді, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 454 бірлікке артық. 2022 жылдың соңында мектепке дейінгі ұйымдарға 965204 бала барды, ал 2020 жылы олардың саны 885033 баланы құрады. Осылайша, 2020 – 2022 жылдар аралығында мектепке дейінгі ұйымдардан орын алуға кезекте тұрған 80 мыңнан астам бала МДТО-ға қол жеткізді.

Мектепке дейінгі ұйымдар желісінің кеңеюі 2 жастағы балаларды қабылдауды ұлғайтуға мүмкіндік берді. Мәселен, 2022 жылы 2-6 жастағы балаларды МДТО-мен қамту 89,4 %-ды құрады, бұл 2021 жылғы көрсеткіштен 1 %-ға жоғары. 2022 жылы 3-6 жастағы балаларды МДТО-мен қамту 98,5 %-ды құрады (2021 жылы – 98,3 %). Алматы (92,9 %), Жетісу (98,0 %), Түркістан (99,3 %), Ұлытау (89,5 %) облыстарында, Астана (99,2 %) және Алматы (94,6 %) қалаларында 3-6 жастағы балаларды 100 % қамту қамтамасыз етілмеген, бұл көбінесе аумақтық қайта ұйымдастыруға, халықтың тығыздығына және көші-қон процестеріне байланысты. Халық тығыз орналасқан жерлерде, көші-қон ағындары мен туу деңгейі жоғары өңірлерде мектепке дейінгі ұйымдарда орын тапшылығы мәселесі айқын байқалады.

Мектепалды даярлықпен қамтылған балалар саны артып келеді. Мәселен, 2022 жылдың соңында 6864 мектепалды даярлық тобы бар 3680 балабақша жұмыс істеді, оларда 214238 бала тәрбиеленді. Бұдан басқа, елдегі 5743 мектепте 174408 бала мектепалды даярлықпен қамтылды. Мектепалды даярлық топтары бар шағын орталықтардың саны 739 бірлікті құрап, оларда 15091 бала тәрбиеленді. Осылайша, балабақшаларда, шағын орталықтарда және мектептердің мектепалды даярлық топтарында 403737 бала (95,8 %) мектепалды даярлықпен қамтылды, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 68413 балаға артық.

Жаңа орындардың ашылуына, балабақшалардың іске қосылуына және МДТО-мен қамтудың ұлғаюына қарамастан, кезек мәселесі өзекті болып қалуда: мектепке дейінгі ұйымдардағы орындарға сұраныс МДТО-ның жаңа объектілерін енгізу қарқынынан асып түседі. Оның үстіне, 2020 және 2021 жылдардағы туу көрсеткішінің өсуіне байланысты 2023 – 2029 жылдары мектепке дейінгі ұйымдардағы кезектің ұлғаюы болжанады.

Ата-аналардың әртүрлі себептермен баланы мектепке дейінгі ұйымға бергісі келмейтін жағдайларын (денсаулық жағдайы, отбасылық тәрбиені таңдауы және т.б.) ескеру қажет. Осыған байланысты балаларды үй жағдайында сапалы күту мен тәрбиелеуді қамтамасыз ету мақсатында ата-аналарды оқыту жұмысын жандандыру, мектепке дейінгі ұйымдарға бармайтын балалары бар ата-аналарға педагогикалық қолдау көрсету қажет. Бұдан басқа, ата-аналарды мектепке дейінгі ұйымдағы балаларды тәрбиелеу мен оқыту процесіне тарту, олардың балалармен жұмыс жоспарларын әзірлеуге және іс-шараларға тікелей қатысуын ұйымдастыру бірінші кезектегі міндет болып табылады.

МДТО-ны дамытудың басым бағыты – қазақ тілінде оқытатын мектепке дейінгі ұйымдар желісін кеңейту. 2020 жылы қазақ тілінде тәрбие беру процесі 665169 бала үшін жүзеге асырылды. Қазақ тілінде тәрбие мен оқыту жүргізілетін мектепке дейінгі ұйымдардың ең көп үлесі (400-ден астам бірлік) Ақтөбе, Алматы, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Шығыс Қазақстан, Түркістан облыстарында бар. Жалпы республика бойынша осындай мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі 65 %-ды құрады. 2022 жылдың соңында қазақ тілінде тәрбие мен оқыту жүргізілетін мектепке дейінгі ұйымдар желісі ұлғайып, 66,9 %-ды құрады, олардағы балалар контингенті 742832 балаға дейін өсті. Қазақ тілінде тәрбие мен оқыту жүргізілетін мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі ең жоғары өңірлер қатары кеңейіп, оларға Атырау және Маңғыстау облыстары, Шымкент қаласы қосылды.

МДТО-ға мемлекеттік білім беру тапсырысы меншік нысанына, ведомстволық бағыныстылығына және түрлеріне қарамастан білім беру ұйымдарында орналастырылады. 2020 – 2022 жылдар кезеңінде бір тәрбиеленушіге шаққандағы норматив 34 мыңнан 46 мың теңгеге дейін өсті, бұл ретте ерекше білім беру қажеттіліктері бар (бұдан әрі – ЕБҚ) балаға арналған жан басына шаққандағы норматив 2 есе жоғары. Психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялардың (бұдан әрі – ПМПК) деректері бойынша мектепке дейінгі жастағы ЕБҚ бар 47 мыңнан астам бала есепте тұр, олардың ішінде 9709 бала арнайы балабақшалар мен мектепке дейінгі ұйымдардың арнайы топтарына, 16305 бала мектепке дейінгі ұйымдардың жалпы білім беретін топтарына барады. Сонымен бірге инклюзивті ортада ЕБҚ бар балаларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеумен толыққанды қамтамасыз ету үшін арнайы педагогтер (мұғалім-дефектолог, дефектолог, мұғалім-логопед, логопед, олигофренопедагог, сурдопедагог, тифлопедагог), педагог-психологтер, педагог-ассистенттер жеткіліксіз.

2021 жылы мазмұнды жаңғыртуды көздейтін Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделі (бұдан әрі – Модель) қабылданды. Модель ғылыми деректер негізінде балалардың дамуы мен оқуына қойылатын өзгермелі талаптарға сәйкес МДТО-ны трансформациялау, оның сапасын арттыру үшін қажетті өзгерістер бағыттарын айқындайды.

Модель мынадай салалардағы проблемаларды шешуге кешенді тәсілді қамтиды:

  • МДТО-ға қолжетімділікті кеңейту арқылы балалар үшін ерте жастан тең бастапқы мүмкіндіктер жасау;
  • көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыру;
  • педагогтердің кәсіби әлеуетін арттыру;
  • инфрақұрылымды жақсарту.

Модельді іске асыру шеңберінде мектепке дейінгі ұйымдарда қолайлы, қауіпсіз және жайлы жағдайлар қамтамасыз етіледі, бағдарламалық мазмұн жаңартылды, тәрбие мен оқыту процесін нормативтік-құқықтық қамтамасыз ету жүзеге асырылды. 2022 жылы Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты (бұдан әрі – МЖМБС), Үлгілік оқу жоспарлары, МДТО-ның Үлгілік оқу бағдарламасы бекітілді, оларда мектепке дейінгі ұйым түлегінің дағдылары мен құзыреттері, мектепке дейінгі ұйым педагогіне қойылатын талаптар қамтылған.

Меншік нысанына, ведомстволық бағыныстылығына және түрлеріне қарамастан мектепке дейінгі ұйымдарда баланың жайлы әрі қауіпсіз болуын қамтамасыз ететін, инклюзивтілікті, балалардың даралығы мен ерекшеліктерін қолдауды қамтамасыз ететін білім беру кеңістігін құратын инфрақұрылымды қалыптастыру өзекті болып табылады.

COVID-19 пандемиясы кезеңінде мектепке дейінгі жастағы балалар үшін қашықтан тәрбие беру мен оқыту мектепалды даярлық жасындағы балаларға қолжетімді болды, ал қалған балалар үшін бала саны аз кезекші топтар ұйымдастырылды. Балаларды үздіксіз біліммен қамту мақсатында мектепке дейінгі жастағы балалармен білім беру процесін ұйымдастыру жөнінде ұсынымдар әзірленді. Үй жағдайында ата-аналардың бос уақыты жеткіліксіз болды, себебі олар қашықтан жұмыс істеді. Мектепке дейінгі жастағы балаларға арналған электрондық форматтағы сапалы дамытушы контенттің іс жүзінде болмауы да жұмысты қиындатты, өйткені білім беру жүйесі білім берудің басқа деңгейлеріндегі сапаны қамтамасыз етуге басымдық берді. Осыған байланысты кіші жастағы балаларға арналған цифрлық дамытушы контентті (ұлттық құндылықтар туралы тақырыптарды қамтитын мультфильмдер мен оқу-әдістемелік кешендерді (бұдан әрі – ОӘК)) кеңейту және МДТО сапасын арттыруға күш салу қажет.

МДТО базалық ұлттық құндылықтарға негізделген қоғамды қалыптастыру үшін зор әлеуетке ие. Қазақ халқының мәдениетін балалар әдебиеті мен ауыз әдебиеті арқылы ерте жастан сақтау және мұраға қалдыру – балада өзіндік сана-сезім мен қазақ халқының мәдени-тарихи кодына қатыстылық сезімін тәрбиелеудің әмбебап тәсілі. 2022 жылдан бастап тәрбие мен оқыту процесіне барлық жас топтарында қазақ тілін үйрену талаптары енгізілді. Қазақ тілін меңгерту мақсатында педагог күні бойы МДТО-ның Үлгілік оқу бағдарламасында айқындалған сөздік минимумды қолданады, балалардың әртүрлі қызмет түрлерінде ауызша байланыстырып сөйлеуін дамытады, белсенді сөздік қорын байытады, қазақ тілінде сөйлеуді, қарым-қатынас мәдениетін меңгеруіне ықпал етеді, сондай-ақ қазақ халқының мәдениетімен, әдет-ғұрыптарымен және дәстүрлерімен таныстырады.

МДТО-ның ағымдағы жай-күйін талдау жүйелі деңгейде шешуді талап ететін мынадай проблемаларды анықтады:

  • 3-6 жастағы балалар үшін мектепке дейінгі ұйымдардың қолжетімділігі жоғары болғанымен, 2-3 жастағы балалардың қажеттілігі қанағаттандырылмаған, бұл ерте дамудың мүмкіндіктерін қысқартады және аналардың еңбек қызметіне тартылуына кедергі келтіреді;
  • халық тығыз орналасқан жерлерде, көші-қон ағындары мен туу деңгейі жоғары өңірлерде мектепке дейінгі ұйымдардың жеткіліксіздігі;
  • мектепке дейінгі ұйымдардағы орындарға сұраныстың МДТО-ның жаңа объектілерін енгізу қарқынынан асып түсуі;
  • 2020 және 2021 жылдардағы туу көрсеткішінің өсуіне байланысты 2023 – 2029 жылдар кезеңінде мектепке дейінгі ұйымдардағы кезектің ұлғаюы болжанады;
  • мектепке дейінгі жастағы балаларға арналған сапалы цифрлық дамытушы контенттің жеткіліксіздігі;
  • ата-аналардың мектепке дейінгі ұйымдардағы балаларды тәрбиелеу мен оқыту процесіне төмен деңгейде тартылуы;
  • мектепке дейінгі ұйымдардың инфрақұрылымы мен білім беру ортасының балалардың даралығы мен ерекшеліктерін қолдауды толық қамтамасыз етпеуі.

2-тарау. Орта білім

Ескерту. 2-тарауға Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 271 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

2022 – 2023 оқу жылында орта білім беру ұйымдарының желісі 3,7 млн білім алушы контингенті бар 7687 мектепті құрады, оның ішінде 170146 білім алушы контингенті бар 552 жеке меншік мектеп болды.

Соңғы үш жылда республика бойынша орта білім беру ұйымдарының желісі 247 бірлікке ұлғайды: 2020 – 2021 оқу жылында – 3,4 млн білім алушы контингенті бар 7440 мектеп; 2021 – 2022 оқу жылында – 3,5 млн білім алушы контингенті бар 7550 мектеп; 2022 – 2023 оқу жылында – 3,7 млн білім алушы контингенті бар 7687 мектеп.

2021 жылы 100 %-ға аяқталған мектептегі білім беру мазмұнын жаңарту Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (бұдан әрі – ЭЫДҰ) сарапшылары тарапынан жалпы білім беру жүйесін жаңғырту жолындағы оң қадам ретінде бағаланады. Дүниежүзілік банк жүргізген жаңартылған білім беру мазмұнын бағалау шеңберінде бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім берудің қолданыстағы Үлгілік оқу бағдарламаларын жетілдіру жөнінде қорытындылар жасалып, ұсынымдар әзірленді. Атап айтқанда, ұлттық басымдықтарға, сондай-ақ қарқынды өзгеріп жатқан әлемнің сын-қатерлері мен мүмкіндіктеріне сәйкес XXI ғасырдағы білім алушыларға қажетті білімді, дағдыларды, тәсілдер мен құндылықтарды көрсететін білім беру мазмұнын жетілдіру ұсынылды.

Республикалық мұғалімдер съездері шеңберінде де білім алушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып, оқу бағдарламаларының мазмұнын қайта қарау, білім беру деңгейлері мен тақырыптар, бөлімдер арасындағы сабақтастықты қамтамасыз ету, практикалық бағыттылықты, тәрбиелік компонентті және білім алушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуды күшейту қажеттігі атап өтілді.

Демек, құндылыққа бағдарланған, іс-әрекеттік, тұлғаға бағдарланған және коммуникативтік тәсілдер негізінде орта білім беру мазмұнын жетілдіру жөніндегі жұмысты жалғастырып, күшейту қажет. Қазіргі заманғы педагогикалық теория мен практика білім беру саласына қойылатын экономикалық, әлеуметтік-саяси, ғылыми-технологиялық даму процестерінің талаптарына сәйкес келуін қамтамасыз ету маңызды.

«Назарбаев Зияткерлік мектептері» дербес білім беру ұйымы (бұдан әрі – «НЗМ» ДББҰ) өз тәжірибесін еліміздің жалпы білім беретін мектептеріне таратуды жалғастыруда.

«НЗМ» ДББҰ тәжірибесін тарату орта білім беру мазмұнын жаңарту шеңберіндегі іс-шаралар кешені арқылы Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясымен (бұдан әрі – Ы. Алтынсарин атындағы ҰБА) бірлесіп жүзеге асырылады. Бұл барлық пәндер бойынша оқу бағдарламаларын әзірлеуді, білім алушыларды бағалау әдіснамасын әзірлеуді, педагогтердің біліктілігін арттыру курстарын өткізуді және еліміздің 17 облысы мен республикалық маңызы бар 3 қаласындағы мектептерге әдістемелік қолдау көрсетуді қамтиды.

Педагогтердің кәсіби құзыреттерін қалыптастыру тәжірибесі табысты педагогикалық практикаларды таратумен айналысатын 2000 жетекші мектеп желісі арқылы енгізілді.

«НЗМ» ДББҰ-ның жетекші мектептерге әдістемелік қолдау көрсету жөніндегі қызметі тірек мектептердің әлеуетін арттыру және дамыту жобаларына негіз болды. Жобалар педагогтердің кәсіби өсуіне және мектептердің білім беру ортасын трансформациялауға бағытталған.

COVID-19 бойынша эпидемиологиялық жағдайға байланысты Қазақстанның орта білім беру жүйесі алғаш рет қашықтан оқыту форматына көшу қажеттілігіне тап болды. Мектептердің техникалық жарақтандырылуының төмендігі және жоғары жылдамдықты интернетке қолжетімділіктің біркелкі болмауы көрсетілетін білім беру қызметтерінің сапасына едәуір әсер етті. ЮНИСЕФ-пен бірлесіп және Кембридж университетінің Білім беру факультетінің техникалық қолдауымен осы көрсеткішті өлшеуге кешенді тәсілді пайдалана отырып, білімдегі олқылықтарға сандық бағалау жүргізілді. Зерттеу қорытындысы бойынша білімдегі олқылықтардың орнын толтыру жөнінде қысқа мерзімді, орта мерзімді және ұзақ мерзімді шаралар ұсынылды. Ұсынылған шараларды республика педагогтері іске асырды, сондай-ақ олар одан әрі жұмыста (жаңа бағдарламалар бойынша педагогтердің біліктілігін арттыру курстарын өткізу, білім беру бағдарламаларын қайта қарау және т.б.) пайдаланылады.

Орта білім сапасын арттыру мақсатында оқулықтардың сапасына қойылатын талаптарды күшейту жөніндегі нормативтер қабылданды. Оқулықтарға сараптаманы курстардан өткен тәуелсіз мамандар (2000 сыртқы сарапшы) жүргізеді. Оқулықтарды әзірлеу үшін авторлар мен баспалардың жауапкершілігі күшейтілді: оқулықтарда қателер анықталған жағдайда баспалар барлық шығындарды өз қаражаты есебінен өтейді.

Сапалы оқыту мақсатында жаратылыстану-математикалық бағыттағы (бұдан әрі – ЖМБ) пәндерді оқыту қарқындылығы күшейтілуде. Мәселен, 2022 – 2023 оқу жылында ЖМБ пәндері бойынша сағаттар мынадай тәртіппен ұлғайтылды: «Жаратылыстану» – 3, 4, 5, 6-сыныптарда 1 сағаттан; «Физика», «Химия», «Биология» – 7, 8, 9-сыныптарда 1 сағаттан; «Алгебра және анализ бастамалары» – 10-11-сыныптарда 1 сағаттан.

Экологиялық білім беру сапасын арттыру мақсатында «Жаһандық құзыреттер» курсы шеңберінде 6-сыныпта оқу жоспарының вариативтік компоненті есебінен аптасына 1 сағат (жылына 34 сағат) оқу жүктемесімен «Экология» пәні оқытылады. 2021 – 2022 оқу жылында бұл пәнді таңдау бойынша 4668 (67 %) мектептің 6-сыныптарындағы 233252 білім алушы оқыды. Экологиялық бағыттағы 177 үйірме жұмыс істейді, оларға 21721 білім алушы қамтылған. Барлық ресурстарды ұқыпты пайдалану мәдениетін дамыту және үздіксіз экологиялық білім беру моделі ел мектептерінің 79 %-ында енгізілген.

Мектептегі білім беру сапасы мен тиімділігін сипаттайтын негізгі параметрлердің бірі – дарынды балаларды анықтау және дамыту, олардың республикалық және халықаралық олимпиадалар мен ғылыми конкурстарға қатысуы. Соңғы үш жылда беделді халықаралық олимпиадаларда қазақстандық оқушылар 5 алтын, 35 күміс және 29 қола медальға ие болды; халықаралық олимпиадалар мен ғылыми жобалар конкурстарында 344 алтын, 572 күміс және 934 қола медаль иеленді.

2022 жылы халықаралық пәндік олимпиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлерін, сондай-ақ оларды дайындаған педагогтерді көтермелеу тетігі енгізілді. Халықаралық олимпиадалардың жеңімпаздарына жоғары оқу орындарына конкурстан тыс түсу үшін гранттар беріледі. Алайда Қазақстанда дарынды балаларды қолдау жүйесі жеткілікті дамымаған. Мектеп жұмысы дарынды білім алушыларды анықтаумен және іріктеумен шектеледі, бұл ретте олардың таланттарын дамыту әдістемесі жоқ. Дарынды балаларды анықтау және дамыту жөніндегі жұмыс жүйесінде технологиялар, креативті индустрия, кәсіпкерлік сияқты жаңа бағыттар әлсіз ескеріледі. Ауылдық жерлердегі оқушылардың, сондай-ақ ЕБҚ бар балалардың олимпиадалық қозғалыспен қамтылуы төмен.

Сапалы білім беруді қамтамасыз етудегі маңызды міндеттердің бірі – қалалық және ауылдық мектептер арасындағы оқыту сапасының алшақтығын қысқарту. 6909 мемлекеттік мектептің 5271-і ауылдық жерде орналасқан (68 %), олардың ішінде шағын жинақты мектептер (бұдан әрі – ШЖМ) – 2722 (ауылдық мектептер санының 52 %-ы). Ауыл мектептері бүкіл ауылдың негізгі орталығы және жастардың өз мүмкіндіктерін дамытатын орны болып табылады. Осыған байланысты ауыл мектебіндегі әрбір білім алушының табысқа жету мүмкіндігін арттыру, білім беру сапасы бойынша қалалық мектептерден артта қалуды қысқарту маңызды. Ауыл мектептерін қолдау бойынша «Мобильді мұғалім», «Қамқор жанұя», «Нәтижелілігі төмен ауыл мектептеріне үздік мектептердің қамқорлығы», «КӨМЕКТIMES: мектеп-мектепке» өңірлік жобалары іске асырылуда. Ауылдық аумақтарды тұрақты дамыту қорының білім беру саласындағы жобалары белсенді іске асырылуда. Ауыл мектептерінің білім алушыларына атаулы көмек көрсетіледі (пәндер бойынша қосымша сабақтар, жазғы ауысымдар мен балалар орталықтарына бару), оқу ваучерлерін пайдалана отырып, тегін қосымша білім беру бағдарламаларына қатысу мүмкіндігі беріледі.

Сонымен бірге қалалық және ауылдық білім алушылардың білім сапасы арасындағы алшақтық сақталуда. PISA зерттеуі қалалық және ауылдық мектептер арасындағы айырмашылықты кезең-кезеңімен растап келеді. Мысалы, PISA-2022 зерттеуінде оқу сауаттылығы бойынша қалалық мектептердің пайдасына 37 балл айырмашылық тіркелді.

Ауылдық жерлердегі мектеп ғимараттарының материалдық инфрақұрылымы ауыл оқушыларының мүмкіндіктерін қалалық оқушылармен салыстырғанда едәуір шектейді. Кең жолақты интернеттің болмауына байланысты мектеп білім алушыларының цифрлық білім беру ресурстарына қолжетімділігі шектеулі, мектептердің тек 39 %-ында жоғары жылдамдықты интернет (20 мбит/с және одан жоғары) бар.

Инклюзивті практиканы дамытудағы маңызды кезең «Инклюзивті білім беру мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдау болды. Заңмен ЕБҚ бар балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуге мемлекеттік білім беру тапсырысын іске асыру нормасы қабылданды.

2023 жылдың басында ЕБҚ бар балалардың саны 188 мың баланы құрады (2022 жылдың басында – 175 мың), оның ішінде мектеп жасындағы балалар – 132699. Мұндай балалар санының жыл сайынғы өсуі орта есеппен 3 %-ды құрайды (2020 жылы – 161 мың бала, 2021 жылы – 175 мың бала, 2022 жылы – 188 мың бала).

2023 жылдың басында елде 99 арнайы мектеп, сондай-ақ 92 ПМПК, 208 психологиялық-педагогикалық түзету кабинеті (бұдан әрі – ППТК), 14 оңалту орталығы (бұдан әрі – ОО), 10 аутизм орталығы жұмыс істеді. Сондай-ақ мектептер жанында 640-тан астам инклюзияны қолдау кабинеті, 1600-ден астам логопедиялық пункт жұмыс істейді. Арнайы ұйымдарда арнайы оқу бағдарламалары бойынша мүмкіндігі шектеулі 17771 бала білім алды.

2022 жылы психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу, ерекше білім беру қажеттіліктерін бағалау қағидалары бекітілді, білім беру ұйымдарын жабдықтармен және жиһазбен жарақтандыру нормалары жетілдірілді. ПМПК желісінің жеткіліктілігін қамтамасыз ету мақсатында бір ПМПК ашу нормативі 60 мыңнан 50 мың балаға дейінгі халық санына қайта қаралды.

ЕБҚ бар балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуге мемлекеттік білім беру тапсырысын іске асыру нормалары бекітілді. Бұл бюджетке ППТК, ОО желілерін кеңейту үшін күрделі шығындар салмай-ақ жеке сектордың, үкіметтік емес ұйымдардың әлеуетін пайдалана отырып, ЕБҚ бар балаларды арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен қамтуды ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Білім беру ұйымдарында психологиялық-педагогикалық сүйемелдеуді сапалы іске асыру үшін базалық инфрақұрылым (жобалық қуат, мамандар кабинеттері, оңалту және емдік дене шынықтыру аймақтары, ата-аналар мен педагогтерге арналған коворкинг), сондай-ақ халықаралық талаптарға сәйкес заманауи жабдықтармен жарақтандыру қажет.

Сапалы білімнің қолжетімділігін қамтамасыз етудің шарты ретінде заманауи мектеп инфрақұрылымын құру мемлекеттің басым міндеті болып табылады. 2021 жылдан бастап шағын қалаларда, аудан орталықтарында және ауылдарда орналасқан мектептерді жаңғырту жүзеге асырылуда. Жаңғырту жұмыстары 6 бағытты қамтиды: күрделі және ағымдағы жөндеу, мектептерді пәндік кабинеттермен жабдықтау, мектеп жиһазын жаңарту, кітапханалар мен асханаларды жаңғырту, мектепте және мектеп аумағында балалардың қауіпсіз болу жағдайларын жақсарту.

Елде аудан орталықтарында, ауылдарда және шағын қалаларда орналасқан 5000-нан астам мектеп жұмыс істейді, олардың ішінде 2021 жылы 1015 мектеп, 2022 жылы 1003 мектеп жаңғыртумен қамтылды. Нәтижесінде 2022 – 2023 оқу жылының басына қарай 357 мектепке күрделі жөндеу және 1122 мектепке ағымдағы жөндеу жүргізілді. 954 мектепке 1470 пәндік кабинет жеткізілді. 1139 мектепте жиһаз жаңартылды, 1806 мектеп кітапханасы және 969 мектеп асханасы жаңғыртылды. 1203 мектепте қауіпсіздік жағдайлары жақсартылды.

Алайда іске асырылып жатқан шараларға қарамастан, орта білім инфрақұрылымын дамытуда бірқатар сын-қатерлер бар. Мектеп құрылысының қазіргі қарқыны демографиялық және көші-қон процестеріне, сондай-ақ жинақталған оқушы орындарының тапшылығына ілесе алмай отыр. Балалар санының өсуі және оқушы орындарының тапшылығы жағдайында оқытудың көп ауысымдылығы мәселесі өзекті болып қалуда.

Балалардың туу көрсеткіші артып келеді: 2020 жылдан бастап 2022 жылдың бірінші жартыжылдығына дейін туған балалар саны 1039775 адамды құрады. Соңғы үш оқу жылында бірінші сынып оқушыларының саны 1160311 білім алушыны құрады, халықтың көші-қоны – 34 %, мектеп ғимараттарының тозуы – 15 %, 2026 жылға қарай оқушы орындарының болжамды тапшылығы 1,12 млн-ды құрайды.

2022 – 2023 оқу жылында оқушы орындарының ағымдағы тапшылығы 270 мыңды құрады, оның ішінде қала бойынша – 167 мың орын, ауыл бойынша – 96 мың орын. Қазіргі уақытта үш ауысымды мектептер саны 143 бірлікті құрайды (2022 жылы – 139), апатты мектептер – 52 (2022 жылы – 47).

Үш ауысымды мектептер мәселесін шешу үшін әртүрлі тетіктер қолданылады: мемлекеттік бюджет және мемлекеттік-жекешелік әріптестік (бұдан әрі – МЖӘ) есебінен нысаналы құрылыс салу; модульдік конструкциялардан мектептер салу (тез тұрғызылатын ғимараттар). Орта білім беруді дамытуға жеке секторды тарту мақсатында «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен білім беру саласындағы уәкілетті органның орта білім беруге мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру жөніндегі құзыреті бекітілді.

2020 жылдан бастап жан басына шаққандағы қаржыландыру республиканың барлық қалалық мектептерінде (1605 мектеп) толық көлемде енгізілді. Бұл мектептерге басқарушылық және қаржылық дербестік (қаражат үнемдеу, қосымша штаттар енгізу/қосымша төлемдер жасау және т.б. мүмкіндігі) беру сияқты көптеген артықшылықтар береді. Сонымен бірге персоналды басқару және жан басына шаққандағы қаржыландыруды ұтымды қолдану бойынша табысты даму стратегиялары тәжірибесін тарату кеңінен жүзеге асырылмаған.

Қазақстанда бір оқушыға жұмсалатын шығыстар ЭЫДҰ елдерінің көрсеткіштерінен бірнеше есе төмен, тек Ресеймен салыстырғандағы айырмашылық шамамен 1 млн теңгені құрайды. Осыған байланысты білім беруге жұмсалатын шығыстарды ұлғайту және оны әлемдік стандарттарға жеткізу таяу перспективадағы маңызды міндет болып табылады. Жоғары оқу орындарына түсу пайызы, республикалық олимпиадалар жеңімпаздарының саны, педагогтердің біліктілік деңгейі сияқты ынталандырушы компоненттерді көбірек қолдана отырып, жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативін бірнеше кезеңмен жетілдіру қажет.

Бизнесті мектептер салуға ынталандыру жөнінде қабылданған мемлекеттік қолдау шаралары (жан басына шаққандағы қаржыландыру, жеңілдікпен кредиттеу, 8 жыл ішінде амортизациялық компонентті өтеу, әкімшілік кедергілерді азайту) жеке меншік мектептер желісінің дамуына, оның ішінде ата-аналардан ақы алынбай, мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде білім беру қызметтерін көрсететін мектептердің дамуына едәуір ықпал етті.

Мемлекеттік білім беру тапсырысының мөлшері жан басына шаққандағы нормативтік қаржыландыру әдістемесіне сәйкес айқындалады, онда жеке меншік білім беру ұйымдары үшін операциялық шығыстарды өтеу (2022 жылға арналған орташа мөлшері – 532 мың теңге), сондай-ақ құрылыс салу және реконструкциялау арқылы жаңа оқушы орындарын енгізуге жұмсалатын шығыстарды өтеу (2022 жылға арналған 1 оқушы орны үшін: құрылыс – 294 мың теңге, реконструкциялау – 144 мың теңге) көзделген. 2020 жылға арналған операциялық шығыстардың орташа мөлшері – 414 мың теңге, 2020 жылы 1 оқушы орнын енгізуге жұмсалатын шығыстар: құрылыс – 267 мың теңге, реконструкциялау – 131 мың теңге; 2021 жылға арналған операциялық шығыстардың орташа мөлшері – 469 мың теңге, 2021 жылы 1 оқушы орнын енгізуге жұмсалатын шығыстар: құрылыс – 280 мың теңге, реконструкциялау – 137 мың теңге.

МЖӘ-нің жаңа моделі әзірленді, соның арқасында небәрі бір жарым жылдың ішінде Астана қаласында 20 мың оқушы орнына арналған 5 мектеп пайдалануға берілді.

Осылайша, жеке меншік мектептер желісін кеңейту мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені азайтып қана қоймай, жаңа мектептерді пайдалануға беру мерзімін қысқарту арқылы мемлекеттік мектептердегі оқушы орындарының тапшылығы мен үш ауысымдылық мәселесін шешудің қосымша құралы болып табылады.

Бұдан басқа, субсидиялау, жеңілдікпен кредиттеу және салықтық жеңілдіктер түріндегі басқа да құралдар әзірленді. Мәселен, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры арқылы жеке меншік мектептерді салу және реконструкциялау үшін банктік қарыздарды субсидиялау тетігі қолданылады, мұнда жеке сектор үшін кредиттеудің түпкілікті мөлшерлемесі «Қарапайым заттар экономикасы» бағдарламасы шеңберінде – 7 %, «Бизнестің жол картасы – 2025» шеңберінде – 6 % құрайды.

Сонымен бірге орта білім беру саласында мынадай проблемаларды шешу қажет:

  • XXI ғасырдағы білім алушыларға қажетті білімді, дағдыларды, тәсілдер мен құндылықтарды көрсететін білім беру мазмұнын жетілдіру қажеттілігі;
  • ауылдық жерлердегі мектептердің ақпараттық-технологиялық және материалдық инфрақұрылымының әлсіз дамуы, бұл ауыл оқушыларының мүмкіндіктерін қалалық оқушылармен салыстырғанда шектейді;
  • білім беру ұйымдары арасында персоналды басқару және жан басына шаққандағы қаржыландыруды ұтымды қолдану бойынша табысты даму стратегиялары тәжірибесінің жеткіліксіз таратылуы;
  • ауылдық жерлердегі оқушылардың, сондай-ақ ЕБҚ бар балалардың олимпиадалық қозғалыспен қамтылуының төмендігі;
  • дарынды балаларды қолдау жүйесінің жеткіліксіз дамуы;
  • қалалық және ауылдық білім алушылар арасындағы білім сапасының алшақтығының сақталуы;
  • ЕБҚ бар балалардың арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен қамтылуының төмендігі.

3-тарау. Техникалық және кәсіптік білім

2022 – 2023 оқу жылында техникалық және кәсіптік білімнің (бұдан әрі – ТжКБ) қолжетімділігін ТжКБ-ның 772 ұйымы қамтамасыз етеді, оның ішінде 446-сы мемлекеттік, 326-сы жеке меншік. ТжКБ ұйымдарының жалпы контингенті 517,3 мың адамды құрайды (2020 жылы – 475,9 мың адам, 2021 жылы – 488,9 мың адам), олардың жартысынан астамы – 312 мың адам мемлекеттік тапсырыс бойынша білім алады (2020 жылы – 288,2 мың адам, 2021 жылы – 289,4 мың адам).

ТжКБ ұйымдарына қабылдаудың жыл сайынғы өсуі мектеп түлектері мен олардың ата-аналарының осы білімді алудың тартымдылығы туралы түсінігінің өзгергенін көрсетеді. Мәселен, 2022 жылы ТжКБ ұйымдарына 183 мың адам қабылданды, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 25 мың адамға артық (2020 жылы – 158,3 мың адам, 2021 жылы – 158,5 мың адам).

Біріккен Ұлттар Ұйымының (бұдан әрі – БҰҰ) Бас Ассамблеясы қабылдаған Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияға сәйкес қатысушы мемлекеттер ЕБҚ бар адамдардың кәсіптік оқытуға, ересектерге арналған білім беруге және өмір бойы оқытуға қолжетімділігін қамтамасыз етуге міндетті. Мемлекеттік ТжКБ ұйымдарының жартысынан астамы ЕБҚ бар студенттер үшін тең жағдайлар мен кедергісіз қолжетімділік жасай алды.

ТжКБ ұйымдарына түсу кезінде квоталар тізімін кеңейту арқылы әлеуметтік осал жастарға қолдау күшейтілді. Қолданыстағы алты квота санатына қосымша үш санат енгізілді: 5 % – көпбалалы отбасылардан шыққан балалар үшін, 1 % – толық емес отбасылардан шыққан балалар үшін, 1 % – бала кезінен мүгедектігі бар балалар тәрбиеленетін отбасылардан шыққан балалар үшін.

Нәтижесінде 2022 – 2023 оқу жылында әлеуметтік осал отбасылардан шыққан 3445 студент колледждерде білім алуда, ал 2020 – 2021 оқу жылында олардың саны 2913 адамды құрады. Сонымен бірге ЕБҚ бар білім алушыларды ТжКБ-ға тарту мәселесі өзекті болып қалуда, оның себептерінің бірі ұйымның және педагогтердің инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істеуге дайын еместігі, сондай-ақ кадрлар құрамының жеткіліксіздігі болып табылады.

«Баршаға арналған тегін техникалық және кәсіптік білім» жобасы 300 мыңнан астам жасқа алғашқы жұмысшы мамандығын тегін алуға мүмкіндік берді. Жоба шеңберінде жастардың әлеуметтік осал санаттарын тартуға жағдай жасалды. Жобаға қатысушылар ыстық тамақпен, стипендиямен, тегін жол жүрумен қамтамасыз етілді. Жоба қазақстандық еңбек нарығындағы біліктілігі жоқ кадрлар санын қысқарту, жастар арасындағы жұмыссыздық деңгейін, сондай-ақ NEET санатындағы және өзін-өзі жұмыспен қамтыған жастар санын төмендету түрінде кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық әсерге ие.

Сонымен бірге 2022 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша NEET санатындағы шамамен 247 мың жас оқумен қамтылмаған (2020 жылы – 267,3 мың адам, 2021 жылы – 258,1 мың адам).

ТжКБ ұйымдарын бейіндеу мәселесі өзекті болып қалуда. Бұл, ең алдымен, еңбек нарығының сұраныстарына сәйкес қайталанатын мамандықтарды қысқарту және еңбек нарығында сұранысқа ие жаңа мамандықтарды ашу арқылы ТжКБ-ны қайта бағдарлауға байланысты.

ТжКБ ұйымдарын оңтайландыру және бейіндеу тар бағыттағы салалық белгі бойынша сапалы кадрлар даярлауға қаражатты шоғырландыруға, материалдық қана емес, кадрлық ресурстарды да біріктіруге, бәсекеге қабілеттілікті арттыруға мүмкіндік береді, бұл ТжКБ мамандарын даярлау сапасын арттыруға ықпал етеді.

2019 жылғы Жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінің нәтижелеріне сәйкес жұмыс берушілер ТжКБ сапасының деңгейін мүмкін болатын 7 балдың ішінен 3,7 балмен бағалайды.

PISA-2022 халықаралық зерттеуіне еліміздің 83 колледжінен 15 жастағы студенттер қатысты. Зерттеу нәтижелері ТжКБ ұйымдарының білім алушылары жалпы білім беретін цикл пәндерін оқу процесінде қалыптасатын базалық дағдылар бойынша мектептегі құрдастарынан артта қалатынын көрсетті. Бұл болашақта оларға бейімделуге немесе өз дағдыларының деңгейін арттыруға, не жаңа кәсіпті меңгеруге мүмкіндік бермейді.

Мысалы, математика бойынша колледж студенттері мектепте оқитын құрдастарынан 27 балға артта қалды. Бұл жағдай мектептер мен колледждердегі оқыту нәтижелері арасындағы қалыптасқан алшақтықты жою үшін ТжКБ ұйымдары студенттерінің базалық білімдерін дамыту жөнінде шаралар қабылдауды, ТжКБ мазмұнын жаңғырту және сапасын арттыру мәселесін өзектендіруді талап етеді. Дегенмен, PISA-2018 нәтижелерімен салыстырғанда олардың өз нәтижелері 8 балға артты.

Кадрлар даярлау сапасына тиісті материалдық-техникалық базаның (бұдан әрі – МТБ) болуы әсер етеді. «Жас маман» жобасы шеңберінде 2020 – 2021 жылдары ТжКБ-ның 180 ұйымы заманауи жабдықтармен жарақтандырылды. Бұл ретте мемлекеттік ТжКБ ұйымдарының 48 %-ы оқу процесінде моральдық тұрғыдан ескірген жабдықтарды әлі де пайдаланады, бұл ТжКБ саласы мамандарын даярлау сапасының төмен болуының және түлектер дағдыларының қазіргі өндірістік талаптарға сәйкес келмеуінің себептерінің бірі болып табылады.

ТжКБ-да кадрлар даярлау практикалық бағдарға ие және өндірістік практиканы ұйымдастыруға үлкен қаржы шығындарын талап етеді. Бөлінген қаражаттың 85 %-ы ғимараттарды ағымдағы күтіп-ұстауға және педагогтердің жалақысына жұмсалады. Ал студенттердің практикасын ұйымдастыруға арналған оқу шығыстарына тек 15 % ғана қалады.

Колледждердің басқа қалалардан келген студенттерін жатақханалардағы орындармен қамтамасыз ету мәселесі өзекті болып қалуда. Осыған байланысты жаңа жатақханалар салу, сондай-ақ жаңа төсек-орындарды пайдалануға беру көзделген. 2020 жылы 4079 орындық 21 жатақхана, 2021 жылы 2758 орындық 14 жатақхана, 2022 жылы 2509 орындық 7 жатақхана пайдалануға берілді.

COVID-19 пандемиясы кезеңінде қашықтан оқыту форматына шұғыл көшу ТжКБ ұйымдарының педагогтері үшін белгілі бір қиындықтар туғызды. Цифрлық ортадағы жаңа жағдайларға бейімделуге уақыт қажет болды, бұдан басқа ТжКБ оқытушыларына түсетін жүктеме артты. Теориялық оқыту көлемі ұлғайып, студенттердің кәсіпорындардағы өндірістік оқытуы мен кәсіптік практикасы айтарлықтай қысқарды, бұл білім алушылардың қажетті практикалық дағдыларды игеруіне әсер етті.

ТжКБ ұйымдары мен кәсіпорындардың жемісті өзара іс-қимылы нәтижелерінің бірі дуальды оқытуды ұйымдастыру болып табылады. Дуальды оқыту ТжКБ-ның 558 ұйымында енгізілген, оған 8013 кәсіпорын қатысады және 72098 білім алушыны қамтиды. 498 компания (кәсіпорын) мен 410 колледж арасында қамқорлық жасау туралы меморандумдар мен келісімдерге қол қойылды, оларда компания өкілдерінің қамқоршылық кеңестер құрамына кіруі, МТБ-ны зертханалық жабдықтармен жарақтандыру, білім алушыларды өндірістік практикаға қабылдау, педагогтердің тағылымдамадан өтуі сияқты міндеттемелер көзделген.

Сонымен бірге ТжКБ ұйымдарының экономиканың нақты секторымен, бизнеспен және қызмет көрсету саласымен байланысының әлсіздігі байқалады, бұл колледждердің бизнесті және жұмысшы кәсіптерді дамытудың қозғаушы күшіне, өнер және кәсіпкерлік орталығына айналу мүмкіндіктерін шектейді.

ТжКБ ұйымдарында корпоративтік басқаруды жетілдіру жалғасуда. ТжКБ ұйымдарын басқару процесіне тарту және білім беру бағдарламаларын әзірлеу үшін жұмыс берушілер енгізілген 547 қамқоршылық және 693 индустриялық кеңес құрылды.

2022 жылдан бастап ТжКБ ұйымдарында академиялық дербестік енгізілді, бұл оларға мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттарының (бұдан әрі – МЖМБС), кәсіптік стандарттардың, WorldSkills кәсіптік стандарттарының талаптары мен өңірлік ерекшеліктер негізінде жұмыс берушілердің қатысуымен білім беру бағдарламаларын өз бетінше әзірлеуге мүмкіндік береді. Бұл бағдарламалар екі кезеңдік сараптамадан өтеді. 2023 жылы тізілімге 4000-нан астам жаңартылған білім беру бағдарламасы енгізілді.

Білім беру деңгейлері арасындағы үздіксіздік пен сабақтастықты қалыптастыру мақсатында 2022 – 2023 оқу жылынан бастап ТжКБ ұйымдары оқытудың кредиттік-модульдік технологиясына көшті, қолданбалы бакалавриат бағдарламасы студенттерге құзыреттердің әртүрлі деңгейлері үшін қажетті кредит көлемін жинақтау арқылы оқу траекториясын өз бетінше таңдауға мүмкіндік берді.

Өңірлік еңбек нарығы мен білім беру жүйесі арасындағы байланыс түлектердің оқу орнын бітіргеннен кейін бір жыл ішінде жұмысқа орналасуы арқылы бақыланады. 2022 жылы ТжКБ түлектерінің жұмысқа орналасу үлесі 67 %-ды құрады, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 3 %-ға жоғары.

ТжКБ ұйымдарының қаржылық тұрақтылығын арттыру және оларға нысаналы қолдау көрсету үшін жақын перспективада ТжКБ шығыстарының нормативтерін әлемдік стандарттарға жеткізу қажет. Осылайша, БҰҰ-ның Тұрақты даму жөніндегі 4-мақсатының міндеттеріне қол жеткізу үшін білім беруді қаржыландыруды мақсатты түрде ұлғайту және оның қажеттіліктеріне ЖІӨ-нің кемінде 4-6 %-ын бөлу ұсынылады. ТжКБ ұйымдарында 2020 жылдан бастап ТжКБ МЖМБС талаптарының сақталуына бағытталған жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативі енгізілуде. Жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативін енгізуді талдау көзделген қаражаттың 85 %-ы ғимараттарды ағымдағы күтіп-ұстауға және педагогтердің жалақысына жұмсалатынын, ал студенттердің практикасын ұйымдастыруға арналған шығыс материалдарына тек 15 % қалатынын көрсетті. Осылайша, ТжКБ-да жан басына шаққандағы қаржыландыру мөлшерін ұлғайту мәселесі маңызды мәселелердің бірі болып табылады.

Мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді цифрландыру шеңберінде білім беру саласындағы ақпараттандыру объектілеріне қойылатын ең төмен талаптар бекітілді, олар ақпараттандыру объектілерінің және колледждерді басқару жүйелерінің функционалына бірыңғай сипаттамаларды айқындайды.

Ақпараттық жүйелерді енгізу педагогтер мен білім алушылардың қабылданған сәттен бастап оқуды аяқтағанға дейінгі қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған, атап айтқанда, талапкерлерді қабылдау, білім беру контентіне қол жеткізу, онлайн-кесте қалыптастыру, электрондық журнал жүргізу, тапсырмаларды тексеру және бағалар қою, бейнеконференция режимінде оқу сабақтарын өткізу, онлайн форматта тестілеу және емтихандар өткізу.

Білім беру ұйымдарына қойылатын талаптар және қашықтан оқыту бойынша оқу процесін ұйымдастыру қағидалары әзірленді. ТжКБ ұйымдары студенттерді оқу нысаны мен курсына қарамастан қашықтан оқытуға ауыстыру мүмкіндігіне ие. Бұл ретте қашықтан оқытуға рұқсат етілген пәндер немесе модульдер сағаттарының тізбесі мен көлемін білім беру ұйымы дербес айқындайды. Бұдан басқа, ЕБҚ бар білім алушылар, оның ішінде уақытша шектеулері бар студенттер, конкурстарға немесе чемпионаттарға қатысатын студенттер қашықтан білім алу мүмкіндігіне ие. Ол үшін барлық қажетті жағдайлар жасалған: колледждердің 100 %-ы ақпараттық жүйелерге қол жеткізе алады.

2021 жылдан бастап колледждерге қабылдаудың жаңа тетігі енгізілді. Жаңа қағидалардың артықшылығы – талапкердің білім беру ұйымын өзі таңдау мүмкіндігі. Бұрын талапкер оқуға түсу кезінде тек бір колледж бен бір мамандықты таңдайтын, жаңа формат бойынша студент төрт колледжді және тиісінше төрт мамандықты таңдау мүмкіндігіне ие болды.

Бұдан басқа, колледждерге құжаттарды қабылдау Egov.kz порталы арқылы автоматтандырылды, сондай-ақ құжаттарды колледждердің өздерінде дәстүрлі қағаз форматында тапсыру мүмкіндігі сақталған. Осылайша, талапкерлердің таңдау мүмкіндігі кеңейтіліп, таңдалған мамандыққа түсу ықтималдығы артты.

Талапкерлер барлық лицензиялық талаптарға сәйкес келетін колледждерді ғана таңдай алады. Талапкерлер таңдауы үшін колледждер тізбесіне жұмысқа орналастыру мен жұмыспен қамтуды, өндірістік практикадан өтуді қамтамасыз ету, шеберханалармен, зертханалармен, инженерлік-педагогикалық қызметкерлердің сапалы құрамымен қамтамасыз етілу, жатақханада әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлардың, оның ішінде электрондық тасымалдағыштардағы кітапхана қорының болуы, ЕБҚ бар адамдарға арналған жағдайлардың жасалуы сияқты талаптарға сәйкес келетін колледждер, оның ішінде жеке меншік колледждер енгізілуі мүмкін.

Мемлекеттік тапсырыс бойынша оқуға конкурс білім басқармаларының ақпараттық жүйелері арқылы білім туралы аттестаттағы міндетті және бейіндік пәндер бағаларының орташа конкурстық балы бойынша өткізіледі. Бұл шаралар колледждерге қабылдау рәсімінің ашықтығын арттыруға бағытталған.

Дегенмен ТжКБ жүйесінің қарқынды дамуы туралы халықты хабардар ету және мектеп білім алушыларының кәсіптік өзін-өзі анықтауы үшін кәсіптік бағдарлау жұмысының құралдарын пайдалану мәселелері өзекті болып қалуда.

Осыған байланысты ТжКБ жүйесіндегі мынадай проблемалық мәселелерді шешу жөнінде шаралар қабылданады:

  • ЕБҚ бар білім алушылардың ТжКБ-ға тартылуының төмендігі, оның себептерінің бірі ұйымның және педагогтердің инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істеуге дайын еместігі, сондай-ақ кадрлар құрамының жеткіліксіздігі;
  • NEET санатындағы жастардың ТжКБ ұйымдарымен қамтылуының төмендігі;
  • ТжКБ ұйымдарын еңбек нарығының сұранысына сәйкес бейіндеу тетіктерін жетілдіру қажеттілігі;
  • ТжКБ ұйымдарының білім алушыларының функционалдық сауаттылық деңгейінің төмендігі;
  • ТжКБ саласы мамандарын даярлау сапасының төмендігі және түлектер дағдыларының қазіргі өндірістік талаптарға сәйкес келмеуі;
  • ТжКБ-дағы жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативінің төмендігі;
  • ТжКБ ұйымдарының МТБ-сының әлсіздігі;
  • басқа қалалардан келген студенттердің жатақханалардағы орындармен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі;
  • ТжКБ ұйымдарының экономиканың нақты секторымен, бизнеспен және қызмет көрсету саласымен байланысының әлсіздігі;
  • ТжКБ жүйесінің қарқынды дамуы туралы халықты ақпараттандыру қажеттілігі.

4-тарау. Балалардың қауіпсіздігі, олардың құқықтары мен мүдделерін қорғау

Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының басым бағыттары балалардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, оларды қатыгез қарым-қатынастан және қылмыстық қол сұғушылықтан қорғау болып табылады.

2022 жылдың соңында балалар халқының саны 6616774 баланы құрады (2020 жылы – 6110156), олардың ішінде 3,7 млн-нан астам мектеп оқушысы, 2,5 млн-нан астам мектепке дейінгі жастағы бала, ТжКБ ұйымдарының 400 мыңнан астам студенті бар.

Бұл ретте Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша 2027 жылға қарай қазақстандық балалар санының 8 млн-ға дейін ұлғаюы күтіледі. Балалар санының артуымен қоғам көтеретін проблемалардың да ұлғаю қаупі бар.

Проблемаларды уақтылы анықтау және жедел шешім қабылдау үшін 2022 жылы 56 индикатордан тұратын Балалардың әл-ауқаты индексі қабылданды1. 2021 жылғы индексті сынақтан өткізу нәтижелері бойынша республикадағы балалардың әл-ауқатының орташа бағасы 55,3 балды құрады, 2022 жылғы индекс қорытындылары шығарылуда.

2022 – 2023 оқу жылында мектептері жоқ 1209 елді мекенде тұратын 27135 бала тасымалдауды қажет етеді. Балаларды тасымалдауға арналған автокөлік 1173 бірліктен тұрады, бұл ретте ұзақ мерзімді активтердің жылдық тозу нормаларына сәйкес мектептердің автопаркі өндірістік факторларға байланысты 59 %-ға тозған (жылына 15 % амортизация). 2021 жылдан бастап мектептер балаларды тасымалдау үшін лизинг тетігі арқылы 515 жаңа автобус сатып алды, олардың 119-ы 2022 жылы жеткізілді.

Балалардың жекелеген санаттарына әлеуметтік қолдау әр мектепте көзделген Жалпыға бірдей білім беру қорынан жүзеге асырылады2. Үш жыл ішінде жыл сайын 400 мыңнан астам бала материалдық көмек алады.

2023 жылы әлеуметтік осал топтардан шыққан 97518 бала мектепке дейінгі ұйымдарға барды, олардың 37572-сі (38,5 %) жергілікті бюджет есебінен тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етілді. «Мектепке дейінгі ұйымдар қызметінің үлгілік қағидаларына» сәйкес мемлекеттік білім беру тапсырысы орналастырылған мектепке дейінгі ұйымдарда тамақтану шығындарын төлеу үшін ай сайынғы ақы 100 % мөлшерінде ата-аналардан алынады. Бұл ретте жергілікті атқарушы органдардың (бұдан әрі – ЖАО) шешімі бойынша тәрбиеленушілердің тамақтану шығыстары жергілікті бюджет қаражаты есебінен толық немесе ішінара өтелуі мүмкін.

6057 мектепте ыстық тамақ, 456 мектепте буфеттік тамақтану ұйымдастырылған. Әлеуметтік осал санаттағы 400 мыңнан астам немесе 100 % бала, 1-4-сыныптардағы білім алушылардың жалпы санының шамамен 54 %-ын құрайтын 800 мыңға жуық бала тегін бір реттік ыстық тамақпен қамтылған (2021 жылы – білім алушылардың 41 %-ы, 2022 жылы – 52 %). Барлық бастауыш сынып оқушылары үшін тегін бір реттік ыстық тамақ 9 өңірде (Астана, Алматы, Шымкент қалалары, Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Қызылорда, Павлодар және Ұлытау облыстары), 1-сынып оқушылары үшін екі өңірде (Ақмола және Маңғыстау облыстары) ұйымдастырылған.

2022 жылдан бастап конкурсты ұйымдастырушының конкурстық құжаттамаға тағамдардың, буфет өнімдерінің ассортименттік тізбесін, тағамдардың технологиялық карталарын және басқаларын енгізу нормалары енгізілді. Ғалымдармен бірлесіп жүргізілген зерттеулер нәтижелерінің негізінде ұлттық мәзірді (оның ішінде сүт, нан-тоқаш өнімдерін және т.б.) енгізу мәселесі қаралатын болады. Мектеп асханаларының мәзірін жаңарту үшін ұлттық өнімдер шығаратын шағын бизнес өкілдерін тарту орынды. Қажетті жабдықтармен, ыдыс-аяқпен қамтамасыз етуді қоса алғанда, мектеп асханаларын жаңғыртуды жалғастыру қажет.

ЖАО деректері бойынша 2022 жылы 1889530 бала немесе білім алушылардың 56,9 %-ы сауықтырумен қамтылды, олардың ішінде 1292925 бала (38,9 %) мектеп жанындағы лагерьлерде, 255435 бала (7,9 %) қала сыртындағы сауықтыру лагерьлерінде болды. Алайда республикада балалардың жекелеген санаттарын жазғы демалыспен және сауықтырумен қамтуға бағытталған объектілер мен іс-шаралар жеткіліксіз. 2022 жылы 226 қала сыртындағы сауықтыру лагері жұмыс істеді (2021 жылы – 167 бірлік, 2020 жылы – карантинде болды).

Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің деректері бойынша 2022 жылы балаларға қатысты 2005 қылмыс жасалды (2020 жылы – 1814), балалар арасында жасалған суицидтер саны 155 жағдайды құрады (2020 жылы – 144).

Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтері бойынша республикада жыл сайын 600 мыңнан астам адам жарақат алады, олардың 22 %-дан астамы балалар, яғни 130 мың бала (оның ішінде мұзда құлау, терезеден құлау, жол-көлік оқиғалары, өрттер, су айдындарындағы оқиғалар нәтижесінде). Тек 2022 жылы балалардың терезеден құлауының 200-ге жуық фактісі тіркеліп, 25 бала қаза тапты. Жолдарда жол-көлік оқиғалары салдарынан 232 бала қаза тауып, 3652 бала зардап шекті. Алдын алу шараларының ішінде әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдарында балалардың қауіпсіздік құралдарын (балалар велосипедінің дулығалары, балалар автокреслолары мен қауіпсіздік белдіктері, көпқабатты тұрғын үйлерде терезе қоршауларын орнату, құтқару кеудешелерін пайдалану) қолдануын насихаттау3 және сабақтарда, сондай-ақ сабақтан тыс қызметте балалардың қауіпсіз мінез-құлқын қалыптастыру бар.

Ішкі істер органдарында жыл сайын тәуекел аймағындағы шамамен 4 мың кәмелетке толмаған және 6 мыңнан астам қолайсыз отбасы есепте тұрады.

Төтенше оқиғалардың алдын алу мақсатында барлық білім беру ұйымдары бейнебақылау жүйелерімен жабдықталған. Бұл ретте олардың 4713-і немесе 47 %-ы ішкі істер органдарының жедел басқару орталығына қосылған (1035 мектепке дейінгі ұйым, 3454 жалпы білім беретін мектеп, 224 ТжКБ ұйымы). 2022 жылдың соңында ірі қалаларда орналасқан 1825 білім беру ұйымы күзет қызметтерін көрсетуге лицензиясы бар күзет қызметі субъектісімен шарт жасасты. Ішкі істер органдарының аумақтық бөлімшелерінің кезекші бөлімдеріне немесе күзет қызметі субъектілерінің орталықтандырылған бақылау пультіне қосылған дабыл беру құралдары (дабыл түймелері) 2257 білім беру ұйымында, өткізу жүйесі (турникеттер)4 – 1371 ұйымда орнатылған.

Жылы дәретханасы жоқ мектептер саны едәуір қысқарды (2020 – 2022 жылдар аралығында 167 бірліктен 23 бірлікке дейін, яғни 8 есе).

Мемлекеттік білім беру ұйымдары қызметкерлерінің үлгі штаттарына сәйкес5 6-дан 20-ға дейін сынып-жинақтары бар жалпы білім беретін мектепке 1 педагог-психолог ставкасы, 30 және одан да көп сынып-жинақтары бар мектепке 2 ставка көзделген (500 оқушыға 1 педагог-психолог есебінен). Бұл ретте ҰБДҚ деректеріне сәйкес елде 30-дан астам сынып-жинағы бар 1200-ден астам мектеп бар, онда 1 педагог-психологке 1000-нан 2500-ге дейін оқушыдан келеді. Мектептердің тек 1/3 бөлігінде психолог кабинеттері бар, оның ішінде ауылдық мектептерде – 1681, қалалық мектептерде – 858 (2020 жылы – 2218, 2021 жылы – 2351, 2022 жылы – 2539).

Білім беру ортасында туындайтын даулар мен жанжалдарды шешу кезінде қалпына келтіру медиациясы бағдарламаларының тәрбиелік мүмкіндіктері кеңейтілуде. 1865 мектепте мектеп медиациясы қызметтері құрылды. Сонымен бірге осы қызметтердің құрамындағы педагогтер мен ата-аналарға мектеп медиациясы әдісінің және медиативтік тәсілдің негіздерін үйрету және оқыту қажет.

Алғаш рет балаға қатысты буллингтің (қорқытудың) профилактикасы қағидалары бекітілді6, бұл психологиялық қызмет құрамына кіретін мамандардың жұмысын жүйелеуге мүмкіндік берді.

Жеке сүйемелдеудің қолжетімділігін арттыру мақсатында білім алушылардың буллинг фактілері туралы және оларға қатысты өтініштері кезінде ата-аналардың, білім беру ұйымдары, денсаулық сақтау, халықты әлеуметтік қорғау ұйымдары қызметкерлерінің, ішкі істер органдарының әрекет ету алгоритмі жазылды. Буллингтің (қорқытудың) профилактикасы қағидаларының негізгі мақсаты – балаға қатысты буллингке (қорқытуға) нөлдік төзімділік мәдениетін қалыптастыру жағдайларын жасау.

Балалар мен ата-аналарға елдің барлық мектептерінде орналастырылған «Bala Qorgau» QR-коды арқылы тәулік бойы (24/7) тегін консультациялық көмек көрсетіледі.

Қазақстанда балаларды отбасына орналастырудың мынадай нысандары қолданылады: бала асырап алу, қорғаншылық (қамқоршылық), патронаттық тәрбие, қабылдаушы отбасы, олар материалдық ынталандырылады. 22081 жетім баланың және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған баланың 18291-і немесе 83,2 %-ы отбасыларда тұрады.

Балалар үйлерінің саны үш жыл ішінде (2020 – 2022 жылдары) 14 бірлікке (98 бірліктен 84 бірлікке дейін) азайды. Балалар үйлерінің контингенті 3 жылда 464 балаға қысқарды (2020 жылы – 4254, 2022 жылы – 3790 адам). Өңірлерде осы ұйымдарды деинституционализациялау және оңтайландыру жоспарлары қабылданды.

Сонымен бірге жүйелі шешуді талап ететін мынадай проблемалар бар:

  • отбасылық қолайсыздық проблемалары, әлеуметтік жетімдіктің өсуі, балаларға қатысты қатыгез қарым-қатынастың, олардың қараусыз және панасыз қалуының профилактикасы мәселелері;
  • балалар ортасында жағымсыз құбылыстардың күшеюі – буллинг, лудомания, ойынға тәуелділік, вейптерді, электрондық темекілерді, психобелсенді заттарды пайдалану және т.б.;
  • 11 өңірде бастауыш мектептің барлық білім алушыларының тегін бір реттік ыстық тамақпен қамтамасыз етілмеуі;
  • балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі шаралардың нәтижелілігінің төмендігі;
  • балалардың жекелеген санаттарын ыстық тамақпен толыққанды және ұтымды қамтамасыз етпеу (нормаларды сақтау, қаржыландыру бөлу);
  • мектеп асханалары үшін ұлттық мәзірді әзірлеу және енгізу қажеттілігі;
  • мектеп асханаларын жаңғырту, мәзірді жаңарту қажеттілігі;
  • балалардың жекелеген санаттарын жазғы демалыспен және сауықтырумен қамту үшін балаларды сауықтыру орталықтарының жеткіліксіздігі;
  • балаларды тасымалдауға арналған мектептердің автопаркін жаңартудың жүйелі тәсілінің болмауы;
  • мектеп медиациясы қызметтерінің әлсіз дамуы және педагогтерді мектеп медиациясы әдісінің және медиативтік тәсілдің негіздеріне оқыту тетігінің болмауы.

 

1 Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 2022 жылғы 1 сәуірдегі № 21-р өкімі.

2 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 25 қаңтардағы № 64 «Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алуға құқығы бар отбасылардан шыққан білім алушылар мен тәрбиеленушілерге, сондай-ақ жан басына шаққандағы орташа табысы күнкөріс деңгейінің шамасынан төмен мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алмайтын отбасылардан шыққан білім алушылар мен тәрбиеленушілерге, отбасыларда тұратын жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға, төтенше жағдайлардың салдарынан шұғыл көмекке мұқтаж отбасылардан шыққан балаларға және білім алушылар мен тәрбиеленушілердің өзге де санаттарына мемлекеттік білім беру ұйымдарында қаржылық және материалдық көмек көрсетуге бөлінетін қаражатты қалыптастыру, бағыттау, жұмсау және есепке алу қағидаларын бекіту туралы» қаулысы.

3 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 30 наурыздағы № 156 қаулысымен бекітілген 2020 – 2023 жылдарға арналған бала құқықтарын қорғауды күшейту, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимыл жасау және жасөспірімдер арасындағы суицид мәселелерін шешу жөніндегі жол картасы (68-тармақ).

4 Террористік тұрғыдан осал объектілердің, оның ішінде білім және ғылым саласында қызметін жүзеге асыратын террористік тұрғыдан осал объектілердің терроризмге қарсы қорғалуын ұйымдастыру жөніндегі нұсқаулық (Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2022 жылғы 30 наурыздағы № 117 бұйрығы).

5 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 30 қаңтардағы № 77 «Мемлекеттік білім беру ұйымдары қызметкерлерінің үлгі штаттарын бекіту туралы» қаулысы.

6 Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 21 желтоқсандағы № 506 «Баланы буллингтен (қорқытудан) қорғау қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы.

5-тарау. Білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру және қосымша білім беру

Тәрбие оқытумен ажырамас байланыста. Оқыту танымдық, шығармашылық мүмкіндіктерді іске қосады, адалдыққа, табандылыққа, өзіне талап қоя білуге ынталандырады, бұл тәрбиелілік деңгейінің артуына ықпал етеді.

Қазақ ағартушылары Абай Құнанбаев, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев балаға сөз емес, ата-анасы мен оны қоршаған адамдардың іс-әрекеті әсер ететінін айтқан. Сондықтан балаларды тәрбиелеуде отбасындағы жағдайдың, отбасы мүшелерінің өзара қарым-қатынасының, ата-аналардың адами қасиеттері мен өмірлік ұстанымының маңызы зор.

Отбасы тәрбиенің маңызды институты ретінде білім алушылардың физикалық, психологиялық және әлеуметтік әл-ауқатын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Қоғамның қажеттіліктерін ескере отырып, Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделін іске асыру шеңберінде МДТО сапасын жақсарту жөнінде шаралар қабылданды.

Орта білім деңгейінде білім алушыларды тәрбиелеу пәндік мазмұн және тәрбие жұмысы арқылы жүзеге асырылады. Тәрбие жұмысының табыстылығы көбінесе ұйымның миссиясына, педагогтің педагогикалық шеберлігіне, білім алушылардың жеке ерекшеліктерін білуіне, ұжымның тәрбие міндеттеріне байланысты. Бұл ретте баланың мектептегі тәрбие процесінде толыққанды дамуы үшін ата-аналардың қатысуы, оқыту үшін қолайлы жағдайлар мен орта құру қажет.

Елдің білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысы мынадай негізгі бағыттар бойынша іске асырылады: рухани-адамгершілік тәрбие; ұлттық тәрбие; отбасылық тәрбие; қазақстандық патриотизм мен азаматтыққа тәрбиелеу, құқықтық тәрбие; еңбек, экономикалық және экологиялық тәрбие; полимәдени және көркем-эстетикалық тәрбие; зияткерлік тәрбие, ақпараттық мәдениетке тәрбиелеу; дене тәрбиесі, салауатты өмір салты және т.б.

Отбасылық құндылықтар мен ұлттық тәрбие мәселелері орта білім беру ұйымдарының пәндік оқу бағдарламаларына және тәрбие жұмысының мазмұнына енгізілген.

Республикалық ата-аналар қоғамдық кеңесінің қызметін әдіснамалық сүйемелдеу мақсатында 2020 жылдан бастап «Отбасы – мектеп», «Мектеп өмірінен бір күн» ұзақ мерзімді жобалары іске асырылуда.

Елдің білім беру ұйымдары «Ата-ана мектебі», «Әжелер мектебі», «Әкелер мектебі», «Аналар мектебі» бастамаларын іске асыруда.

Бұдан басқа, білім беру ұйымдарында жас ұрпақты идеологиялық тәрбиелеу жұмысы жүргізіледі. Өскелең ұрпақты идеологиялық тәрбиелеу шеңберінде «Білім-инновация» лицей-интернаттары жүйесінің және «НЗМ» ДББҰ-ның білім алушыларды тәрбиелеу мен оқыту тәжірибесі таратылады.

Экологиялық тәрбие шеңберінде білім алушылардың сыныптан тыс қызметінде ақпараттық-экологиялық, әлеуметтік маңызы бар іс-шаралар: акциялар, көрмелер, мектеп пен оған іргелес аумақты көгалдандыру бойынша үздік конкурс өткізіледі.

Өскелең ұрпақтың қазақстандық патриотизмін және белсенді азаматтық ұстанымын дамыту мақсатында білім беру ұйымдарында білім алушыларды «Жасыл экономика», «Қоршаған ортаны қорғау», «Менің Отаным, менің қалам/ауылым» және т.б. қоғамдық маңызы бар қозғалыстарға тарту кеңейтілуде. Азаматтық белсенділікті дамыту білім алушылардың пікірсайыс қозғалысына, мектеп және студенттік өзін-өзі басқаруға, «Жас қыран», «Жас ұлан», «Жас сарбаз» сияқты балалар мен жасөспірімдер қозғалысына қатысуымен қатар жүреді. Республикада 6727 пікірсайыс клубы жұмыс істейді.

2022 жылы елде 513280 білім алушыны қамтитын 7321 мектеп/студенттік парламент жұмыс істеді (6501 – мектептерде, 820 – колледждерде), олардың құрамында 57 мыңнан астам фракция мен комитет бар (2020 жылы – 4278, 2021 жылы – 6771, 2022 жылы – 7321).

2021 жылмен салыстырғанда 2022 жылы өзін-өзі басқару қатысушыларының қамтылуы 82674 адамға артты, бұл білім алушылардың командалық жұмысқа, әрбір білім алушының өзіндік маңыздылығына, оның коммуникативтілігі мен өз іс-әрекеті үшін жауапкершілігіне тартылуының өсуіне алып келді (2020 жылы – 43074, 2021 жылы – 54021, 2022 жылы – 82674).

2020 жылы пандемия тәрбие жұмысы жүйесін де өзгерту қажеттілігін туындатып, педагогтер мен білім алушылардың IT-дағдыларын дамыту қажеттігін көрсетті. Ата-аналардың онлайн-жиналыстарын, педагогикалық кеңестерді, сынып сағаттарын өткізудің бірыңғай форматтары, онлайн іс-шаралар кезіндегі мінез-құлық қағидалары (zoom, teams, google meet және т.б. платформалары), тәрбие жұмысын онлайн форматта ұйымдастыру туралы ережелер әзірленді. Білім беру ұйымдарында «Оқуға кеңес береміз» онлайн-көрмелері өткізілді, онда мектеп сайтында аудиокітаптар, жас суретшілердің «Дүниежүзілік мұра объектілері» онлайн-көрмелері орналастырылды.

Карантин режимінде болу дене белсенділігінің төмен деңгейіне де әкелді, бұл балалардың денсаулығына, әл-ауқатына және өмір сүру сапасына теріс әсер етті, қосымша күйзеліс туғызып, балалар мен жастардың психикалық денсаулығына ықпал етті. Сондықтан білім алушылар мен педагогтердің физикалық және психоэмоциялық жай-күйін қолдайтын жаттығулар кешендері әзірленді.

«Оқуға құштар мектеп» жобасы білім алушылардың оқуға деген қызығушылығын арттырады және оқу сауаттылығын дамытады. Бұдан басқа, жоба өзара іс-қимыл және әлеуметтік әріптестік, оның ішінде бірыңғай оқырман қауымдастығын қалыптастыруға бағытталған іс-шараларға ата-аналарды тарту арқылы білім алушылардың оқырмандық құзыреттілігін, оқу мәдениеті деңгейін және оқырмандық белсенділігін дамытуға ықпал етеді.

Білім беру саласында барлығы 7096 кітапхана жұмыс істейді, оның ішінде 6461-і – мектептерде, 579-ы – ТжКБ ұйымдарында (2020 жылы – 7133, 2021 жылы – 7031, 2022 жылы – 7096). Сондай-ақ республикалық ғылыми-педагогикалық кітапхана жұмыс істейді. Жалпы білім беретін мектептердің кітапхана қорын толықтыру мәселелері өзекті болып қалуда. Мектептердегі кітапханалардың жалпы қажеттілігі 670 бірлікті құрайды.

Жалпы кітапхана қоры 267 млн-нан астам сақтау бірлігін құрайды (2020 жылы – 212 млн, 2021 жылы – 220 млн, 2022 жылы – 267 млн). Жобаны іске асырудың екі жылында мектеп кітапханаларындағы заманауи көркем әдебиеттің, оның ішінде қазақ тіліндегі әдебиеттің көлемі едәуір өсті, бұл тек қазақстандық авторлардың ғана емес, әлемдік әдебиет туындыларының да есебінен жүзеге асты. Мектеп кітапханалары жұмысының форматын өзгерту, өңірлік, ұлттық және халықаралық ресурстық және кітап қорларына толыққанды әрі жедел қолжетімділікті қамтамасыз ету «Оқуға құштар мектеп» жобасын сапалы іске асыруға мүмкіндік береді.

Білім алушыларға таным мен шығармашылыққа деген тұрақты қажеттілікті қалыптастыруға, өзін-өзі іске асыруға, өзін-өзі анықтауға мүмкіндік беретін жалпы білім берудің құрамдас бөлігі балаларға қосымша білім беру болып табылады.

Соңғы 3 жылда қосымша біліммен қамтылған балалар саны, оның ішінде мектеп үйірмелері, мектептен тыс ұйымдар, сондай-ақ мемлекеттік білім беру, шығармашылық және спорттық тапсырыс бойынша қамтылған балалар саны 12 %-ға немесе 589330 адамға ұлғайды (2020 жылы – 63,5 % (2211595 адам), 2021 жылы – 66,9 % (2406395 адам), 2022 жылы – 75,5 % (2800925 адам).

2022 жылы балаларға қосымша білім беру білім алушылардың шығармашылық қабілеттерін ғылыми-техникалық, музыкалық, көркем-эстетикалық, экологиялық-биологиялық, туристік-өлкетану, патриоттық, әлеуметтік-педагогикалық бағыттар бойынша 380 үйірме түрі арқылы дамытады.

Қосымша білім берудің 1625 ұйымында 1087088 бала қамтылған, бұл мектеп оқушыларының жалпы санының 29,4 %-ын құрайды (қала – 660879, ауыл – 426209 адам). Соңғы үш жылда мұндай ұйымдардың желісі 353 бірлікке ұлғайды (2020 жылы – 1272, 2021 жылы – 1523, 2022 жылы – 1625). Қосымша білім берумен қамтылған мектеп оқушыларының үлесі 0,8 %-ға өсті (2020 жылы – 28,6 %, 2021 жылы – 29,4 %, 2022 жылы – 29,4 %).

Мектеп үйірмелеріне 1267843 білім алушы немесе 34,1 % қатысты (қала – 814944, ауыл – 452899). Соңғы үш жылда мектеп үйірмелерімен қамтылған балалар саны 51770 адамға артты (2020 жылы – 1216073 адам, 2021 жылы – 1347676 адам, 2022 жылы – 1267843 адам).

ЕБҚ бар балаларды қосымша біліммен қамту олар үшін тиісті арнайы жағдайлардың болмауына байланысты төмен болып қалуда.

Тәрбие жұмысында мынадай проблемалар бар:

  • білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысында кешенді тәсілдің болмауы;
  • білім беру ұйымдарындағы тәрбие процесін ғылыми-әдіснамалық және оқу-әдістемелік сүйемелдеудің қажеттілігі;
  • оқу-тәрбие процесінде пән мұғалімдері мен сынып жетекшілерінің педагогикалық өзара іс-қимылы мен ынтымақтастығының жеткіліксіздігі;
  • сынып жетекшілері қызметінің тиімділігінің төмендігі және формалды сипатта болуы;
  • білім беру ұйымдарының тәрбие жұмысын іске асыруда педагогтердің, психологтердің, әлеуметтік қызметкерлердің рөлінің жеткілікті регламенттелмеуі;
  • балалардың тұрғылықты жеріне жақын орналасқан мектептен тыс ұйымдардың және тегін мектеп үйірмелерінің болмауы;
  • ЕБҚ бар балалар мен ауылдық жерлердегі білім алушылардың қосымша біліммен қамтылуының төмендігі;
  • ата-аналардың білім беру ұйымдарының тәрбие процесіне төмен деңгейде тартылуы;
  • білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысының сапасын бағалаудың жүйелі мониторингінің, тетігі мен өлшемшарттарының болмауы.

6-тарау. Педагог мәртебесі

Ескерту. 6-тарауға Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 271 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

Білім беру жүйесін дамыту білікті және ынталы кадрларсыз мүмкін емес. 2019 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы соңғы үш жылда педагогтер үшін қолайлы жағдайлар жасау және олардың кәсіби өсуін ынталандыру жөніндегі жүйелі шаралар кешенін іске асыруға мүмкіндік берді.

2022 – 2023 оқу жылында мектепке дейінгі, орта, қосымша, техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында 556896 педагог жұмыс істейді, олардың ішінде ауылдық жерлерде – 268307 педагог (2020 – 2021 оқу жылында – 502976, 2021 – 2022 оқу жылында – 521112).

2020 жылдан бастап мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беру педагогтерінің еңбекақысы екі есе өсті. Аттестаттау қорытындысы бойынша мектепке дейінгі, орта, қосымша, техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының 255146 педагогі біліктілік санатына қарай лауазымдық жалақысының 30-50 % мөлшерінде қосымша ақы алады.

Мамандықтың беделі артып, еңбек жағдайлары жақсарды, педагогтердің құқықтары мен мүмкіндіктері кеңейтілді. Атап айтқанда, педагогтердің жүктемесін қысқарту жөнінде шаралар қабылданды, мұғалімдердің еңбегін және демалыс уақытын нормалау жүйесі әзірленді. 2021 жылдан бастап мектеп педагогтерінің 18 сағаттық жүктемеден 16 сағаттық жүктемеге көшуі жүзеге асырылды. 2022 жылғы 1 қыркүйектен бастап мектепке дейінгі ұйымдар педагогтерінің есептілігі үш құжатқа дейін қысқартылды. Білім беру сапасын қамтамасыз ету жөніндегі аумақтық департаменттер жанынан педагогикалық әдеп және педагогтердің құқықтарын қорғау мәселелері жөніндегі кеңестер құрылды. Тәлімгерлік, магистр дәрежесі үшін, сондай-ақ спорт секцияларын жүргізгені үшін жаңа қосымша ақылар енгізілді, орта білім беру ұйымдарында сынып жетекшілігі және дәптер тексеру үшін қосымша ақылар едәуір ұлғайтылды. Педагог мәртебесін арттыру және олардың еңбегін материалдық ынталандыру мақсатында жыл сайын «Үздік педагог» республикалық конкурсы өткізіледі. Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беруді қоспағанда, білім берудің барлық деңгейлеріндегі педагогтердің біліктілік деңгейіне, құзыреттеріне, мазмұнына, сапасы мен еңбек жағдайларына қойылатын талаптарды айқындайтын «Педагог» кәсіптік стандарты бекітілді.

2022 – 2023 оқу жылында педагогтерге қажеттілік 3550 адамды құрады, оның ішінде ауылдық жерлерде – 1847 адам. 2020 жылы педагогтер қатары 9220 жас маманмен, 2021 жылы – 11846 адаммен, 2022 жылы – 5735 адаммен толықты. Бастапқы және жас педагогтер үшін жағдай жасауға ерекше назар аударылады. Мәселен, тәлімгерлік институтын дамыту тетіктері көзделген. Дарынды жастарды тарту және педагогикалық бейіндегі білім беру бағдарламаларына үміткерлерді сапалы іріктеуді жүзеге асыру үшін 2021 жылдан бастап талапкерлердің бірыңғай ұлттық тестілеуінің шекті балы 50-ден 75 балға дейін ұлғайтылды. Соңғы жылдары «Алтын белгі» төсбелгісінің иегері болған мектеп түлектерінің педагогикалық мамандықтарға түсу саны екі есе өсті.

Салаға үздік педагогтерді тартуды ынталандыру жөнінде қолдау шаралары қабылдануда. «Болашақ» халықаралық стипендиясының түлектеріне жоғары/жоғары оқу орнынан кейінгі білім алғаннан кейін 5 жылдан аспайтын мерзімде санат беру рәсімінен өтпей-ақ «педагог-модератор» біліктілік санаты беріледі. Педагогикалық мамандықтар бойынша жоғары оқу орындарының түлектерін одан әрі жұмысқа орналастыру үшін сертификаттау енгізілді.

Мұғалімдер тапшылығы бар өңірлерге тиісті қолдау шаралары пакетімен үздік педагогтерді тарту мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 13 маусымдағы № 390 қаулысымен бекітілген арнайы бағдарлама қабылданды.

ТжКБ-да педагогтердің жалпы санының 37,6 %-ын арнайы пәндер педагогтері, 22 %-ын жалпы білім беретін пәндер педагогтері, 12,4 %-ын өндірістік оқыту шеберлері құрайды. Колледждердегі педагогтердің жалпы санының 8,5 %-ын 25 жасқа дейінгі жас педагогтер құрайды. Арнайы пәндер педагогтері мен өндірістік оқыту шеберлеріне жұмысқа орналасу кезінде өндірістегі соңғы бес жылдан кем емес еңбек өтілі болған жағдайда лауазымдық жалақысының 30 %-ы мөлшерінде қосымша ақы төлене отырып, «педагог-модератор» біліктілік санаты және жұмысқа орналасу кезінде өндірістегі соңғы он жылдан астам еңбек өтілі болған жағдайда лауазымдық жалақысының 35 %-ы мөлшерінде үстемеақы төлене отырып, «педагог-сарапшы» біліктілік санаты беріледі.

Өндірістік оқыту шеберлері мен арнайы пәндер оқытушылары аттестаттаудан өту кезінде ұлттық біліктілік тестілеу рәсімінен босатылады.

Өндірісте кемінде 2 жыл жұмыс өтілі бар арнайы пәндер оқытушылары мен өндірістік оқыту шеберлері лауазымдарына алғаш рет қабылданғандарға біліктілік санатын беру рәсімінен өтпей-ақ «Педагог» біліктілік санаты беріледі.

ТжКБ-да білім алушының өндірістік оқуы мен кәсіптік практикасын ұйымдастыру бойынша көрсеткен қызметтері үшін тәлімгерге ақы төленеді.

 Соңғы 3 жылда колледж оқытушыларының 40 %-ы біліктілікті арттыру курстарынан өтті.

Орта білім берудің жаңартылған мазмұнын енгізу кезеңінде педагогтерді даярлау жүйесінің міндеттері айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Осы кезеңде педагогтерді орта білім беру мазмұны, мектеп пәндерін оқыту әдістемесі, пәндердің мазмұны, АКТ-құзыреттері мәселелері бойынша даярлауда елеулі олқылықтар бар екені анық байқалды. Педагогтерді мемлекеттік қолдау бойынша қабылданып жатқан шараларға қарамастан, педагогикалық білім беру ерекше назар аударуды және біліктілікті арттыру жүйесімен тығыз өзара іс-қимылды талап етеді.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) TALIS зерттеуі (2018 жыл) – мұғалімдердің, мектеп директорларының және мектептердегі білім беру ортасының жағдайын зерттеуге бағытталған ауқымды халықаралық зерттеу – қазақстандық педагогтердің оқыту үшін АКТ дағдыларын дамыту (90 %), оқытылатын пәннің әдістемесі (90 %) және білім алушыларды бағалау нәтижелерін талдау (89 %) бойынша біліктілікті арттыру курстарына қатысу үлесінің жоғары екенін көрсетті. TALIS-2018 зерттеуінде жас педагогтердің 17 %-ы ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу бойынша оқуға деген жоғары қажеттілігін білдірді, мектеп директорларының 61 %-ы педагогтердің балалардың жеке қажеттіліктерін қанағаттандырмайтынын көрсетті (ЭЫДҰ бойынша – 30 %).

ЮНИСЕФ айқындаған мектепке дейінгі білім беруді тиісінше дамытуға арналған 10 стандарттың бірі – педагогтердің кемінде 50 %-ының тәрбие және оқыту саласында жоғары білімінің болуы. Бұл ретте мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту (МДТО) педагогтерінің сапалық құрамы кәсіби әлеуетті арттыруды талап етеді. 2022–2023 оқу жылының жағдайы бойынша мектепке дейінгі ұйымдардың 97 407 педагогінің 68 %-ы «Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту» мамандығы бойынша бейінді білім алған, олардың ішінде 1,2 %-ы – жоғары оқу орнынан кейінгі, 35,8 %-ы – жоғары, 31 %-ы – техникалық және кәсіптік білім алған. Модельді іске асыру шеңберінде біліктілікті арттыру курстарының 41 білім беру бағдарламасы әзірленіп, олармен мектепке дейінгі ұйымдардың 15 945 педагогі қамтылды. Біліктілікті арттыру курстарын өткізу тәсілдері өзгертілді, бұл ретте тыңдаушыға бірыңғай дидактикалық және әдістемелік материалдары бар «Курс тыңдаушысының портфелі» ұсынылады. 2023 жылдан бастап жүйелі курстармен жыл сайын МДТО педагогтерінің 34 %-ы міндетті түрде курстан кейінгі сүйемелдеудің жаңа нысандарымен қамтылатын болады.

Біліктілікті арттыру курстарының маңызды нысаналы тобы білім беру ұйымдарының басшылары болып табылады. Қазақстанда білім беру саласындағы көшбасшыларды лауазымға тағайындалғанға дейін даярлау тәжірибесі жоқ. Қазақстан директорларының тек 13 %-ы ғана лауазымға кіріскенге дейін мектепті басқару бойынша оқудан өткенін атап өтті, ал ЭЫДҰ көрсеткіші 31 %-ды құрайды. Басқарушы персоналды көшбасшылық және менеджмент дағдыларына даярлау «іс жүзінде», яғни басшылық лауазымға тағайындалғаннан кейін жүргізіледі.

Қазіргі уақытта білім беру жүйесінде мемлекеттік орта білім беру ұйымдары басшыларының республикалық кадр резерві жоқ. Орта білім беру ұйымдарының болашақ басшыларын мақсатты даярлау оларға қажетті басқарушылық дағдылар мен стратегиялық пайым қалыптастыруға, білім беру ұйымдарын басқару тиімділігін арттыруға және білім беру қызметтерінің сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.

Осыған байланысты 2023 жылдан бастап Оқу-ағарту министрлігі «НЗМ» ДББҰ-мен бірлесіп, жаңа форматтағы басшыларды іріктеуге және даярлауға бағытталған «Білім берудегі 1000 өзгеріс көшбасшысы» жобасын іске асыруда.

Аталған жоба жалғасын тауып, жаңа буын менеджерлерін, білім берудегі өзгерістер көшбасшыларын даярлауды қамтамасыз етеді.

2022 жылдан бастап алғаш рет Мемлекеттік білім беру ұйымдарының бірінші басшылары мен педагогтерін лауазымдарға тағайындау, лауазымдардан босату қағидаларына сәйкес бірінші басшылар мен педагогтерді жұмысқа орналастыру конкурстық негізде жүзеге асырылады.

Менеджмент тиімділігін арттыру мақсатында бірінші басшыларды ротациялау институты енгізілді. Ротация бірінші басшылардың кәсіби әлеуеті мен басқарушылық тәжірибесін тиімді пайдалануға, олардың басқарушылық құзыреттерін кәсіби тұрғыдан дамытуға және жетілдіруге, кәсіби күйіп кетудің алдын алуға және сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын болдырмауға мүмкіндік береді.

Қазақстанның білім беру жүйесін дамыту процестері педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуын басым бағытқа айналдырады. Бұл даму педагогтердің өздерінің қиындықтары мен қажеттіліктеріне негізделген курстық даярлық жүйесіне енгізілуі тиіс. Сонымен қатар талап етілетін кәсіби даму оның нәтижелілігіне тұрақты мониторингтік зерттеулер жүргізуді қажет етеді. Мұндай интеграция педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуын қамтамасыз ету мақсатында ғылыми-әдістемелік жұмысты жүзеге асыруға мүмкіндік береді, оның күтілетін нәтижесі білім беру сапасын арттыру болып табылады.

Сонымен қатар педагогтердің мәртебесін арттыру мәселесінде мынадай проблемалар шешуді талап етеді:

- педагогтердің кәсіби құзыреттері мен кәсіби даму деңгейінің жеткіліксіздігі;

- педагогтердің IT-құзыреттерін, эмоционалдық интеллектіні, сабақты зерттеуді, іс-әрекеттегі зерттеуді, сыни ойлауды, уақытты басқаруды, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуді дамыту бойынша біліктілік деңгейінің жеткіліксіздігі;

- мектептерде психологтар мен әлеуметтік педагогтердің тапшылығы, осыған байланысты психологтар мен әлеуметтік педагогтердің штаттық бірліктері нормативін қайта қарау қажеттілігі;

- білім беру ұйымдарының бірінші басшыларының кадр резервінің болмауы;

- жоғары кәсіби педагогтердің дерекқорының болмауы.

7-тарау. Білім беру сапасын бағалау

Мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім берудің білім беру бағдарламаларын іске асыру кезінде оның сапасын бағалау маңызды құрамдас бөлік болып табылады. МДТО сапасының басты өлшемшарты ата-аналардың көрсетілетін қызметтердің сапасына қанағаттануы болып табылады.

Қазақстанда ECERS-R сапаны бағалаудың халықаралық шкаласын пайдалана отырып жүргізілген зерттеу нәтижелері мектепке дейінгі ұйымдар көрсететін қызметтердің сапасы орташа деңгейде екенін көрсетті.

Мемлекеттік бақылау жүйесі бизнес жүргізу бөлігінде жаңа әкімшілік кедергілерді енгізуді болдырмауға бағытталған.

Хабарлама жасау тәртібі енгізілді, алайда тексеру рәсімін жеңілдету, лицензиялауды алып тастау МДТО қызметтері сапасының төмендеуіне алып келді. Осыған байланысты көрсетілетін МДТО қызметтерінің сапасын бағалаудың баламалы нұсқалары, оның ішінде ұлттық сапаны бағалау жүйесін жетілдіру арқылы бағалау енгізілуде.

Орта білім беруде оқыту сапасын бағалау мен мониторингтеудің құралдар кешені пайдаланылады. Жаңартылған мазмұн шеңберінде білім алушылардың оқу жетістіктерін критериалды бағалау жүйесі енгізілді.

2022 жылдан бастап білім беру сапасын бағалаудың ұлттық құралы – білім алушылардың білім жетістіктерінің мониторингі (бұдан әрі – ББЖМ) енгізілді. ББЖМ білім беру ұйымдарына тәуелсіз, оқыту сапасын ел көлемінде жүйелі бақылау болып табылады.

2022 жылы ББЖМ 4 және 9-сынып білім алушылары арасында үш бағыт бойынша кешенді тестілеу нысанында өткізілді: оқу сауаттылығы, математикалық сауаттылық, жаратылыстану-ғылыми сауаттылық.

ББЖМ шеңберінде білім алушыларға, педагогтерге және білім беру ұйымдарының басшыларына сауалнама жүргізілді. ББЖМ нәтижелері бойынша Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы мектептер бөлінісінде кешенді талдау және білім беру сапасын жақсарту жөніндегі әдістемелік ұсынымдар дайындады.

Қазақстан сондай-ақ оқу жетістіктеріне ел деңгейінде мониторинг жүргізу және басқа елдермен салыстыру мақсатында PISA, TIMSS, PIRLS, ICILS халықаралық салыстырмалы зерттеулеріне қатысуды жалғастыруда.

2021 жылы мемлекеттік аттестаттау нысанында бармай профилактикалық бақылауды енгізу туралы норма заңнамалық тұрғыдан бекітілді, ол 2022 жылы 2363 білім беру ұйымында, оның ішінде 130 балабақшада, 835 мектепте және ТжКБ-ның 772 ұйымында өткізілді.

Бақылау барысында мынадай жүйелі кемшіліктер анықталды: жұмыс оқу жоспарларының МЖМБС талаптарына сәйкес келмеуі, қолданыстағы мұғалімдер санаттарының Педагог лауазымдарының үлгілік біліктілік сипаттамаларына сәйкес келмеуі, нақты деректердің ҰБДҚ көрсеткіштеріне сәйкес келмеуі, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған жеке оқу жоспарлары мен бағдарламаларының болмауы, оқу пәндік кабинеттері мен зертханалық жабдықтармен жеткіліксіз жарақтандырылуы және басқалар.

Мемлекеттік аттестаттаудан өтпеген білім беру ұйымдарына бұзушылықтарды жою және білім беру қызметін Қазақстан Республикасының білім беру саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкестендіру үшін бір жылдан аспайтын мерзім берілді.

Мектеп оқушыларының білім сапасын жүйелі түрде арттыру мақсатында 2021 жылдан бастап «Мектептерге арналған PISA» зерттеуі (PISA-based Test for Schools) жүргізілуде. 2021 жылы ЭЫДҰ іріктеген 200 білім беру ұйымында валидациялық кезең өтті, ал 2022 жылы елдегі 1000 ұйымның 33 628 он бес жастағы білім алушысы негізгі зерттеуге қатысты (есеп – 2023 жылдың соңына дейін).

«Мектептерге арналған PISA» зерттеуінің мақсаты – жекелеген мектеп деңгейінде сыртқы бағалау жүргізу. Тестілеу қорытындысы бойынша әрбір білім беру ұйымы ЭЫДҰ-дан функционалдық сауаттылық деңгейі туралы елдегі және әлемдегі басқа мектептермен салыстырылған жеке немесе топтық талдамалық есеп алады.

Сонымен қатар білім беру сапасын бағалауда мынадай проблемалар бар:

- өңірлерде халықаралық және мониторингтік зерттеулердің қорытындылары бойынша ұсынымдарды іске асыру жөніндегі жүйелі жұмыс жүргізілмейді;

- білім басқармалары деңгейінде алдын алу шараларын қабылдау үшін тәуелсіз бағалаудың өңірлік жүйелері жоқ;

- бағалау және тест әзірлеу бойынша мамандарға деген қажеттілік жоғары;

- білім алушылардың оқу жетістіктерін сырттай бағалаудың қолданыстағы құралдары деректерді корреляциялау және талдау жүргізу үшін халықаралық стандарттарға толық сәйкес келмейді;

- сапаны ішкі және сыртқы қамтамасыз ету процестері жүйеленбеген, білім берудің барлық стейкхолдерлері қолдана алатын, білім беру сапасын бағалау бойынша халықаралық стандарттарға сәйкес келетін бірыңғай негіздемелік құжат жоқ;

- мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру кезінде қағаз түріндегі есептіліктің шамадан тыс көп болуы;

- тексеру жоспарын жасау кезінде адами фактордың әсері.

3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу

Ескертпе. 3-бөлім Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Қазақстан үшін білім беруді дамыту бойынша озық және көршілес мемлекеттердің тәжірибесі аса қызықты. Осылайша, бірқатар мемлекеттердің стратегияларына талдау жасалды.

Мектепке дейінгі тәрбиемен және оқытумен қамту

Мектепке дейінгі білім беру орындарының тапшылығы мәселесін шешудің табысты мысалдарының бірі – Еуропа елдері мен АҚШ-тың тәжірибесі.

Әлемнің дамыған елдерінде қызметкерлерді тарту және олар үшін қолайлы жағдайлар жасау мақсатында корпоративтік балабақшалар кеңінен таралған.

Корпоративтік балабақша – жұмыс беруші кеңседе немесе оның маңында арнайы ұйымдастырған кеңістік, онда ата-аналар баласын бірнеше сағатқа немесе толық күнге қалдыра алады.

Мектепке дейінгі білім беруді ұйымдастырудың бұл моделі Еуропа мен АҚШ-тың ірі компанияларында кең таралған. Google, Apple, BMW сияқты халықаралық алып компанияларда корпоративтік балабақшалар мен балалар бөлмелері бар. Әлемдегі ең ірі корпоративтік балабақшалар желісі Bright Horizons компаниясының деректері бойынша сауалнамаға қатысқан ата-аналардың 94 %-ы балабақшасы бар жұмыс орнына ауысуға дайын, ал 23 %-ы балабақшасы немесе дамыту орталығы жоқ компанияларда жұмыс істеуден бас тартқан.

Ірі жұмыс берушілердің әлеуетін тарту арқылы алынған бұл халықаралық тәжірибе Қазақстанда да мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін қолданылуы мүмкін.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын бағалау

ЭЫДҰ деректеріне сәйкес, балалардың ерте дамуына салынған инвестициялардың қайтарымы жыл сайын 7–10 %-ды құрайды. Бұл кейінгі түзету білім беруге жұмсалатын қаражатты үнемдеу, еңбек өнімділігін арттыру, салық төлемдерінің өсуі және қылмыстылықтың төмендеуі есебінен қамтамасыз етіледі. Қазақстанда 2018 жылы жүргізілген PISA зерттеуі мектепке дейінгі білім алудың балалардың кейінгі жетістіктеріне оң әсер ететінін растайды. Бұл үрдіс басқа да халықаралық зерттеулермен (TIMSS, PIRLS және т.б.) расталады.

Көптеген елдер сапа стандарттары мен индикаторларын әзірлеу мақсатында білім беру қызметтерінің сапасын зерттеу және бағалау үшін әлемнің жетекші университеттері әзірлеген қолданыстағы шкалаларды пайдаланады.

Жаңа Зеландияда мектепке дейінгі ұйымдардың сапасы өзара қарым-қатынас педагогикасы негізінде, АҚШ пен Австралияда (Dalli et al, 2011) аккредиттеу рәсімі негізінде бағаланады.

Ресейде сапаны ұлттық бағалау жүйесі әзірленген, Германияда педагогтердің өз бетінше пайдалануына бейімделген өзіндік бағалау құралы бар. АҚШ-тың кейбір штаттарында да сапаның өзіндік көрсеткіштері әзірленген.

Педагогикалық процестің сапасы мен нәтижелілігі тәрбиелік компоненттің өлшемшарттары арқылы айқындалады. Ізгілік, дербестік және даралық – әлемнің барлық елдерінің педагогикасындағы басты қағидаттар. Азия елдеріне балаларды тәрбиелеуде дәстүрлерді ерекше құрметтеу тән.

Қазақстанда МДТО жүйесін трансформациялау жолындағы алғашқы қадам 2021 жылы Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделінің қабылдануы болды.¹ Модельді іске асыру өлшенетін өлшемшарттарды айқындау, білім беру қызметінің сапасына ата-аналардың қанағаттануын қамтамасыз ету арқылы сапаны жақсартуды көздейді.

Білім алушылардың біліміндегі олқылықтардың орнын толтыру

Әлемдік тәжірибе пандемиядан кейін ұлттық білім беру жүйелерін қалпына келтіру үшін жауап шараларын қабылдаудың маңыздылығын көрсетеді. Әсіресе әлеуметтік осал отбасылардан шыққан балаларға ерекше назар аудару қажет. Мектептегі білім беру жүйесінде білімдегі олқылықтардың орнын толтыру бойынша уақтылы шаралар қабылданбауы басқа деңгейлерде үлгерімі төмен білім алушылар үлесінің артуына немесе NEET санатындағы жастар санының өсуіне алып келеді.

2020 жылы мектептердің жабылуына байланысты әлемнің 108 елі орта есеппен 47 күндік бетпе-бет оқыту өткізіліп алғанын хабарлады, бұл оқу жылының шамамен төрттен біріне тең.² Осыған байланысты әрбір ел өткізіліп алған білімді толықтыруға және ағымдағы білім беру проблемаларын шешіп қана қоймай, болашақтағы сын-қатерлердің алдын алуға мүмкіндік беретін жүйелі шараларды әзірлеуге тырысуда. Ұлыбританияда оқушыларға оқу барысында жіберіп алған олқылықтардың орнын толтыруға көмектесу үшін әзірленген ұлттық репетиторлық бағдарлама іске қосылды. АҚШ-та Теннесси репетиторлар корпусы іске қосылды – бұл COVID-19 салдарынан оқудағы олқылықтарды азайту үшін техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының студенттері мектеп оқушыларымен жұптасып айналысатын бағдарлама.

Студенттерді репетитор ретінде тартудың бұл тәжірибесі Қазақстанда да қолданылуы мүмкін. Білімдегі олқылықтардың орнын толтыру міндеттері шеңберінде көмекке мұқтаж білім алушыларға студенттер тарапынан көмек көрсету шаралары көзделетін болады.

Қашықтан оқытуды дамыту

Қашықтан оқытуды іске асыру кезінде елдер пандемияға дейінгі цифрлық және инфрақұрылымдық дайындық деңгейіне қарай әртүрлі шешімдерді пайдаланып, бейімдей отырып, қалыптасқан жағдайдан әртүрлі жолдармен шықты. Бірнеше ел (Сингапур, Франция, Оңтүстік Корея) пандемияға дейін көп жыл бұрын әзірленген ұлттық LMS шешімдерін пайдаланды. Қытай бастапқыда елдің бизнес-қоғамдастығы үшін әзірленген DingTalk қосымшасын қашықтан білім беру қажеттіліктеріне бейімдеді. Оқу процесін ұйымдастыру және синхронды онлайн сабақтар өткізуге арналған Zoom, Skype, MS Teams, Google Classroom сияқты бағдарламалар Қазақстанды қоса алғанда, барлық дерлік елдерде қолданылды. Елдерде цифрлық білім беру ресурстарының орасан зор көлемі жинақталды. Қазақстан да онлайн сабақтармен барлық сыныптар мен пәндерді қамту арқылы сандық тұрғыдан да, сапалық бағытта да цифрлық білім беру контентін арттыруда.

Дамыған елдердегі ауыл мектептері мұғалімдер, оқушылар және олардың отбасылары арасындағы өзара іс-қимылды жеңілдету және ресурстарды оңтайлы пайдалану үшін қашықтан оқыту мүмкіндіктерін кеңінен қолданады. Мысалы, АҚШ-та ауылдық мектеп округтерінің көпшілігі оқушыларға мектепте қолжетімді емес пәндер бойынша қашықтан оқыту курстарын ұсынады. Олардың қатарына қосарлы қабылдау, кредиттерді қалпына келтіру, кәсіптік және техникалық білім беру курстары жатады.

Осылайша, Қазақстанда қашықтан оқыту білім беру сапасын бақылауды қамтамасыз ете отырып, оқытудың ықтимал форматының бір бөлігі ретінде одан әрі дамып, нормативтік құқықтық қамтамасыз етілетін болады.

Ауыл мектептерін дамыту

Әлемде ауыл мектептерінің инфрақұрылымына қатысты проблемалар көбінесе ауыл мектептерін басқа мектептермен стратегиялық біріктіру және мектеп кластерлері шеңберінде ынтымақтастық орнату арқылы шешіледі. Кластерлеу көптеген елдерде кең мүмкіндіктеріне байланысты дамудың және қолдаудың танымал тәсіліне айналды: тәжірибе және ресурстармен (оның ішінде мұғалімдермен) алмасу, мұғалімдердің кәсіби қоғамдастықтары және тағы басқалар. Мысалы, Испанияда көршілес ауыл мектептері көбінесе бірыңғай әкімшілік бірлік ретінде жұмыс істейді. Қытайдың Шанхай қаласында қалалық және ауылдық аудандар арасында педагог кадрлармен, оқыту және мұғалімдерді басқару әдістерімен алмасудың өңірішілік бағдарламасы жұмыс істейді. Ауылдық округтердің білім бөлімдері қалалық мектептермен келісімшарт жасасады. Оған сәйкес қалалық мектептер ауыл мектебінің білім беру стратегиясын қалыптастыру, мектепті басқарудың жаңа жүйесін әзірлеу, ауыл мектептері әкімшілігінің жұмыс сапасын арттыру үшін сапалы білім беру ресурстарын ұсыну міндеттерін өз мойнына алады.

Бұл халықаралық тәжірибе Қазақстанда «Нәтижелілігі төмен мектептерге үздік мектептердің қамқорлығы» жобасы шеңберінде қала мен ауыл арасындағы орта білім сапасындағы алшақтықты қысқарту үшін қолданылуы мүмкін.

Оқулықтарды әзірлеу процестерін жетілдіру

Мектеп оқулықтарын мақұлдаудың мемлекеттік жүйесі көптеген елдерде жұмыс істейді. Кейбір мемлекеттерде оқулықтар сараптамадан өтпей-ақ мектептерде пайдалануға жіберіледі, алайда баспалар мен олардың өнімдерін сертификаттау рәсімі қолданылады (Италия, Франция, Финляндия және т.б.). Шет елдерде оқулықты әзірлеу және оны оқу процесіне одан әрі енгізу мерзімі 3 жылдан 6 жылға дейін өзгереді. Мысалы, Жапонияда – 4 жыл, Францияда – 6 жыл, Гонконгта, Сингапурда, Канадада, Литвада және Грекияда – басып шығару мен жеткізуді есептемегенде кемінде 2 жыл.

Жапонияда, Канадада, Эстонияда және Латвияда оқулықтардың сарапшылары ретінде мектеп педагогтері мен жоғары оқу орындарының оқытушылары қатысады, Германияда – әлеуметтанулық зерттеу әдістерін меңгерген пән сарапшылары. Еуропалық одақта шығындарды өтеудің қабылданған жүйесі оқу материалдарына сараптама жүргізу үшін еңбекақысы жеке баспалар авторларының сыйақысымен салыстырмалы болатын жоғары білікті сарапшыларды тартуға мүмкіндік береді.

Осылайша, халықаралық тәжірибе оқулықтардың сапасына әсер ететін негізгі факторлардың қатарына оқу басылымдарына сараптама жүргізуді перспективалық жоспарлаудың болуын және оқу әдебиеті сарапшыларының еңбекақысын арттыруды жатқызуға болатынын көрсетеді. Елде сапалы сарапшыларды тарту және оқулықтарға сараптама жүргізу мәселелері бөлігінде халықаралық тәжірибеге сәйкес оқулықтардың сапасын арттыру бойынша шаралар қабылдануда және жалғастырылатын болады.

Мектептердегі психологиялық қызметтердің жұмысын қайта қарау

Қазіргі уақытта мектептердің психологиялық қызметтері әлемнің көптеген елдерінде жұмыс істейді. Бүгінде әлемде 48 елде шамамен 80 мың мектеп психологі бар. Мектеп психологиялық қызметінің шетелдік тәжірибесі ұйымдастырудың екі ықтимал моделіне негізделеді. Олардың негізгі айырмашылығы мектеп психологінің қай жерде жұмыс істейтініне байланысты: мектепте (білім беру ұйымында) немесе мектептен тыс жерде (консультацияларда, психологиялық-педагогикалық және медициналық-әлеуметтік көмек орталықтарында, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының аудандық немесе қалалық бөлімдері жанындағы психологиялық кабинеттерде және т.б.). Сонымен қатар әлемдік тәжірибе білім беру ұйымдарында қауіпсіз орта құрудың тиімді шараларының бірі педагогтер мен психологтердің жетекшілігімен білім алушылардың өздерінің түрлі жанжалдарды шешуге белсенді қатысуына негізделген мектептегі татуластыру қызметі екенін көрсетеді.

Педагогтердің кәсібилігін дамыту

Сингапурда, Гонконгта, Эстонияда, Финляндияда, Канадада және басқа да дамыған елдерде мұғалім өзінің кәсіби деңгейін тек формалды оқыту шеңберінде ғана емес, сондай-ақ тренингтерге, вебинарларға, шеберлік сабақтарына қатысу, әріптестерімен өзара іс-қимыл жасау, мектеп ішіндегі оқыту нысандарына қатысу арқылы да арттырады. Жалпы әлемде педагогтің үздіксіз кәсіби дамуы педагогикалық жоғары оқу орындарымен қатар біліктілікті арттыру провайдерлері арқылы да жүзеге асырылады. Бұл процеске мектептер де тартылады. Барлық осы факторлар педагогтің кәсіби даму процесіне тұжырымдамалық көзқарас негізінде өзара әрекет етеді: педагогикалық жоғары оқу орындарына іріктеу кезеңдерінде, педагогикалық даярлықта, мамандыққа кірісуде, оқытудың бастапқы кезеңінде және өзінің кәсіби дамуында.

ЭЫДҰ-ның 2021 жылғы есебінде ТжКБ оқытушылары өздерінің кәсіби дағдылары мен оқытылатын сала бойынша білімдерін дамыту мүмкіндіктеріне қол жеткізуде ерекше қиындықтарға тап болуы мүмкін екені атап өтіледі. Жалпы білім беретін пәндердің оқытушыларымен салыстырғанда, арнайы пәндердің оқытушылары мен өндірістік оқыту шеберлері тиісті саладағы жұмыс орнында немесе кәсіпорында оқудан ерекше пайда алуы мүмкін. Англияда педагогтердің кәсіби білімін дамыту бойынша жүргізілген зерттеулер арнайы пәндер оқытушылары үшін саламен өзара іс-қимыл жасау және салалық білімдерін жетілдіру өте маңызды екенін дәлелдеді. Англия педагогтерінің 10 %-ы өздерінің кәсіби білімдері мен дағдыларын өзекті күйде сақтау үшін индустриядағы жұмысын жалғастырған.

Осыған байланысты ТжКБ-да оқыту сапасын арттыру мақсатында Сингапур, Жапония, Қытай сияқты елдердің педагогтерді даярлау және олардың біліктілігін арттыру жүйесінің халықаралық тәжірибесі және бірлескен кәсіби даму қағидаты енгізілетін болады.

Өндірісте міндетті тағылымдамадан өтуді көздейтін, практикаға бағдарланған біліктілікті арттыру курстарын (60 % теория және 40 % өндірістегі практика) енгізу жалғастырылады. Жалпы біліктілікті арттыру курстарының бағдарламасы колледждің білім беру процесін ұйымдастыру тиімділігі мен сапасын халықаралық талаптарға сәйкес арттыруға бағытталатын болады.

Халықаралық тәжірибеде «Педагог» кәсіптік стандарты педагог кадрларды даярлау және дамыту, педагог еңбегін бағалау және оны сертификаттау жүйесінің әдіснамалық негізі болып табылады. Ол білім беру жүйесіндегі реформаларды ескере отырып, тұрақты түрде жаңартылып отырады. Кәсіптік стандартты әзірлеуге практик педагогтер мен сарапшылар қатысады.

ЭЫДҰ елдерінде мектеп директорларының 30 %-ы педагогикалық көшбасшылық бойынша оқудан өтеді. Көптеген елдерде, мысалы, АҚШ-та педагогтердің кетуі бұрыннан халықаралық проблема ретінде танылған. АҚШ-тың кейбір штаттарында жас педагогтердің 40 %-ы жұмысқа орналасқаннан кейінгі алғашқы екі жыл ішінде мамандықтан кетеді. ЭЫДҰ елдерінде әрбір оныншы педагог мектептен кетеді. Бұл мәселені шешу үшін АҚШ бастаушы педагогтерге тәлімгерлерді тарту бағдарламаларын қабылдады, бұл мәселені шешуге, ал елдің кейбір өңірлерінде аталған бағдарламаларды іске асырғаннан кейін жас педагогтердің 100 %-ын мамандықта сақтап қалуға мүмкіндік берді.³

Бұл халықаралық тәжірибе Қазақстанда Мемлекет басшысының педагогтердің біліктілігін үш жылда бір рет арттыру туралы тапсырмасын, сондай-ақ Өмір бойы білім алу тұжырымдамасын іске асыру тұрғысынан қолданылуы мүмкін. Бұдан басқа, елде жаңа жағдайларды ескере отырып өзектендірілетін «Педагог» кәсіптік стандарты қолданылады.

Дуальды оқытуды дамыту

Еуропалық білім беру жүйесінің тәжірибесі көрсеткендей, дуальды оқыту білім беру ұйымдары мен жұмыс берушілердің тығыз өзара іс-қимылының нәтижесі болып табылады. Білім алушы оқытудың бастапқы кезеңдерінде-ақ кәсіпорынның қызметкері ретінде өндірістік процеске қосылады.

Жұмысшыларды даярлаудың дуальды жүйесі көбінесе өндірістік кәсіпорындардың англосаксондық жүйесіне тән, жоғары корпоративтік дербестікпен байланысты және Германиядан басқа Австрия мен Швейцарияда да белсенді дамып келеді.

Еуропа елдерінде жұмысшыларды кәсіби даярлаудың негізгі түрлерінің бірі – 15–25 жас аралығындағы адамдарға арналған әртүрлі оқу мерзімдерімен (2–4 жыл) «мектеп – кәсіпорын» үлгісіндегі кезектесіп оқыту немесе қайта даярлау. Әдетте, оқыту кәсіптік даярлау орталықтарында жүзеге асырылады, онда білім алушылар теориялық курсты меңгеріп, оны кәсіпорындағы практикамен ұштастырады (Дания, Португалия, Германия, Финляндия, Швейцария, Нидерланды).

Кәсіптік даярлауды ұйымдастыру және оны қаржыландыру әлеуметтік әріптестік негізінде құрылады. Кәсіптік даярлаудың дуальды жүйесінің моделі оқу процесіне мүдделі барлық тараптардың: білім алушылардың, жұмыс берушілердің, мемлекеттің мүдделерін біріктіру нәтижесінде қалыптасты. Өндірістегі кәсіптік даярлауға жұмсалатын негізгі шығындарды жұмыс берушілер көтереді. Бұл қаражаттың басым бөлігі білім алушыларға шәкіртақы төлеуге, қалған бөлігі өндірістік кәсіптік оқытуды ұйымдастыруға жұмсалады. Кәсіпорындар бастапқы және үздіксіз кәсіптік білім берудің көлемі мен сапасын белгілей алады, ал мемлекет түлектердің біліктілік стандарттарының деңгейлерін ғана айқындап, оқуға қаражат бөледі.

Қазақстанда жұмыс берушілердің қаржылық қаражаты есебінен өндірісте кәсіптік даярлау жүргізу бойынша халықаралық тәжірибе қолданылатын болады және білім беру бағдарламаларының мазмұнын, оқу траекториясы мен мерзімдерін айқындауға олардың қатысуы жалғастырылады.

Білім алушылардың қосымша білім беру жүйесін дамытудың әлемдік үрдістері

Әртүрлі елдерде мектептен тыс бос уақытында ұсынылатын қызметті белгілеу үшін «қосымша білім беру», «бейресми білім беру», «мектептен тыс білім беру», «бос уақыт бағдарламалары» және т.б. түрлі терминдер қолданылады.

Еуропа елдерінің барлығында дерлік мектептен тыс қызметтің неғұрлым икемді және жаңашыл нысандарының бірі ретінде бейресми білім берудің белсенді саясаты дамуда.

Финляндияда мектептен тыс білім беру шеңберіне балалармен спорт клубтарында, көркемөнер, музыка мектептерінде және т.б. жұмыс жүргізу енгізілген. Мектептегі қосымша білім беру тегін, ал мектептен тыс жерде ақылы (ерекшелік – дарынды балалар, олар үшін спорт клубтары немесе қорлар төлейді).

Жыл бойы балаларға спорттық немесе көркемөнер, музыкалық немесе әдеби және т.б. кез келген үш курсты таңдау ұсынылады.

Германияда, Скандинавияда, Францияда, Канадада және АҚШ-та балалардың толық күн болатын мектептері жұмыс істейді, онда әртүрлі білім беру мүмкіндіктері ұсынылып, баланың жан-жақты дамуы үшін жағдайлар жасалған. Толық күн болатын мектептерде таңертең стандартты бағдарлама бойынша оқыту жүргізіледі, ал түстен кейін оқушылар өз таңдауы бойынша кез келген қосымша білім беру қызметіне қатыса алады.

Жапонияда бейресми білім берудің кең таралған желісі құрылған: балалардың мәдени-ағарту орталықтары, спорт клубтары. Әрбір оқушының мектеп бағдарламасына кірмейтін, бірақ таңдау бойынша ұсынылатын дене шынықтыру, көркем шығармашылық және ұлттық өнер түрлері бойынша қосымша сабақтарға міндетті түрде тегін қатысу тәжірибесі бар. Бұдан басқа, әрбір тұрғын үй орамында оқушылармен қосымша жұмыс ұйымдастырылады: хор сабақтары, музыкалық аспаптарда ойнау, бал биі, үй шаруашылығын жүргізу және т.б.

Қытайда адамның өзін-өзі жүзеге асыруы үшін өмірде қажет болатын тұлғаның негізгі сипаттамаларын дамытуға; ұлттық бірегейлікті сақтаудың құралы ретінде мәдени-тарихи білім беруге, жедел әрі барабар әрекет етуге, ұтқырлыққа; нақты істерге тарту арқылы ұлттық дәстүрлерге баулуға басты назар аударылады.

Әлемде көрмелер, мұражайлар және ғылыми-білім беру бағдарламалары арқылы балалардың, жастардың және қоғамның ғылымға деген қызығушылығын арттыруға бағытталған ірі орталықтарды құру тәжірибесі бар. Бұл орталықтардың, парктердің, балаларға арналған бейінді лагерьлердің мақсаты – балаларды ғылым мен технологиялар саласындағы білімдерін зерттеуге және дамытуға ынталандыру, болашақ ғалымдар мен инженерлер буынын даярлау және қоғам мен ғылым арасындағы тығыз байланысты қамтамасыз ету.

Қазақстанда балалардың қосымша біліміне деген көзқарастың сапасы тікелей отбасының мәдени капиталына байланысты және ата-аналардың баланың білімі мен бос уақытын өткізудің қалаулы тәсілдері туралы ұстанымдары арқылы қалыптасады. Сондықтан балаларға қосымша білім беруге мемлекеттік тапсырысты орналастырумен қатар, балаларды тартудың әртүрлі форматтары арқылы ата-аналарды қосымша білім беруге балаларын қатыстыруға ақпараттандыру және ынталандыру жұмыстарын жандандыру; балалардың жеке ерекшеліктері мен қажеттіліктерін ескеретін қосымша білім беру бағдарламаларын, олардың мазмұны мен форматтарын әзірлеу қажет.

Осылайша, халықаралық тәжірибені ескере отырып, балалардың жеке ерекшеліктері мен қажеттіліктерін ескеретін үйірмелер мен секцияларға балаларды тартудың әртүрлі форматтары арқылы ата-аналарды қосымша білім беруге балаларын қатыстыруға ақпараттандыру және ынталандыру жұмыстары жандандырылатын болады.

¹ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 15 наурыздағы № 137 «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделін бекіту туралы» қаулысы.

² Аналитикалық түйіндеме. Бұдан әрі не істеу керек? Білім беру секторын қалпына келтіру сабақтары: COVID-19 пандемиясы жағдайында білім министрліктеріне жүргізілген сауалнама нәтижелері. 2021 жыл. http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/national_education_responses_to_covid-19_exec_summary_ru.pdf

³ «ЭЫДҰ-ның оқыту мен білім беру саласындағы халықаралық зерттеуі TALIS-2018: Қазақстанның алғашқы нәтижелері», 2019 жыл: Ұлттық есеп, бірінші том.

4-бөлім. Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған пайымы

Алдыңғы жылдары іске асырылған реформалар мен бастамалардың нәтижелеріне негізделген білім беруді дамытудың жаңа пайымы бұрын басым болған білім берудегі жүйелі проблемалар мен педагогтер қауымдастығының мәселелерінен білім алушыға және оның қажеттіліктеріне қайта бағдарлануды көздейді.

Алдағы жеті жылға арналған білім беру жүйесінің негізгі бағдары білім беру ұйымдарында адамның білімділік деңгейін арттырып қана қоймай, сонымен қатар шығармашылық әлеуетін өзінің өмірлік мүдделері үшін де, қазақстандық қоғамның мүдделері үшін де серпінді әлеуметтік-экономикалық жағдайларда іске асыра алатын, бітірушінің негізгі құзыреттеріне ие, жоғары адамгершілікті және жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыруға ықпал ететін ахуал құру болады.

2023–2029 жылдарға арналған білім беруді дамытудың жаңа траекториялары педагог білім беру процесінің фасилитаторы ретінде әрекет ететін, балаға әлемді өз бетінше тануға, өзінің әлеуетін ашуға және жеке қызығушылықтары мен қажеттіліктерін ескере отырып білім алуға мүмкіндік беретін білім алушыны педагогикалық қолдау моделіне негізделетін болады.

Тұжырымдама білім берудің қазіргі жай-күйінен сапалық тұрғыдан өзгеше басқа жағдайға өтуге мүмкіндік береді. Осылайша, 2023–2029 жылдардағы білім беруді дамыту траекториялары мыналарға көшуді көздейді:

- тұрғылықты жері мен әлеуметтік мәртебесіне байланысты білім беру сапасындағы алшақтықтардан сапалы білім алуға қолжетімділікті теңестіруге (мектепке дейінгі ұйымдардың құзыреттілік орталықтары, тірек мектеп, құзыреттілік орталықтары, «цифрлық мұғалім», жазғы мектеп, кадрлар ротациясы және басқа тетіктер);

- сапалы білім беру инфрақұрылымының тапшылығынан қазіргі заманғы санитариялық нормаларға, қауіпсіздік талаптарына, жарақтандыру стандарттарына сәйкес келетін объектілермен қамтамасыз етуге;

- педагог кадрлардың тапшылығынан педагог лауазымына орналасу үшін бәсекелестікке (педагогикалық мамандықтарға түсуге үміткерлерге қойылатын талаптарды күшейту, жұмысқа конкурстық қабылдау, бастаушы педагогтерді сертификаттау және т.б.), педагогтің жоғары мәртебесін қамтамасыз етуге, тағайындау және аттестаттау арқылы білім берудегі сапалы менеджментке;

- дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан білім алушыларды болашаққа даярлауға (білім беру мазмұнының құндылық аспектісін өзектендіру, оқу бағдарламаларын жаһандық құзыреттерді, эмоционалдық интеллектіні, сыни ойлауды, кәсіпкерлік және қаржылық сауаттылық негіздерін қалыптастыруға бағыттау; бейіндік саралау және оқытуды даралау, оқу бағыттарын таңдаудың кең әрі икемді мүмкіндіктері арқылы);

- қазақстандық білім берудің жергілікті ауқымдағы бағытынан қазақстандық білім беру мен оның түлектерінің сыртқы нарықтардағы сұранысқа ие болуы мен бәсекеге қабілеттілігін арттыруға (білім берудің жүйелілігін, сабақтастығын және үздіксіздігін қамтамасыз ету, инклюзивтілік, барлығы үшін сапалы білімге тең қолжетімділік);

- сыртқы бақылаудың қатаң әдістерінен білім беру сапасын жүйелі қамтамасыз етуге және білім беру саласындағы заңнаманың қолданыстағы нормаларын бұзуға алып келетін себептер мен жағдайларды жою жөнінде профилактикалық шаралар қабылдауға және ұсынымдар беруге.

5-бөлім. Негізгі қағидаттар мен тәсілдер

Ескертпе. 5-бөлім Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Тұжырымдама мынадай қағидаттарға негізделеді:

1) барлығының сапалы білім алуға құқықтарының теңдігі;

2) халықтың зияткерлік дамуын, психофизиологиялық және жеке ерекшеліктерін ескере отырып, білім берудің барлық деңгейлерінің қолжетімділігі;

3) азаматтық және ұлттық құндылықтардың, адамның өмірі мен денсаулығының, жеке тұлғаның еркін дамуының басымдығы;

4) адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу;

5) білім беру деңгейлерінің сабақтастығын қамтамасыз ететін білім беру процесінің үздіксіздігі;

6) білім беруді басқарудың демократиялық сипаты, білім беру жүйесі қызметінің ашықтығы.

Белгіленген траекторияны жүзеге асыру үшін Тұжырымдама көзделген жолға қол жеткізудің негізгі тәсілдері, стратегиялары мен тактикалары айқындалған 7 негізгі бағытты бөліп көрсетеді.

1-бағыт. Балабақша – жайлылық пен даму аумағы

Ескертпе. 1-бағыттың тақырыбы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысының редакциясында.

1-параграф. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қолжетімділікті кеңейту

Білім беру қызметтерінің жоғары сапасына кешенді көшуді жүзеге асыру және 2 жастан 6 жасқа дейінгі балалардың сапалы МДТО-ға тең қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін тиімді шаралар қабылданатын болады. Ең алдымен, бұл жеке мектепке дейінгі ұйымдарда мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру, қолданыстағы желіні қосымша алаңдарды, оның ішінде тұрғын үйлердің бірінші қабаттарындағы және басқа да үй-жайларды пайдалану есебінен кеңейту арқылы жаңа орындар ашу. Халықтың МДТО-ға деген қажеттілігін барынша ескеру үшін мемлекеттік тапсырысты орналастыру тетігі қайта қаралатын болады. Мектепке дейінгі ұйымдарда мемлекеттік тапсырысты орналастыруды жоспарлаудың міндетті шарты аумақтық бірліктердің (аудан, шағын аудан) демографиялық көрсеткіштерін, өңірлік көші-қон ағындарын және туу көрсеткіштерін болжау болады.

Мемлекеттік қаражаттың нысаналы мақсаты мен тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету бөлігінде балабақша мен ата-аналар арасындағы өзара іс-қимыл тетіктері әзірленетін болады. Білім беру ваучерін алған балалардың ата-аналарының жауапкершілігін арттыру тетігі пысықталатын болады.

Google, Apple үлгісі бойынша ірі ұйымдар жанынан ведомстволық (корпоративтік) мектепке дейінгі ұйымдар құру мәселесі пысықталатын болады.

МДТО жүйесіндегі мемлекеттік саясат халықтың әртүрлі әлеуметтік топтары мен жіктерінен шыққан балалардың сапалы білім алуы үшін қолжетімділікті қамтамасыз етуге және тең бастапқы мүмкіндіктер жасауға бағытталған. «Әлеуметтік көмек» ақпараттық жүйесінде қалыптастырылған әлеуметтік карта негізінде әрбір отбасының қиын өмірлік жағдай деңгейі автоматты түрде көрсетіледі. Мемлекеттік әлеуметтік қолдауға жататын балалар санатына отбасының қолайсыздық жағдайының Д, Е санатындағы (дағдарыстық және шұғыл деңгейдегі) отбасылардан шыққан балалар жатады. Отбасының әл-ауқат индексі туралы мәліметтер Отбасының цифрлық картасында тұрақты негізде жаңартылып отырады. Кезекке қою және одан әрі тегін ыстық тамақ беру арқылы халықтың әлеуметтік осал топтарынан шыққан балалар МДТО-ға қол жеткізетін болады.

Мектепке дейінгі ұйымдарда балалардың болу қауіпсіздігіне, дамытушы заттық-кеңістіктік ортаны жарақтандыруға және абаттандыруға, меншік нысанына қарамастан, қойылатын талаптар күшейтіледі, сондай-ақ ауыз сумен, санитариямен және гигиенамен қамтамасыз етуді қоса алғанда, қолайлы жағдайлар жасалады. Осыған байланысты мектепке дейінгі ұйымдардың материалдық-техникалық қамтамасыз етілуіне мониторинг жүргізіліп, олардың қызметін ұйымдастыру тәсілдерінің өзгеруін ескере отырып, кейіннен сәйкестендіру жүзеге асырылады.

Барлық мектепке дейінгі ұйымдарда инклюзивті білім беру үшін жағдайлар жасалады. Арнайы және инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығы педагогтермен бірлесіп, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арналған мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламаларын, педагогтерге арналған оқу-әдістемелік құралдарды әзірлеу жұмысын жалғастырады.

Кезекке қою және мектепке дейінгі ұйымдарға жолдама беру кезінде ашықтықты қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету мақсатында ҰБДҚ негізінде өңірлік ақпараттық жүйелерді интеграциялау арқылы бірыңғай кезектілік базасы құрылады. Кезекке қоюға арналған өңірлік ақпараттық жүйелерге қойылатын талаптар, оның ішінде ҰБДҚ-мен интеграциялау, міндетті аудит, LMS, блокчейн, провайдердің ақпараттық жүйені бірінші жыл ішінде өнеркәсіптік пайдалануға енгізу және аттестаттаудан өту міндетін енгізу арқылы біріздендіріліп, күшейтіледі. Интеграция мектепке дейінгі ұйымдарға түскен кезде балаға оның бүкіл білім беру траекториясы бойында бірегей цифрлық ізін сақтайтын әмбебап ID беруге мүмкіндік береді.

Мектепке дейінгі ұйымдар мен бастауыш мектептің жұмысы синхрондалып, кіші жастағы балаларды оқыту мен тәрбиелеу мазмұны, тәсілдері бойынша сабақтастық қамтамасыз етіледі. Әрбір кезеңде балалардың міндеттері, қажеттіліктері мен жас ерекшеліктері ескерілетін болады.

Баланың даму картасы негізінде оның жеке оқу траекториясы айқындалып, мектепке психологиялық-эмоциялық дайындығы ашылады, кейіннен жеке деректердің құпиялылығы қамтамасыз етіле отырып, бастауыш мектепке беріледі. Мектептерге қабылдау кезінде іріктеу мақсатында кіріс тестілері өткізілмейді.

Әртүрлі себептермен балабақшаға бармаған немесе педагог пен ата-ананың пікірінше, мектепке дайын емес, бірақ 1-сыныпқа қабылдану жасына жеткен балалар үшін мектептерде бейімдеу бағдарламалары жұмыс істейтін болады.

2-параграф. Мектепке дейінгі ұйымдардағы мазмұнды мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделі шеңберінде жаңғырту

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды дамыту моделін іске асыру шеңберінде Қазақстанда МСКО-2011 (ЮНЕСКО, 2013 жыл) сәйкес мазмұнды өзгертуді көздейтін жүйені трансформациялау жүргізілуде. Баланың танымдық, физикалық, әлеуметтік және эмоциялық дамуын қолдауға, оның бастауыш мектепте оқуы мен қоғамда әлеуметтенуі үшін қажетті базалық өмірлік дағдыларды меңгеруіне бағытталған кешенді тәсіл қамтамасыз етіледі. Мектепке дейінгі ұйымдарды оқу басылымдарымен және қосымша білім беру ресурстарымен, оның ішінде электрондық форматта жарақтандыру сапасы жақсарады.

Білім беру сапасын бағалау өлшемшарттарын айқындау және құралдарын әзірлеу арқылы МДТО сапасы арттырылады.

Мектепке дейінгі ұйымдар тәрбиеленушілердің даму ерекшеліктері мен әлеуетті мүмкіндіктеріне сәйкес оқытудың әдістемелері мен технологияларын, білім беру процесін ұйымдастырудың инновациялық нысандарын, әдістері мен тәсілдерін пайдаланады. Баланың даралығы мен субъектілігін қолдауға, өмірлік маңызы бар физикалық, әлеуметтік, эмоциялық, коммуникативтік, танымдық дағдыларын дамытуға бағдарланған кедергісіз дамытушы орта, түрлендірілетін ойын және тақырыптық аймақтар құрылады.

Бұл ретте балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес жасанды интеллектіні қолдана отырып, дербестендірілген білім беру бағдарламалары әзірленіп, енгізілетін болады. Педагогтің АКТ-құзыреттілігі әрбір баланың қабілеттері мен қызығушылықтарының деңгейіне сәйкес бірегей материалдар мен тапсырмаларды пайдалана отырып, оның ішінде визуалдандырылған, компьютерлік, электрондық білім беру ресурстарын құруды көздейді. Педагогтердің озық педагогикалық тәжірибені жинақтау шеңберінде когнитивтік дағдыларды, логиканы, тілдік және математикалық ойлауды дамытуға көмектесетін жасанды интеллектіге негізделген интерактивті білім беру ойындары мен қосымшаларын әзірлеуі тиімді әдіс болады. Мектепке дейінгі ұйымдардың тәрбие-білім беру процесінде жасанды интеллектіге негізделген технологияларды қолдану әрбір баланың даму барысын бақылауға, оның күшті және әлсіз жақтарын анықтауға, сондай-ақ қосымша қолдауды қажет ететін салаларды айқындауға мүмкіндік береді.

Бұдан басқа, оқыту тілі орыс және басқа тілдерде жүргізілетін мектепке дейінгі ұйымдарда қазақ тіліне тілдік ортаға ену бағдарламасы көзделетін болады. Әрбір жас тобында күні бойы қазақ тілінде қажетті сөздік қор қалыптастырылып, тілдік құзыреттер дамытылады. Бұл балаларға ерте жастан бастап қазақ тіліндегі тұрмыстық сөздік қорды, сөз тіркестері мен тұтас сөйлемдерді үйренуге және сөйлеуде қолдануға, баланы қазақ тілінің әуезділігіне ғана емес, оны түсінуге де үйретуге мүмкіндік береді. Тілмен бірге бала қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрлеріне бойлайды, осылайша бағдарлама кішкентай азаматтарымыздың қазақстандық бірегейлігін қалыптастырады.

МДТО оқу бағдарламаларын іске асыру үшін заттық-кеңістіктік ортаны құруға үлкен мән беріледі. Дамытушы заттық-кеңістіктік орта мектепке дейінгі ұйымдар мен оған іргелес аумақ кеңістігінің білім беру әлеуетін барынша іске асыруды қамтамасыз етеді. Бұл тәрбие мен оқыту процесін құруға бағытталған, балаларға заттарды, ойындарды, қызмет түрлерін, бірлескен қызмет пен қарым-қатынасқа қатысушыларды еркін таңдауға мүмкіндік береді.

Модельді іске асыру шеңберінде мектепке дейінгі ұйымдарда қолайлы, қауіпсіз және жайлы жағдайлар қамтамасыз етіледі, бағдарламалық мазмұн жаңартылды, тәрбие мен оқыту процесінің нормативтік құқықтық қамтамасыз етілуі жүзеге асырылды.

Нәтижесінде қоршаған әлемге эмоционалды әрі ұқыпты қарайтын, табиғат құбылыстары, тірі және өлі табиғат туралы түсініктері бар, қоршаған әлемнің сұлулығын көре алатын, тұрмыста және табиғатта экологиялық мінез-құлық дағдылары қалыптасқан бала тұтас дамиды деп күтіледі.

Қазіргі заманғы теорияларды ұлттық ерекшеліктермен үйлесімді ұштастыру негізінде баланың ерте дамуы процесінің тұтастығы қамтамасыз етіледі. Мектепке дейінгі білім берудің ашықтығы және ата-аналарды тәрбие мен оқыту процесіне тікелей тарту, балаларды тәрбиелеу мен оқыту, олардың денсаулығын қорғау және нығайту мәселелері бойынша отбасына қолдау көрсету, сондай-ақ ата-аналардың білім беру бастамаларын қолдау маңызды болып табылады. МДТО-мен қамтылмаған балалары бар ата-аналарға әлеуметтік психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету мақсатында ата-аналардың қажеттіліктерін ескере отырып, білім беру ұйымдары жанынан консультациялық пункттер құрылады.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың дәстүрлі институттары жанындағы консультациялық пункттердің жұмыс форматы ата-аналардың балаларды тәрбиелеу, оқыту және дамыту мәселелеріндегі құзыреттілігін арттыруға бағытталған балалар клубтары, балаларды ойын арқылы қолдау және ерте әлеуметтендіру орталықтары сияқты жаңа нысандармен толықтырылады.

МДТО МЖМБС білім беру салаларының міндеттері бала балаларға қазіргі уақытта қызықты болатын сабақтарды өз бетінше таңдай алатын қолжетімді заттық-кеңістіктік ортаны ұйымдастыру арқылы іске асырылуы тиіс.

3-параграф. Көшбасшылық негізінде мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саласын басқару тиімділігін арттыру

Өзгермелі әлемде педагогтің дамуға, балаларды тыңдауға және естуге, сұрақтар қоюға, дәлелдер іздеуге, оларды сыни тұрғыдан талдауға және шығармашылық эксперименттер жүргізуге қабілетті болуы маңызды. Педагогтер белсенді зерттеушілер және балалармен жұмыс істеудің жаңа нысандарын жасаушылар, жаңашыл әрі жауапты болуы тиіс.

Мектепке дейінгі ұйымдардың менеджмент деңгейін арттырудың маңызды шарты көшбасшылық қағидаттарын жаппай енгізу болып табылады. МДТО моделі шеңберінде озық тәжірибені тарату жұмысы жалғастырылады.

Кадрлық әлеуетті қалыптастыру педагогтердің тиісті білім деңгейін қамтамасыз етуге, сыртқы оқыту жүйесі (біліктілікті арттыру курстары) және ішкі жүйе – әдістемелік жұмыс арқылы олардың біліктілігін арттыруға бағытталған.

Мектепке дейінгі ұйымдардың әдіскерлері педагогке оның тәжірибесіндегі нақты проблемаларды анықтауға көмек көрсетуі, тәжірибе алмасу мүмкіндігін беру арқылы педагогтердің кәсібилігін жетілдіруі, МДТО мақсаттары мен мазмұнының жаңару жағдайында біліктілігін арттыруы, баланың дамытушы бағдарламаларын ата-аналармен бірлесіп таңдауын ұйымдастыру үшін балалардың қызығушылықтарын зерделеуге жәрдемдесуі тиіс.

Нәтижелері төмен нысаналы мектепке дейінгі ұйымдар анықталып, оларға атаулы әдіснамалық қолдау көрсетіледі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың озық тәжірибесін тарату және әдістемелік сүйемелдеу үшін үздік мектепке дейінгі ұйымдар базасындағы құзыреттілік орталықтары, әдістемелік кабинеттер жанындағы мобильді топтар одан әрі дамытылады. Олардың міндеті – педагогтерге нақты проблемаларды және оларды шешу жолдарын анықтауда әдістемелік көмек көрсету.

Жоғары оқу орындары мен колледждердің қатысуымен мектепке дейінгі ұйымдар педагогтерін даярлаудың сапалық деңгейін арттыру мәселесін шешуге кешенді тәсіл қажет. Педагогтердің білім деңгейі «Педагог» кәсіптік стандартының талаптарына сәйкес болуы тиіс, олардың қалыптасуы мен дамуына білім беру бағдарламалары бағытталуы керек.

Жоғары оқу орындары мен колледждердің педагогикалық факультеттерінің білім беру бағдарламалары қолданыстағы нормативтік құқықтық актілер бойынша кадрлар даярлауды көздеуі, тәрбие мен оқыту бағдарламаларын іске асыру үшін әдістемелік базаны қамтамасыз етуі, студенттердің педагогикалық практикадан өтуін қамтуы тиіс. Кадрларды даярлауда теория мен практиканың бірлігін қамтамасыз ету үшін жоғары оқу орындары мен колледждердің мектепке дейінгі ұйымдармен балалардың ерте дамуы мәселелері бойынша өзара іс-қимылы қамтамасыз етілуі тиіс.

2-бағыт. Әрбір мектеп – үздік мектеп

Ескертпе. 2-бағыттың тақырыбы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысының редакциясында.

1-параграф. Орта білім беру мазмұнын жетілдіру

Ескертпе. 1-параграф Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысының редакциясында.

2021–2022 оқу жылында орта білім берудің МЖМБС, оқу бағдарламалары мен жоспарларын, оқыту және білім беру әдістемелерін өзгертуге, критериалды бағалау жүйесін енгізуге негізделген білім берудің жаңартылған мазмұнын енгізу аяқталды.

Орта білім беру мазмұнын одан әрі жетілдіру тұжырымдамалық және әдіснамалық негіздерді айқындау арқылы жүзеге асырылады. Әрбір 5–7 жыл сайын талдау негізінде оқу бағдарламалары мен оқулықтар қайта қаралатын болады. Тұрақты қайта қарау қажетті және оң өзгерістер енгізу құралы, сондай-ақ заман талаптарына сай болудың орынды шарасы болып саналады.

Қазіргі заманғы білім беру моделін құрудың ғылыми-теориялық негізі гуманистік парадигманың тұжырымдамалық идеяларын іске асыруға бағытталған тұлғалық-әрекеттік және құзыреттілік тәсілдер болып табылады.

Елдің білім беру мазмұнында құзыреттілік тәсілді іске асыру маңызды, өйткені білім алушылардың функционалдық сауаттылық деңгейін айқындайтын TIMSS, PISA халықаралық зерттеулеріндегі көрсеткіштері салыстырмалы түрде төмен.

Құзыреттілік тәсіл «іс-әрекет арқылы оқыту» деген іс-әрекеттік тәсілдің негізгі тұжырымдамасын қамтиды және оқушының меңгерген білімін практикада қолдана білу талабын күшейтеді. Оқу бағдарламаларының мазмұнында пәндерді, бөлімдерді, тақырыптарды интеграциялау қағидаты күшейтілетін болады. Мәселен, бастауыш білім беруде барлық пәндердің мазмұнында бірыңғай ортақ тақырыптар көрініс табады. Негізгі мектепте көлденең және тік пәнаралық байланыстар қамтамасыз етіледі. Жоғары мектепте пәндерді интеграциялау және оқу бағдарламаларының мазмұны арқылы бейіндік оқыту жүзеге асырылады. Барлық деңгейлердегі интеграция STEAM тәсілдері негізінде жүзеге асырылады.

STEM тәсілі инженерлік-технологиялық тренд талаптары тұрғысынан тұлғалық-әрекеттік және құзыреттілік тәсілдердің интеграцияланған форматын кеңейту және түрлендіру болып табылады, яғни осы саланың дамуының жаңа парадигмасының инновациялық құрамдас бөлігі.

Білім берудің жаңа әдіснамасын, тұлғалық-әрекеттік, құзыреттілік тәсілдерді және оларды біріктіретін STEM тәсілінің инновациялық әлеуетін практикада іске асыру мектептегі білім берудің мазмұндық-әдістемелік негіздерін трансформациялауды көздейді.

Білім беру мазмұны мектеп түлегінің пәндік, метапәндік және негізгі құзыреттерін қалыптастыруға бағытталған.

Білім беру мазмұнын жетілдіру білім алушының оқу жүктемесін азайтуды, академиялық білімге басымдық беруді, функционалдық сауаттылықты дамытуды, білім алушылардың қажеттіліктерін ескере отырып, мазмұнды дағдылар мен құзыреттерді дамытуға бағдарлауды, STEM тәсілдері негізінде жаратылыстану-математикалық пәндер бойынша оқыту тиімділігін арттыруды, сондай-ақ қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен мәдениеті негізінде тәрбиелік компонентті күшейтуді көздейді. Білім беру мазмұнына Мемлекет басшысының 2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан халқына Жолдауында айтылған Абайдың «Толық адам» ілімінен бастау алатын «Адал азамат» тұжырымдамасы интеграцияланатын болады. Орта білім берудің философиялық негізін Әбу Насыр әл-Фараби, Жүсіп Баласағұни, Махмұд Қашқари, Әл-Хорезми, Қожа Ахмет Ясауи және басқа да ұлы ойшылдардың мәдени және рухани мұрасы құрайды.

Мемлекет орта мектепте оқыту бағыттарының кең таңдауын қолдайды. МЖМБС-та міндетті оқу сағаттарының қажетті саны және вариативті компоненттің әртүрлі бағыттары айқындалады. Вариативті компонент орта білім беру деңгейлері бойынша біртіндеп ұлғайтылатын болады. Бұл ретте мектеп дербестікті кеңейту арқылы ерте бейіндік оқытуды және білім алушылардың өздерінің білім беру траекториясын, жеке бейіндік бағытын таңдауын қамтамасыз етеді.

Білім беру мазмұнына жасанды интеллект элементтерін интеграциялауды (білім алушылардың сыни ойлауын, ақпараттық және компьютерлік сауаттылығын қалыптастыру арқылы) көздейтін МЖМБС-қа өзгерістер енгізіледі.

Сондай-ақ білім беруде жасанды интеллектіні қолданудың әлеуметтік және этикалық салдары ескеріліп, оны орта білім беру оқу бағдарламаларының тиімділігін бағалау үшін пайдалану мүмкіндігіне талдау жүргізіледі.

Жалпы қолданыстағы МЖМБС-тың, оқу жоспарлары мен бағдарламаларының құрылымдық негіздері сақталады. Оқу пәндері бойынша оқыту мақсаттары мен күтілетін нәтижелердің мазмұнына өзгерістер енгізіледі. Бастауыш, негізгі орта және жалпы орта білім берудің МЖМБС-ында оқыту мақсаттары жүйесіне және әрбір пәннің үлгілік оқу бағдарламасын іске асырудың ұзақ мерзімді жоспарына интеграцияланатын құндылықтар қайта қаралады. Мазмұнда көптілді білім беруді іске асыруға, қазақ, орыс және шет тілдерін кезең-кезеңімен және деңгейлеп меңгеруді қамтамасыз етуге баса назар аударылады.

Қазақ тілін оқыту сапасын арттыру, сондай-ақ қазақ тілінде сөйлемейтін балалардың оқу процесіне жылдам енуі мақсатында мектептерде қазақ тіліне ерте ену бағдарламасын эксперименттік негізде енгізу жоспарлануда. Бағдарлама Зияткерлік мектептер базасында апробациядан өтті, оқулықтар мен оқу материалдары әзірленді.

Оқу бағдарламаларында пәндер бойынша оқу материалдарын қайталау және бекіту үшін вариативті сағаттар шеңберінде қосымша сағаттар көзделеді. Барлық үлгілік оқу жоспарлары мен бағдарламалары енгізілгенге дейін міндетті сараптамадан және апробациядан өтеді. Бағдарламалар кезең-кезеңімен енгізіледі.

Осылайша, қазақ тілінде оқытатын мектептерде бірінші сынып оқушылары «Қазақ тілі» пәнін оқиды, 2-сыныпта бағдарламаға «Орыс тілі» пәні енгізіледі, 3-сыныпта «Ағылшын тілі» пәні қосылады. Орыс тілінде оқытатын мектептерде 1-сыныпта «Қазақ тілі» және «Орыс тілі» пәндері оқытылады, 3-сыныптан бастап «Ағылшын тілі» пәні қосылады. Оқытудың негізгі қағидаты сөйлеу қызметінің төрт түрін (тыңдалым, айтылым, оқылым және жазылым) дамыту болып табылады. Оқыту тіліне қарамастан, 5–8 және 10-сынып білім алушылары «Қазақ тілі» оқу пәні бойынша емтихан тапсырады, 10–11-сыныптарда «Ағылшын тілі» пәнін оқуға қосымша 1 сағат енгізіліп, топтарға бөлінеді, бұл қазақ/ағылшын тілдерінде еркін сөйлеуге мүмкіндік береді.

Қазақ тілінде оқытатын мектептерде 5-сыныптан 11-сыныпқа дейін жеке «Әлем әдебиеті» оқу пәнін енгізу мәселесі пысықталатын болады.

«География» пәнінің оқу бағдарламасының мазмұнында қазақстандық компонент күшейтіледі. Мектептегі тарихи білім берудің мазмұнын жетілдіру мақсатында «Қазақстан тарихы» және «Дүниежүзі тарихы» пәндерінің оқу бағдарламаларында тарихи фактілер мен мәліметтердің хронологиясы, кезеңдерге бөлінуі қайта қаралады.

ЖМБ пәндерін оқыту «Жаратылыстану», «Математика», «Алгебра», «Геометрия», «Алгебра және анализ бастамалары», «География», «Биология», «Физика» және «Химия» оқу пәндерінің мазмұны арқылы жүзеге асырылады. Бұл ретте негізгі міндет пәнаралық, шығармашылық, жобалық оқыту тәсілдеріне негізделген дағдылар мен құзыреттерді қалыптастыру, сабақтастықты сақтау, жаратылыстану-математикалық пәндер бойынша білімді кеңейту және тереңдету, пәнаралық байланысты күшейту болып табылады.

5–9-сыныптарға арналған «Жаһандық құзыреттер» оқу курсының мазмұнына адамның өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, даралығын, жеке өмірге қол сұғылмаушылық және оның құпиялылығы құқығын сақтауға, буллинг пен зорлық-зомбылықтан қорғауға бағытталған «Өмір қауіпсіздігі» бөлімі енгізілді.

«Алғашқы әскери және технологиялық дайындық» пәні «Алғашқы әскери дайындық» деп қайта аталатын болады. Оқу пәнінің мазмұнында практикалық бөлім күшейтіліп, «Өмір қауіпсіздігінің негіздері» бөлімін оқуға арналған сағат саны көбейтіледі.

Негізгі орта мектеп бағдарламасы бейіналды даярлыққа және колледждерде немесе жоғары мектепте оқуды жалғастыруға бағытталады. Жоғары сыныптарда мектеп түлектерінің кәсіптік бағдарын қамтамасыз ету үшін үлгілік оқу жоспарының вариативті компоненті пәндеріне бөлінген сағаттарды пайдалана отырып, бейіндік оқыту жүзеге асырылады.

Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы әзірлеген оқу бағдарламалары кезең-кезеңімен апробациядан өткізіліп, енгізіледі. Оқу бағдарламаларын іске асыру процесін жүйелі бақылау негізінде мониторингтік зерттеулер жүргізіліп, оқу бағдарламаларын енгізуге дейін және енгізгеннен кейін педагогикалық қоғамдастықпен кең ауқымды консультациялар өткізіледі. Бұл әзірлеушілерге проблемалардың мәнін және оларды жетілдіруді қажет ететін бағыттарды анықтауға мүмкіндік береді.

Білім беру ұйымдарына үздік отандық және әлемдік тәжірибелерді енгізу, вариативті бағдарламаларды әзірлеу және енгізу арқылы инновацияларды таңдауда дербестік беріледі.

Пәндерді оқытудың инновациялық тәсілдерін енгізу педагогтер мен білім алушыларға арналған электрондық платформалар арқылы іске асырылады, бұл бүкіл оқу процесін цифрландыруға алып келеді.

Мазмұндық платформалар, сапалы оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендер, оқу процесінде электрондық ресурстарды пайдалану білім алушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру дағдыларын дәйекті және жүйелі түрде дамытуға, материалдардың көрнекілігін, қолжетімділігін, даралығын, оқушылардың дербестігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Барлық сыныптарда инвариантты пәндерді мультимедиалық (аудио, бейне), интерактивті контенті және геймификация элементтері бар функциялары бар цифрлық оқулықтармен 100 %-дық қамту қамтамасыз етіледі.

Барлық мектептер сапалы цифрлық интерактивті оқыту контенті және цифрландырылған мектеп процестері бар платформаларға қол жеткізеді. Бұл ретте цифрлық контент тиісті сараптамадан өтеді.

Оқыту мақсаттары мен білім беру нәтижелері нақтыланып, зерттеу нәтижелері негізінде жаңа педагогикалық құралдар әзірленіп, цифрлық технологияларды пайдалана отырып, педагогикалық практика жаңартылады.

Ақпараттық жүйеде оқу процесін басқарудың, оқу жетістіктері мен ата-аналарға арналған кері байланыстың, оқытылатын материал көлемінің, пәндер бойынша тақырыптар жиынтығының, үй тапсырмаларының, педагогтер туралы деректердің және т.б. қолжетімділігі қамтамасыз етіледі. Цифрлық ортада білім беру процесіне қатысушылардың қауіпсіздігі бірінші кезектегі міндетке айналады.

Білім алушылардың оқу жетістіктері туралы деректер тарихи сабақтастықты, толықтықты, өзгермейтіндікті және білім алушылардың дербес деректерінің қорғалуын қамтамасыз ету үшін оқытуды басқару жүйелерімен (LMS) және электрондық журналдармен интеграциялау арқылы Ұлттық білім беру деректер қорына біріктіріледі. Бұл тәсіл баланың білім беру траекториясын талдауға және жақсартуға мүмкіндік береді.

Нәтижесінде білім алушылардың бәсекеге қабілеттілігі артады, оқу-тәрбие процесі жетілдіріледі, балалар мен педагогтерге түсетін жүктеме азаяды, жалпы білім беру сапасы артады.

Оқулықтар мен ОӘК әзірлеу және тарату процесі бәсекелестік ортаға берілді. Нәтижесінде пайдаланылатын оқулықтар мен ОӘК баспалар қалыптастыратын авторлық ұжымдар тарапынан әзірленеді. Мемлекет оқу басылымдарының сапасын міндетті сараптама және баламалы оқулықтарды мақұлдау, сондай-ақ оқулықтар мен ОӘК құрылымы мен мазмұнына қойылатын міндетті талаптарды ұсыну және тексеру, баспаішілік сараптама рәсімі арқылы реттейді.

Бастауыш сыныптарда баламалы оқулықтарды енгізу алдағы жылдары білім берудің вариативтілігін және оқулықтардың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Оқулықтардың сапасын арттыру үшін білім беру мазмұнына сараптама жүргізудің және педагогтердің оқулықтарды таңдауының электрондық платформаларын енгізу мәселесі пысықталатын болады.

Оқушылардың болашақ мамандығын таңдауына арналған ерте кәсіптік бағдарлау жүйесі енгізілуде. Мектептерде «педагог-кәсіптік бағдар беруші» лауазымын енгізу нәтижесінде 4 мыңнан астам педагог-кәсіптік бағдар беруші өз міндеттерін орындауға кірісті және оқушылардың белгілі бір кәсіптік қызмет түрлеріне бейімділігін анықтау бойынша кешенді іс-шараларды қамтамасыз етеді. Педагог-кәсіптік бағдар берушілер ата-аналар мен білім алушыларға өңірлік және ұлттық экономика құрылымы мен даму перспективалары, жаппай сұранысқа ие кәсіптер және Кәсіптер атласына сәйкес өңір мен елдің мамандарға қажеттілігі, таңдалған бағыттар бойынша колледждер мен жоғары оқу орындарына түсу мүмкіндіктері, гранттардың әртүрлі түрлерінің қолжетімділігі мәселелері бойынша консультация береді. Колледждер мен жоғары оқу орындарына түспеген жағдайда кәсіптік бағдар берушілер жастарды қолдаудың қолданыстағы бағдарламалары мен жобалары туралы ақпарат береді.

Педагог-кәсіптік бағдар берушілердің жұмысы үшін әдістемелік ұсынымдар әзірленіп, орта білім беру ұйымдарында кәсіптік бағдарлау жұмысын дамытудың тұжырымдамалық негіздері айқындалады. Білім алушылар арасында психологиялық, әлеуметтік, экономикалық және басқа аспектілерді ескеретін үздіксіз кәсіптік бағдарлау жүйесі құрылады. Оқу бағдарламаларында білім алушыларды ерте әлеуметтендіру және кәсіптік бағдарлау, жоғары мектеп деңгейінде бастапқы кәсіптік біліктілік алу көзделеді. Бакалавриат пен магистратураның педагог кадрларды даярлау бағдарламасына кәсіптік бағдарлау бағыты енгізіледі.

Балалардың зияткерлік әлеуетін дамытуға және болашақ мамандығын таңдауға бірыңғай мамандандырылған жалпы білім беретін оқу бағдарламасын іске асыратын желілік мектептер ықпал етеді. Барлық өңірлерде Қ. Сәтбаев атындағы инженерлік мектептер, Ө. Жәутіков атындағы IT-мектептер, Абай атындағы гуманитарлық мектептер жұмыс істейтін болады.

Ақпараттық технологияларды белгіленген қағидалар шеңберінде пайдалана отырып, оқытудың әртүрлі нысандарын дамыту бойынша шаралар қабылданады. Мектептерде оқытудың тәсілдерін, әдістерін және қарқынын таңдау білім алушылардың жеке ерекшеліктеріне байланысты болатын жеке тәсілмен оқыту ұйымдастырылады. Үлгерімі төмен балаларға ерекше қолдау көрсетіледі. Үлгерімі төмен, сондай-ақ әлеуметтік осал отбасылардан шыққан білім алушылардың біліміндегі олқылықтардың орнын толтыру үшін негізгі пәндер бойынша онлайн режимінде қосымша сабақтар ұйымдастыру арқылы «Цифрлық мұғалім» жобасын енгізу жоспарлануда. Жоба үлгерімі төмен балалардың жеке оқу ерекшеліктерін ескере отырып, ақпараттық жүйе арқылы оқытудың бейімделген әдістемесін іске асыруды қамтамасыз етеді.

Ауылдық шағын жинақты мектептердегі (ШЖМ) білім беру қызметтерінің сапасын арттыруға, қала мен ауыл арасындағы алшақтықты қысқартуға «Цифрлық ауыл мектебі» жобасы ықпал етеді. Жоба шеңберінде ауылдық ШЖМ-лар қажетті білікті педагогтермен қамтамасыз етіледі, олар сабақтарды қашықтан оқыту форматында өткізеді. «Химия», «Физика», «Математика», «Ағылшын тілі» және т.б. пәндер бойынша педагогтердің тапшылығы мәселесі шешіледі. Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы әдістемелік және әдіснамалық сүйемелдеуді, «Өрлеу» Ұлттық біліктілікті арттыру орталығы цифрлық форматта жұмыс істеу үшін педагогтерді даярлауды қамтамасыз етеді. ШЖМ-лардың ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымы айтарлықтай нығайтылады.

Мектепті басқару тиімділігін арттыру мақсатында мектепішілік бақылау жүйесі жетілдіріледі, онда ең алдымен бақылау субъектілерінің кәсіби құзыреттілік деңгейін арттыруға, оның ішінде бақылау өкілеттіктерін мектеп директорларының орынбасарларына, мұғалімдердің әдістемелік бірлестіктеріне беруге ерекше назар аударылады. Мектепішілік бақылау туралы ереже әзірленіп, онда мақсаты, теориялық тәсілдері, бағалау өлшемшарттары және нәтижелерді өңдеу әдістемесі көрсетілген. Мектепішілік бақылау бағыттары бойынша табысты нәтижелер мен кемшіліктерді тұрақты талдау және бағалау мектепті басқару қызметінің сапасын арттыруға және жоғары нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Балалардың білім сапасын арттыру мәселелерінде әрбір мектептің ішкі ресурсы пайдаланылатын болады. Педагогтер дәстүрлі әдістемелер мен тәсілдерден басқа, «сабақты зерттеу», «іс-әрекеттегі зерттеу» әдістерін қолданады, сабақтарға қатысады, кері байланыс береді, сабақты бірлесіп жоспарлау мен модерациялауды жүзеге асырады және т.б.

2-параграф. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін орта білімнің қолжетімділігі

Орта білім беру ұйымдарында эргономикалық негізде инклюзивті білім беру ортасы, оның ішінде сапалы әрі қолжетімді білім беруді қамтамасыз ететін физикалық кедергісіз қолайлы орта, әдістемелік, кадрлық және басқа ресурстар құрылады.

Инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істейтін педагогтерге (пән мұғалімдері, педагогтер, педагог-ассистенттер және т.б.) қойылатын біліктілік талаптарын жаңарту «Педагог» кәсіптік стандарты негізінде жүзеге асырылады.

ЕБҚ бар балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету үшін арнайы білім беру ұйымдарының ғимараттары мен үй-жайларының базалық инфрақұрылымының жалпыға міндетті ең төмен стандарттарын әзірлеу және бекіту бөлігінде нормативтік құқықтық база жетілдіріледі.

ПМПК ашу балалар саны 50 мың болған жағдайда 1 ПМПК есебінен жүзеге асырылады. Қажеттілікке қарай 34 ПМПК ашылады: 2023 жылы – 15, 2024 жылы – 14, 2025 жылы – 5.

2025 жылдың соңына дейін ПМПК кабинеттерінің желісі 26 бірлікке, мектептердегі психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу мамандары кабинеттерінің саны 200-ден астам бірлікке, 2029 жылдың соңына дейін кеңейтіледі.

Бұдан басқа, мемлекеттік білім беру тапсырысын іске асыру кезекті қысқартып, ЕБҚ бар балаларды арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен қамтуды ұлғайтады.

Денсаулығында әртүрлі бұзушылықтары бар балаларды ерте анықтау және оларға түзету көмегін көрсету бойынша тұтас жүйе құру, КППК мен РО үшін балаларды ерте дамыту бағдарламасын әзірлеу және бекіту жоспарлануда.

Мүмкіндігі шектеулі адамдардың (балалардың) «бесіктен кәсіпке дейін» қағидаты бойынша білім беру маршруты жүйесі пысықталатын болады.

ЕБҚ бар баланың білім беру маршруты жүйесі баланы туғаннан бастап кәсіп алып, жұмысқа орналасқанға дейін сүйемелдеуді көздейді. Бұл тәсіл білім беру деңгейлерінің сабақтастығын және ЕБҚ бар адамдардың (балалардың) одан әрі кепілді жұмысқа орналасуын сақтауға мүмкіндік береді.

Білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі қағидаттарының бірі білім беру деңгейлерінің сабақтастығын қамтамасыз ететін білім беру процесінің үздіксіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Осы қағидатты сақтау мақсатында инклюзивті білім берудің үздіксіз жүйесінің моделі (балабақша, мектеп, колледж, жоғары оқу орны), ерте кәсіптік бағдарлау, ЕБҚ бар білім алушыларды кәсіпалды және кәсіптік даярлау бағдарламалары әзірленеді.

Барлық деңгейдегі білім беру ұйымдарын инклюзивті білім беру мәселелері бойынша ғылыми-әдіснамалық сүйемелдеудің үйлестіруші орталығы Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы, ал арнайы білім беру мәселелері бойынша Арнайы және инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығы болады.

3-параграф. Мектеп инфрақұрылымын дамыту және жаңғырту

Ескертпе. 3-параграф Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Үш ауысымды оқыту, апатты мектептер және оқушы орындарының тапшылығы проблемаларын шешу мақсатында 2030 жылға қарай 1,5 млн жаңа оқушы орнын пайдалануға беру жоспарлануда.

«Жайлы мектеп» ұлттық жобасы шеңберінде 2023–2025 жылдар кезеңінде 740 000 оқушы орнына арналған 369 жаңа мектеп салынады (екі ауысымда: 2024 жылы – 461 мың орын, 2025 жылы – 279 мың орын).

Бұл ретте мектептер құрылысын бірыңғай стандарттар бойынша, оқу жабдықтары мен жиһаздың толық жиынтығымен, мектеп кеңістігінің заманауи әрі эстетикалық тартымды сыртқы келбетімен, оқушылар мен педагогтердің қауіпсіздік режимін қамтамасыз ете отырып, сондай-ақ алаңдар мен кабинеттер санының МЖМБС-қа сәйкес келуін қамтамасыз ете отырып жүргізу жоспарлануда. Сонымен қатар «кілт тапсыру» қағидаты бойынша ерекше тәртіппен құрылыс жүргізу (құрылыс мерзімдерін қысқарту, құрылыстың қымбаттауына жол бермеу) көзделген.

Мектептерде бастауыш сыныптарға, негізгі және орта мектепке арналған жеке блоктар, асханалар мен спорт залдары орналастырылады. Білім алушыларға арналған жеке шкафтар, әрбір оқушыға арналған мобильді трансформер-парталар орнату көзделеді. Мектептің барлық үй-жайлары мен жиһазы оқушылар мен педагогтердің оқу, материалдық және рухани қажеттіліктеріне жауап беретін, оқу процесін жайлы, қауіпсіз және тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін эргономика талаптарына сәйкес ұйымдастырылып, жабдықталады.

Сонымен қатар басқа тетіктер (жалпы сипаттағы трансферттер, бюджеттік инвестициялық жоба, МЖӘ, Білім беру инфрақұрылымын қолдау қорының қаражаты, жеке мектептердегі мемлекеттік тапсырыс) шеңберінде 2023–2025 жылдары 660 мыңнан астам жаңа оқушы орнын пайдалануға беру жоспарлануда.

Білім беру саласында жеке әріптесті айқындау және мемлекеттік-жекешелік әріптестік шартын жасасу қағидалары әзірленетін болады.

Бұдан басқа, 2026–2029 жылдары жыл сайын 160 мыңнан астам жаңа оқушы орнын пайдалануға беру жоспарлануда.

2023–2025 жылдар кезеңінде 6 бағыт бойынша 3000 мектепті жаңғырту көзделген (жыл сайын 1000 мектептен). 2023 жылдың соңына дейін 1000 мектепті жаңғырту шеңберінде 111 мектепте күрделі жөндеу, 507 мектепте ағымдағы жөндеу жүргізу, 559 мектеп үшін 793 пәндік кабинет сатып алу, 541 мектептегі жиһазды жаңарту, 282 мектеп асханасы мен 639 мектеп кітапханасын жаңғырту, сондай-ақ 505 мектепте қауіпсіздік жағдайларын жақсарту жоспарлануда.

2023–2029 жылдар кезеңінде робототехника, химия, биология, физика, STEM бойынша кемінде 7000 заманауи мектеп кабинетін ашу көзделген.

2023 жылдан бастап жыл сайын кемінде 200 мектепке күрделі жөндеу жүргізу жоспарлануда.

Барлық мектептер арнайы шлюзді пайдалана отырып, әлеуетті қауіпті, «ересектерге арналған» контентті бұғаттау арқылы ең төменгі халықаралық талаптарға сәйкес келетін жоғары жылдамдықты қауіпсіз Интернетке қолжетімділікпен қамтамасыз етіледі. Бұл ретте Интернет тек елді мекенге дейін жеткізіліп қана қоймай, «соңғы миля» деп аталатын желі мектепке дейін тартылып, мектепте тиісті жергілікті желі орналастырылуы тиіс. Мектептер білім беру ұйымының ерекшеліктері мен оқушылар контингентіне сәйкес қажетті интерактивті жабдықтар жиынтығымен қамтамасыз етіледі.

«Білім туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабы 2-7) тармақшасына сәйкес Білім беру инфрақұрылымын қолдау қоры (бұдан әрі – Қор) қаражатын бөлу, жұмсау, мониторингтеу және есептілік қағидалары әзірленді.

Қор қаражатын бөлу құрылысы және (немесе) реконструкциясы (қосымша құрылыс салу) Қор қаражаты есебінен жүзеге асырылатын орта білім беру объектілерінің басым тізбесіне сәйкес жүргізіледі.

Қор қаражаты орта білім беру объектілерін салуға және (немесе) реконструкциялауға (қосымша құрылыс салуға) жұмсалады, жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуге, қажетті сараптамалардан өтуге, жер учаскелерін бөлуге байланысты шығыстарды; орта білім беру объектілеріне инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылым салуды; Қор қаражаты есебінен бұрын қаржыландырылған орта білім беру объектілерін салу және (немесе) реконструкциялау (қосымша құрылыс салу) сметалық құнының қымбаттауын қоспағанда.

Уәкілетті орган Қорға қаражаттың түсуін ай сайын мониторингтейтін болады.

Жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативін жетілдіру мақсатында жан басына шаққандағы қаржыландыру әдістемесіне мынадай бөліктерде өзгерістер енгізу көзделген:

- барлық білім беру деңгейлерінде «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес келтіру мақсатында 2023 жылдан бастап mp коэффициентінің мөлшерін нақтылау;

- 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1193 «Азаматтық қызметшілерге, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын ұйымдардың қызметкерлеріне, қазыналық кәсіпорындардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесі туралы» Үкімет қаулысына сәйкес 2022 жылдан бастап азаматтық қызметшілердің жалақысын 23 %-ға арттыруды енгізу бөлігінде орта білім беру ұйымдарының нормативіне қосу;

- «Арал өңіріндегі экологиялық қасірет салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген экологиялық апат аймақтары бойынша тұратын жері үшін қосымша ақылар коэффициенттерін қайта қарау;

- орта білім беру ұйымдарында оқулықтарды сатып алу мен жеткізуге арналған шығыстар нормасын және білім алушылардың белгілі бір санаттарына қаржылық материалдық көмек көрсетуге бөлінетін қаражатты енгізу;

- «Шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорындар» ұйымдық-құқықтық нысанындағы орта білім беру ұйымдары үшін қаржыландыру көлемін есептеу кезінде түзету коэффициенттерін алып тастау («Мемлекеттік мүлік туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорын коммерциялық ұйым болып табылады).

Бұл өзгерістер барлық орта білім беру ұйымдары, оның ішінде жеке ұйымдар үшін қаржыландыру жағдайларын жақсартуды көздейді.

Сонымен қатар Министрлік білім беру қызметтерін жеткізушілерге қосылу шартын жасасу арқылы мемлекеттік тапсырысты орналастыру бойынша қосымша талаптар енгізді. Оған сәйкес Жеткізушінің қызметкерлері болып табылатын педагогтердің еңбекақысы Үкіметтің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1193 қаулысымен бекітілген азаматтық қызметшілерге, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын ұйымдардың қызметкерлеріне, қазыналық кәсіпорындардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесінде көзделген мөлшерден төмен болмауы тиіс.

Бұдан басқа, білім беру қызметтерін жеткізушілердің білікті педагог кадрларды тартуға ынталандыруын арттыру мақсатында Министрлік педагог персоналының біліктілік санаттары бойынша мектептерді саралауды, яғни мектептерді төмен, орташа, жоғары деңгейлерге бөлуді енгізуді жоспарлап отыр. Тиісінше, жан басына шаққандағы қаржыландыру көлемі мектептің педагогикалық құрамының біліктілік деңгейіне қарай әртүрлі болады, сондай-ақ білім беру сапасына қосымша бақылауды қамтамасыз ету мәселелері пысықталуда.

Министрлік нормативті жетілдіру бойынша жұмысты тоқтатпайды және мемлекеттік бюджеттің мүмкіндіктерін ескере отырып, мүдделі мемлекеттік органдармен әртүрлі тәсілдер мен ұсыныстарды келісу бойынша шаралар қабылдайды.

3-бағыт. Техникалық және кәсіптік білім беру – жұмысшы кадрларды даярлаудың негізгі буыны

Ескертпе. 3-бағыттың тақырыбы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысының редакциясында.

1-параграф. Техникалық және кәсіптік білімге сапалы әрі кедергісіз қолжетімділікті қамтамасыз ету

Ескертпе. 1-параграфқа Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 271 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

Мамандарды даярлау еңбек нарығының болжамды қажеттіліктеріне сәйкес жүзеге асырылады. Бұл ретте ТжКБ ұйымдары оқытудың икемді нысандарын, оның ішінде қысқа мерзімді оқытуды ұсына отырып, жастардың кәсіби тұрғыдан өзін-өзі жүзеге асыруына арналған орталық хабқа айналуы тиіс.

ТжКБ-ға сапалы әрі кедергісіз қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін 9-сынып түлектерін сұранысқа ие мамандықтар бойынша ТжКБ ұйымдарында тегін оқытумен толық қамту жұмысы жалғасады. Бұл кадрлар даярлауға арналған мемлекеттік тапсырыс көлемін 2026 жылға қарай 150 мың орынға дейін ұлғайту арқылы жүзеге асырылады. Кәсіпорындардың өтінімдері бойынша кадрларды нысаналы даярлау (жыл сайын 10 мыңнан астам талапкер) және жұмысқа орналастыру міндеттемесі, бір білім беру бағдарламасы шеңберінде бірнеше біліктілік алу мүмкіндігі кеңейтіледі. Алғашқы жұмысшы мамандығын алумен қатар, еңбек нарығында сұранысқа ие екінші мамандықты тегін алу қажеттілігі мәселесі қаралатын болады.

Кадрлар даярлау сапасын арттыру мақсатында ТжКБ-ны жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативін екі есе арттыру мәселесі пысықталатын болады. Сондай-ақ қаржыландыру көздерін кеңейту және ТжКБ ұйымдарының қызметінің негізгі көрсеткіштері негізінде ынталандырушы төлемдерді көздейтін жан басына шаққандағы қаржыландырудың сараланған моделі енгізіледі. Бұл шаралар білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасын жаңғыртуға, білім беру процесінің тиімділігін арттыруға, сондай-ақ педагог қызметкерлер мен білім алушылардың ынтасын күшейтуге бағытталған. Ауылдық аумақтарды қолдау, ауылдарда кадрлық әлеуетті қалыптастыру және ауыл жастарын қолдау үшін мобильді оқу орталықтарының («дөңгелектегі оқыту») жұмысы жолға қойылады. Орталықтың жұмысы ауылдық аудандарда тұратын адамдарды қысқа мерзімді курстық даярлауға арналған. Бұдан басқа, бұл орталықтар колледждері жоқ елді мекендердегі жалпы білім беретін мектептердің 10–11-сынып оқушыларын оқытатын болады.

10–11-сынып оқушыларына негізгі оқумен қатар колледждер базасында жұмысшы біліктілігін алу мүмкіндігі беріледі. Жастарды ТжКБ жүйесіне тарту үшін мектеп оқушылары арасында кәсіптік диагностика жүргізу, кәсіптік сынамалар ұйымдастыру және кәсіптер сипаттамаларымен, оның ішінде Қазақстанның жаңа кәсіптер атласы негізінде таныстыру арқылы кәсіптік бағдарлау жұмысы күшейтіледі.

Студенттерді әлеуметтік қолдау жұмысы жалғастырылады. Ол үшін студенттердің шәкіртақысы 2 есе ұлғайтылады. Студенттер жатақханалардағы орындармен, оның ішінде жаңа орындарды пайдалануға беру есебінен қамтамасыз етіледі.

Білім алушының жеке басын дамыту, оның одан әрі жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында колледждерде білім алушылардың ел ішіндегі академиялық ұтқырлығын енгізу жоспарлануда. Кадрлар даярлаудың желілік нысанын дамыту бойынша шаралар қабылданады. Кадрлар даярлаудың желілік нысаны жұмыс берушілердің салалық қауымдастықтары, кәсіпорындар және ТжКБ ұйымдары арасындағы теориялық даярлау, өндірістік практика және (немесе) оқу практикасы, зертханалық, практикалық сабақтар өткізу бөлігіндегі желілік өзара іс-қимыл туралы шарт негізінде жүзеге асырылады.

Арнайы пәндердің оқытушылары мен өндірістік оқыту шеберлерін, оның ішінде ТжКБ ұйымдарының түлектері қатарынан жоғары кәсіптік білім беру ұйымдары базасында даярлау жалғастырылады.

Студенттердің білімін бағалау жүйесінің сапасын жақсарту үшін ТжКБ ұйымдарында академиялық адалдық енгізіледі.

ЕБҚ бар білім алушыларға жеке мүмкіндіктері мен ерекше қажеттіліктерін ескере отырып, қазіргі еңбек нарығында сұранысқа ие кәсіптерді меңгеруге мүмкіндік беретін тетіктер әзірлеу жоспарлануда. ЕБҚ бар адамдар үшін тең жағдайлар мен кедергісіз қолжетімділікті қамтамасыз ету жұмысы жалғастырылады.

2025 жылға қарай барлық мемлекеттік ТжКБ ұйымдарында инклюзивті білім беру үшін жағдайлар жасау жоспарлануда.

Abilympics қозғалысын кәсіптік бағдарлау және инклюзивті білім беруді дамыту құралы ретінде дамыту шеңберінде ЕБҚ бар адамдарды жұмысқа орналастыру мәселесін шешу үшін «Атамекен» ҰКП-мен, жұмыс берушілермен бірлескен жұмыс жүргізіледі.

WorldSkills International, WorldSkills Europe ұйымдарымен өзара іс-қимылды кеңейту жұмысы жалғастырылады. Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі WorldSkills Kazakhstan қозғалысының ұлттық операторы ретінде техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру жүйесін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан дамытуды жүзеге асыратын ведомстволық бағынысты ұйымды айқындайды. Ол халықаралық WorldSkills чемпионаттарында, қауымдастықтарында және ұйымдарында ұлттық құрама команданы таныстырады.

Елдің ұлттық құрамасын WorldSkills халықаралық чемпионаттарына сапалы даярлау үшін демеуші-серіктестер мен ТжКБ ұйымдары базасында «спортшыларды олимпиадаға даярлау» қағидаты бойынша жаттығу лагерьлері ұйымдастырылады. WorldSkills өңірлік және республикалық чемпионаттарын өткізу үшін құзыреттер тізбесі жыл сайын кеңейтіледі.

Жүйелі шаралардың нәтижесінде Қазақстан WorldSkills-2025 әлем чемпионатының қорытындысы бойынша командалық есепте ТОП-20 елдің қатарына кіруді жоспарлап отыр.

Халықаралық WorldSkills чемпионаттарының жеңімпаздарын және оларды дайындаған оқытушылар мен шеберлерді ынталандыру мәселесі пысықталады, бұл жұмысшы кәсіптердің беделін арттыруға және техникалық және кәсіптік білім берудің тартымдылығын арттыруға ықпал етеді.

Білім алушылардың шығармашылық және кәсіпкерлік әлеуетін ашуға ерекше назар аударылады.

Колледждер жастарды тарту орталықтарына айналып, олардың әлеуметтік және тұлғалық дамуына, инновациялық және кәсіпкерлік қызметті жандандыруға, шығармашылық әлеуетін ашуға, өмірлік маңызды дағдыларды (soft skills) дамытуға, жастар ісі жөніндегі комитеттер, студенттік парламенттер, қызығушылық клубтары, спорттық және басқа үйірмелер қызметі арқылы шешім қабылдауға ықпал етеді. Колледждер сондай-ақ жастарға арналған мемлекеттік бағдарламалар мен жобалар туралы консультация беріп, ақпараттандырады, консультациялық және заң көмегін көрсетеді.

Колледждерде кәсіпкерлік дағдыларды қолдау және өз ісін ашу үшін «Бизнес-стартап» студенттік орталықтары құрылады. Бұл студенттік орталықтар әлеуметтік серіктестермен бірлесіп жұмыс істейді және студенттерге өздерінің бизнес-идеялары мен жастар стартаптарын іске асыруға мүмкіндік береді.

2-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беру мазмұнын жаңғырту және сапасын арттыру

Ескертпе. 2-параграф Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысының редакциясында; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 271 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

ТжКБ ұйымдарына оқу процесіне WorldSkills стандарттарын енгізу және жұмыс оқу бағдарламаларын әзірлеу, кәсіптік бағдарлау, педагогтерді курстық оқыту және WorldSkills талаптары бойынша демонстрациялық емтихан өткізу кезінде әдіснамалық қолдау көрсету және сүйемелдеу жұмысы жалғастырылады.

Жұмыс берушілермен бірлесіп білім беру мазмұны мен оқу мерзімдерін айқындауда академиялық дербестікті кеңейту жұмысы жалғастырылады. Білім беру бағдарламаларын есепке алу мен сапасының бірыңғай ақпараттық ортасын қалыптастыру мақсатында білім беру бағдарламаларының тізілімін жүргізу және оларға сараптама жүргізу процесін жетілдіру жұмысы жалғастырылады. Білім беру бағдарламаларының тізілімі негізінде ТжКБ білім беру бағдарламаларының ұлттық портфелі қалыптастырылып, кейіннен Ұлттық біліктілік жүйесінің цифрлық платформасымен интеграцияланады. Ұлттық портфель колледждер мен жоғары оқу орындарында оқытудың үздіксіздігін қамтамасыз етеді, бұрын меңгерілген оқу нәтижелерін қайта есептеуге негіз болады. Ақпарат жұмыс берушілер мен мамандық алғысы келетін адамдар үшін, әсіресе экономиканың дамуын ескере отырып, кадрларды озық даярлау мәселелерінде пайдалы болады.

Кәсіпкерлік дағдыларды, негізгі икемді дағдыларды (soft skills) дамытуға бағытталған модульдер көзделетін білім беру бағдарламаларын жетілдіру және жаңарту жалғастырылады.

Білім беру бағдарламаларына білім алушыларға еріктілік және таңдау негізінде аралас салаларда жеке еңбек функциясын орындауға жеткілікті біліктіліктерді меңгеруге мүмкіндік беретін қосымша микробіліктіліктер және (немесе) minor-бағдарламалар енгізіледі. Осыған байланысты салалық мемлекеттік органдар кәсіпті біліктіліктерге, оның ішінде микробіліктіліктерге бөлуді ескере отырып, кәсіптік стандарттың құрылымын қайта қарайды. Мемлекеттік білім беру тапсырысы кәсіптік стандарттар негізінде (олар болған жағдайда) білім беру бағдарламаларын іске асыратын колледждерде орналастырылады.

Қысқа мерзімде сұранысқа ие дағдыларды меңгеруге мүмкіндік беретін модульдік-құзыреттілік тәсілді енгізу жұмысы жалғастырылады. Мамандық бойынша бір модульді меңгеру немесе қысқа мерзімді кәсіптік оқыту шеңберінде микробіліктіліктер алу, сертификаттаудан өту және жұмысқа орналасу мүмкіндіктері ұсынылады. Қысқа мерзімді кәсіптік оқыту бойынша кадрлар даярлауды жергілікті атқарушы органдар жүзеге асырады.

ТжКБ білім беру бағдарламалары академиялық кредиттерді тану және оқу мерзімін қысқарту үшін жоғары білім беру бағдарламаларымен синхрондалады. Жоғары колледждердің қолданбалы бакалавриат білім беру бағдарламалары академиялық кредиттерді қайта есептеуді және ЖЖОКБҰ-да бакалавр дәрежесін алу мерзімін қысқартуды қамтамасыз ету үшін бейінді жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарымен (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) келісіледі. Бұл ретте уәкілетті мемлекеттік органдар жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп, халықаралық үшінші деңгейлі білім беру тәжірибесі негізінде орта білімнен кейінгі білім беру деңгейін дамыту бойынша тиісті НҚА қабылдау арқылы шаралар қабылдайды.

Еуропалық кредиттік технология қағидаттарын ескере отырып, оқытудың кредиттік жүйесін жетілдіру жұмысы жалғастырылады.

Жұмыс берушілердің талаптары мен Жаңа кәсіптер атласын ескере отырып, ТжКБ мамандықтары мен біліктіліктерінің сыныптауышын өзектендіру жалғастырылады.

ТжКБ жалпы білім беретін пәндері бойынша үлгілік оқу бағдарламаларында жеке тұлғаның жалпы мәдениетін қалыптастыру, білім алушылардың функционалдық сауаттылығының негіздерін құру, жастарды қоғамдағы өмірге бейімдеу міндеттері шешілетін болады. ТжКБ ұйымдарының білім алушылары 15 жастағы білім алушылардың функционалдық сауаттылық деңгейін айқындауға бағытталған PISA-2025, PISA-2029 халықаралық салыстырмалы зерттеулеріне қатысады.

Түлектерді жұмысқа орналастыру кезінде ең алдымен жас маманның дағдылары мен біліктілік деңгейі шешуші мәнге ие болады. Білім туралы дипломға қосымша құжат ретінде түлектің құзыреттер картасы берілетін болады. Түлектің құзыреттер картасында кәсіп бойынша еңбек функцияларын орындауға қажетті кәсіби құзыреттерді меңгеру және кәсіби даярлық деңгейі көрсетіледі.

Жұмыс берушілер үшін түлектің құзыреттер картасы студенттердің кәсіби құзыреттер шеңберінде меңгерген оқу нәтижелеріне қол жеткізуін бағалаудың егжей-тегжейлі өлшемшарттарын ұсынатын үлгі болады.

Колледждерді түгендеу және бейіндеу жүргізіледі. Бұл барлық академиялық және өндірістік қуаттарды салалық оқу орындарында шоғырландыруға мүмкіндік береді.

Ауылдық шағын жинақты колледждерді жетекші колледждермен біріктіру, әлеуметтік әріптестермен бірлесіп аграрлық салада заманауи оқу шаруашылықтары мен шағын кәсіпорындар құру, сондай-ақ осы салада мемлекеттік тапсырысты ынталандыру және ірі кәсіпорындар мен колледждер арасындағы әріптестікті қолдау жоспарлануда.

Өңір кәсіпорындарындағы үздік тәжірибелерді қалыптастыру және озық оқыту кәсіби модульдерін іске асыру базасы ретінде колледждердегі салалық құзыреттілік орталықтарын дамыту жұмысы жалғастырылады. Құзыреттілік орталықтары азаматтардың көптеген біліктіліктерге, қайта даярлауға, бейресми оқытуға және жұмсақ дағдыларды дамытуға қолжетімділігін кеңейтеді. Алынған құзыреттер біліктілікті тану орталықтарында расталады. Осындай құзыреттілік орталықтары бар колледждер кәсіпорындардың жұмыс істеп жүрген қызметкерлерінің біліктілігін арттыру және қайта даярлау жөніндегі салалық орталықтардың функцияларын орындай алады. Бұл тәсіл өмір бойы білім алу қағидатына сәйкес келеді.

3-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беру жағдайларын жаңарту және жұмыс берушілерді тарту

Ескертпе. 3-параграфқа Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 25 сәуірдегі № 271 қаулысымен өзгеріс енгізілген.

ТжКБ ұйымдарына өндірістен мамандар тарту жұмысы жалғастырылады. Бұл ретте «Атамекен» ҰКП жанындағы тәлімгерлер мектебі өндірістегі тәлімгерлерді педагогикалық дағдыларға оқытуды жалғастырады.

Бұдан басқа, еңбек нарығын білікті кадрлармен қамтамасыз ету үшін ТжКБ ұйымдарының басшыларына, оның ішінде «Болашақ» халықаралық стипендиясы шеңберінде біліктілікті арттыру курстары мен оқыту ұйымдастырылады.

Дуальды оқытуды одан әрі кеңейту және кәсіпорындардың ТжКБ ұйымдарына қамқорлығын дамыту үшін жұмыс берушілермен өзара іс-қимылды нығайту жұмысы жалғастырылады.

Сондай-ақ дуальды оқыту шеңберінде студенттердің кәсіптік практикасын сапалы ұйымдастыру мақсатында «Атамекен» ҰКП-мен бірлесіп тәлімгерлік мектебін дамыту бойынша іс-шаралар (педагогикалық дағдыларға оқыту) жалғастырылады.

ТжКБ ұйымдарын дамытудың басым бағыттары мәселелері бойынша қамқоршылық кеңестердің рөлі күшейтіледі. Кәсіпорындар WorldSkills жарыстарын өткізуге, білім алушылардың кәсіптік практикасын ұйымдастыруға, кәсіпкерлік дағдылар негіздеріне оқытуға, жастарды белсенді өмір салтына тартуға, сондай-ақ түлектерді одан әрі жұмысқа орналастыруға белсенді қатысады.

Түлектердің жұмыспен қамтылуы және жұмысқа орналасуы туралы шынайы әрі толық ақпарат алу үшін мүдделі мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелері интеграцияланады.

Ұлттық біліктілік жүйесін одан әрі дамыту жалғастырылады. Біліктілікті тану жүйесі енгізіледі. Білім алушылардың аралық және қорытынды аттестаттауы демонстрациялық емтихан нысанында өткізіледі. Түлектер біліктіліктерін біліктілікті тану орталықтары арқылы растайды.

Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының, сондай-ақ кәсіпорындардың тиімді өзара іс-қимылын қамтамасыз ету мақсатында жергілікті атқарушы органдар аумақтық кластерлерді, оның ішінде білім беру-өндірістік кластерлерді дамытуды жалғастырады.

4-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарының қаржылық тұрақтылығын арттыру және нысаналы қолдау

Ескертпе. 4-параграф Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Мемлекеттік білім беру тапсырысы есебінен ғана емес, колледж өндірген өз өнімін өткізуден түсетін кірістер және жұмыс берушілердің қаражаты есебінен де қаржыландырудың икемді моделіне көшу мәселесі пысықталуда. Мемлекеттік ТжКБ ұйымдарының материалдық-техникалық базасын, оның ішінде бизнес қаражаты есебінен нығайту жұмысы жалғастырылады. Колледждер жаңғыртылып, қазіргі заманғы жабдықтармен, оның ішінде бизнес қаражаты есебінен жарақтандырылады.

Оқу шаруашылықтары мен шағын кәсіпорындар (егістіктер, фермалар, жылыжайлар және т.б.) құру арқылы ТжКБ ұйымдарын коммерцияландыру дамиды. ТжКБ ұйымдары ақылы негізде қызмет көрсетіп, оқу-өндірістік шеберханаларда, шаруашылықтарда, оқу полигондарында шығарылатын тауарларды өткізетін болады. 2028 жылға қарай колледждердің 50 %-ында (2023 жыл – 20 бірлік, 2024 жыл – 33 бірлік, 2025 жыл – 36 бірлік, 2026 жыл – 62 бірлік, 2027 жыл – 67 бірлік) өздерінің оқу шаруашылықтары мен шағын кәсіпорындары болады. Ол үшін ТжКБ ұйымдары икемді ұйымдық-құқықтық нысанға көшіріледі.

«Жас маман» жобасы шеңберінде жарақтандырылған ТжКБ ұйымдарының жанынан мамандық бейіні бойынша кадрларды даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру бағдарламаларын іске асыру, WorldSkills чемпионаттарына қатысушыларды даярлау, мектеп оқушылары үшін кәсіптік сынамалар өткізу, түлектер мен мамандарды сертификаттау жүйесін жүзеге асыру үшін құзыреттілік орталықтары құрылады.

5-параграф. Техникалық және кәсіптік білім беруді цифрландыру

Ескертпе. 5-параграф Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Тең құқықтарды, мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігін және мемлекеттік білім беру тапсырысын бөлу рәсімінің ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік көрсетілетін қызметтерді жаппай цифрландыру жалғастырылады. Қолжетімді мемлекеттік көрсетілетін қызметтер тізбесі және электрондық үкімет порталы арқылы мемлекеттік көрсетілетін қызметтермен қамтылған білім беру ұйымдарының үлесі ұлғаяды.

Жыл сайын түлектер туралы деректер цифрландырылып, электрондық дипломды электрондық үкіметтің eGov mobile мобильді қосымшасында көрсету мүмкіндігі қамтамасыз етіледі.

Бағыт 3. Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында қашықтан оқытуды дамыту

ТжКБ ұйымдарында қашықтан оқытуды дамыту жұмысы жалғастырылады. ТжКБ ұйымдары студенттерді оқу нысаны мен оқу курсына қарамастан қашықтан оқытуға ауыстыру мүмкіндігіне ие болады. Студенттер өндірістік оқыту мен кәсіптік практика ұйымдастыруға көзделген академиялық сағаттарды қоспағанда, оқудың бүкіл кезеңіндегі уақыттың 20 %-ынан аспайтын көлемде қашықтан білім ала алады.

ТжКБ ұйымдарында бизнес, басқару және құқық, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, туризм және қонақжайлылық бағыттары бойынша нақты мамандықтар тізбесін айқындай отырып, онлайн-оқыту енгізіледі және білім беру қызметін жүзеге асыруға арналған лицензияға жеке қосымша алуды қоса алғанда, білім беру ұйымдарына қойылатын жалпы талаптар белгіленеді.

Онлайн және гибридті оқытуды кең ауқымда енгізу үшін цифрлық инфрақұрылымды жаңғырту (компьютерлік паркті, мультимедиялық және интерактивті оқыту құралдарын жаңарту, оқытуды басқару жүйелерін әзірлеу, халықаралық сертификаттаудан өткізу) және кадр құрамының цифрлық дағдыларын дамыту (сертификатталған тренингтер өткізу) жөніндегі шаралар пысықталады. Онлайн және гибридті оқыту колледждердің бәсекеге қабілеттілігін арттырады, ұтқырлық пен жоғары нәтижелерге ықпал етеді, сондай-ақ студенттерге жұмыс орнында білім ала отырып, уақыт пен шығындарды үнемдеуге мүмкіндік береді.

Бизнес тап болатын белгілі бір проблемаларды шешуге арналған өнімнің (веб-сервис, ақпараттық жүйе немесе бағдарлама және т.б.) прототипін қысқа мерзімде әзірлеуі қажет командалар қатысатын хакатон-жарыстар өткізу жалғастырылады.

Осылайша, коммерцияландыру процестеріне тартылуы немесе одан әрі ғылыми-зерттеу әзірлемелеріне негіз болуы мүмкін инновациялық жобалар базасы қалыптастырылады.

Заманауи колледждер базасында 20 өңірлік IT-орталық ашу жұмысы жалғастырылады. Өңірлік IT-орталықтар жоғары технологиялық жобаларды тарту орталықтары және өсу аймағы болады деп жоспарлануда.

Цифрлық индустрияның техникалық мамандары да, бизнес өкілдері де болып табылатын IT-мамандар осы жерде оқудан өтіп, өз құзыреттерін жетілдіре алады.

WorldSkills қозғалысы шеңберінде IT-құзыреттер бойынша чемпионаттар өткізу және IT бағыттары бойынша құрылған құзыреттер орталықтарының базасында білім алушылардың практикалық цифрлық дағдыларын жетілдіру жұмысы жалғастырылады.

Қабылданған шаралар нәтижесінде 2030 жылға қарай ТжКБ оқу орындарын бітіргеннен кейінгі бірінші жылы жұмысқа орналасқан түлектердің үлесі 89 %-ға жетеді.

Бағыт 4. Балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғау, баланың қауіпсіз өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ету

Параграф 1. Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі кешенді шараларды іске асыру

Білім беру ұйымдарында (мектептер, колледждер, мектепке дейінгі ұйымдар) қауіпсіз жағдайларды ескерту және жасау мақсатында қауіпсіз қолжетімділік жүйелерімен, мамандандырылған күзетпен және баланың мектепке келуі мен мектептен кетуін бақылау жүйесін, оның ішінде ішкі істер органдарының жедел басқару орталықтарына шығару мүмкіндігі бар бейнебақылауды, сигнал беру және хабарлау жүйелерін пайдалана отырып бақылаумен жабдықтау қамтамасыз етілген.

Балалардың мектепке дейін және кері қарай үйіне тасымалдау кезіндегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету жұмысы жалғастырылады. 2023 жылдың соңына дейін лизинг арқылы сатып алынған 396 автобусты еліміздің барлық өңірлеріне жеткізу аяқталады.

Жеткізілетін автобустардың техникалық сипаттамалары қолданыстағы заңнамада көзделген талаптарға сәйкес келеді: қауіпсіздік белдіктері бар балалар орындықтарымен, салонның артқы бөлігіндегі авариялық шығу есігімен, жарқылдауық маяктармен және айырым белгілерімен жабдықталған. Мектеп автобусында балаларға мектеп директорының бұйрығымен бекітілген арнайы қызметкер еріп жүреді. Автокөлік мектеп жоқ шалғай елді мекендерде тұратын балаларды тасымалдауды ұйымдастыру үшін қауіпсіз әрі қолайлы болып табылады.

Балаларға қатысты және олардың арасында жасалатын зорлық-зомбылықтың латенттілігін болдырмау мақсатында кәмелетке толмағандарға қатысты және олардың арасындағы зорлық-зомбылық деңгейін, білім алушылардың құқықтық қорғалу деңгейін анықтау бойынша жыл сайын әлеуметтанушылық зерттеулер жүргізілетін болады.

Достық және қауіпсіз білім беру ортасын қамтамасыз ету, жанжал жағдайларының алдын алу мақсатында мектептегі татуластыру қызметтерін құру жұмысы жалғастырылады.

Білім беру жүйесінің психологиялық қызметінің қызметін реттейтін нормативтік құқықтық база жетілдіріліп, педагог-психологтардың әдіснамалық құралдарының бірыңғай стандарттары әзірленеді.

Әлеуметтік және психологиялық-педагогикалық көмек баламен жеке жұмыс істеу, мектепішілік есепке алу, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың істері және олардың құқықтарын қорғау жөніндегі аумақтық комиссиялардың профилактикалық көмегі арқылы жүзеге асырылады, бұл «тәуекел тобындағы» балаларды ерте анықтауды және оларға уақтылы көмек көрсетуді, жалпы алғанда, балалар ортасындағы жағымсыз құбылыстардың жолын кесуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Психологиялық қызмет пен мектептегі татуластыру қызметтерінің қызмет ету моделін әзірлеу және енгізу жоспарлануда. Педагогтердің, педагог-психологтардың, әлеуметтік педагогтердің, мектеп әкімшілігі мүшелерінің біліктілігін арттыру жүйесінде мектеп психологиялық қызметі мен мектептегі татуластыру қызметін ұйымдастыру мәселелері бойынша оны ұйымдастырудың заманауи нысандары қолданылатын болады.

Педагог-психологтардың жоғары жүктемесі мәселесі қолданыстағы заңнамаға сәйкес жан басына шаққандағы қаржыландыруды іске асыру шеңберінде, сондай-ақ оларға арнайы кабинеттер беру арқылы шешіледі.

Жүргізіліп жатқан жұмысқа ата-аналар қауымдастығы, мүдделі органдар мен ұйымдардың, үкіметтік емес сектордың өкілдері де белсенді түрде тартылатын болады.

Барлық өңірлерде балалар құқықтары жөніндегі уәкілдер жұмыс істейді. Министрліктің Балаларды қорғау комитетімен өзара іс-қимыл жасай отырып, бала құқықтары жөніндегі уәкілдер балалардың қоғамда қауіпсіз болу жағдайларын жасауға жәрдемдесетін болады.

Параграф 2. Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтарын қорғау

Ескертпе. Параграф 2 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Баланың отбасында өмір сүру және тәрбиелену құқығын іске асыру мақсатында жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды отбасына орналастырудың тағы бір баламалы нысаны – кәсіби қабылдаушы отбасы енгізіледі.

Балаларды кәсіби қабылдаушы отбасына беру тәртібі, кәсіби қабылдаушы тәрбиешілерге қойылатын талаптар, психологиялық даярлық бағдарламалары, әлеуметтік кепілдіктер мен төлемдер тізбесі және басқалары заңнамалық тұрғыдан регламенттелетін болады.

Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды есепке алу жүйесі жетілдіріледі.

Балаларды қолдау орталықтары мен арнайы әлеуметтік қызметтерді қажет ететін балалары бар отбасыларға әлеуметтік-құқықтық және психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету жөніндегі психологиялық қызметтер желісін дамыту (балалар үйлерін трансформациялау), сондай-ақ ата-аналарға немесе оларды алмастыратын адамдарға құқықтық және консультациялық көмек көрсету жөніндегі патронаттық ата-аналар мектептерін дамыту жұмысы жалғастырылады.

Орталықтардың тәрбиеленушілеріне және арнайы әлеуметтік қызметтерді қажет ететін балаларға психологиялық және құқықтық қолдау көрсету, осы орталықтардың тәрбиеленушілерін отбасына орналастыруға жәрдемдесу, қабылдаушы ата-аналарды сүйемелдеу және орталық түлектерін интернаттан кейінгі сүйемелдеу қызметтерін құру жоспарлануда.

Кәсіби қабылдаушы отбасыларды сүйемелдеу және балалардың кәсіби қабылдаушы отбасыларға табысты бейімделуі үшін жағдай жасау, сондай-ақ осы отбасыларға баланы тәрбиелеу және дамыту мәселелерінде психологиялық, педагогикалық және өзге де көмек көрсету мақсатында қызметтердің жұмысын жетілдіру жөніндегі әдістемелік ұсынымдар, қабылдаушы отбасыларды сүйемелдеу стандарттары, кейс-менеджментті (баланы жеке сүйемелдеу) енгізу жоспарлануда.

Балаларды қолдау орталықтарын психологтармен, әлеуметтік педагогтермен және қызметкерлермен кезең-кезеңімен жасақтау жүргізіледі. Қорғаншылық және қамқоршылық органдары мамандарының штат санының нормативі белгіленеді.

Параграф 3. Білім алушыларға әлеуметтік қолдау көрсету

Балалардың денсаулығын сақтау және нығайту құқығын қамтамасыз ету мақсатында 2021 – 2023 жылдарға арналған мектеп оқушыларын сапалы теңгерімді тамақтанумен қамтамасыз ету жөніндегі Жол картасын іске асыру жалғастырылады, оның шеңберінде бірыңғай өңірлік мәзірлер бекітіліп, енгізіледі. Зерттеу жүргізіліп, оның нәтижелері бойынша МДҰ тәрбиеленушілерінің, балалар үйлері мен ТжКБ ұйымдары білім алушыларының тамақтану нормалары мен рационы қайта қаралады. Әлеуметтік осал отбасылардан шыққан мектеп жасына дейінгі балалар білім беру ұйымдарында тегін тамақпен, ал барлық бастауыш сынып оқушылары күніне бір рет тегін ыстық тамақпен қамтамасыз етіледі.

Барлық қалалық мектептер кезең-кезеңімен қолма-қол ақшасыз есеп айырысуға көшіріледі, мектеп асханаларының тамақ дайындайтын орындары бейнебақылаумен қамтамасыз етіледі, бракераж комиссияларының қызметі жандандырылады. Мектеп асханаларының материалдық-техникалық базасы, оның ішінде МЖӘ есебінен жақсартылады. Қызметтердің сапасын онлайн бағалау кезең-кезеңімен енгізіледі.

Мемлекеттік білім беру тапсырысы шеңберінде жеке мектептерде оқитын балалар оқулықтармен, ал мемлекеттік білім беру тапсырысы шеңберінде жеке мектептерде оқитын әлеуметтік осал отбасылардан шыққан балалар мектеп формасымен, тамақпен, кеңсе тауарларымен қамтамасыз етіледі.

Қала сыртындағы балалар демалысын ұйымдастыру басым бағытқа ие болады. ЖАО балалардың, оның ішінде әлеуметтік осал, аз қамтылған отбасылардан шыққан балалардың, «тәуекел тобындағы» балалардың, девиантты мінез-құлқы бар балалардың демалысы үшін жазғы лагерьлердің тақырыптық ауысымдарын ұйымдастырады. 2027 жылдың соңына дейін 18 мың орынға арналған 50 балаларды сауықтыру орталығы құрылады, олар білім алушылардың, оның ішінде әлеуметтік осал, аз қамтылған отбасылардан шыққан балалардың жалпы санының 70 %-ын немесе 340 мыңнан астамын демалыспен және сауықтырумен қамтиды.

Балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша мемлекеттік органдардың бала туған сәттен бастап кәмелетке толғанға дейінгі өзара іс-қимылын қамтамасыз ету, балалардың құқықтарын қорғау және оқытудың қауіпсіз әрі жайлы ортасын қаржыландыру мәселелері бойынша барлық мүдделі мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру мақсатында «Балаларға арналған бюджет» есептеу әдістемесі әзірленуде. Балаларға арналған бюджет әдістемесін енгізу орталық мемлекеттік органдар мен ЖАО-ға мемлекет тарапынан балаларға арналған қаржыландыру көлемін, осы шығыстардың басымдығын және олардың тиімділік деңгейін айқындауға мүмкіндік береді.

Параграф 4. Балалар мен олардың ата-аналарының құқықтық сауаттылығын арттыру

Білім алушылардың құқықтық мәдениетінің деңгейі олардың әлеуеті мен дамуының көрсеткіштерінің бірі, сондай-ақ балалардың қоғамдағы құқықтық қорғалуының маңызды өлшемі болып табылады.

10-нан 18 жасқа дейінгі балалардың құқықтық қорғалу деңгейін айқындау бойынша әлеуметтанушылық зерттеу жүргізу жалғастырылады, оның шеңберінде балалардың өз құқықтары мен міндеттерін білу деңгейін және оларды іс жүзінде қолдануын бағалау, сондай-ақ ата-аналардың, мұғалімдердің, тәрбиешілердің және балаларды тәрбиелеуге қатысатын басқа да адамдардың БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясының негізгі ережелерін орындауын зерделеу арқылы балалардың өмірінің әртүрлі салаларындағы құқықтық сауаттылығының қазіргі жай-күйін бағалау жоспарлануда.

Балалардың жағдайын жақсарту жөніндегі ұлттық саясаттың тиімділігін қадағалау және балалардың әл-ауқатын қамтамасыз ету саласында қабылданып жатқан шаралардың тиімділігін бағалау үшін ұлттық мониторинг жүргізу жоспарланған.

ЮНИСЕФ-тің техникалық қолдауымен бюджеттен тыс қаражат есебінен балалардың әл-ауқатының интерактивті картасы әзірленеді.

Әртүрлі ведомстволарда: білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, құқық қорғау органдарында жұмыс істейтін мамандардың қызметін бірыңғай ұйымдастырушылық құрылымға біріктіретін кешенді ведомствоаралық тәсілді ұйымдастыру жоспарлануда.

Балалардың құқықтарының бұзылуына жедел ден қою мақсатында мониторингтік топтардың қызметін жандандыру жоспарлануда.

«Балалар өкілі» балалар бірлестіктері мен балалардың әлеуметтік бастамаларын дамыту жөнінде шаралар қабылданады. Жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған ұйымдардың балалардың өзін-өзі басқару көшбасшылары кеңесінің мүшелері үшін «Көшбасшылық және қадір-қасиет» атты іс-шаралар циклі өткізіледі.

Білім беру ұйымдарын басқаруда қамқоршылық кеңестердің рөлі күшейтіледі. Сапалы құрамды қалыптастыру және сайлау рәсімдерінің ашықтығына қол жеткізу мақсатында қамқоршылық кеңестің өкілеттіктерін кеңейту және кандидаттарды сайлауды регламенттеу бөлігінде білім беру ұйымдарында Қамқоршылық кеңестің жұмысын ұйымдастырудың үлгілік қағидалары мен оны сайлау тәртібіне толықтырулар мен өзгерістер енгізу жоспарлануда. Қағидалар білім беру деңгейлері бойынша әзірленеді.

Балалар әл-ауқатының ұлттық ғылыми-практикалық «Өркен» институты қазақстандық балалардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге ықпал ететін қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізетін болады (психологиялық денсаулық, өмір сапасы, әлеуметтік теңсіздікті төмендету мүмкіндіктерін іздеу, білім беру ортасындағы тәуекелдердің алдын алу); балалардың құқықтарын қорғау саласын ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету және ақпараттық-ресурстық сүйемелдеу жүзеге асырылады; педагогтер мен балалардың құқықтарын қорғау функцияларын жүзеге асыратын ұйымдардың қызметкерлеріне, сондай-ақ ата-аналар қауымдастығына арналған біліктілікті арттыру курстары ұйымдастырылады.

Бағыт 5. Қазақстандықтардың жаңа ұрпағын тәрбиелеу

Параграф 1. Білім алушылардың жалпыадамзаттық құндылықтары мен эмоционалдық интеллектісін дамыту

Өскелең ұрпақты тәрбиелеу – қоғамның, педагогтер қауымдастығының және ата-аналардың басты мақсаты. Отанға деген сүйіспеншілікті, ата-бабалардың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын құрметтеу мен қадірлеуді сіңіру – мемлекеттің басты міндеті. Өскелең ұрпақты тәрбиелеу отбасынан басталады, отбасы жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастырады, балада қоршаған қоғам туралы тұрақты түсініктерді қалыптастырады, сондықтан отбасы білім беру ұйымының әлеуметтік әріптесіне айналады.

Формалды білім беру шеңберінде білім алушылардың жалпыадамзаттық құндылықтары мен эмоционалдық интеллектісін дамыту Абайдың «Толық адам», Шәкәрімнің «Ар-ұждан» ілімдеріне, Ахмет Байтұрсынұлының, Міржақып Дулатұлының, Жүсіпбек Аймауытовтың, Мағжан Жұмабаевтың педагогикалық мұрасына, Ермұхан Бекмахановтың, Манаш Қозыбаевтың мәдени мұрасына, Ақселеу Сейдімбектің қазақ халқының дәстүрлерін құрметтеу және өз еліне қызмет ету идеяларына негізделуі тиіс.

Жаңа ұрпақты тәрбиелеуге қатысты мәселелерді жүйелеу үшін үздіксіз білім беру жүйесіндегі тәрбиенің тұжырымдамалық негіздері әзірленеді. «Іс-шаралар өткізу» тәсілінен «тәрбие мақсаттары мен жобалық тәсіл арқылы әрбір деңгейде тәрбие жұмысын жүргізу» тәсіліне көшу жүзеге асырылады.

Оқыту мен тәрбиелеуге құндылыққа бағдарланған тәсіл білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналып, мектеп климатында, мәдениетінде, мінез-құлқында және барлық қызметкерлердің қарым-қатынасында көрініс табады.

Құндылыққа бағдарланған тәсілді енгізу білім беру ұйымдарындағы тәрбие процесін сапалы оқу-әдістемелік сүйемелдеуді, педагогтерді даярлау және қайта даярлау бағдарламаларының мазмұнына сынып менеджменті, әлеуметтік-эмоционалдық оқыту, құндылықтарды сіңіру бойынша заманауи педагогикалық технологияларды енгізуді талап етеді.

Балаларда ұлттық құндылықтарды қалыптастыру ерекше маңызға ие, сондықтан оларды тәрбиелеу базалық жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар негізінде жүзеге асырылуы тиіс. Базалық жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар тұлғаның рухани-адамгершілік дамуы мен тәрбиесінің негізі ретінде қарастырылады. Осыдан өскелең ұрпақтың ұлттық құндылықтар туралы хабардарлығын және оларды сақтаудың маңыздылығын арттыру қажеттілігі туындайды. Білім беру ұйымдарының оқу-тәрбие процесінде отбасылық құндылықтар және отбасы институтының маңыздылығы дәріптелетін болады. Отбасын сақтау – мемлекетіміздің тұрақтылығының негізі. Осылайша, мемлекет үшін ұлттық дәстүрлерді, құндылықтарды және ұрпақтар сабақтастығын сақтау маңызды. Білім беру ұйымдарындағы тәрбие жұмысы шеңберінде өскелең ұрпақ арасында түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, отбасы құндылықтары насихатталуы тиіс.

Отбасылық құндылықтарды насихаттау және оны сақтаудың маңыздылығына назар аудару мақсатында Отбасы күні (қыркүйектің әрбір екінші жексенбісі) шеңберінде әкелер кеңестерінің, ақсақалдар кеңестерінің, аналар кеңестерінің, әжелер кеңестерінің қатысуымен және бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде жариялай отырып, «Менің отбасым – шығармашыл отбасы», «Менің отбасым – кітап оқитын отбасы», «Менің отбасым – спорттық отбасы» және басқа да өңірлік конкурстар өткізіледі. Өмірлік қиын жағдайға тап болу тәуекелі аймағындағы отбасылар мен адамдарға көмек көрсету мәселелері бойынша ведомствоаралық өзара іс-қимыл регламентін әзірлеу және бекіту жоспарлануда.

Ата-аналардың білім беру ұйымдарын басқару мәселелеріне тиімді қатысуы үшін мектептер жанынан ата-аналар академиялары құрылады.

«Мектеп – бала – ата-ана» үштағаны қағидаты бойынша мектеп пен ата-аналардың тығыз қарым-қатынасына негізделген жалпыадамзаттық құндылықтар негізінде білім алушыларды тәрбиелеу және оқыту жүйесін енгізу жалғастырылады. Барлық осы шаралардың жиынтығында әрбір білім алушының физикалық, ақыл-ой, эмоционалдық және адамгершілік дамуына бағытталған тәрбие жұмысының үйлесімді жүйесі қалыптастырылады.

Тәрбие жұмысын тиімді ұйымдастыру мақсатында сынып жетекшілігі туралы ереже қайта қаралып, сынып жетекшісінің біліктілік сипаттамасы әзірленеді.

Қазақстанның қазіргі даму кезеңінде өскелең ұрпаққа патриотизмді тәрбиелеуде құндылыққа бағдарланған тәсіл маңызды. Қазақстанның аумақтық тұтастығы, мемлекеттік тілі және бірлігі қазақстандық қоғамның сөзсіз құндылықтары болып қала береді. Өскелең ұрпақтың тәрбие процесі өз біліміне, салауатты өмір салтына және кәсіби табысқа басымдық бере отырып, өмірге ұтымды көзқарас, өз жеріне, өз ауылына, қаласына, өңіріне, кіші Отанына, мәдениеті мен тіліне деген сүйіспеншілік сияқты элементтерді енгізу арқылы өзектендіріледі. Қазақстан жастары үшін адалдық, мейірімділік, әділдік, өзін-өзі дамыту сияқты дәстүрлі жалпыадамзаттық құндылықтар басым болуы тиіс.

Осыған байланысты үздіксіз білім беру жүйесінде қазақ халқының ұлттық құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-әдіснамалық негіздері әзірленеді. Білім берудің теориялық тәсілдері мен базалық құндылықтары білім алушылардың қажеттіліктеріне, қоғам мен мемлекеттің сұраныстарына және қазақ халқының ұлттық мәдениетінің мазмұнына сәйкес келуі тиіс.

Білім беру ұйымдарында жас ұрпақты идеологиялық тәрбиелеу жөніндегі жұмысты жандандыру орынды. Өскелең ұрпақты идеологиялық тәрбиелеу адамның тұлғалық негізін қалыптастыру, оның бағыттылығын, адамның болып жатқан оқиғаларға, мәдени және ғылыми мұраға, тарихи жетістіктерге қатынасын айқындайтын, адамның өзін және қоғамдағы орнын түсінуін қалыптастыру мүмкіндігі ретінде көрініс табады.

Білім алушыларды патриоттық тәрбиелеу оларды «Жас қыран», «Жас ұлан» балалар-жасөспірімдер қозғалыстарына, «Ұшқыр ой алаңы» дебат қозғалысына, мектеп және студенттік парламенттер мен өзін-өзі басқару органдарына кеңінен және жүйелі түрде мүшелікке тарту арқылы ұйымдастырылған қоғамдық қызметке тарту жолымен жүзеге асырылады. «Жас қыран», «Жас ұлан» балалар-жасөспірімдер қозғалыстары білім алушылардың мектепті басқаруға белсенді қатысуында және мектеп проблемаларын бірлесіп шешуінде жетекші рөл атқаруы, үлкен және кіші Отанының тарихына, мәдениетіне, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлеріне құрметпен қарайтын, белсенді өмірлік ұстанымы мен жауапты азаматтық позициясы бар шығармашыл тұлғаны қалыптастыруға ықпал етуі тиіс.

Білім алушыларды бағыттар бойынша клубтардың жұмысына тарту кеңейтіледі, жастар лигаларын (спорттық, дебаттық және т.б.) құру және дамыту жоспарлануда. Өскелең ұрпаққа экологиялық мәдениет пен салауатты өмір салтын сіңіру «Ашық жүрек», «Саламатты жастар» жобалары арқылы экологиялық волонтерлікті дамыту, «Жас турист» және «Гүлдене бер, Қазақстан» конкурстарын өткізу жолымен жоспарлануда. Сонымен қатар «асық ату», «тоғызқұмалақ» сияқты ұлттық спорт түрлерін қоса алғанда, спорт үйірмелері мен секцияларын дамыту жоспарланған.

ТжКБ ұйымдарындағы тәрбие процесі білім алушылардың қоғамдық және волонтерлік қызметін ынталандыру арқылы жалғастырылады, бұл волонтерлік қызмет шеңберінде өзара көмек көрсетудің жоғары мәдениетін қалыптастыруға және осы процеске әрбір білім алушының кеңінен қатысуына алып келеді.

Адамның өзін, қоғамдағы өз орнын түсінуі үшін қоғамдық ұйымдардың, мектеп және студенттік өзін-өзі басқару органдарының, білім беру ұйымдарының және ата-аналар қауымдастығының өзара іс-қимыл тетіктері әзірленеді.

Экологиялық тәрбие, қоршаған әлемге ұқыпты қарау, экологиялық құндылықтарды, қаржылық және кәсіпкерлік дағдыларды сіңіру кешенді тәрбие іс-шаралары арқылы жүзеге асырылады. Өскелең ұрпақтың экологиялық мәдениетін дамыту табиғатқа ұқыпты қарау, жануарларды қорғау қағидаттары және экологиялық ұйымдарды қолдау тұрғысынан жүзеге асырылуы тиіс.

Табиғатты сақтауға жауапкершілік сезімін тәрбиелеу, қоршаған ортаны сақтау проблемасын қабылдауға қатысты белсенді өмірлік ұстанымды қалыптастыру тәрбие жұмысының басым бағыттарының бірі болады.

Қазіргі әлемдегі цифрлық технологиялардың прогресі өскелең ұрпақты тәрбиелеуге ерекше әсер етеді, бұл балаларда киберқауіпсіздікке, кибергигиенаға және кибермәдениетке қатысты пайдалы әдеттерді қалыптастыруды талап етеді. Сондықтан білім беру ұйымдарының тәрбие жұмыстарының жоспарларына білім алушылардың экологиялық цифрлық мәдениетін қалыптастыру жөніндегі іс-шараларды енгізу қажет. Осылайша, балаларды олардың рухани дамуына зиян келтіретін ақпарат пен материалдардан қорғау жөніндегі шараларды әзірлеу және енгізу жоспарлануда.

Тәрбие саласындағы кадрлық ресурстарды кеңейту шеңберінде білім беру ұйымдарында басқару менеджментінің деңгейін арттыру үшін тәрбие жұмысын жүзеге асыратын мамандардың функционалдық міндеттері мен құзыреттерін қайта қарау қажет.

Параграф 2. Қосымша (формалды емес) білім беру арқылы баланың қабілеттерін қызығушылықтары бойынша дамыту

Ескертпе. Параграф 2 – Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысының редакциясында.

Қосымша білім беру жүйесінің негізгі міндеті – балаларға олардың жан-жақты дамуы үшін қызметтердің кең спектрін ұсыну.

ЖАО есебінен қосымша білім беруге арналған мемлекеттік білім беру тапсырысын кезең-кезеңімен ұлғайту мемлекеттік және жеке ұйымдар арасында бәсекелестік туғызады, қалаларда да, ауылдық жерлерде де балалардың тұрғылықты жеріне жақын орналасқан үйірмелер мен секциялар желісін кеңейтуге жағдай жасайды, балаларға қосымша білім берудің сапасын жақсартады. ЖАО балаларға қосымша білім берудің мемлекеттік ұйымдарының материалдық-техникалық базасын нығайту, оларды заманауи жабдықтармен жарақтандыру, оның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін кедергісіз жағдайлар жасау жөнінде шаралар қабылдайды.

Жеке ұйымдарға мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру есебінен балаларға қосымша білім беру мектептен тыс ұйымдарда, мектептерде және жеке ұйымдарда қолжетімді болады. 2027 жылдың соңына дейін балалардың шығармашылық және зияткерлік әлеуетін дамыту үшін кемінде 100 жаңа ірі объект: оқушылар сарайлары, жас техниктер станциялары, балалар технопарктері, музыкалық және көркемөнер мектептері салынады. Әрбір қалаған балаға спорт секцияларына немесе шығармашылық үйірмелерге, сондай-ақ инженерлік-техникалық, IT бағыттары мен бағдарламалау және басқа да бағыттар бойынша тегін бару мүмкіндігі беріледі.

Балаларға қосымша білім беруде жаңа бағыттар (кванттық информатика, бағдарламалау, виртуалды және толықтырылған шындық, жасанды интеллект, машиналық оқыту, қаржылық сауаттылық, биотехнология және нейротехнология, ғарыштық зерттеулер, астроинженерия және т.б.) пайда болуда және білім алушылардың өзгеріп отыратын қызығушылықтары мен қажеттіліктеріне жауап беру үшін балалардың зияткерлік дамуына ықпал ететін қосымша білім беру бағыттарын айқындау және кеңейту қажет. Ауылдық жерлерде қызметтер спектрін кеңейту үшін 87 ауылдық музыкалық және көркемөнер мектебі көпбейінді қызметі бар өнер мектептері болып қайта ұйымдастырылады. Ауылдық жерлерде тиісті материалдық-техникалық базасы бар мектептерге қосымша білім беру ұйымдары және комьюнити-орталықтар мәртебесі беріледі.

Мемлекеттік тапсырыс алатын қосымша білім беру ұйымдары үшін қызметті бастаудың немесе тоқтатудың хабарлама тәртібін енгізу көрсетілетін білім беру қызметтерінің сапасын арттыруға, талаптарға сәйкестікті қамтамасыз етуге, сондай-ақ мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалануға және мектептен тыс мекемелердің балаларды дамыту үшін қоғам алдындағы жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік береді.

Әртүрлі білім беру бағдарламалары мен ресурстарын бір жерде біріктіретін, іздеуді жеңілдететін және білім алушылар мен олардың ата-аналары үшін білім беру қызметтеріне қолжетімділікті қамтамасыз ететін, оларға білім беру курстары мен бағдарламаларының кең таңдауын ұсынатын бірыңғай қосымша білім беру платформасын құру мәселесі пысықталады.

Қосымша білім беру жүйесінде жан басына шаққандағы қаржыландыру нормативін енгізу мәселесі пысықталады.

Әрбір білім алушының жеке дағдылары мен құзыреттерінің дамуын, оның сабақтан тыс жетістіктері мен қоғамдық қозғалысқа тартылуын бақылауға, сондай-ақ жазғы каникул кезеңіндегі демалыс пен сауықтыруға байланысты белсенділікті қадағалауға білім алушының сабақтан тыс жетістіктері көрсетілген жеке құзыреттер картасы мен жазғы кезеңде демалыс пен сауықтырумен қамту картасы көрсетілетін Ұлттық білім беру деректер базасында модульдер құру мүмкіндік береді.

Жалпы білім беретін мектеп түлегінің жеке құзыреттер картасында тіркелген сабақтан тыс жетістіктері оның негізгі және жалпы орта білім туралы аттестатына қосымшада көрсетіледі. Бұл шара тек академиялық жетістіктер арқылы әрдайым көрсетіле бермейтін түлектің дағдыларының, қызығушылықтары мен жетістіктерінің кең ауқымын көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл оқу орындарына түсу, жұмысқа орналасу немесе стипендиялар мен конкурстарға өтінім беру кезінде көмектесуі мүмкін.

2023 – 2025 жылдар кезеңінде ірі қосымша білім беру объектілерін құру тиімсіз ауылдық жерлерде балалардың әртүрлі үйірмелер мен секцияларға жақын жерден қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін комьюнити-орталықтар немесе мектептен тыс ұйымдардың филиалдары ашу жоспарлануда. Сондай-ақ «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы шеңберінде комьюнити-орталықтарды көздеу жоспарлануда.

Алдағы үш жылда 193 мектептен тыс ұйымды жаңғырту, күрделі жөндеу жүргізу және материалдық-техникалық базасын жарақтандыру жоспарлануда.

Оқушылар арасында дебат қозғалысын танымал ету және одан әрі дамыту мақсатында ЖАО қажетті ғылыми-әдістемелік, ұйымдастырушылық-педагогикалық, ақпараттық жағдайларды қамтамасыз ету жөніндегі өңірлік жоспарларды әзірлейді.

Мектеп кітапханалары электрондық ақпараттық ресурстар базасы бар қосымша білім беру алаңдарына, оның ішінде цифрландырылған құжаттар коллекцияларына, веб-сайттарға, веб-порталдарға және басқаларға айналдырылады.

Балалардың, педагогтердің білім беру қажеттіліктерін айқындау бойынша талдау жүргізу, балаларға қосымша білім беру қызметтерінің сапасын бағалайтын көрсеткіштер мен индикаторларды әзірлеу, білім беру бағдарламаларын әзірлеу, педагогтердің біліктілігін жүйелі түрде арттыру білім беру қызметтерінің сапалы деңгейін қамтамасыз етеді.

Бағыт 6. Педагогтердің кәсіби және мәдени капиталын молайту

Параграф 1. Педагогтер үшін қолайлы жағдайлар жасау

Педагогтердің еңбегін материалдық және материалдық емес ынталандыру және педагогтердің оң имиджін қалыптастыру жөніндегі шаралар кешенін іске асыру жалғастырылады.

Жаңа аттестаттау жүйесінің қорытындысы бойынша педагогтердің 62,4 %-ы «педагог-шебер» біліктілік деңгейіне ие, 2029 жылға қарай бұл көрсеткіш 90 %-ды құрайды.

МДБ саласының кадрлық әлеуетін күшейту, оларды даярлау, біліктілігін арттыру және аттестаттау жүйесін жетілдіру, әлеуметтік мәртебесі мен жалақысын арттыру жоспарлануда.

Мектепке дейінгі және орта білім беру, ТжКБ ұйымдары басшылары мен олардың орынбасарларының жалақысын арттыру мәселесін пысықтау жоспарлануда. Беделді халықаралық олимпиадалар мен конкурстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлерін дайындаған педагогтерге біржолғы ақшалай сыйақы төлеу жалғастырылады.

Олимпиадалардың, робототехника және бағдарламалау бойынша конкурстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлерін дайындаған педагогтерге ЖАО тарапынан көтермелеу шаралары қабылданады.

Балаларға білім беретін педагогтің кәсіби рөлі оқу, жобалау және зерттеу қызметін ұйымдастыру арқылы тереңдетіледі, бұдан басқа, педагог консультант, зерттеуші, жобалар жетекшісі, білім беру, оның ішінде цифрлық ортадағы «бағдарлаушы» рөлін атқарады. Педагогтерге өзінің педагогикалық және әдістемелік тәжірибесін тұрақты жетілдіру мен жаңартуды көздейтін өзін-өзі білім алуға ынталандыру шаралары қолданылады.

Педагогтің әлеуметтік көңіл-күйі мен әлеуметтік мәртебесі жұмыстың шығармашылық сипаты, әдістемелер мен оқыту технологияларын таңдаудағы дербестігі, жалақыны арттыру, ынталандырушы қосымша ақылар, кәсіби даму аясының кеңеюі есебінен артады.

ТжКБ жүйесінде педагогтердің кәсіби деңгейін арттыру мақсатында педагогтердің озық кәсіпорындар базасында тағылымдамадан өтуі ұлғаяды. Өндірістен тартылған мамандардың өндірістік оқыту шеберлерінің жалпы санындағы үлесін 2030 жылға қарай 15 %-ға дейін ұлғайту жөніндегі шаралар жалғастырылады. Педагогтерді халықаралық стандарттар негізінде оқытудың заманауи әдістеріне курстық оқыту, менторлық институтын жетілдіру, үздік педагогикалық тәжірибені республикалық деңгейде жинақтау және тарату жалғастырылады, онлайн-курстар спектрі кеңейтіледі. Педагогтердің академиялық ұтқырлығы енгізіледі. Бұдан басқа, арнайы пәндер педагогтері мен өндірістік оқыту шеберлерін аттестаттауды трансформациялау жоспарлануда.

Параграф 2. Колледждерде педагогтермен қамтамасыз ету және педагогикалық білім беруді жаңғырту

Ескертпе. Параграф 2 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Педагогикалық білім беру елдегі бүкіл білім беру жүйесін дамыту үшін ерекше маңызға ие. Барлық деңгейлердегі – мектепке дейінгі, бастауыш, орта, техникалық және кәсіптік білім берудің сапасы, негізінен, педагогикалық білім берудің сапасына байланысты.

Колледждер мектепке дейінгі білім беру, бастауыш сыныптар педагогтерін, сондай-ақ білім беру ұйымдары жұмысының кейбір басқа да бағыттары бойынша педагогтерді қамтамасыз ететін болады. ТжКБ ұйымдарында ерекше білім беру қажеттіліктері бар білім алушыларды психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу және оқу-тәрбие қызметіне жәрдемдесу үшін педагог-ассистент даярлау жүзеге асырылады. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу үшін педагогтерді даярлаудың үздік халықаралық практикаларға негізделген заманауи моделі әзірленеді. Білім беру бағдарламалары «Педагог» кәсіптік стандартына толық сәйкес келетін болады және педагогикалық колледждер мен жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларының үндесуін қамтамасыз етеді.

Педагогтерді даярлауда педагогикалық практика маңызды рөл атқарады. Болашақ педагогтерді даярлау кезіндегі педагогикалық практика теориялық білімді, олардың кәсіби дағдылары мен құзыреттерін бекітуді және интеграциялауды қамтамасыз етеді.

Осыған байланысты болашақ маманның бейімделуін, әртүрлі жастағы, мәртебедегі және жұмыс тәжірибесі бар әріптестерімен ынтымақтастық және командалық жұмыс дағдыларын қалыптастыруды, сондай-ақ кәсіби ойлауын, кәсіби сенімдерін, белсенді кәсіби ұстанымын, өзінің кәсіби қызметіне қатысты рефлексия дағдыларын қалыптастыруды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін практика форматы қайта қаралады.

Жаңа формат маманның құзыреттілік, технологиялық және менталдық даярлығын қамтитын педагогикалық практиканың шеңберлік стандартын көздейді. Колледждер балабақшалармен, мектептермен және басқа да ұйымдармен белсенді өзара іс-қимыл жасайды.

МДБ педагогтерін даярлау тәсілдерін жетілдіру, оқыту мазмұны мен бағдарламаларын, әсіресе балаларды ерте дамыту және оқыту тақырыптары бойынша өзектендіру жоспарлануда. МДБ педагогтерін даярлауды жүзеге асыратын ТжКБ ұйымдары жанынан кадрларды даярлауда теория мен практиканың бірлігін қамтамасыз ету үшін ресурстық орталықтар (құзыреттер орталықтары) құрылады. «Болашақ» халықаралық стипендиясын тағайындаудың басым бағыттары тізбесіне балаларды ерте дамыту саласындағы мамандықтарды енгізу мәселесі пысықталады.

Әрбір баламен сапалы өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, баланың бастамасын жеке қолдау, балалардың эмоционалдық, моральдық, менталдық, психологиялық әл-ауқаты мен дамуы үшін дамытушы процесті және балаға қолайлы ортаны ұйымдастыру мақсатында ересек (4 жастан бастап балалар), мектепалды (5 жастан бастап балалар) топтарына есептегенде тәрбиеші лауазымының штат бірліктерінің саны ұлғайтылады.

Педагог мамандығын таңдау болашақ талапкердің осы салада жұмыс істеуге деген тікелей қалауы мен бейімділігіне негізделуі тиіс. Педагогикаға бейімділікті анықтау үшін мектеп оқушыларының кәсіби қалауларына диагностика жүргізіледі, сондай-ақ педагогикалық мамандыққа түсуге қолдау көрсету жөніндегі шаралар кешені ұсынылады.

Орта білім беруге магистр дәрежесі бар мамандар мен PhD дәрежесі бар мамандар тартылып, олар педагогикалық жоғары оқу орындарында қайта даярлаудан өтеді. Осылайша, нақты салада жұмыс тәжірибесі мен білімі бар мамандардың педагог кәсібіне «бүйірден кіруі» кеңінен дамиды, олар мұғалімдер қатарын толықтырып, жалпы педагог кадрлардың сапалық құрамын арттырады.

Өзгерген шынайылық пен озық білім беру практикасына сәйкес «педагог құзыреттерінің шеңберін» – білім берудің барлық деңгейлеріндегі педагогтердің кәсіби даму траекториясының бірыңғай бағдары болатын «Педагог» кәсіптік стандартын енгізу жоспарлануда. Сондай-ақ мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту, орта, қосымша, техникалық және кәсіптік білім беру педагогтеріне арналған «Педагог» кәсіптік стандартында Еуропалық цифрлық құзыреттер шеңберінің тәжірибесі бойынша ақпараттық және компьютерлік сауаттылықты дамытуға назар аударатын нормалар көзделетін болады. Кәсіптік стандартты ескере отырып, білім беру бағдарламалары әзірленіп, жаңартылатын, сертификаттау және аттестаттау рәсімдері өткізілетін, педагогтің үздіксіз кәсіби даму мазмұны жаңартылатын болады.

Педагогикалық білім беру бағдарламалары балаларға қосымша білім беру пәндерімен толықтырылады.

Педагогтерді даярлаудың барлық бағыттары бойынша ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу модулі көзделеді. Педагогтер инклюзивті ортада оқу процесін ұйымдастыру, жекелеген білім алушылардың ерекше қажеттіліктерін ескере отырып, оқу бағдарламалары мен оқу жоспарларын бейімдеу, бағалау, сондай-ақ балалардың ерекше білім беру қажеттіліктерін айқындау және психологиялық-педагогикалық сүйемелдеу әдістеріне оқытылады.

ТжКБ педагогикалық ұйымдары тиімділігінің негізгі көрсеткіштері түлектерді тәуелсіз сертификаттау және олардың мамандығы бойынша жұмысқа орналасуы болуы тиіс. Түлектерді тәуелсіз сертификаттау педагогикалық құрам сапасын арттыруға ықпал етеді және олардың академиялық білімдері мен кәсіби педагогикалық құзыреттерін бағалаудың маңызды құралы болады. Мектепте жұмыс істеу құқығы осындай сертификатты алғаннан кейін ғана берілуі тиіс.

Колледждің табысты болашағы оның кадрлық әлеуетін дамытуға байланысты. ЖОО-ларда негізгі білім беру бағдарламасы шеңберінде студенттерге колледждерде өндірістік оқыту шеберлері және арнайы пәндер оқытушылары болып жұмыс істеу үшін қажетті құзыреттердің жеткілікті көлемін алу мақсатында кәсіби оқыту әдістемесін зерделеу бойынша minor-бағдарламалар және (немесе) микробіліктіліктер ұсынылады. Студенттерге дуальді оқыту шеңберінде колледжде арнайы пәндер оқытушылары немесе шеберлері ретінде өндірістік практикадан өту мүмкіндігі беріледі.

Параграф 3. Педагогтің үздіксіз кәсіби дамуы

Ескертпе. Параграф 3 – Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысының редакциясында; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 25.04.2025 жылғы № 271 қаулысымен енгізілген өзгеріспен.

Педагогтің үздіксіз кәсіби даму парадигмасын одан әрі ілгерілету өзекті міндет болып табылады, бұл ретте осы процестің әрбір кезеңі (кәсіптік бағдар беру; педагогикалық даярлық; мектеп; біліктілікті арттыру) сабақтастық қағидатына және педагогтің кәсіби дамуы жөніндегі өз функцияларын дәйекті орындауға негізделеді. Жаңа парадигмаға сәйкес педагогтің үздіксіз кәсіби дамуының тұжырымдамалық тәсілдерін тереңдету жоспарлануда.

Цифрлық шешімдерді пайдалана отырып, педагогтің үздіксіз кәсіби дамуын қамтамасыз етудің бірыңғай тәсілін енгізу жоспарлануда.

Тестілеу нәтижелері негізінде педагогтердің күрделі немесе осал тақырыптар бойынша білімдерін тереңдетуге, сондай-ақ олардың педагогикалық құзыреттілігін кеңейтуге бағытталған арнайы оқыту бағдарламалары әзірленеді, олар онлайн және офлайн форматтарда қолжетімді болады.

Педагогтердің мектеп ішінде де, үздік педагогтердің тәжірибесін таратуға арналған өңіраралық және жалпыұлттық алаңдар арқылы да тұрақты өзара іс-қимылының тармақталған желісін әзірлеу арқылы олардың үздіксіз кәсіби даму мүмкіндігін қамтамасыз ету маңызды.

Педагогтердің біліктілігін арттыру курстары бағдарламаларының мазмұны «Педагог» кәсіптік стандартына сәйкес педагогикалық қызметтің барлық түрлерін жүзеге асыру үшін қажетті пәндік, психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік, цифрлық және басқа да құзыреттердің оңтайлы арақатынасын қамтитын болады. «НЗМ» ДББҰ тәжірибесін тарату тетігі орта білім берудің тірек ұйымдарының әлеуетін дамыту арқылы жүзеге асырылады. Білім беру ұйымдарының тірек ұйымдарын жүйелі және құрылымдалған кәсіби дамыту педагогтердің тіркелген мектептеріне кәсіби білімнің кең қорына қолжетімділікті кеңейтеді, бұл тіркелген мектептердің педагогтерін каскадтық оқыту әдісін іске асыруға мүмкіндік береді.

2025 жылдан 2029 жылға дейін Оқу-ағарту министрлігі «НЗМ» ДББҰ-мен бірлесіп, әдістемелік қолдаумен еліміздің шамамен 1800 мектебін қамтиды. Ауылдық жерлердегі шағын жинақты мектептерге ерекше назар аударылады, мұнда тірек ұйымдарға бекітілген мектептердің үлесі елдегі шағын жинақты мектептердің жалпы санының 5 %-ынан 45 %-ына дейін ұлғаяды. Бұл жұмыс ұзақ мерзімді перспективада қалалық және ауылдық мектептер арасындағы білім сапасының алшақтығын қысқартуға мүмкіндік береді.

Педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыру үшін біліктілікті арттыру курстарының білім беру бағдарламаларының мазмұны қайта қаралады. Кәсіби құзыреттерді қалыптастыру негізі ретінде практикаға бағдарланған біліктілікті арттыру курстары енгізіледі. Сондай-ақ пәндер бойынша барлық оқу бағдарламаларын іске асыру шеңберінде инклюзивті ортада оқыту ерекшеліктерін зерделеуді көздейтін модульдер енгізіледі.

Инклюзивті білім беру жағдайында жұмыс істеу үшін педагогтердің біліктілігін арттыру оқытудың әмбебап дизайны қағидаты негізінде жүзеге асырылады (сараланған тапсырмаларды қолдану, оқу бағдарламаларын бейімдеу, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қажетті қолдауды ұйымдастыру қабілеті). Педагог-ассистенттерді сертификаттау қағидалары мен сертификаттау курстарының бағдарламалары әзірленеді (балалардың психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері мен қажеттіліктерін ескеру, сараланған көмекті дұрыс ұйымдастыра білу, көру қабілеті бұзылған балаларға арналған Брайль қарпін білу, есту қабілеті бұзылған балаларға арналған дактилологияны білу, аутизмі бар балаларға арналған арнайы технологияларды білу және т.б.).

Педагогтердің құзыреттерін біліктілікті арттыру курстары (пәндік, IT-құзыреттер, инклюзивті және т.б.) арқылы дамыту, педагогтердің үздік практикаларын өңіраралық және республикалық деңгейлерде тарату жұмысы жалғастырылады.

Жас педагогтердің кәсіптен кетуі проблемасын шешу үшін тәлімгерлерді және педагогикалық білімі бар, бірақ мамандығы бойынша жұмыс істемеген әрі ұзақ уақыт бойы (3 жыл және одан да көп) сабақ бермеген адамдарды оқыту жалғастырылады. Бұл шаралар мұғалімдерге деген қажеттілік проблемасын шешуді қамтамасыз етеді.

Білім беру ұйымдарындағы әдістемелік жұмыс педагогтің кәсіби дамуымен тығыз байланысты. Осыған байланысты біліктілікті арттырумен айналысатын ұйымдар мектепке дейінгі және орта білім беру ұйымдарын курстан кейінгі қолдау мен әдістемелік сүйемелдеуді жалғастырады. Курстан кейінгі сүйемелдеу «сабақты зерттеу», «іс-әрекеттегі зерттеу» негізінде құрылатын болады, бұл педагогтердің кәсіби өзара іс-қимылын күшейтуге және үлгерім деңгейі әртүрлі білім алушылардың академиялық жетістіктерінің өсуіне назар аударуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде барлық деңгейдегі тәрбиеленушілер мен білім алушылардың білім сапасына бағытталған әдістемелік жұмыс педагогтер қызметінің сапасымен байланысты болады және тұрақты әрі үздіксіз сипатқа ие болады.

«НЗМ» ДББҰ тәжірибесі бойынша жас педагогтердің кәсіби қоғамдастығын дамыту жұмысы жалғастырылады, бұл бастаушы педагогтердің үздіксіз кәсіби дамуға деген ынтасын қолдауға және олардың мамандық таңдауының дұрыстығына деген сенімін нығайтуға мүмкіндік береді.

Әдістемелік кабинеттер қызметін трансформациялау мәселесі пысықталады. Облыстық әдістемелік кабинеттердің қызметі педагогтің үздіксіз кәсіби дамуының және білім сапасын жақсартудың құрамдас бөлігі ретінде оқу-әдістемелік және ғылыми-әдістемелік жұмыс функцияларын жүктей отырып қайта қаралады. Осыған байланысты әдістемелік кабинеттер Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының басшылығымен жұмыс істейтін болады. Әдістемелік кабинеттерге (орталықтарға) қойылған міндеттерді сапалы орындау үшін қажетті жағдайлар жасалып, тиісті шаралар қабылданады, оның ішінде ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламалар конкурстарына қатысу құқығы беріледі.

Мемлекеттік білім беру ұйымдарының әдіскерлері үшін біліктілікті арттыру курстарын өткізу жалғастырылады. Курстардың мақсаты мемлекеттік білім беру саясатының басымдықтарымен, білім берудегі жаңалықтармен және өзекті үрдістермен таныстыру, сондай-ақ сапалы әдістемелік қолдау көрсету дағдыларын дамыту болып табылады.

Педагогтердің біліктілігін арттыру курстар сапасын сыртқы бағалау шеңберінде бекітілген сапа сипаттамаларына сәйкес келетін ұйымдарда кемінде үш жылда бір рет, оқытудың тиімділігінің ашықтығы мен нақты индикаторлары негізінде жүзеге асырылады және «өмір бойы оқу» парадигмасына негізделеді. Біліктілікті арттыру ұйымдарының сапасын халықаралық аккредиттеуден/сертификаттаудан өту арқылы растау талаптары енгізіледі.

Бұл ретте педагогтердің кәсіби даму нысандарының тізбесі педагогтердің өздерінің сұраныстары мен «Педагог» кәсіптік стандартының талаптары, елдік және өңірлік деңгейлердегі білім беру саясатының басымдықтары негізінде кеңейтіледі. Бұл педагогтің өзінің кәсібилігін тек біліктілікті арттыру курстарында ғана емес, ең алдымен педагогикалық ортада, ұжым ішіндегі өзара іс-қимыл, сабақтарды зерттеу, модерация, кері байланыс арқылы, күнделікті оқыту практикасын жақсарту жолымен, сондай-ақ әртүрлі ұйымдардың тренингтерінде, семинарларында, шеберлік сабақтарында оқу барысында жетілдіретінін білдіреді.

Қолданыстағы біліктілікті арттыру бағдарламалары жаңартылып, жаңа білім беру бағдарламалары әзірленеді. Бизнес-мектептердің тренерлерін тарта отырып, орта білім беру ұйымдары басшыларының көшбасшылық және басқарушылық құзыреттерін дамыту жөніндегі жеке қажеттіліктерін айқындайтын зерттеулер негізінде бағдарламалар әзірлеу жоспарлануда.

Мектеп ұжымдарының «Whole school approach» (жалпы мектептік тәсіл) негізіндегі кәсіби дамуының инновациялық практикаларын енгізуге ерекше назар аударылатын болады. Бұл инновациялар мен озық білім беру практикаларын жалпы тұтас түсінуге, енгізілетін әдістемелерді мектеп басшылығы деңгейінде қолдауға қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Білім алушылардың академиялық үлгеріміне қатысты халықаралық зерттеулер педагогтерді мектепішілік дамытудың нысандарын қолданудың табыстылығын көрсетеді. Бұл өзара оқыту мен кәсіби тәжірибе алмасуды көздейді. Мұндай практикалар оқыту сапасын арттыру және педагогтердің кәсібилігін өсіру үшін одан әрі таратылатын болады.

Білім сапасы білім беру ұйымдарының менеджмент сапасымен тығыз байланысты. Сондықтан мектеп директорларының республикалық кадр резервін құру жөніндегі серпінді жоба іске асырылады.

Дарынды жас педагогтердің, білім беру ұйымдары басшылары орынбасарларының мансаптық өсуі үшін кең мүмкіндіктер жасалады. Болашақ директорларды оқыту бағдарламалары өзекті сипаттағы практикалық кейстер мен тапсырмаларды қамтиды. Нәтижесінде жыл сайын өңірлік білім беруді басқару органдарының басшылар мен білім беру ұйымдары басшыларының орынбасарлары ретінде тартуы үшін қолжетімді резервистердің республикалық деректер базасы қалыптастырылады.

«Болашақ» халықаралық стипендиясы шеңберінде білім беру ұйымдарының басшылары мен педагогтері үшін шетелдік тағылымдамалар ұйымдастырылады.

Сондай-ақ жаңадан құрылатын білім беру ұйымдарының штатын қалыптастыру және кадр тапшылығын толықтыру үшін жоғары кәсіби педагогтердің республикалық деректер базасы құрылады. Ата-аналар бұл базаны балаларға қосымша білім беру қызметтерін алу үшін пайдалана алады.

ТжКБ жүйесінде біліктілікті арттыру курстарының форматы мен құрылымы неғұрлым практикаға бағдарланған және нақты өндіріс жағдайларында оқыту, жетекші оқу орындары мен кәсіпорындарда тағылымдамадан өту, менторлық және өзін-өзі білім алудың басқа да нысандары бағытына қарай қайта қаралады.

Сондай-ақ еңбек нарығының қажеттіліктерін, кәсіптік стандарттар мен WorldSkills стандарттарын ескере отырып, біліктілікті арттыру курстарының білім беру бағдарламалары жаңартылады.

Колледждердің педагогтері мен басшыларының сапалы құрамын қалыптастыру мақсатында кәсіпке «бүйірден кіру» (PGCE) мүмкіндіктері беріледі, сол арқылы өндірістен арнайы пәндер оқытушылары мен шеберлерін тарту жөнінде шаралар қабылданады. Тиісті еңбек жағдайлары мен икемді еңбекақы төлеу жүйесі олардың кәсіпке келуін және орнығуын қамтамасыз етеді.

Аттестаттау форматы жалпы білім беретін пәндер педагогтерінің, арнайы пәндер оқытушылары мен өндірістік оқыту шеберлерінің ерекшеліктерін ескеретін болады. Біліктілікті бағалау салалар бойынша мамандықтың ерекшелігі мен бейінін көздейді.

Білім беру ұйымдарының қызметінің тиімділігі мен білім беру қызметтерінің сапасын арттыру, басшылардың кәсіби әлеуеті мен басқарушылық тәжірибесін тиімді пайдалануды қамтамасыз ету мақсатында мемлекеттік білім беру ұйымдарының бірінші басшыларын ротациялау жалғастырылады. Ротация бір білім беру ұйымында 7 жыл жұмыс істеген басшыларға қатысты жүргізіледі.

Ашықтықты қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін жою үшін педагогтерді жұмысқа қабылдау және аттестаттау рәсімдерін толық автоматтандыру жоспарлануда.

Осы шаралардың барлығы жалпы алғанда білім беру ұйымдары басшыларының, педагогтердің кәсібилік деңгейін жетілдіру мен арттыруға, нәтижесінде барлық деңгейлерде білім сапасын арттыруға негіз болады.

Бағыт 7. Жүйелі деңгейде білім сапасын қамтамасыз ету

Ескертпе. Бағыт 7 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Сапаны қамтамасыз етудің ұлттық жүйесі – жоғары академиялық сапаға қол жеткізуге бағытталған процестер мен рәсімдердің жиынтығы, ол үш құрамдас бөліктен тұрады: сапаны ішкі қамтамасыз ету жүйесі, сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесі, сапаны қамтамасыз ету жүйесін басқару және реттеу тетіктері.

Білім сапасын қамтамасыз етудің ұлттық моделі төрт деңгейден тұрады:

1) бірінші базалық деңгей сапаны ішкі қамтамасыз ету жүйесімен ұсынылған;

2) екінші интеграцияланған деңгей сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесімен ұсынылған;

3) үшінші деңгей аккредиттеу органдары үшін сапаны қамтамасыз етумен ұсынылған;

4) төртінші деңгей сапаны қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің жауапкершілігімен ұсынылған.

Білім беру кеңістігінің барлық субъектілері сапаны қамтамасыз етудің ұлттық моделін сақтайтын болады.

Білім беру ұйымдары өз білімінің сапасы мен оны қамтамасыз етуге, сапа мәдениетін қалыптастыру арқылы өзінің білім беру қызметінің сапасына жауапты болады.

Сапаны қамтамасыз етудің негізгі қағидаттары:

1) білім беру ұйымдарының білім сапасы мен оны қамтамасыз етуге жауапкершілігі;

2) білім беру ұйымдары мен аккредиттеу органдары қызметінің ашықтығы;

3) қоғам мен барлық мүдделі тараптардың сапаны қамтамасыз ету нәтижелеріне сенімі;

4) сапаны қамтамасыз етудің барлық деңгейлерінде сапа мәдениетін қалыптастыру және қолдау;

5) сапаны сыртқы қамтамасыз ету нәтижелерінің ұлттық деректер базасының жұмыс істеуі болады.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын бағалау критерийлері:

- қолданыстағы нормативтік актілерге сәйкес нормалар мен талаптарды сақтау;

- оқу бағдарламасының міндеттерін сапалы іске асыру;

- педагогтердің құзыреттілігінің жоғары деңгейі;

- ортаның қолжетімділігі және дамытушы заттық-кеңістіктік орта жағдайларына сәйкестігі;

- мектепке дейінгі ұйымның материалдық-техникалық жарақтандырылуы;

- балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

- ата-аналардың тәрбие мен оқыту процесіне тартылуы.

Орта білім берудің барлық сатыларында сапаны қамтамасыз етудің басым бағыттары:

- білім алушылардың оқу жетістіктерінің мониторингі;

- бағдарламалар мен оқулықтарды, оқу-әдістемелік әдебиетті жүйелі және салыстырмалы талдау;

- бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім беру мазмұнын жетілдіру;

- педагогтердің әлеуетін жетілдіру.

Табысты практикаларды бүкіл білім беру жүйесіне тарату үшін Білім беру сапасын бағалаудың ұлттық жүйесін (бұдан әрі – БСБҰЖ) одан әрі дамыту ұсынылады. Ондағы қолданыстағы бағалау тетіктерін жүйелеу және оны жақсартудың нәтижелі тәсілдерін айқындау қажет.

Білім беру қызметтерінің сапасын барлық деңгейлерде бағалауға бірыңғай тәсіл маңызды, бағалаудың ішкі және сыртқы түрлері арасындағы алшақтықты азайту, балаларды оқыту мен әлеуметтік дамытудың процестерін интеграциялау қажет. Ол үшін білім беру процесіне қатысушылардың барлығы бірлесіп, адами әлеуеттің бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатына қол жеткізу үшін әрекет етуі тиіс.

Бағалау көздеріне, қолданылу саласына және мақсатына байланысты БСБҰЖ құрылымдық элементтері ішкі және сыртқы бағалауды, оның ішінде халықаралық бағалауды қамтиды.

БСБҰЖ-ның негізгі құрамдас бөлігі тәуелсіз сапаны қамтамасыз ету тетігі ретінде аккредиттеу органы болуы мүмкін.

Параграф 1. Сапаны ішкі қамтамасыз ету жүйесі

Ескертпе. Параграф 1 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Баланың туғаннан бастап бес (алты) жасқа толғанға дейінгі тәрбиесі мен оқытуы отбасында, мектепке дейінгі ұйымдарда, балаларды дамыту орталықтарында жүзеге асырылады.

Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын ішкі қамтамасыз етудің мақсаттары:

- баланың мектепке дейінгі ұйымда қауіпсіз болу жағдайларын жасау;

- балалардың толыққанды дамуы.

МДБ деңгейінде мектепке дейінгі ұйымдар мен орта білім беру ұйымдарының мектепалды сыныптары үлгілік оқу бағдарламасын меңгеру сапасын, вариативті және қосымша әдістемелер мен технологияларды әзірлеу мен қолдануды қамтамасыз етеді.

Ата-аналардың білім беру қызметтерін көрсету сапасына қанағаттануын анықтау сауалнама жүргізу арқылы жүзеге асырылады.

Мониторинг МДБ МЖМС, Мектепке дейінгі ұйымдар қызметінің үлгілік қағидаларының және олардың қызметін регламенттейтін басқа да нормативтік құқықтық құжаттардың талаптарын орындауды қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі.

Мониторинг процесінде мектеп жасына дейінгі балалардың дамуына бақылау жүргізіледі, балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес дағдылары мен іскерліктерінің қалыптасуы бағаланады, одан кейін педагог жұмыс жоспарына түзету іс-қимылдарын енгізеді. Қалыптасқан іскерліктер мен дағдылардың деңгейі баланың жеке даму картасында көрсетіледі.

Орта білім беру деңгейінде сапаны бағалаудың ішкі жүйесі МЖМБС, үлгілік оқу жоспарларының, бағдарламалардың және білім беру қызметін регламенттейтін басқа да нормативтік құқықтық құжаттардың талаптарын орындауды қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі. Білім алушының үлгерімін анықтаудың ішкі жүйесі қалыптастырушы және жиынтық бағалаудан тұратын критерийлер бойынша бағалауды және мектепішілік бақылауды (бұдан әрі – МІБ) қамтиды.

ЭЫДҰ сарапшылары критерийлер бойынша бағалауға көшуді жалпы білім беру жүйесін жаңғырту жолындағы оң қадам ретінде бағалады. Оны жүйелеу және одан әрі дамыту процесі жалғастырылады, сыныпта бағалаудың сапалы және объективті практикасын қалыптастыру үшін педагогтерге арналған талаптар мен нұсқаулықтар жиынтығын белгілейтін бірыңғай тәсілдер әзірленіп, бекітіледі. Қалыптастырушы бағалау қалыптастырушы, ынталандырушы және уәждемелік функцияларды орындайды, білім алушылардың жетістіктерінің оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттарына сәйкестігін айқындайды.

Бөлім бойынша жиынтық бағалау (бұдан әрі – БЖБ) және тоқсан бойынша жиынтық бағалау (бұдан әрі – ТЖБ) білім алушылардың бір оқу пәні мазмұнының бөлігін немесе барлық көлемін оны зерделеу аяқталғаннан кейін және (немесе) оқу бағдарламасына сәйкес белгілі бір оқу кезеңінен (тоқсан, оқу жылы) кейін меңгеру сапасын бағалау мақсатында жүргізіледі.

Оқыту процесінің сапасын арттыру және білім алушылар мен педагогтерде бар проблемаларды зерделеу мақсатында оқыту процесін жақсартуға, педагогтің кәсіби өсуі мен дамуына, сондай-ақ білім алушылардың білім сапасын арттыруға бағытталған сабақтарды бақылауды, зерттеуді және талдауды қамтитын МІБ күшейтіледі.

МІБ білім беру ұйымында дербес реттелетін және шешілетін мәселелердің кең ауқымын қамтиды, білім беру ұйымының әкімшілігі және уәкілетті тұлғалар жүзеге асырады. Бақылауды басқарудың бірыңғай процесінің элементі ретінде жүйелі түрде қарастыру оның мақсаттарын, функциялары мен міндеттерін, жоспарлауға, ұйымдастыруға және өткізуге қойылатын талаптарды, білім беру процесінің жоғары сапасын қамтамасыз ету мақсаттарын негізге ала отырып, бақылаудың нақты мазмұны мен нысандарын тұжырымдауға мүмкіндік береді.

Осылайша, МІБ нәтижелері педагог қойған білім алушылардың оқу жетістіктері бағаларының сәйкестігін, алынған нақты білім мен балалардың білімді меңгеру дәрежесін айқындауда үлкен маңызға ие болады. Мектептерде қорытынды аттестаттауды өткізу сапасын бақылау күшейтіледі.

2020 – 2021 оқу жылынан бастап білім алушылардың оқу жетістіктері халықаралық практикада қабылданған әріптік жүйеге сәйкес келетін 100 балдық шкала бойынша бағаланады (төмендеу тәртібімен оң бағалар «А»-дан «D»-ға дейін, «қанағаттанарлықсыз» – «F»), 4 балдық шкала бойынша тиісті цифрлық баламасы белгіленеді.

Білім алушылардың оқу жетістіктерін балдық-рейтингтік әріптік бағалау жүйесі бойынша бағалау Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2008 жылғы 18 наурыздағы № 125 «Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары үшін білім алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылау, аралық және қорытынды аттестаттау өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы негізінде жүзеге асырылады.

Балдық-рейтингтік әріптік жүйе техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің барлық оқу нысандары бойынша білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау үшін қолданылады.

Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалаудың балдық-рейтингтік әріптік жүйесіне бағаларды ауыстыру техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру жүйесінде білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалаудың балдық-рейтингтік әріптік жүйесін қолдану жөніндегі әдістемелік ұсынымдарға сәйкес жүзеге асырылады.

Параграф 2. Сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесі

Ескертпе. Параграф 2 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 және 25.04.2025 жылғы № 271 қаулыларымен енгізілген өзгерістермен.

Сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесінің рәсімдері сапаны ішкі қамтамасыз ету процестерінің тиімділігін сыртқы бағалауға бағытталған, оның ішінде білім беру ұйымында қалыптасқан сапа мәдениетіне баға беріледі.

Сапаны сыртқы қамтамасыз ету білім алушылардың білімін бағалауды, білім беру ұйымының және (немесе) олардың бағдарламаларының қызметін аккредиттеуді немесе бағалауды, мемлекеттік бақылауды және қоғамдық сенімді қамтиды.

МДБ деңгейінде сыртқы бағалау ата-аналарға сауалнама жүргізуді де қамтитын мемлекеттік аттестаттау және ерікті институционалдық аккредиттеу арқылы тәуелсіз бағалауды қамтиды.

МДБ МЖМС, оқу жоспарлары мен бағдарламаларының орындалуын, ұйымдардың біліктілік талаптарына сәйкестігін, тәрбиеленушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді, ата-аналардың көрсетілетін қызметтердің сапасына қанағаттануын бақылау қамтамасыз етілетін мемлекеттік аттестаттау жүйелі негізде жүргізіледі.

МДБ ұйымдары ашылған кезде балалардың қауіпсіздігі мен болу сапасын қамтамасыз ету үшін ең төменгі талаптарға сәйкестігін бақылау мәселесі пысықталады.

Ерікті институционалдық аккредиттеу қызмет көрсетудің жоғары деңгейін қамтамасыз етуге және мәлімдеуге мүмкіндік береді. Мектепке дейінгі ұйымдарды аккредиттеуді тәуелсіз ұлттық немесе халықаралық аккредиттеу ұйымдары жүргізеді. Аттестаттау және аккредиттеу үш негізгі бағыт бойынша танылған стандарттар мен регламенттер негізінде жүзеге асырылады: білім беру ортасын ұйымдастыру сапасы, педагогикалық процесс сапасы, нәтиже сапасы.

Педагогтердің даярлық деңгейін, ересектердің балалармен жұмыс істеуге жіберілуін және балалардың ерте дамуы үшін жасалған жағдайларды айқындауды қамтитын мектепке дейінгі білім беру сапасына кепілдік беру жүйесі құрылады.

Осылайша, мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын тәуелсіз ұлттық бағалаудың кешенді жүйесі қалыптастырылады.

Орта білім беру деңгейінде сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесі МОДО-ны, білім беру ұйымдарын мемлекеттік аттестаттауды, халықаралық салыстырмалы зерттеулерге қатысуды, сондай-ақ ерікті негізде аккредиттеуден өтуді қамтиды.

4 және 9-сынып білім алушылары үшін МОДО өткізу оқу бағдарламасын меңгеру деңгейін және білім алушылардың функционалдық сауаттылығын айқындауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ ұлттық және халықаралық білім сапасын зерттеулерде мектеп оқушыларының жоғары нәтижелерге қол жеткізу жөніндегі шараларды іске асыруды қамтамасыз ету үшін МОДО рәсімі сертификатталған орталықта аккредиттеледі. Осылайша, МОДО білім сапасын бағалаудың танылған ұлттық құралы болады. Жаңартылған МОДО-ны Қазақстан Республикасы Үкіметі айқындайтын ұлттық үйлестіруші тәуелсіз сарапшыларды тарта отырып өткізеді. МОДО қорытындылары бойынша өңірлер бөлінісінде нәтижелері төмен нысаналы мектептер айқындалып, оларға нүктелі және атаулы қолдау шаралары қабылданады.

МОДО нәтижелері бойынша кешенді талдау жүргізіліп, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы әдістемелік кабинеттермен бірлесіп білім беру ұйымдарына білім сапасын жақсарту жөнінде ұсынымдар әзірлей отырып, әдіснамалық көмек көрсетеді. Нысаналы мектептерге өз нәтижелерін өзгерту үшін түбегейлі шаралар қажет болады. Сондықтан оларға білім сапасын арттыру үшін бір жылдан үш жылға дейінгі мерзім белгіленеді. Осы мектептің педагогтері пән, оқыту әдістемесі мен технологиясы, психология және балалардың жас ерекшеліктерін білу бойынша тестілеуден өтеді. Сондай-ақ мұғалімдердің сабақтарына қатысу және олардан сауалнама алу ұйымдастырылады. Бұл рәсімдер педагогикалық ұжымның біліктілігін арттыру қажеттілігін анықтау үшін қажет.

Мемлекеттік аттестаттау бармай профилактикалық бақылау түрінде жүргізіледі. Оның негізгі компоненттері білім беру ұйымдарының білім беру қызметін өзін-өзі бағалауы, білім алушылардың білім, іскерлік және дағдыларының кесінділері болады.

Қазақстандық мектеп оқушыларының PISA, TIMSS, PIRLS, ICILS халықаралық салыстырмалы зерттеулеріне қатысуы жалғастырылады. Жекелеген мектептерді объективті және тәуелсіз бағалау үшін қазақстандық білім алушылар жыл сайын PISA-based Test for Schools зерттеуіне қатысады.

Білім беру ұйымдары халықаралық аккредиттеуден өте алады.

Лицензиялау – сапалы білім алудың мемлекеттік кепілдіктерін қамтамасыз ету нысандарының бірі. Меншік нысаны мен түріне қарамастан барлық мектептер лицензиялауға жатады. Білім беру қызметін бастағанға дейін мектептер лицензия алуы тиіс. Мемлекеттік және жеке мектептер заңнама талаптарын сақтауға және өрт қауіпсіздігі бойынша тексерудің, медициналық пункттің, тамақтану объектісінің, кітапхана қорының, оқу кабинеттері мен зертханалардың жарақтандырылуының, біліктілік санаттары бар педагогтермен жасақталуының болуы арқылы балалардың қауіпсіздігін және сапалы білім алуын қамтамасыз етуге тиіс. Білім беру қызметін лицензиялауды білім алушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарымен толықтыру бөлігінде қайта қарау жоспарлануда.

ТжКБ деңгейінде сапаны сыртқы қамтамасыз ету жүйесі білім беру ұйымдарын мемлекеттік аттестаттауды, МОДО-ны, ТжКБ ұйымдарының рейтингін, сондай-ақ ерікті негізде аккредиттеуді қамтиды.

Мемлекеттік аттестаттау білім беру ұйымдары үшін білім сапасын арттыруға ынталандырушы факторға айналады, өзін-өзі бағалау құралы арқылы проблемаларды дербес анықтауға және оларды шешуге ықпал етеді.

Мемлекеттік аттестаттау білім беру қызметін өзін-өзі бағалау материалдарын, білім алушылардың білім, іскерлік және дағдыларының кесінділерін талдау негізінде бармай профилактикалық бақылау түрінде жүргізіледі. Бұл ретте бюджет қаражатын, материалдық-техникалық базаны және педагог кадрларды бір бейінді ТжКБ ұйымында шоғырландыруға мүмкіндік беретін ТжКБ ұйымдарын бейіндеу жалғастырылады.

МОДО жалпы білім беретін пәндерді және (немесе) кәсіптік модульдерді немесе жалпы кәсіптік, арнайы пәндерді меңгеру деңгейін бағалау мақсатында жүргізіледі.

ТжКБ бар кадрларды даярлау және жұмыс берушілердің талаптарына жедел ден қою мүмкіндіктерін едәуір кеңейтетін мамандықтар бойынша лицензиялауға көшу жүзеге асырылады.

ТжКБ ұйымдарының қызметін бағалау, қосымша ынталандыру құралын құру және ТжКБ жүйесінде көрсетілетін білім беру қызметтерінің сапасын арттыру мақсатында ТжКБ ұйымдарының рейтингін жүргізу жұмысы жалғастырылады. Рейтинг ТжКБ ұйымдарының қызмет сапасы, педагогтердің сапалық құрамы, контингент қозғалысы, түлектердің жұмысқа орналасуы, бизнес-қоғамдастықпен өзара іс-қимыл, WorldSkills жобаларына қатысу және т.б. сияқты негізгі көрсеткіштер бойынша жүргізіледі. Нәтижесінде ТжКБ ұйымдары арасындағы бәсекелестік күшейеді, бұл білім сапасын арттыруға бағытталған басқарушылық шешімдер қабылдаудың негізі болады.

Халықаралық талаптарды ескере отырып, ТжКБ ұйымдарының қызметін бағалау критерийлері Турин процесінің нәтижелерін талдау негізінде жүзеге асырылады.

ТжКБ сапасын қамтамасыз ету жүйесінің құрамдас элементі біліктіліктерді тану жүйесі арқылы түлектердің оқу нәтижелерін тәуелсіз бағалау болады. Бұл ретте реттелетін кәсіптер бойынша түлектердің біліктіліктерін тану арқылы колледждердің кадрлар даярлау үшін жауапкершілігі артады. Техникалық және кәсіптік білімі бар реттелетін кәсіптер тізбесін өзектендіру қажет.

ТжКБ ұйымдары ерікті негізде білім беру бағдарламаларының халықаралық кәсіптік және (немесе) салалық талаптарға (стандарттарға) сәйкестігін бағалау рәсімінен өтуге құқылы.

ТжКБ деңгейінде WorldSkills тәсілі бойынша студенттерді қорытынды бағалаудың жаңа жүйесі енгізіледі. Демонстрациялық емтихан – біліктілік емтиханының бір түрі, өйткені ол WorldSkills талаптары (стандарттары) бойынша нақты қызметтер мен өндірістік процестерді модельдеу жағдайында түлектің практикалық дағдыларын, білімдері мен іскерліктерінің деңгейін көрсету және тәуелсіз сараптамалық бағалау рәсімін көздейді.

Демонстрациялық емтиханнан өткен түлектер әртүрлі құзыреттерді меңгеру деңгейін көрсететін баға алады, бұл әлеуетті жұмыс берушілер арасында жоғары бағаланады және тиісінше түлектердің бәсекеге қабілеттілігін арттырады.

Білім сапасын басқару білім беру саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясатты іске асыруға бағытталған және мемлекеттік әрі институционалдық құрылымдарды, білім беру ұйымдарының қоғамдастықтарын қамтиды.

Білім сапасын басқару білім беру мониторингінің, білім беру жүйесінің жай-күйі мен дамуы туралы жыл сайынғы ұлттық баяндаманың, халықаралық салыстырмалы зерттеулердің (PISA, PISA-based Test for Schools, TIMSS, PIRLS, ICILS, TALIS), мемлекеттік бақылаудың, ұлттық және халықаралық рейтингтердің, білім беру ұйымдары мен білім беру бағдарламаларын аккредиттеудің нәтижелері негізінде білім берудің барлық деңгейлерінде басқарушылық шешімдер қабылдау арқылы жүзеге асырылады.

Әлемнің көптеген елдерінің тәжірибесі бойынша білім сапасын мониторингтеу мен бағалаудың барлық құралдарын жүйелейтін Білім беруді бағалау мен мониторингтеудің ұлттық шеңбері әзірленеді.

Шеңбер бағалау рәсімдері арасында синергия құра отырып, түпкілікті мақсатқа – оқушылардың үлгерімін арттыруға қол жеткізу үшін мақсатты айқындайды.

Ұлттық шеңбер білім алушылар, білім беру ұйымдары, педагогтер және жалпы білім беру жүйесі деңгейлерінде бағалау мен мониторинг процестерінің реттілігін айқындайды.

Бұл шаралар білім алушылардың білімдерінің, іскерліктерінің, дағдыларының, құндылық бағдарлары мен құзыреттерінің қоғамның күтілімдері мен талаптарына сәйкестігін қамтамасыз етуге, сондай-ақ әлемдік білім беру стандарттарына жақындауға мүмкіндік береді.

Білім беру ұйымдарында білім беру процесіне қатысушылардың әрқайсысы түсінетін және қабылдайтын құндылық әрі білім сапасын үздіксіз жетілдіруге бағытталу ретінде сапа мәдениеті дамытылады. Білім беру ұйымдарының цифрлық экожүйесін жаңғырту және шешім қабылдаудың барлық деңгейлеріне педагогтер мен білім алушыларды тарту арқылы білім сапасы мәдениетін дамыту жүзеге асырылады, бұл білім беру ұйымдарының НОБД-мен интеграцияланған ақпараттық жүйелерінің ашықтығы мен қолжетімділігіне негізделеді.

Мектепте ұзақ мерзімді жоспарлау мәдениеті дамытылады, оның маңызды құрамдас бөлігі Даму бағдарламасы болады. Ол басқару жүйесін жақсарту, педагогтерді мектепті басқаруға тарту, тиімділіктің негізгі көрсеткіштеріне қол жеткізу жөніндегі шараларды қамтиды. Бағдарлама сондай-ақ педагогтерді кәсіби оқытуды, инфрақұрылымды жаңғыртуды, сапалы оқыту мен білім беруді, сондай-ақ мектеп пен қоғамдастық арасындағы байланысты көздейді.

Білім сапасын арттыру үшін тірек және магниттік білім беру ұйымдарын, білім беру округтерін құру мәселесі пысықталады.

Сондай-ақ білім беру саласы үшін икемді қаржылық модель әзірлеу жоспарлануда. Ол білім беру ұйымдарының қажеттіліктеріне қарай қаржыландыруды қамтамасыз ететін сараланған бюджетті қамтиды, сондай-ақ білім беру басымдықтарындағы өзгерістерге неғұрлым икемді ден қою үшін қаражатты бөлуде дербестік береді. Бұл ретте мемлекеттік мектептердің материалдық-техникалық базасын ұстауға бағытталған шығыстар (жапсарлас құрылыстар, күрделі және ағымдағы жөндеу) жергілікті бюджет қаражаты есебінен қаржыландырылады.

Параграф 3. Сапа мәдениетін және академиялық адалдықты қалыптастыру

Ескертпе. Параграф 3 Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен енгізілген өзгерістермен.

Білім беру ұйымдарында әрбір педагог (тәрбиеші, мұғалім, оқытушы), әрбір білім алушы, әкімшілік персонал түсінетін және қабылдайтын сапа мәдениеті қалыптастырылады.

Сапа мәдениетін үздіксіз жетілдіру білім беру ұйымы қызметінің барлық кезеңдері мен процестерінде сапаны қамтамасыз ету арқылы қол жеткізіледі. Сапа мәдениетінің ажырамас құрамдас бөлігі академиялық адалдық мәдениеті болады. Білім берудің барлық деңгейлерінде академиялық адалдық саясаты әзірленіп, оны білім алушылардың, педагогтердің, оқу орындары әкімшілігінің және процестің басқа да қатысушыларының бұзғаны үшін жауапкершілік айқындалады.

Білім беру ұйымдарының негізгі міндеті білім алушыларда академиялық адалдықты және білім беру процесіндегі адалдық пен оқуға жауапкершілікті дамытатын мінез-құлық қағидаттарын түсінуді қалыптастыру болады. Бұл бағаланатын және бағаланбайтын қызмет түрлерін орындау кезінде; ашықтық, айқындық, өзара сенім, білім алушылар мен педагогтер және оларға теңестірілген адамдар арасында ақпарат пен идеялармен ашық алмасу кезінде; жазбаша жұмыстарды орындау барысында (қалыптастырушы бағалау, БЖБ, ТЖБ), емтихандарда жауап беру кезінде, зерттеулерде, өз ұстанымын білдіруде, педагогтермен және басқа білім алушылармен қарым-қатынаста көрініс табады.

Академиялық адалдық қағидаттарын сақтау білім беру процесінің барлық қатысушыларында жеке адалдық пен оқуға жауапкершілікті дамытады.

Электрондық журнал арқылы жиналатын деректер негізінде «ақылды аналитика» қағидаттарын пайдалана отырып, ағымдағы бағалау туралы есептіліктің көпдеңгейлі жүйесін әзірлеу жоспарлануда. Бұл әртүрлі деңгейлерде білім сапасының ілгерілеу деңгейін нақты уақыт режимінде қадағалауға, мектепішілік және сыртқы тәуелсіз бағалау нәтижелерін салыстыруға, заңдылықтарды анықтауға және осы деректер негізінде одан әрі білім беру саясатын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект мүмкіндіктерін пайдалану, ең алдымен, сапалы контент құруға, дербестендірілген оқыту мен бағалау жағдайларын жасауға, әрбір білім алушының, мұғалімнің және ұйымның қажеттіліктерін ескере отырып, білім беру процесін жетілдіруге бағытталады. Жасанды интеллект деректерді талдау және болжау негізінде білім беру ұйымдарын тиімді басқару үшін қолданылатын болады.

6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер

Ескертпе. 6-бөлім Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465, 25.04.2025 жылғы № 271 және 12.08.2026 жылғы № 714 қаулыларымен енгізілген өзгерістермен.

Нысаналы индикаторлар:

1) 2 жастан 6 жасқа дейінгі балаларды сапалы мектепке дейінгі тәрбиемен және оқытумен қамту (2023 жыл – 90,2 %, 2024 жыл – 92,5 %, 2025 жыл – 95 %, 2026 жыл – 97,5 %, 2027 жыл – 99 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

2) меншік нысанына қарамастан, тәрбие мен оқыту сапасын бағалау критерийлеріне сәйкес келетін мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі (2023 жыл – 20 %, 2024 жыл – 50 %, 2025 жыл – 75 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

3) ауызсудың базалық көздерімен, ең аз жабдықталған бөлек дәретханалармен және қол жууға арналған базалық құралдармен қамтамасыз етілген мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі (2023 жыл – 83,5 %, 2024 жыл – 94 %, 2025 жыл – 97 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

4) PISA тестінің нәтижелері бойынша мектептегі білім сапасын бағалау (математика бойынша орташа балл: PISA-2022 – 425 (2-деңгей), PISA-2025 – 433 (2-деңгей), PISA-2029 – 445 (2-деңгей); оқу бойынша орташа балл: PISA-2022 – 386 (1а-деңгей), PISA-2025 – 393 (1а-деңгей), PISA-2029 – 406 (1а-деңгей); жаратылыстану ғылымдары бойынша орташа балл: PISA-2022 – 423 (2-деңгей), PISA-2025 – 430 (2-деңгей), PISA-2029 – 445 (2-деңгей).

5) PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша функционалдық сауаттылықтың шекті деңгейінен өткен ауылдық білім алушылардың үлесі (PISA-2025: математика – 45 %, оқу – 25 %, жаратылыстану ғылымдары – 47 %; PISA-2029: математика – 46 %, оқу – 26 %, жаратылыстану ғылымдары – 48 %);

6) PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша функционалдық сауаттылықтың шекті деңгейінен өткен білім алушылардың үлесі (PISA-2025: математика – 54 %, оқу – 38 %, жаратылыстану ғылымдары – 56 %; PISA-2029: математика – 57 %, оқу – 40 %, жаратылыстану ғылымдары – 57 %);

7) жан басына шаққандағы қаржыландыруға көшкен мемлекеттік күндізгі жалпы білім беретін мектептердің толық жинақталған мектептердің жалпы санындағы үлесі (2023 жыл – 38 %, 2024 жыл – 40,5 %, 2025 жыл – 45,9 %, 2026 жыл – 94,2 %, 2027 жыл – 96,2 %, 2028 жыл – 96,2 %, 2029 жыл – 96,2 %);

8) даму мүмкіндіктері шектеулі балаларды арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен және ерте түзетумен қамту (2023 жыл – 73 %, 2024 жыл – 85 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 95 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

9) инклюзивті білім беру үшін жағдай жасаған білім беру ұйымдарының үлесі (мектепке дейінгі ұйымдарда: 2023 жыл – 40 %, 2024 жыл – 60 %, 2025 жыл – 80 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %; орта білім беру ұйымдарында: 2023 жыл – 80 %, 2024 жыл – 90 %, 2025 жыл – 95 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %; ТжКБ ұйымдарында: 2023 жыл – 70 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

10) жоғары жылдамдықты Интернетпен қамтылған мектептердің үлесі (2023 жыл – 55 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

11) енгізілген жаңа оқушы орындарының саны (2023 жыл – 137000, 2024 жыл – 535000, 2025 жыл – 329000, 2026 жыл – 160000, 2027 жыл – 160000, 2028 жыл – 160000, 2029 жыл – 160000);

12) физика, химия, биология, робототехника, STEM пәндік кабинеттерімен қамтамасыз етілген негізгі және орта мектептердің үлесі (2023 жыл – 75 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 93 %, 2027 жыл – 95 %, 2028 жыл – 97 %, 2029 жыл – 100 %);

13) ауызсудың базалық көздерімен, ең аз жабдықталған бөлек дәретханалармен және қол жууға арналған базалық құралдармен қамтамасыз етілген мектептердің үлесі (2023 жыл – 92,5 %, 2024 жыл – 96 %, 2025 жыл – 100 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

13-1) тірек білім беру ұйымдарының әлеуетін дамыту жобасы шеңберінде әдістемелік қолдаумен қамтылған мемлекеттік жалпы білім беретін мектептердің үлесі (2025 жыл – 2,6 %, 2026 жыл – 3,9 %, 2027 жыл – 6,5 %, 2028 жыл – 10,5 %, 2029 жыл – 14 %);

13-2) тірек білім беру ұйымдарына бекітілген шағын жинақты мектептердің үлесі (2025 жыл – 5 %, 2026 жыл – 15 %, 2027 жыл – 25 %, 2028 жыл – 35 %, 2029 жыл – 45 %);

14) ТжКБ ұйымдарын бітіргеннен кейінгі бірінші жылы жұмысқа орналасқан түлектердің үлесі (2023 жыл – 70 %, 2024 жыл – 79 %, 2025 жыл – 81 %, 2026 жыл – 83 %, 2027 жыл – 85 %, 2028 жыл – 87 %, 2029 жыл – 89 %);

15) сұранысқа ие мамандықтар бойынша колледждерде тегін оқытумен қамтылған жастардың үлесі (9-сынып түлектері) (2023 жыл – 80 %, 2024 жыл – 90 %, 2025 жыл – 100 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

15-1) жатақханаларда енгізілген төсек-орын саны (2026 жыл – 1500 орын, 2027 жыл – 2000 орын, 2028 жыл – 2000 орын, 2029 жыл – 2000 орын);

16) мемлекеттік тапсырыс бойынша оқитын техникалық және кәсіптік білім беру студенттерінің дуальді оқытумен қамтылған үлесі (2023 жыл – 25 %, 2024 жыл – 28 %, 2025 жыл – 35 %, 2026 жыл – 38 %, 2027 жыл – 39 %, 2028 жыл – 39,5 %, 2029 жыл – 40 %);

17) ТжКБ ұйымдарының оқу процесіне WorldSkills бағалау жүйесін енгізген колледждердің үлесі (2023 жыл – 60 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 100 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

18) халықаралық салалық талаптарға (стандарттарға) сәйкес келетін құрылған құзыреттер орталықтарының саны (2024 жыл – 8 бірлік, 2025 жыл – 9 бірлік, 2026 жыл – 8 бірлік);

19) балалардың құқықтық қорғалу деңгейі (2023 жыл – 87 %, 2024 жыл – 89 %, 2025 жыл – 91 %, 2026 жыл – 93 %, 2027 жыл – 94 %, 2028 жыл – 95 %, 2029 жыл – 96 %);

20) ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар мен жетім балаларға арналған ұйымдар тәрбиеленушілерінің осы санаттағы балалардың жалпы санындағы үлесі (2023 жыл – 16,4 %, 2024 жыл – 17,0 %, 2025 жыл – 16,5 %, 2026 жыл – 16,0 %, 2027 жыл – 15,5 %, 2028 жыл – 15,0 %, 2029 жыл – 14,5 %);

21) балаларды терроризмге қарсы қауіпсіздік талаптарына сәйкес кешенді қорғауды қамтамасыз еткен білім беру ұйымдарының үлесі (2023 жыл – 90 %, 2024 жыл – 100 %, 2025 жыл – 100 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

22) азаматтық пен патриотизм деңгейін арттыру мақсатында оқушылардың өзін-өзі басқаруы және дебат қозғалысы арқылы ұйымдастырылған қоғамдық қызметке тартылған білім алушылардың үлесі (2023 жыл – 35 %, 2024 жыл – 40 %, 2025 жыл – 45 %, 2026 жыл – 50 %, 2027 жыл – 55 %, 2028 жыл – 60 %, 2029 жыл – 65 %);

23) балаларды қосымша білім берумен қамту (2023 жыл – 81,1 %, 2024 жыл – 86,3 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 95 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

24) ЖАО-ға ведомстволық бағынысты күндізгі мемлекеттік жалпы білім беретін орта білім беру ұйымдарының спортпен шұғылдану үшін жағдай жасаған үлесі (спорт залдары мен спорттық мүкәммал) (2023 жыл – 92 %, 2024 жыл – 95 %, 2025 жыл – 97 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %);

25) мектепке дейінгі ұйымдар басшыларының, әдіскерлерінің, тәрбиешілерінің жалпы санынан бейіндік білімі бар педагогтердің үлесі (2023 жыл – 78 %, 2024 жыл – 81 %, 2025 жыл – 84 %, 2026 жыл – 87 %, 2027 жыл – 88,2 %, 2028 жыл – 90 %, 2029 жыл – 92 %);

26) орта білім беру ұйымдары педагогтерінің жалпы санынан педагог-шебер, педагог-зерттеуші, педагог-сарапшы және педагог-модератор біліктілік деңгейі бар педагогтердің үлесі (2023 жыл – 65 %, 2024 жыл – 70 %, 2025 жыл – 75 %, 2026 жыл – 80 %, 2027 жыл – 84 %, 2028 жыл – 87 %, 2029 жыл – 90 %);

27) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысымен алып тасталды.

28) мемлекеттік ТжКБ ұйымдарының арнайы пәндер оқытушылары мен өндірістік оқыту шеберлерінің жалпы санынан өндірістен тартылған мамандардың үлесі (2023 жыл – 8,5 %, 2024 жыл – 10 %, 2025 жыл – 11,4 %, 2026 жыл – 12 %, 2027 жыл – 13 %, 2028 жыл – 14 %, 2029 жыл – 15 %);

29) мемлекеттік аттестаттау рәсімінен өткен білім беру ұйымдарының аттестаттауға жататын білім беру ұйымдарының жалпы санындағы үлесі (2023 жыл – 35 %, 2024 жыл – 65 %, 2025 жыл – 85 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 20 %, 2028 жыл – 40 %, 2029 жыл – 60 %).

2030 жылға қарай негізгі күтілетін нәтижелер:

1. 2 жастан 6 жасқа дейінгі балалардың сапалы тәрбие мен оқытуға тең қолжетімділігі.

2. Халықаралық салыстырмалы зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес қала мен ауыл арасындағы алшақтықты 1,5 есеге қысқарту.

3. Үш ауысымды және апатты мектептерді, оқушы орындарының тапшылығын жою.

4. Әрбір білім алушының шығармашылық, зияткерлік және физикалық әлеуетін дамыту үшін жағдайлар жасалған.

5. ТжКБ ұйымдарының түлектерінің 89 %-ы еңбек нарығында сұранысқа ие болады.

Ескертпе. 5-тармақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 13.06.2024 жылғы № 465 қаулысының редакциясында.

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасына қосымша

Қазақстан Республикасында мектепке дейінгі, орта, техникалық және кәсіптік білім беруді дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары

 Төменде мәтін түпнұсқаның құрылымы, нөмірленуі, кесте бағандары, қысқартулары, ескертпелері және гиперсілтемесі сақтала отырып, қазақ тіліне аударылады. Құжат көлемді болғандықтан, аударманы бөліктерге бөліп беремін. Мәтін қысқартусыз және мазмұны өзгертілмей аударылады.

Жүктеп алу

№ р/сРеформалардың / негізгі іс-шаралардың атауыАяқтау нысаныАяқтау мерзіміЖауапты орындаушылар
12345

1-тарау. Балабақша – жайлылық пен даму аумағы

Нысаналы индикатор 1. 2 жастан 6 жасқа дейінгі балаларды сапалы мектепке дейінгі тәрбиемен және оқытумен қамту (2023 жыл – 90,2 %, 2024 жыл – 92,5 %, 2025 жыл – 95 %, 2026 жыл – 97,5 %, 2027 жыл – 99 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

1. Мектепке дейінгі ұйымдарға балаларды кезекке қою және қабылдау жөніндегі мемлекеттік қызметтерді ҰБДҚ ақпараттық жүйесінің бірыңғай есепке алу, кезектілік және жолдама беру базасында көрсету.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023–2024 жылдардың шілде, желтоқсан айлары.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЦДИАӨМ, ЖАО.

2. Білім беру қызметтерін алушылар бойынша дербестендірілген қаржыландыруды ескере отырып, мектепке дейінгі ұйымдарда мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру («Ақша балаға беріледі» қағидаты).

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2025 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

3. Мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру, жұмыс істеп тұрған мемлекеттік және жекеменшік мектепке дейінгі ұйымдар желісін кеңейту, оның ішінде тұрғын үй кешендерінің бірінші қабаттарындағы қосымша алаңдарды пайдалану есебінен мектепке дейінгі ұйымдар желісін кеңейту.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

4. Мектепке дейінгі ұйымдарда санитариялық-эпидемиологиялық талаптарға, өрт және терроризмге қарсы қауіпсіздік талаптарына сәйкес қауіпсіз білім беру ортасын құру.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 6 қаңтардағы № 4 «Мемлекеттік органдардың хабарламаларды қабылдау нысандары мен қағидаларын бекіту, сондай-ақ хабарламаларды қабылдауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдарды айқындау туралы» бұйрығына толықтырулар енгізу.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы қараша.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ҰЭМ.

5. Мектепке дейінгі тәрбиемен және оқытумен қамтылмаған балалардың ата-аналарына арналған консультациялық пункттер желісін кеңейту және олардың қызметін жетілдіру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

6. Ірі ұйымдар жанынан ведомстволық (корпоративтік) мектепке дейінгі ұйымдар құру мәселесін пысықтау.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппаратына ұсыныстар.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ІІМ, ТЖМ, Қорғаныс министрлігі, ЭМ, ӨҚМ, ЕХӘҚМ, ЖАО, МҚІА (келісу бойынша), «Қазатомөнеркәсіп» ұлттық атом компаниясы» АҚ (келісу бойынша), «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» АҚ (келісу бойынша).

7. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламасының мазмұнын балалардың меңгеруіне мониторинг жүргізу (бастапқы, аралық және қорытынды) бойынша әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

Аяқтау нысаны: әдістемелік ұсынымдар.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы сәуір.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

8. Мектепалды даярлық тобының/сыныбының балаларының мектепте оқуға дайындығы деңгейін айқындау бойынша мониторинг жүргізу (бастапқы, аралық және қорытынды).

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

9. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың және бастауыш білім берудің үлгілік оқу бағдарламаларын синхрондау.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша), «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

10. Мектепалды жастағы баланың жеке даму картасын ҰБДҚ базасында цифрлық форматқа ауыстыру және оны кейіннен мектепке беру.

Аяқтау нысаны: баланың цифрлық жеке картасы, Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

11. Мектепке дейінгі даярлықтан өтпеген; мектепке дайындығы төмен балаларды мектепке бейімдеу бағдарламасын әзірлеу және енгізу.

Аяқтау нысаны: вариативтік курстың оқу бағдарламасы.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы қыркүйек.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша), «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

12. Балаларға күтім жасау және оларды дамыту мәселелері бойынша ата-аналардың хабардарлығын арттыру мақсатында консультациялық пункттерге арналған мобильді қосымша әзірлеу.

Аяқтау нысаны: мобильді қосымша, әдістемелік ұсынымдар.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

13. «Тілге бойлау» бағдарламасын енгізу бойынша пилоттық жобаны өткізу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға талдамалық есеп.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы қыркүйек – 2025 жылғы мамыр.

Жауапты орындаушылар: «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша), ЖАО.

Нысаналы индикатор 2. Меншік нысанына қарамастан, тәрбиелеу мен оқыту сапасын бағалау критерийлеріне сәйкес келетін мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі (2023 жыл – 20 %, 2024 жыл – 50 %, 2025 жыл – 75 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

14. Мектепке дейінгі ұйымдар педагогтерінің біліктілігін арттыру курстарын өткізу және мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту сапасын бағалау критерийлерін енгізуге әдістемелік сүйемелдеу көрсету.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша), «Өрлеу» ұлттық біліктілікті арттыру орталығы» АҚ (келісу бойынша).

15. Мектепке дейінгі білім беру сапасын тәуелсіз ұлттық бағалау жүйесін енгізу.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2026 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Балаларды ерте дамыту институты» РММ (келісу бойынша).

16. Мектепке дейінгі ұйымдарды қаржыландыруға сараланған тәсіл қолдану мәселесін пысықтау.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппаратына ұсыныстар.

Аяқтау мерзімі: 2025 жылғы наурыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Қаржы орталығы» АҚ (келісу бойынша).

Нысаналы индикатор 3. Базалық ауызсу көздерімен, ең аз жабдықталған бөлек дәретханалармен және қол жууға арналған базалық құралдармен қамтамасыз етілген мектепке дейінгі ұйымдардың үлесі (2023 жыл – 83,5 %, 2024 жыл – 94 %, 2025 жыл – 97 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

17. Мектепке дейінгі ұйымдарды санитариялық қағидалар мен гигиеналық нормативтердің белгіленген талаптарына сәйкес қауіпсіз және сапалы ауызсумен қамтамасыз ету. Сырттан тасымалданатын сумен жұмыс істейтін объектілерде ауызсудың қорын сақтауға арналған сыйымдылықтар орнатылған жеке үй-жайларды қарастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

18. Кәріз жүйесі жоқ және ішінара кәріз жүйесімен қамтылған жерлерде жобаланатын, салынып жатқан және реконструкцияланатын мектепке дейінгі ұйымдарда санитариялық тораптарды мектепке дейінгі ұйым ғимаратының ішінде орналастыруды қамтамасыз ету.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

2-тарау. Әр мектеп – үздік мектеп

Нысаналы индикатор 4. PISA тестінің нәтижелері бойынша мектептегі білім беру сапасын бағалау (математика бойынша орташа балл: PISA-2022 – 425 (2-деңгей), PISA-2025 – 433 (2-деңгей), PISA-2029 – 445 (2-деңгей); оқу бойынша орташа балл: PISA-2022 – 386 (1а-деңгей), PISA-2025 – 393 (1а-деңгей), PISA-2029 – 406 (1а-деңгей); жаратылыстану ғылымдары бойынша орташа балл: PISA-2022 – 423 (2-деңгей), PISA-2025 – 430 (2-деңгей), PISA-2029 – 445 (2-деңгей)).

Нысаналы индикатор 5. PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша функционалдық сауаттылықтың шекті деңгейінен өткен ауылдық білім алушылардың үлесі (PISA-2025: математика – 45 %, оқу – 25 %, жаратылыстану ғылымдары – 47 %; PISA-2029: математика – 46 %, оқу – 26 %, жаратылыстану ғылымдары – 48 %).

Нысаналы индикатор 6. PISA халықаралық зерттеуінің нәтижелері бойынша функционалдық сауаттылықтың шекті деңгейінен өткен білім алушылардың үлесі (PISA-2025: математика – 54 %, оқу – 38 %, жаратылыстану ғылымдары – 56 %; PISA-2029: математика – 57 %, оқу – 40 %, жаратылыстану ғылымдары – 57 %).

19. Зерттеулер мен халықаралық тәсілдердің нәтижелері негізінде стандарт пен оқу бағдарламаларын әрбір 5–7 жыл сайын қайта қарау (академиялық білімге басымдық беру, мазмұнды дағдылар мен құзыреттерді дамытуға бағдарлау, STEM тәсілдері негізінде оқыту, тәрбие компонентін күшейту, жасанды интеллект элементтерін интеграциялау).

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрықтары.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы қыркүйек.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша).

20. Жоғары сыныптарда оқу жоспарының вариативтік компонентін күшейту есебінен мектептердің академиялық дербестігін кеңейту.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2026 жылғы қыркүйек.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша).

21. Оқулықтардың сапасын арттыру бойынша шаралар қабылдау (бастауыш білім беруде баламалы оқулықтарды енгізу және т.б.).

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ҰЭМ, «Оқулық» республикалық ғылыми-практикалық орталығы» ШЖҚ РМК (келісу бойынша).

22. Орта білім беру ұйымдарына арналған электрондық оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерді, сондай-ақ арнайы білім беру ұйымдарына арналған оқу басылымдарын кезең-кезеңімен әзірлеу, сараптау және енгізу.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Оқулық» республикалық ғылыми-практикалық орталығы» ШЖҚ РМК (келісу бойынша).

23. Сағат санын ұлғайту есебінен жоғары сыныптарда жаратылыстану-математикалық цикл пәндері мен ағылшын тілін оқытудың қарқындылығы мен сапасын арттыру.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы маусым.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО.

24. Пәндерді оқытудың инновациялық тәсілдерін енгізу, қажетті оқу материалдарын цифрлық форматқа көшіру.

Аяқтау нысаны: қажетті оқу материалдарын цифрлық форматқа көшіру.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы қыркүйек.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЦДИАӨМ, ЖАО.

25. Компьютері жоқ балаларға арналған оргтехниканы жалға беру бағдарламасын іске қосу және әлеуметтік осал отбасылардан шыққан оқушыларға компьютерлерді өтеусіз жалға алу мүмкіндігін беру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға ақпарат.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ЦДИАӨМ, ЕХӘҚМ, ЖАО.

26. Білім берудің барлық деңгейлерінде экологиялық білім беру сапасын арттыру тәсілдерін түбегейлі қайта қарау.

Аяқтау нысаны: есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЭТРМ, ҒЖБМ, МАМ, ЖАО.

27. «Оқитын мектеп» жобасын іске асыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

28. Әлеуметтік осал отбасылардан шыққан балаларға арналған «Цифрлық мұғалім» жобасын іске асыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2025 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

29. Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға бағытталған зерттеу, практикалық және шығармашылық тапсырмалар жинақтарын, оқулықтар мен оқу құралдарын, математикалық есептерді орындау процестері туралы оқыту бейнересурстарын қамтитын тапсырмалар базасын әзірлеу.

Аяқтау нысаны: тапсырмалар жинақтарының, оқулықтар мен оқу құралдарының, оқыту бейнересурстарының базасы.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша), «Өрлеу» ұлттық біліктілікті арттыру орталығы» АҚ (келісу бойынша).

30. Зертханалық жұмыстар жинақтарын, виртуалды зертханаларды, математикалық модельдеуге арналған симуляцияларды әзірлеу.

Аяқтау нысаны: зертханалық жұмыстар жинақтары, виртуалды зертханалар, математикалық модельдеуге арналған симуляциялар.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы (келісу бойынша).

31. «Мобильді мұғалім» (шағын жинақты, ауылдық мектептерде қолдау көрсету және оқыту сапасын арттыру), «Үздік мектептердің үлгерімі төмен мектептерге қамқорлығы» және «Қамқор жанұя» (оқушылардың елді мекендегі отбасында тұруы) жобаларын іске асыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2028 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

32. Білім алушыларға меңгеруде қиындық туғызатын тақырыптар бойынша көмек көрсету (репетиторлық), оның ішінде онлайн форматта көмек көрсету үшін педагогикалық жоғары оқу орындарының жоғары курс студенттерін тарту.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, ЖЖОКБҰ (келісу бойынша).

33. Ауылдық мұғалімдер үшін озық тәжірибені тарату, білім алушыларға онлайн-платформалар мен цифрлық білім беру ресурстарын пайдалана отырып, еліміздің үздік педагогтері, «Үздік педагог» республикалық конкурсының жеңімпаздары тарапынан консультациялар өткізу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың қарашасы.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

34. Мектеп жанындағы интернаттарды жаңғырту, оларда болу жағдайларын жақсарту.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

35. Өңірдің білім беру саласындағы проблемалық мәселелерін шешу бойынша 2023–2029 жылдарға арналған жол картасын қабылдау.

Аяқтау нысаны: жол картасы.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

Нысаналы индикатор 7. Жан басына шаққандағы қаржыландыруға көшкен мемлекеттік күндізгі жалпы білім беретін мектептердің толық жинақталған мектептердің жалпы санындағы үлесі (2023 жыл – 38 %, 2024 жыл – 40,5 %, 2025 жыл – 45,9 %, 2026 жыл – 94,2 %, 2027 жыл – 96,2 %, 2028 жыл – 96,2 %, 2029 жыл – 96,2 %).

36. Толық жинақталған ауылдық мектептерде жан басына шаққандағы қаржыландыруды кезең-кезеңімен енгізу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2025 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, «Қаржы орталығы» АҚ (келісу бойынша).

37. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2017 жылғы 27 қарашадағы № 597 «Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуды, орта білім беруді, сондай-ақ кредиттік оқыту технологиясын ескере отырып, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беруді жан басына шаққандағы нормативтік қаржыландыру әдістемесін бекіту туралы» бұйрығына өзгерістер мен толықтырулар енгізу.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан, 2025 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

Нысаналы индикатор 8. Даму мүмкіндіктері шектеулі балаларды арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен және ерте түзетумен қамту (2023 жыл – 73 %, 2024 жыл – 85 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 95 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

38. 34 ПМПК және 26 ППТК ашу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2025 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

39. Даму мүмкіндіктері шектеулі балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуге мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

40. Арнайы білім беру ұйымдарының базалық инфрақұрылымын құру стандарттарын әзірлеу.

Аяқтау нысаны: стандарт.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

41. Балалардың ерекше білім беру қажеттіліктерін ерте анықтау және түзету жүйесін құру мақсатында білім беру, әлеуметтік қорғау салаларының ақпараттық жүйелері мен медициналық ақпараттық жүйеге интеграциялау және оларға бірлескен қолжетімділікті ұсыну мәселесін пысықтау (баланы скринингтік тексеру, оның психологиялық-медициналық-педагогикалық диагностикасы және медициналық және мектепке дейінгі ұйымдар мамандарының бақылауы деректері негізінде).

Аяқтау нысаны: ұсыныстар.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ЦДИАӨМ, ОАМ, ДСМ, ЕХӘҚМ.

42. Арнайы білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын нығайту.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

43. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар адамдардың (балалардың) білім беру маршруты бойынша әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

Аяқтау нысаны: әдістемелік ұсынымдар.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, «Арнайы және инклюзивті білім беруді дамытудың ұлттық ғылыми-практикалық орталығы» РММ (келісу бойынша).

44. Инклюзивті білім берудің үздіксіз жүйесінің моделін әзірлеу (балабақша, мектеп, колледж).

Аяқтау нысаны: әдістемелік ұсынымдар.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

45. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды ерте кәсіптік бағдарлау бойынша әдістемелік ұсынымдар әзірлеу.

Аяқтау нысаны: әдістемелік ұсынымдар.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

Нысаналы индикатор 9. Инклюзивті білім беру үшін жағдай жасаған білім беру ұйымдарының үлесі (мектепке дейінгі ұйымдарда: 2023 жыл – 40 %, 2024 жыл – 60 %, 2025 жыл – 80 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %; орта білім беру ұйымдарында: 2023 жыл – 80 %, 2024 жыл – 90 %, 2025 жыл – 95 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %; ТжКБ ұйымдарында: 2023 жыл – 70 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

46. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар мен студенттер үшін тең жағдайлар мен кедергісіз қолжетімділікті қамтамасыз ету (пандустар, лифтілер, әлеуметтік объектілер, білім алушылардың жұмыс орындары, кітапханалар, бағдарламалар, педагог кадрлар).

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

47. Инклюзияны қолдау жөніндегі ресурстық орталықтарды арнайы білім беру ұйымдарының базасында ұйымдастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

48. Мектептер жанынан ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды қолдау кабинеттерін ашу (жыл сайын 40 кабинет).

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

Нысаналы индикатор 10. Жоғары жылдамдықты интернетпен қамтылған мектептердің үлесі (2023 жыл – 55 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

49. Ықтимал қауіпті, «ересектерге арналған» контентті бұғаттау үшін мектептерді интернетке қол жеткізудің бірыңғай шлюзіне қосу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, ЦДИАӨМ.

50. Жоғары жылдамдықты интернетке қосылудың техникалық жағдайларын қамтамасыз ету, интернет жылдамдығын арттыру мәселелерін пысықтау.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, ЦДИАӨМ.

51. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2016 жылғы 22 қаңтардағы № 70 бұйрығымен бекітілген мектепке дейінгі, орта білім беру, сондай-ақ арнайы білім беру ұйымдарын жабдықтармен және жиһазбен жарақтандыру нормаларына сәйкес мектеп кабинеттерін интерактивті панельдермен және компьютерлік техникамен жабдықтау.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2027 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

52. Шағын жинақты мектептерді компьютерлік және интерактивті жабдықтармен жарақтандыру жөніндегі талаптарды белгілеу.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2024 жылғы тамыз.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО.

53. Білім беру саласында шынайы және уақтылы статистикалық ақпарат қалыптастыру.

Аяқтау нысаны: бірлескен іс-шаралар жоспарын іске асыру.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылғы желтоқсан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО, ҚР СЖРА ҰСБ (келісу бойынша).

54. Білім беру ұйымдарының инфрақұрылымына ревизия жүргізу (интернет, Wi-Fi, дербес компьютерлер, ноутбуктер және басқалары).

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2026 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

55. Оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендердің сапасын арттыру, оқу басылымдарын сараптаудың электрондық платформаларын енгізу және педагогтердің оқулықтарды таңдау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерді сараптау қызметінің құнын қайта қарау.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2025 жылғы ақпан.

Жауапты орындаушылар: ОАМ.

56. Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдары мен педагогтердің жүргізуі міндетті құжаттарды LMS жүйелерінде автоматтандыру.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2026 жылғы қаңтар.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ЖАО.

Нысаналы индикатор 11. Жаңадан енгізілген оқушы орындарының саны (2023 жыл – 137000, 2024 жыл – 535000, 2025 жыл – 329000, 2026 жыл – 160000, 2027 жыл – 160000, 2028 жыл – 160000, 2029 жыл – 160000).

57. Сыныптардың шамадан тыс толуы, апатты мектептер және үш ауысымды оқыту проблемаларын түпкілікті шешу үшін оқудың жайлы жағдайлары бар оқушы орындарын енгізу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО, ӨҚМ, «Samruk-Kazyna Construction» АҚ (келісу бойынша), «Қаржы орталығы» АҚ (келісу бойынша).

58. Білім беру саласында жекеше әріптесті айқындау және мемлекеттік-жекешелік әріптестік шартын жасасу қағидаларын әзірлеу.

Аяқтау нысаны: Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің бұйрығы.

Аяқтау мерзімі: 2023 жылдың екінші жартыжылдығы.

Жауапты орындаушылар: ОАМ, ҰЭМ, «Қазақстандық МЖӘ орталығы» АҚ (келісу бойынша).

59. Шағын қалаларда, аудан орталықтарында және ауылдарда жыл сайын кемінде бір мың мектепті заманауи стандарттарға сәйкес жаңғырту.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2025 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

60. Мектептерге күрделі жөндеу жүргізу (жыл сайын кемінде 200 мектеп).

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

Нысаналы индикатор 12. Физика, химия, биология, робототехника, STEM пәндік кабинеттерімен қамтамасыз етілген негізгі және орта мектептердің үлесі (2023 жыл – 75 %, 2024 жыл – 80 %, 2025 жыл – 90 %, 2026 жыл – 93 %, 2027 жыл – 95 %, 2028 жыл – 97 %, 2029 жыл – 100 %).

61. Робототехника, химия, биология, физика, STEM пәндері бойынша кемінде 7000 заманауи мектеп кабинетін ашу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп, жыл сайын кемінде 1000 кабинет.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың шілдесі.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

62. Қосымша білім беру ұйымдарының робототехника кабинеттерін қажетті құралдармен жабдықтау.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

Нысаналы индикатор 13. Базалық ауызсу көздерімен, ең аз жабдықталған бөлек дәретханалармен және қол жууға арналған базалық құралдармен қамтамасыз етілген мектептердің үлесі (2023 жыл – 92,5 %, 2024 жыл – 96 %, 2025 жыл – 100 %, 2026 жыл – 100 %, 2027 жыл – 100 %, 2028 жыл – 100 %, 2029 жыл – 100 %).

63. Білім беру ұйымдарының ауызсумен, ең аз жабдықталған бөлек дәретханалармен және қол жууға арналған базалық құралдармен қамтамасыз етілуіне қатысты санитариялық-эпидемиологиялық қызметтердің талаптарын сақтау бойынша өңірлік мониторинг жүргізу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2023–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: ЖАО.

Нысаналы индикатор 13-1.

Тірек білім беру ұйымдарының әлеуетін дамыту жобасы шеңберінде әдістемелік қолдаумен қамтылған мемлекеттік жалпы білім беретін мектептердің үлесі (2025 жыл – 2,6 %, 2026 жыл – 3,9 %, 2027 жыл – 6,5 %, 2028 жыл – 10,5 %, 2029 жыл – 14 %).

63-1. Тірек мектептердің педагогтері үшін біліктілікті арттыру курстарын ұйымдастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2025–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: «НИШ» АОО (келісу бойынша).

63-2. Тірек мектептердің педагогтеріне курстан кейінгі сүйемелдеуді ұйымдастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2025–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: «НИШ» АОО (келісу бойынша).

63-3. Білім алушыларды бағалаудың сыртқы рәсімдерін ұйымдастыру.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2025–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: «НИШ» АОО (келісу бойынша).

63-4. Мониторинг нәтижелерін оқу процесінде пайдалану бойынша мектеп педагогтеріне арналған әдістемелік ұсынымдарды дайындау және өңірлерге жіберу.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2025–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: «НИШ» АОО (келісу бойынша).

Нысаналы индикатор 13-2.

Тірек білім беру ұйымдарына бекітілген шағын жинақты мектептердің үлесі (2025 жыл – 5 %, 2026 жыл – 15 %, 2027 жыл – 25 %, 2028 жыл – 35 %, 2029 жыл – 45 %).

63-5. Бекітілген мектептердің педагогтері үшін оқыту іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу кезінде тірек мектептерге әдістемелік қолдау көрсету.

Аяқтау нысаны: ОАМ-ға есеп.

Аяқтау мерзімі: 2025–2029 жылдардың желтоқсаны.

Жауапты орындаушылар: «НИШ» АОО (келісу бойынша).

Аударманың бірінші бөлігі аяқталды: 1-тарау толық және 2-тараудың 63-5-тармағына дейін.

Келесі бөлікте 3–7-тарауларды, 64–180-тармақтарды және соңындағы барлық қысқартулардың түсіндірмесін түпнұсқадағы ретімен аударамын. Гиперсілтемелер мен нормативтік актілердің деректемелері сақталады.

 

 

 

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау