Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Конвенция / Резолюция / Концепция / Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығының жобасы туралы

Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығының жобасы туралы

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы туралы Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығының жобасы туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 12 қазандағы № 981 қаулысы

Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

Қазақстан Республикасының Президентінің қарауына «Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы туралы» Қазақстан Республикасы Президенті Жарлығының жобасы енгізілсін.

Қазақстан РеспубликасыныңПремьер-Министрі

Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы туралы

Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясын іске асыру мақсатында ҚАУЛЫ ЕТЕМІН:

  1. Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) мақұлдансын.
  2. Қазақстан Республикасының Үкіметі үш ай мерзімде Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі 2007-2009 жылдарға арналған іс-шаралар жоспарын әзірлесін және бекітсін.
  3. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары өз қызметінде Тұжырымдаманың ережелерін басшылыққа алсын.
  4. Осы Жарлық қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан РеспубликасыныңПрезиденті

МақұлданғанҚазақстан Республикасы Президентінің2006 жылғы «___» ________№ ___ Жарлығымен

Қазақстан Республикасының 2006-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасы

Мазмұны

Кіріспе

1. Орнықты дамуға көшудің алғышарттары мен қағидаттары

2. Тұжырымдаманың мақсаты мен міндеттері

3. XXI ғасырға арналған ұлттық күн тәртібінің тұжырымдамалық бағыттары

3.1. Тұрақты саяси даму

3.2. Қоғамның орнықты дамуы

3.3. Орнықты экономикалық прогресс

3.4. Экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету

4. XXI ғасырға арналған жергілікті күн тәртібін қалыптастыруға трансөңірлік экожүйелік тәсіл

5. Мемлекеттің миссиясы және институционалдық қамтамасыз ету

6. Тұжырымдамада пайдаланылатын ұғымдар

Кіріспе

Қазақстан Республикасы әлемдік қоғамдастықтың толық құқықты мүшесі бола отырып, өзіне «XXI ғасырға арналған күн тәртібінде» (Рио-де-Жанейро, 1992 ж.), Мыңжылдық Саммитінің декларацияларында (Нью-Йорк, 2000 ж.) және Орнықты даму жөніндегі Дүниежүзілік саммитте (Йоханнесбург, 2002 ж.) қойылған міндеттерді орындау жөніндегі міндеттемелерді қабылдады.

Қазақстан Республикасы орнықты дамуға қол жеткізу бағытында бірқатар шаралар қабылдады.

Жаһандық деңгейде Қазақстан 1998 жылдан бастап БҰҰ-ның Орнықты даму жөніндегі комиссиясының мүшесі және «Еуропа үшін қоршаған орта» және «Азия үшін қоршаған орта және орнықты даму» процестерінің белсенді қатысушысы болып табылады. 2003 жылдан бастап Қазақстан сондай-ақ Орнықты даму жөніндегі Дүниежүзілік іскерлік кеңестің өңірлік еуразиялық желісінің қатысушысы болып келеді.

Өңірлік деңгейде Қазақстан Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі өңірлік іс-қимыл жоспарын іске асыруға және Орталық Азия елдерінің орнықты дамуы үшін қоршаған орта жөніндегі негіздемелік конвенцияны әзірлеуге қатысады, Орталық Азияның орнықты даму стратегиясын (Ішкі өңірлік күн тәртібі-21) дайындау процесін белсенді қолдайды.

Ұлттық деңгейде Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары, 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму стратегиясы, Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы қабылданды, Қазақстан Республикасының Орнықты даму жөніндегі кеңесі, «Қазына» орнықты даму қоры» АҚ, Еуразиялық даму банкі құрылды.

Орнықты даму – «Қазақстан – 2030» стратегиясының идеологиясы. Стратегияға сәйкес Қазақстанның болашағы қоғам дамуының барлық аспектілерінің бірлігімен және теңгерімділігімен байланысты. Қазақстан экономикалық өсуге, әл-ауқатқа, денсаулыққа және барлық азаматтары үшін қолайлы қоршаған ортаға қол жеткізетін ел ретінде қарастырылады. «2030 жылғы Қазақстан ауасы таза, суы мөлдір, жасыл елге айналуға тиіс. Өнеркәсіптік қалдықтар мен радиация енді біздің үйлеріміз бен бақтарымызға енбейтін болады. Біздің балаларымыз бен немерелеріміз дені сау жағдайда толыққанды өмір сүретін болады», – делінген «Қазақстан – 2030» стратегиясында.

2006 жылғы 1 наурызда Мемлекет басшысының Қазақстан халқына Жолдауында жарияланған Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясында орнықты даму саласында жаңа міндеттердің қойылуы заңды құбылыс болып табылады. Бұл – орнықты экономикалық өсу, орнықты энергетикалық саясат, қоғамды орнықты дамытудың экологиялық стандарттарына көшу, орнықты бизнес-құрылымдарды құру, жұмыспен қамтудың орнықты саясаты, Қазақстанның астанасы – Астана қаласының орнықты дамуы қажеттілігі.

Қазіргі уақытта орнықты дамуға көшу еліміз үшін объективті қажеттілікке айналып отыр және туған өлкенің гүлденуі, оның табиғатын, мәдениетін, денсаулығын және әрбір қазақстандықтың әл-ауқатын сақтау туралы қазақ халқының ғасырлар бойғы арманының жүзеге асуы ретінде ұлттық идеяның негізі бола алады.

Қазақстан жер қойнауының орасан зор ресурстары, табиғи жағдайларының алуан түрлілігі, қайсарлығымен, дарындылығымен және толеранттылығымен ерекшеленетін қазақстандық халықтың бірегей қасиеттері Қазақстан Республикасына әлемнің жетекші державалары қатарына қосылуға ғана емес, сонымен қатар табиғи капиталды жаһандық тарихи ауқымда сақтауды және молайтуды қамтамасыз ететін экологиялық бағдарланған ел, «болашақ мемлекетінің» алғашқы үлгісі болуға мүмкіндік береді.

Қазақстан Республикасының орнықты дамуға көшу жөніндегі ұсынылып отырған Тұжырымдамасы елдің орнықты дамуын қамтамасыз ету саласындағы Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының пайымын, мақсаттары мен басымдықтарын айқындайды және Қазақстанның адамзат өркениетінің орнықты дамуының көшбасшыларының бірі ретіндегі әлемдік аренадағы рөлін бекітуге, яғни ел халқының барлық топтары үшін өмір сүрудің жоғары сапасы мен озық әлеуметтік стандарттарды қамтамасыз ете отырып, саяси, экономикалық, экологиялық және әлеуметтік аспектілердің теңгерімді дамуына мүмкіндік береді.

Осы Тұжырымдама Қазақстан Республикасында қабылданған стратегиялық және тұжырымдамалық құжаттарға негізделеді, оларды қайталамайды, сонымен бірге орнықты даму қағидаттарын қоғамдық өмірдің барлық салаларына енгізудің біріктіруші сипатын қамтамасыз етеді.

«Қазақстан – 2030» стратегиясының мақсаттарына, қағидаттары мен басымдықтарына сәйкес келетін осы Тұжырымдаманы іске асыру 2006 жылдан 2024 жылға дейінгі кезеңге есептелген.

1. Орнықты дамуға көшудің алғышарттары мен қағидаттары

Елдің орнықты дамуы – бұл ұрпақтан ұрпаққа қоғамдық байлықтың, табиғи капиталдың, мәдени мұраның және қоғамның өмір сүру деңгейінің тұрақты өсуін қамтамасыз ететін жағдайлардың, факторлардың, құралдардың жиынтығы.

XXI ғасырдағы әлем елдері, бұрынғы тарихи кезеңдердегідей, бір-бірімен тұрақты өзара іс-қимыл, ынтымақтастық және бәсекелестік жағдайында болады. Жер табиғатына қатысты елдер жаһандық экологиялық жүйенің элементтері ретінде әрекет етеді. Адамзат санының өсуіне, оның аса қуатты геологиялық және ғарыштық күш ретіндегі рөлінің артуына байланысты қазіргі тарихи кезеңде жаһандану процестері де, әлем елдерінің ықпал ету салалары мен ресурстар үшін бәсекесі де күшейіп келеді. Елдің бәсекеге қабілеттілігі оның ішкі және сыртқы қақтығыстарға жол бермей, теңгерімді даму қабілетімен, сонымен бірге жоғары халықаралық беделін, өңірлік көшбасшылық ұстанымдарын қамтамасыз етуімен, мәдени өзіндік ерекшелігін сақтап, азаматтарының әл-ауқатын үнемі арттыруымен айқындалады.

Осылайша, орнықты даму елдің бәсекеге қабілеттілігімен ажырамас байланыста болады.

Орнықты дамудың негізгі құрамдас бөліктері саяси, әлеуметтік, мәдени, экономикалық және экологиялық тұрақтылық болып табылады. Бұл ретте XXI ғасырда әлемдік қоғамдастық алдында тұрған басты міндеттердің бірі – тарихи тұрғыдан адамзаттың өмір сүруін қамтамасыз ететін әмбебап құндылық ретінде табиғатты қорғау. Адамның техникалық мүмкіндіктерінің өсуімен антропогендік қысым артып, табиғи жүйелердің тозу тәуекелдері ұлғаяды. Мұндай тозу қайтымсыз сипат алуы ғана емес, қоғамды экологиялық дағдарыс шегіне жеткізуі де мүмкін.

Экология – қоғам өмірінің әртүрлі аспектілерін жүйелі тәсіл тұрғысынан, белгілі бір шешімдерді қабылдаудың ұзақ мерзімді салдарын түсіну арқылы қарастыратын әмбебап доктрина. Іс жүзінде экология – орнықты даму туралы ілім.

Халықаралық бәсекелестік жағдайында XXI ғасырдағы әлем мемлекеттерінің тағдыры мынадай сценарийлердің бірі бойынша дамитын болады: бәсекеге барынша қабілетті елдер тобы экономикалық мүмкіндіктерін, табиғи әлеуетін және халықтың өмір сүру сапасын үздіксіз арттыра отырып, ұзақ мерзімге орнықты дамуын қамтамасыз етеді; бәсекеге қабілеттілігінің орташа деңгейі бар елдер тобы қалпына келмейтін табиғи ресурстарды пайдалану есебінен дамып, өзара бәсекелесе отырып, орнықты даму көшбасшылары тобына кіруге ұмтылады; бәсекеге қабілеттілігі төмен елдер тобы тоқырау деңгейінің айналасында ауытқып, ішкі проблемаларын шешу және халықтың ең төменгі өмір сүру стандарттарын сақтау үшін халықаралық көмекті пайдаланады.

Бұл ретте әлемдегі ең бәсекеге қабілетті және дамыған 50 мемлекеттің қатарына кіретін көшбасшы елдер тобының ішінде де белгілі бір жіктелу болады. Олардың ішіндегі үздіктері әрбір азаматтың мүддесі үшін әрекет ететін әділетті қоғам құру, қоршаған ортаның сапасын сақтап қана қоймай, табиғатпен барынша толық үйлесімге ұмтылу сияқты аса маңызды міндетті шеше алады.

Бұл ретте Қазақстан Республикасының тағдыры мен оның әлемдік аренадағы орны елеулі ерекшеліктерге ие.

Қазақстан Республикасы Еуразия құрлығының экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарады. Еуропа мен Азия арасындағы саяси, мәдени және экономикалық көпір бола отырып, Қазақстан құрлықтағы ландшафтық және экологиялық жүйелер үшін де осындай байланыстырушы функцияны орындайды. Қазақстан аумағының көлемі, климаттық жағдайларының әртүрлілігі, өңірдің су теңгерімінің ерекшеліктері бүкіл Еуразия аумағындағы жағдайдың Қазақстандағы экологиялық тұрақтылыққа елеулі тәуелділігін туындатады.

Қазақстандағы саяси жағдай бүкіл әлемге тұрақтылықтың, конфессияаралық келісімнің, демократия мен қоғамдық институттарды қоғамның барлық топтарының мүддесі үшін нығайтудың бірегей үлгісін көрсетеді. Қазақстанның орнықты саяси дамуы әлемдік геосаясаттың ірі орталықтарының: Ресейдің, Қытайдың, Еуропаның, АҚШ-тың, ислам әлемінің орнықты дамуының қажетті шарты болып табылады. Қазақстан осы күштер үшін бірегей «тепе-теңдік орталығы» болып табылады. Қазақстан Республикасының саясаты жай ғана көпвекторлы емес, ол Қазақстанның теңгерімді бастамалардың қайнар көзі ретінде қалыптасуын қамтамасыз етеді.

Қазақстан қазіргі заманғы дамудың ең күшті бағыттарының мәнін өз бойына шоғырландырады: бұл – «ұлы дала» еуразиялық дәстүрлері бар, табиғи ресурстарға бай, толеранттылық, тұрақтылық және ашықтық идеяларына негізделген демократиялық саяси жүйесі бар зайырлы, әлеуметтік бағдарланған мемлекет.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан Республикасы бүкіләлемдік орнықты дамудың кепілі мемлекет мәртебесі мен функциясына ие болу мүмкіндігі жағынан өзіне тең келетін мемлекетке ие емес.

Сонымен бірге Қазақстан өзінің дамуында осы Тұжырымдаманы іске асыру шеңберінде алдын алуға тиіс елеулі кедергілерге (қатерлерге) тап болады.

Теріс факторлардың ішінде, ең алдымен, халық тығыздығының салыстырмалы түрде төмен болуы жағдайында орасан зор аумақтық ресурстардың болуын, ал өңірдің көршілес елдерінде еңбек ресурстарының едәуір артықтығы мен аумақ тапшылығының бар екенін атап өту қажет.

Ел экономикасы белгілі бір дәрежеде шикізат секторына тәуелді, өңдеуші өнеркәсіп өзінің даму қарқынын енді ғана арттырып келеді, жоғары технологияларды қолдану үлесі төмен.

Елде елеулі энергетикалық теңгерімсіздік орын алған: мемлекет энергетикалық ресурстарды ішкі тұтынумен салыстырғанда шамадан тыс көлемде экспорттайды, ал ресурстарды пайдалану тиімділігінің (РПТ) көрсеткіші салыстырмалы түрде төмен. Экономиканың жұмыс істеу процесінде пайдалы құндылықтың жоғалуы өте жоғары. Бұл табиғи ортаның тозуынан, қалпына келмейтін табиғи ресурстарды өндіруден, өндіруші және өңдеуші салалардың теңгерімсіздігінен көрініс табады (1-сурет).

Қазіргі әлемде адамдардың өмір сүру сапасы үш негізгі құрамдас бөліктің көмегімен айқындалады: өмір сүру ұзақтығы, әл-ауқат деңгейі және қоршаған ортаның жай-күйі:

Жүктеп алу

Өмір сүру сапасы = Өмір сүру ұзақтығы × Әл-ауқат × Қоршаған ортаның жай-күйі

Қазақстан Республикасында халық денсаулығының жай-күйі, адамдардың өмір сүру ұзақтығы мен сапасы қазіргі заманның үздік үлгілерінен едәуір артта қалып отыр. Халықтың сауаттылық деңгейі жоғары болғанына, білім беру және ақпараттық ресурстарға қолжетімділігі жеткілікті болғанына қарамастан, орта және жоғары білім беру, іргелі және қолданбалы ғылым салаларындағы көрсеткіштер әрдайым жоғары емес. Қазақстан өңірлерінің экономикалық және әлеуметтік жағдайында елеулі алшақтық бар. Бұқара халықтың құқықтық, экологиялық және экономикалық санасы патриотизм, бостандық, жауапкершілік, меншік пен жеке өмірді құрметтеу мұраттарына негізделген терең тарихи дәстүрлер негізінде қалыптасуды талап етеді.

Қазақстан Республикасындағы осы кедергілерді еңсеру тарихи тұрғыдан қысқа мерзімде жүзеге асырылуға тиіс, өйткені әлемдік қоғамдастық көшбасшылары жоғары қарқынмен дамуын жалғастыруда, ал Қазақстанға көшбасшылық ұстанымдарға қол жеткізу үшін әлеуметтік-экономикалық прогресс қарқынын жеделдету қажет.

Алдағы кезеңде Қазақстан Республикасының орнықты дамуын бағалау және мониторинг жүргізу үшін өмір сүру деңгейі, қоршаған ортаның сапасы, халықтың өмір сүру ұзақтығы (өмір сүру сапасының қорытынды көрсеткішіне кіретін) сияқты орнықты даму индикаторлары пайдаланылуға тиіс. Орнықты дамудың негізгі параметрлеріне сондай-ақ халық саны, елдің табиғи ресурстарын жиынтық тұтыну, жиынтық өндірілген өнім, экологиялық тұрақтылық коэффициенті жатады (1-кесте).

Қазіргі уақытта Қазақстан бойынша барлық өндірістердің, технологиялар мен процестердің ресурстарды пайдалану тиімділігінің (РПТ) орташа көрсеткіші 31 %-ды құрайды. Бұл орташа әлемдік деңгейден (24 %) жоғары, бірақ әлемдегі ең бәсекеге қабілетті елдердегі көрсеткіштен 1,15 есе төмен (Жапония – 36 %, АҚШ – 34 %, Германия – 33 %).

Бәсекеге қабілеттілігі жоғары 50 елдің деректеріне жүргізілген талдауға сәйкес, жалпы ішкі өнім өсімінің 50 %-дан астамы жаңа ғылымды қажетсінетін өндірістер есебінен қамтамасыз етіледі. Шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі кемінде 40 % деңгейінде болуға, өңдеуші индустрия өнімдері экспортының үлесі жалпы көлемнің 40 %-ы деңгейінде болуға, жоғары технологиялық өнім экспортының үлесі 10-15 %-ды құрауға тиіс. Импортталатын азық-түлік өнімдерінің үлесі 30 %-дан аспауға тиіс.

Бәсекеге қабілетті жетекші елдерде халықтың ең бай 10 %-ы мен ең кедей 10 %-ы топтарының табыс арақатынасы 8:1-ден аспайтын деңгейде қалыптасады. Жұмыссыздық деңгейі 8-9 %-дан аспайды. Ғылымға арналған мемлекеттік қаржы бөлудің жалпы ішкі өнімдегі үлесі кемінде 2 %-ды, ал білім беруге арналған ең төменгі шығындар жалпы ішкі өнімнің кемінде 8 %-ын құрайды.

Йель университетінің Экологиялық заңнама және саясат жөніндегі орталығы мен Колумбия университетінің Жер туралы ғылымдар халықаралық ақпараттық желісі орталығының 76 параметрді (экожүйелердің жай-күйі, экологиялық қысым, халық денсаулығының экологиялық аспектілері, әлеуметтік және институционалдық мүмкіндіктер және мемлекеттің халықаралық белсенділігі көрсеткіштерін қоса алғанда) есептеуге негізделген экологиялық тұрақтылық индексі бойынша Қазақстан Республикасы 63,8 индексімен 70-орынды иеленеді, ал көшбасшылар – Жаңа Зеландия, Швеция және Финляндияда бұл көрсеткіш 87-88 балға жетеді (2-кесте).

Қоғам, табиғат және адам халықаралық университетінің (Дубна, Ресей) өмір сүру сапасы индексі бойынша Қазақстан 1,05 коэффициентімен 78-орынды иеленеді, ал рейтинг көшбасшысы Норвегияның коэффициенті 3,83-ті құрайды (3-кесте).

Қазақстан Республикасының әлемнің негізгі елдері арасындағы орташа күтілетін салауатты өмір сүру ұзақтығы және жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім мөлшері бойынша жағдайы 2-суретте көрсетілген. Қазақстан Республикасының орташа күтілетін салауатты өмір сүру ұзақтығы мен экологиялық тұрақтылық индексінің арақатынасы бойынша жағдайы 3-суретте көрсетілген. Қазақстан Республикасының экологиялық тұрақтылық индексі мен жан басына шаққандағы энергия тұтыну көрсеткіштері бойынша жағдайы 4-суретте көрсетілген.

Осылайша, қол жеткізілген табыстар мен елдің әлемдегі дамыған 50 мемлекеттің қатарына кіру жөніндегі жоспарлар Қазақстанның дамуына қатысты қалыптасқан көзқарасты қайта қарауды талап етеді.

Конституциямен кепілдік берілген азаматтардың әлеуметтік-экономикалық құқықтарын іске асыруды қамтамасыз ететін мемлекеттік нормалар мен нормативтерді белгілеуге, сонымен бірге ел тұрғындарын оңтайлы орналастыру мен мемлекеттің орнықты дамуы үшін бағдар болуға арналған өмір сүру сапасының ұлттық нормативін әзірлеу және практикаға енгізу жөнінде күш-жігер жұмсау қажет.

Мемлекеттік және қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы ұлттық саясат орнықты дамудың дәл осы мақсаттарына – елдегі әлеуметтік-экономикалық даму мен өмір сүру сапасының үздіксіз өсуіне қол жеткізуге бағытталуға тиіс.

Қазақстан Республикасының орнықты дамуға көшуі Қазақстан Республикасының орнықты дамуға көшуінің белгіленген параметрлеріне қол жеткізу үшін кезең-кезеңімен жүзеге асырылады (4-кесте).

2009 жылға қарай орнықты даму қағидаттарын қоғамдық және саяси қызметтің барлық салаларына енгізу, экономиканы әртараптандыру, технологиялық серпіліс жасау үшін жағдайлар әзірленуге тиіс. Осы негізде 2012 жылға қарай Қазақстан Республикасының әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіруі қамтамасыз етіледі. 2018 жылға қарай Қазақстан табиғи ресурстарды ұтымсыз пайдаланудан болатын шығындарды едәуір қысқартып және елдің экологиялық тұрақтылығының жоғары деңгейін қамтамасыз ете отырып, ең дамыған елдер арасындағы өз ұстанымын нығайтуға тиіс. 2024 жылға қарай Қазақстан Республикасы «орнықты даму мемлекеті» мәртебесіне ие болып, Еуразия құрлығының орнықты дамуының одан әрі ілгерілеуіне ықпал етеді.

Қазақстан Республикасында орнықты дамуға көшудің жалпы қағидаттары мыналар болып табылады:

  • орнықты дамуға қол жеткізу процесіне бүкіл қоғамды тарту;
  • Қазақстан Республикасының орнықты дамудың бүкіләлемдік кепілі мәртебесіне қол жеткізуі үшін тұрақты саяси даму;
  • ведомствоаралық интеграция, мемлекетті басқаруға жүйелі тәсіл, дамудың негізгі көрсеткіштерін болжау, жоспарлау және реттеу тиімділігін арттыру;
  • ел экономикасына жоғары технологиялардың қосатын үлесін едәуір арттыру және ресурстарды пайдалану тиімділігін жоғарылату негізінде экономикалық прогреске қол жеткізу;
  • ғылым мен білімнің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету;
  • салауатты қоғам парадигмасын енгізу негізінде халық денсаулығын, демографиялық көрсеткіштерді жақсарту;
  • қоршаған ортаны қорғауды қоғамның аса маңызды ноосфералық функциясы ретінде жетілдіру;
  • трансөңірлік экожүйелік тәсіл негізінде аумақтық даму.

2. Тұжырымдаманың мақсаты мен міндеттері

Тұжырымдаманың мақсаты – Қазақстан Республикасының экономикалық, әлеуметтік және экологиялық даму аспектілерінің теңгеріміне қол жеткізу, бұл ұзақ мерзімді перспективада өмір сүру сапасын арттыру мен елдің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудің негізі болып табылады.

Мақсатқа қол жеткізу үшін орнықты даму саласындағы мынадай міндеттерді іске асыру қажет.

1-міндет. Ресурстарды пайдалану тиімділігі (РПТ) көрсеткішін 2012 жылға қарай 37 %-ға, 2018 жылға қарай 43 %-ға және 2024 жылға қарай 53 %-ға дейін арттыру.

Бұл міндетті шешу Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясының үш басымдығын іске асыруға сәйкес келеді:

бірінші басымдық: Қазақстанның әлемдік экономикаға табысты интеграциялануы – елдің экономикалық дамуындағы сапалы серпілістің негізі;

екінші басымдық: Қазақстан экономикасын орнықты экономикалық өсудің іргетасы ретінде одан әрі жаңғырту және әртараптандыру;

төртінші басымдық: Қазіргі заманғы білім беруді дамыту, кадрлардың біліктілігі мен қайта даярлануын үздіксіз арттыру және Қазақстан халқы мәдениетінің одан әрі өркендеуі.

Бірінші міндетті іске асыру мыналарға негізделетін болады:

  • экономиканы әртараптандыру, жоғары технологиялық және шикізаттық емес салалардың үлесін арттыру;
  • ел дамуының негізгі макроэкономикалық параметрлерін реттеуде мемлекеттің рөлін күшейту;
  • ғылым мен білім беруді басымдықпен дамыту, ғылыми және білім беру ұйымдарының нысандарын әртараптандыруды кеңейту, зияткерлік элитаның беделін арттыру, инновацияларды, оның ішінде экономика салаларын кластерлік дамыту шеңберінде мемлекеттік қолдау, ғылыми-білім беру саласының материалдық-техникалық базасын түбегейлі жаңарту және ресурстық қамтамасыз етілуін жақсарту, кадрларды даярлау және қайта даярлау жүйесінің тиімділігін арттыру есебінен технологиялық серпілісті қамтамасыз ету және осының негізінде отандық тауар өндірушілердің бәсекеге қабілетті ұстанымдарға қол жеткізуі, елдің экспорттық әлеуетін дамыту;
  • табиғи ресурстарды өндіру мен экспорттау және басқа салалар арасындағы теңгерімді сақтау;
  • тиімді инфрақұрылым құру, жол құрылысының ірі бағдарламаларын іске асыру, қазіргі заманғы байланыс жүйелерін қалыптастыру.

Орнықты дамуды және бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізуді қамтамасыз ететін ресурстарды пайдалану тиімділігінің (РПТ) болжамды көрсеткіштерінің серпіні 5-суретте көрсетілген.

2-міндет. Халықтың орташа өмір сүру ұзақтығын 2012 жылға қарай 68 жасқа, 2018 жылға қарай 70 жасқа, 2024 жылға қарай 73 жасқа дейін ұлғайту, бұл ретте туу көрсеткішін халықтың 1000 адамына шаққанда кемінде 18-22 жаңа туған нәресте деңгейінде сақтау.

Бұл міндетті шешу Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясының бір басымдығын іске асыруға сәйкес келеді:

үшінші басымдық: Халықтың барынша «әлсіз» топтарын қорғайтын және экономиканың дамуын қолдайтын қазіргі заманғы әлеуметтік саясат.

Орнықты дамудың екінші міндетін іске асыру мыналарға негізделетін болады:

  • жол-көлік, тұрмыстық және өндірістік жарақаттануды азайту жөніндегі шаралар;
  • халықтың 100 %-ын оңтайлы физиологиялық өлшемдерге сәйкес келетін ауызсумен қамтамасыз ету;
  • әлеуметтік қауіпсіздік деңгейін арттыру және қауіпсіз мінез-құлық мәдениетін енгізу;
  • дұрыс тамақтану стандарттарын ынталандыру, тағамдық тапшылықтарды (йод, селен және басқа да бағалы микроэлементтер) жою;
  • отбасын нығайтуға, бала тууға экономикалық ынталандырулар жасау, ана мен баланы қорғау, босандыру көмегі жүйесін түбегейлі жақсарту;
  • кедейлікпен күресу, Джини индексінің оңтайлы деңгейіне қол жеткізу.

Қазақстан Республикасындағы орнықты дамуды және өмір сүру сапасының өсуін қамтамасыз ететін күтілетін орташа өмір сүру ұзақтығы көрсеткіштерінің серпіні 6-суретте көрсетілген.

3-міндет. Экологиялық тұрақтылық индексін 2012 жылға қарай 10 %-ға, 2018 жылға қарай 15 %-ға, 2024 жылға қарай 25 %-ға арттыру.

Бұл міндетті шешу Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясының екі басымдығын іске асыруға сәйкес келеді:

үшінші басымдық: Халықтың барынша «әлсіз» топтарын қорғайтын және экономиканың дамуын қолдайтын қазіргі заманғы әлеуметтік саясат;

алтыншы басымдық: Қазіргі заманғы қауіптер мен сын-қатерлерге барабар ұлттық қауіпсіздік стратегиясын іске асыру.

Үшінші міндетті іске асыру мыналарға негізделетін болады:

  • Қазақстан өңірлерінің орнықты даму бағдарламаларын іске асырудың трансөңірлік экожүйелік қағидатын енгізу;
  • барлық ірі өнеркәсіптік және энергетикалық объектілер үшін орнықты дамудың нысаналы өлшемшарттарын белгілеу, ең үздік қолжетімді технологияларға көшу мерзімдері мен тетіктерін айқындау;
  • қоршаған ортаны қорғаудың неғұрлым тиімді экономикалық тетігін енгізу, оның ішінде анағұрлым таза өндіріс стратегиясын ілгерілету мақсатында;
  • баламалы энергетика объектілерін дамыту;
  • Қазақстан өнеркәсібінің экологиялық параметрлерін жақсарту үшін қаражат тарту мақсатында халықаралық келісімдердің негізгі ережелері мен тетіктерін, «жасыл инвестицияларды» пайдалану;
  • ел аумағын «тарихи ластанулардан» тазарту, қалдықтарды басқару жүйесін ынталандыру.

Экологиялық тұрақтылық индексінің серпіні 7-суретте көрсетілген.

4-міндет. Қазақстан Республикасының орнықты ішкі және сыртқы саясатты іске асырудағы көшбасшылығын қамтамасыз ету.

Бұл міндетті шешу Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясының екі басымдығын іске асыруға сәйкес келеді:

бесінші басымдық: Демократияны одан әрі дамыту және саяси жүйені жаңғырту;

жетінші басымдық: Қазақстанның мүдделері мен өңірлік және әлемдік даму серпінін ескеретін теңгерімді әрі жауапты сыртқы саяси бағытты одан әрі іске асыру.

Төртінші міндетті іске асыру мыналарға негізделетін болады:

  • орнықты даму идеясының айналасында саяси күштерді топтастыру;
  • елде тарихи біртұтас қазақстандық халықтың, оның ішінде болашақ ұрпақтардың мүдделерін білдіретін қоғамдық қозғалыстардың құрылуын қолдау;
  • Қазақстан Республикасының елде орнықты дамудың халықаралық аймағын құру жөніндегі стратегиялық бағдарламасын жариялау;
  • Қазақстанның ДСҰ-ға кіруін, 2009 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуін, 2012 жылы Астанада Орнықты даму жөніндегі Дүниежүзілік саммит өткізуін қамтамасыз ету;
  • тиімді әрі жауапты жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту.

3. XXI ғасырға арналған ұлттық күн тәртібінің тұжырымдамалық бағыттары

3.1. Тұрақты саяси даму

Ішкі саясат. Қазақстан Республикасындағы ішкі саяси жағдайдың орнықты дамуы демократияландыру процестерін тереңдетуге, бүкіл қазақстандық халықтың мүддесі үшін саяси жүйені нығайтуға негізделеді. Бұл ретте мемлекетті дамыту және демократиялық рәсімдерді қолдану барысында қазіргі қазақстандықтардың ғана емес, тарихи біртұтас қазақстандық халықтың өкілдері ретінде алдыңғы және болашақ ұрпақтардың да мүдделері ескерілуге тиіс.

Қазақстан Республикасының ішкі саясатындағы орнықты даму мынадай жолдармен қамтамасыз етіледі:

  • мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінде шешімдер қабылдау кезінде көпшілік пен азшылықтың пікірін ескеру тетігі ретінде демократиялық рәсімдерді жетілдіру, халық билігінің рөлін дәйекті түрде кеңейту;
  • Қазақстан халықтары Ассамблеясының елдің саяси өміріндегі рөлін арттыру;
  • қазақстандық қоғамның мәдени және саяси дәстүрлерін, ең алдымен, үлкендерді құрметтеу, өсіп келе жатқан ұрпаққа қамқорлық жасау дәстүрлерін сақтау;
  • қоғамның барлық әлеуметтік топтары мен топтарының мүдделерін білдіру, кадрлар мен бағдарламалар бәсекелестігін қамтамасыз ету негізі ретінде саяси оппоненттік мәдениетін қалыптастыру, сындарлы оппозицияны нығайту;
  • мемлекеттің бірлігі мен тұтастығын сақтай отырып, жергілікті өзін-өзі басқаруды нығайту.

Сыртқы саясат. Қазақстан Республикасы әлемде тұрақтылық пен орнықты даму өңірі ретінде ерекше орынға ие болу үшін бірегей мүмкіндіктер мен саяси жағдайға ие. Қазақстан Республикасының мысалында және жағдайында конфессияаралық, ұлтаралық, әлеуметтік, саяси, экономикалық және мәдени тепе-теңдік қағидаттары іске асырылатын «болашақ мемлекетінің» моделін пысықтауға болады.

Қазақстан Республикасын осындай сипатта таныту және оның теңгерімді сыртқы саясат есебінен орнықты дамуын қамтамасыз ету мынадай жолдармен жүзеге асырылуға тиіс:

  • Қазақстан Республикасының елде орнықты дамудың халықаралық аймағын құру жөніндегі стратегиялық бағдарламасын жариялау;
  • ДСҰ үлгісі бойынша штаб-пәтері Астана қаласында орналасатын халықаралық экологиялық ұйымды (IEO) құру;
  • көпвекторлы, ашық және бейтарап орнықты сыртқы саясат жүргізу;
  • Қазақстанның 2009 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуін орнықты даму мәселелері бойынша ұстанымды білдіретін мінбер ретінде қамтамасыз ету;
  • 2012 жылы Астанада Қазақстанда орнықты дамудың халықаралық аймағын құру туралы Декларацияға қол қоюмен аяқталатын орнықты даму жөніндегі саммит өткізу.

3.2. Қоғамның орнықты дамуы

Демографиялық жағдайды жақсарту. Қазақстан қоғамының орнықты дамуы туу деңгейінің пропорционалды өсуі және жас құрылымындағы еңбекке қабілетті халықтың үлесін сақтау жағдайында орташа өмір сүру ұзақтығының артуымен сипатталатын орнықты демографиялық жағдайды қалыптастыруға негізделуге тиіс.

Бұл міндеттерге мыналар есебінен қол жеткізіледі:

  • тұрмыстық, өндірістік және жол-көлік жарақаттануы, жүрек-қан тамырлары және онкологиялық аурулар, тыныс алу органдары аурулары себептерінен болатын халықтың жалпы өлім-жітімін төмендету;
  • халықтың репродуктивтік денсаулығын қорғау жөніндегі шараларды жетілдіру арқылы нәрестелер мен аналар өлімін азайту;
  • арнайы геронтологиялық бағдарламалар қабылдау арқылы егде жастағы халықтың өмір сүру сапасын жақсарту;
  • демографиялық өсу мақсаттарына сәйкес келетін әлеуметтік саясатты, оның ішінде білім беру мен жұмыспен қамтуды, тұрғын үймен қамтамасыз етуді, әлеуметтік төлемдер жүйесін қамтитын шараларды іске асыру арқылы туу деңгейін ынталандыру;
  • АИТВ/ЖИТС-тің таралуын болдырмау (өсу қарқынын төмендету) жөніндегі шараларды іске асыру;
  • демографиялық жағдайға үздіксіз мониторинг жүргізуді ұйымдастыру, оның нәтижелерін талдау және ел өңірлері бөлінісінде басқарушылық шешімдер әзірлеу.

Ұлттың денсаулығын нығайту. Қазақстан ұлты орнықты дамуды қамтамасыз ету үшін денсаулықты түбегейлі жақсартуға бағытталған шараларды қажет етеді. Орнықты даму мақсатында денсаулықты нығайту жөніндегі шараларға мыналар кіреді:

  • темекі шегуді шектеу жөніндегі шаралар, жалпы сауда залдарында темекі өнімдерін сатуға тыйым салу, бұқаралық ақпарат құралдарында темекі шегуге қарсы науқан жүргізу, «ықпал ету топтары» арасында – дәрігерлер, мемлекеттік қызметшілер, білім беру қызметкерлері арасында темекі шегуден бас тартуды ынталандыру;
  • алкоголь тұтынуды, әсіресе күшті алкогольді ішімдіктерді тұтынуды шектеу жөніндегі шаралар, алкогольдік ішімдіктерді жарнамалауға тыйым салу, алкогольдік ішімдіктердің сапасына бақылауды күшейту, елдің беделді басшыларының жеке үлгісі;
  • есірткіге қарсы күрес жөніндегі шаралар, оның ішінде есірткі бизнесіне қарсы іс-қимыл жасау, нашақорлықпен ауыратын адамдарды мәжбүрлеп емдеу, есірткіні қабылдамауды насихаттау және қоғамда есірткіге қарсы иммунитетті қалыптастыру жөніндегі жұмысты жандандыру;
  • тамақтану стандарттарын жақсарту, жан басына шаққандағы табиғи шырындарды тұтынуды арттыру, дұрыс тамақтануды насихаттау, нарықтағы азық-түлік өнімдерінің сапасына бақылауды күшейту жөніндегі шаралар;
  • дене белсенділігін арттыру жөніндегі шаралар, оның ішінде тегін спорт және жаттығу залдарының, балалар спорт секцияларының желісін кеңейту, әлеуметтік жарнама арқылы қозғалыс белсенділігі мен салауатты өмір салтын ынталандыру;
  • жастарды «Менің Отаным – Қазақстан» жобасын іске асыруға, сондай-ақ экологиялық туризмнің белсенді түрлерін ұйымдастыру кезінде гидтер мен экскурсоводтар ретінде кеңінен тартуды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар;
  • салауатты өмір салты қағидаттарын енгізу және ел азаматтарының санасында спорт пен экологиялық туризмнің белсенді түрлерін қазақстандықтардың өмір сүру сапасын арттырудың жаңа идеологиясы ретінде қабылдауды қалыптастыру жөніндегі жұмыста жүйелі тәсілді қамтамасыз ету шаралары.

Денсаулық сақтауды дамыту. Қазақстан қоғамының орнықты дамуын қамтамасыз ету үшін денсаулық сақтау жүйесін жетілдіру қажет, оның ішінде:

  • әлемнің жетекші мамандарын тарта отырып, елде жоғары медициналық технологиялар орталықтарын құру;
  • денсаулық сақтаудың көпбағытты жүйесін дамыту, оның ішінде еуропалық аллопатиялық және гомеопатиялық мектептерді, қытай, үнді және қазақ халық медицинасын қамту;
  • денсаулық сақтауды жан басына шаққандағы қаржыландыруды тұрақты түрде арттыру, денсаулық сақтау экономикалық жүйесінің маңызды элементтерінің бірі ретінде ерікті медициналық сақтандыруды қолдау;
  • Қазақстан табиғатының сауықтыру ресурстарын белсенді пайдалану, оның ішінде халықаралық деңгейдегі санаторийлік-курорттық мекемелер желісін құру;
  • ана мен баланың денсаулығын қорғау, босандыру көмегі жүйесін түбегейлі жақсарту, қолайлы жағдайлар жасау, жүкті әйелдер мен босанған әйелдерге медициналық көмек көрсетудің заманауи әдістемелерін қолдану.

Кедейлікпен күрес және әлеуметтік жіктелудің алдын алу. Қазақстан қоғамының орнықты дамуын қамтамасыз ету жөніндегі шаралар шеңберінде, әсіресе ауылдық жерлерде, өзара байланысты шаралар кешенін қабылдау арқылы кедейлікті жою жөнінде одан әрі қадамдар жасау қажет.

Бұл нәтижелерге мынадай жолдармен қол жеткізіледі:

  • ел өңірлеріндегі бизнес-қоғамдастықты кедейлік проблемаларын шешуге тарту;
  • халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің тиімділігін арттыру, оның ішінде әлеуметтік жәрдемақыларды алу кезіндегі бюрократиялық рәсімдерді жеңілдету, жұмыспен қамту саясатын жетілдіру.

Азаматтық қоғамды қалыптастыру. Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамды одан әрі қалыптастыру жөнінде шаралар қабылдануға тиіс, бұл негізінен мынадай жолдармен жүзеге асырылады:

  • жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту;
  • патриоттық бағыттағы саяси партиялардың, қоғамдық қозғалыстардың қызметі арқылы халықтың азаматтық санасын тәрбиелеу;
  • пионерлік және скауттық қозғалыстардың бұқаралық нысандарын қайта жаңғырту;
  • халықтың ақпаратқа қолжетімділігін кеңейту, электрондық үкіметті дамыту.

Мәдениет және ақпарат. Қазақстан қоғамындағы мәдениет пен ақпараттық саясаттың орнықты дамуы мынадай жолдармен қамтамасыз етіледі:

  • мәдениет ұйымдарын республикалық деңгейде де, жергілікті деңгейде де, әсіресе ауылдық жерлерде басымдықпен құру және қолдау;
  • әлемдік маңызы бар Қазақстанның палеонтологиялық, археологиялық және сәулет ескерткіштерін сақтау жөнінде шаралар қабылдау;
  • қазақстандық мәдениеттің үздік жетістіктерін халықаралық деңгейде насихаттау;
  • отандық мәдениеттің жалпыға ортақ маңызы бар бағыттарын, ең алдымен, халықтық және симфониялық музыканы, драма театрын, опера мен балетті, бейнелеу өнерін қолдау;
  • бұқаралық ақпарат құралдарының патриоттық бағыттылығы мен кәсіби мәдениетін арттыру;
  • қоғамдық ақпарат бостандығы қағидаттарын бұзатын құбылыстарды қамтымайтын Интернет желісінің қазақстандық сегментін құру.

 

3.3. Тұрақты экономикалық прогресс

Әртараптандыру, ресурстарды пайдалану тиімділігінің көрсеткішін арттыру, энергетикалық теңгерімсіздікті еңсеру.

Қазақстан Республикасының экономикасы табысты жедел даму сатысында тұрғанына қарамастан, оның қазіргі даму деңгейіндегі тұрақсыздығының негізгі факторы энергетикалық теңгерімсіздік және ресурстарды пайдалану тиімділігінің (РПТ) төмен көрсеткіші болып табылады.

Қазақстанның тұрақты экономикалық дамуын қамтамасыз ету мақсатында тұрақсыздықтың аталған факторларын еңсеру мынадай жолдармен жүзеге асырылады:

  • экономиканы құрылымдық қайта құру, шикізат секторының үлесін біртіндеп төмендету;
  • ғылым мен инновацияларды ынталандыру негізінде шетелдік баламалардан озық болатын «серпінді технологияларды» дамыту;
  • қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы технологияларын енгізу;
  • табиғи ресурстарды ұтымсыз пайдаланудан туындайтын ұлттық байлық шығындарын біріккен экономикалық және экологиялық ұлттық шоттарды жүргізу арқылы есепке алу;
  • жер, су, орман, минералдық және басқа да ресурстарды пайдаланудың экологиялық таза әдістерін қоса алғанда, табиғатты пайдаланудың ғылыми негізделген заманауи тәсілдерін енгізу;
  • арнайы мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру, энергетикалық шығындарды еңсеру саласындағы бірыңғай саясатты жүргізу арқылы отандық экономиканың энергия тиімділігін арттыру;
  • ел экономикасын технологиялық тұрғыдан қайта жарақтандыру, заманауи технологияларды пайдалануды ынталандыру және ескірген технологиялар мен жабдықтарды әкелуге тыйым салу;
  • ұлттық экономика құрылымындағы табиғи ресурстарды пайдаланатын кәсіпорындардың үлесін қысқарту, ғылымды қажет ететін, табиғатты сақтайтын жоғары технологиялық өндірістерді дамыту;
  • өндірілген пайдалы қазбалар мен алынған биологиялық ресурстардың өңдеусіз экспортталатын үлесіне және қалдықтар көлеміне қатысты оларды міндетті түрде пайдалану параметрлерін белгілеу;
  • қалдықтарды орналастыру полигондарында жинақталған құнды материалдарды қалпына келтіру және пайдалану;
  • табиғи ландшафттарға бейімделген ауыл шаруашылығы жерлерін жайластыру және ауыл шаруашылығын жүргізу жүйелерін енгізу, экологиялық таза ауыл шаруашылығы технологияларын дамыту, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерде топырақтың табиғи құнарлылығын сақтау және қалпына келтіру;
  • табиғи ресурстарды заңсыз пайдаланудың барлық түрлеріне жол бермеу және олардың жолын кесу, браконьерлікпен және биологиялық ресурстар объектілері мен өнімдерінің заңсыз айналымымен күресу;
  • шаруашылық қызметтің барлық салаларында ресурстарды үнемдейтін және қалдықсыз технологияларды енгізуді ынталандыру;
  • энергия өндірудің экологиялық тиімді түрлерін, оның ішінде жаңартылатын энергия көздері мен қайталама шикізатты пайдалануды қолдау;
  • ресурстарды ұтымсыз пайдалануға, оның ішінде энергетикалық ресурстарды алауларда жағуға тыйым салу;
  • энергия мен шикізатты тасымалдау кезіндегі шығындарды, оның ішінде энергия өндіруді экологиялық негізделген орталықсыздандыру және шағын тұтынушыларды энергиямен жабдықтау жүйесін оңтайландыру есебінен қысқарту;
  • көліктің, көлік коммуникацияларының және отынның, оның ішінде көміртексіз түрлерінің экологиялық қауіпсіз түрлерін жаңғырту және дамыту;
  • ірі қалаларда қозғалыстың негізгі түрі ретінде экологиялық қауіпсіз қоғамдық көлікке көшу;
  • тұрғын үй-коммуналдық кешенді реконструкциялаудың және жаңа тұрғын үй құрылысын салудың экологиялық қауіпсіз технологияларын дамыту;
  • барынша ұзақ мерзім пайдалануға есептелген тауарлар өндірісін қолдау.

Тұрақты технологияларды енгізу.

Республиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін техникалық әлеует құру өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, энергетикада, сумен жабдықтауда, қалалық шаруашылықты басқаруда және көлікте тұрақты – экологиялық таза әрі экономикалық тиімді технологияларды енгізумен тікелей байланысты.

Мұндай технологиялар қоршаған орта үшін рентабельді және қауіпсіз өндірістік схемаларды, қажетті коммуникациялық және ақпараттық құралдарды, сондай-ақ басқару мен есептіліктің жаңа тетіктерін (экологиялық маркетинг пен менеджмент, сақтандыру, табиғат қорғау қызметін есепке алу, табиғатты ұтымды пайдалану жүйесі және т.б.) үйлестіретін кешенді жүйелер болып табылады.

Қазақстан индустриясын дамытудың перспективалық міндеті өнеркәсіптік технологиялар түрлерін стратегиялық бағдарланған бағыттар бойынша – кешенділікке, аз қалдықты өндіріске және өндірістік жүйелердің барынша тұйық болуына, экологиялық бұзушылықтардың себептерін жоюға басымдық бере отырып, қайта құру болып табылады. Кәдімгі өндірістік схемадан айырмашылығы, тұрақты технологиялық модель мынадай ерекшеліктерге ие: сериялық өндіріс, жоғары жылдамдық, экономикалық тиімділік, орталықтандырылған бақылау және стандарттау, адам факторына бағдарлану, қоршаған ортаға ізгілікпен қарау, қалдықтарды қайта кәдеге жарату қажеттілігі және пайдаланудың жеңілдігі.

Өндірістік салада тұрақты даму міндеттеріне қол жеткізу үшін мыналар қажет:

  • қолжетімді энергетикалық ресурстар мен технологиялық бағдарламаларды әзірлеуді ұлттық қауіпсіздікпен және тұрақты даму сценарийлерімен байланыстыратын жаңартылатын энергия көздері мен таза энергия стратегияларын пайдалануға негізделген ұлттық энергетикалық жоспарлау жүйесін құру;
  • өндірісті экологиялық қайта құрылымдау мен экологиялық жаңғырту превентивтік сипаттағы маңызды шаралар болып табылатын технологияларды басқарудың жаңа модельдерін енгізу;
  • тұрақты технологияларды шаруашылық қызмет практикасына енгізу мақсатында шешімдер қабылдау және жаңа инфрақұрылымды қалыптастыру үшін құралдар әзірлеу: ұзақ мерзімді жоспарлау жүйесін, қаржылық реттеу тетіктерін, қоғамдық қолдау шараларын, дамыған инновациялық құрылымдарды, инфрақұрылымды жаңғырту мен трансформациялауға арналған жағдайларды қалыптастыру.

Білім беру және ғылым.

Қазақстан Республикасындағы білім беру және ғылым жүйесі тұрақты даму мақсаттары мен қағидаттарына сәйкес келетін болады. Тұрақты даму мақсатында білім беру мен ғылымды жетілдіру мынадай жолдармен жүзеге асырылуға тиіс:

  • елде халықаралық деңгейдегі бірқатар элиталық оқу орындары мен студенттік қалашықтар (кампустар) құру;
  • кәсіптік мамандандырылуы бар жалпыға бірдей орта білім беруді қамтамасыз ету;
  • отандық ғылымды өз дәстүрлеріне де, шетелдік дәстүрлерге де бағдарлай отырып реформалау, жедел нәтиже беретін ғылыми бағыттарды ғана емес, тұтастай алғанда қоғамның тұрақты дамуының аса маңызды элементі болып табылатын ғылыми қоғамдастықты да қолдау;
  • отандық ғылыми жетістіктерді практикаға енгізуді ынталандыру;
  • перспективалық технологиялық әзірлемелер саласында зерттеулер мен ізденістер жүргізу үшін технологиялық институттар құру және оларды қаржыландыруды қамтамасыз ету, бұл ретте мақсатты өндірістік схемалар жергілікті жағдайларға бейімделген технологияларға, қоршаған ортаны қалпына келтіру технологияларына, сондай-ақ дәстүрлі білімдерге негізделген технологияларға сүйенуге тиіс;
  • білім беруді ғылыми-әдістемелік деңгейде жаңғыртуды, оқу, ғылыми және өндірістік процестермен бір мезгілде байланысты жаңа құрылымдар құруды жүзеге асыру;
  • инженерлер қызметінің сапасын арттыру үшін ғылыми және технологиялық білім беру жүйесін жетілдіру;
  • оқушылардың жаңа қабілеттері мен дағдыларын: жобалау, шешім қабылдау және шығармашылық жұмыс орындау, инновациялардың жоғары деңгейін қолдау қабілеттерін дамыту мақсатында орта мектепте технологиялық даярлықты енгізу;
  • адам ресурстарын даярлау сапасын арттыру және жеке тұлға мен қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі Стратегиялық даму жоспарының басымдықтары негізінде ұлттық көпдеңгейлі білім беру жүйесін жаңғыртуды қамтамасыз ету;
  • елдің әлеуметтік, экономикалық және саяси өміріне белсенді қатысуға дайын бәсекеге қабілетті тұлғаны даярлау;
  • білім алушылардың әртүрлі санаттары үшін сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету, жоғары сынып оқушыларының жеке қабілеттері мен білімін жалғастыруға, өзін-өзі жүзеге асыруға және еңбек нарығында өз орнын табуға қатысты ниеттеріне сәйкес оқуына жағдай жасау;
  • оқушыларды әлеуметтендіру үшін кең мүмкіндіктер жасау, мектеп түлектерін кәсіптік білім беру бағдарламаларын меңгеруге тиімді даярлау;
  • ұлттық білім беру жүйесінің сапасы мен халықаралық білім беру кеңістігіндегі нақты бәсекеге қабілеттілігін арттыру;
  • ғылыми-технологиялық дамуды мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру;
  • басым ғылыми бағыттар бойынша бірқатар ашық үлгідегі ғылыми зертханалар мен жоғары оқу орындарының инженерлік бейіндегі зертханаларын құруды көздейтін Ғылымды дамыту мемлекеттік бағдарламасын қабылдау;
  • ҒЗТКЖ-ны қаржыландыру тетіктерін, ғылымды дамытуды ақпараттық қамтамасыз етуді және т.б. жетілдіру;
  • заманауи аспаптармен, жаңа жабдықтармен, ұйымдастыру техникасымен жарақтандыру арқылы білім беру және ғылым инфрақұрылымын техникалық тұрғыдан қайта жарақтандыру;
  • зияткерлік меншікті қорғау, патенттерді пайдалану, ғылыми зерттеулер нәтижелерін пайдалану кезінде шетелдік және отандық инвесторлармен, жеке кәсіпорындармен құқықтық қатынастар орнату саласындағы нормативтік құқықтық базаны жетілдіру;
  • республиканың кадрлық әлеуетіне тұрақты мониторинг жүргізіп, республикалық және өңірлік деңгейлерде жоғары ғылыми біліктілігі бар мамандарға болжамды қажеттілікті айқындау;
  • экономика салаларының жекелеген бағыттары бойынша жоғары ғылыми біліктілігі бар мамандарды даярлауға арналған нысаналы тапсырыс тетігін әзірлеу, бұл ретте тапсырыс берушілер ретінде экономиканың нақты секторының ұйымдары әрекет етеді.

3.4. Экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету

Табиғи ортаны сақтау және қалпына келтіру.

Қазақстан Республикасында табиғи жүйелердің өзін-өзі реттеу және антропогендік қызмет салдарын өтеу қабілетін қолдау үшін жеткілікті ландшафтық және биологиялық әртүрлілікті сақтау мен қалпына келтіру жөнінде ғылыми негізделген шаралар жүзеге асырылатын болады.

Табиғи ортаны сақтау және қалпына келтіру жөніндегі шаралар мыналар арқылы іске асырылады:

  • биоәртүрліліктің жай-күйін бақылау және оны сақтау жөніндегі превентивтік шараларды жүзеге асыру;
  • тірі организмдердің сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін олардың табиғи мекендеу ортасында, тұтқында және генетикалық банктерде сақтау және қалпына келтіру;
  • ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың алаңын ел аумағының кемінде 10 %-ына дейін кеңейту;
  • антропогендік қызмет салдарынан бұзылған аумақтарды рекультивациялау;
  • өндірістік объектілердің өмірлік циклі аяқталғаннан кейін табиғи ландшафттарды толық қалпына келтіру туралы міндетті талапты қолдану;
  • табиғи жүйелердің тұтастығын сақтау және қалпына келтіру, оның ішінде гидротехникалық құрылыстарды, автомобиль және теміржолдарды, газ және мұнай құбырларын, электр беру желілерін және басқа да желілік құрылыстарды салу барысында шаруашылық қызмет нәтижесінде олардың бөлшектенуіне жол бермеу;
  • отынға биоқоспаларды пайдалану және өзге де шаралар арқылы парниктік газдардың антропогендік шығарындыларын қысқарту;
  • шаруашылық мақсатта игерілген және урбандалған аумақтардағы табиғи биологиялық әртүрлілік пен ландшафттарды сақтау және қалпына келтіру.

Халық денсаулығын сақтау және экологиялық негізделген аурулардың алдын алу.

Халық денсаулығын қоршаған орта факторларының қолайсыз әсерінен қорғау тұрақты даму саласындағы мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Халық денсаулығын қолайсыз экологиялық факторлардан қорғауға мыналар арқылы қол жеткізіледі:

  • экологиялық тәуекелді бағалау және оны төмендету жөніндегі бағдарламаларды қалыптастыру;
  • елді мекендердің аумағында қоршаған орта сапасы стандарттарының сөзсіз сақталуын қамтамасыз ету;
  • өнеркәсіптік объектілерді тұрғын аймақтан тыс жерлерге шығару арқылы қала құрылысы шешімдеріне жаңа тәсілдерді енгізу;
  • құбыр суы мен бөтелкедегі ауыз судың сапасына қойылатын талаптарды күшейту;
  • генетикалық өзгертілген азық-түлік өнімдерінің таралуын шектеу;
  • тұрғын үй-жайлар ортасының жай-күйін, әсіресе радиоактивті параметрлер бойынша бақылау;
  • экологиялық негізделген ауруларды емдеу үшін клиникалық орталықтар құру;
  • қоршаған ортаның теріс факторларының әсерінен халық денсаулығына келтірілген дәлелденген зиянды өтеу тәртібін енгізу.

Төтенше экологиялық жағдайлар мен экологиялық терроризмнің алдын алу.

Қазақстан Республикасында төтенше экологиялық жағдайлардың алдын алу және олардың ықтимал салдарын еңсеру жөніндегі қызмет мынадай жолдармен жүзеге асырылады:

  • қоршаған ортаға теріс салдарлар әкелуі мүмкін төтенше жағдайларды болжау;
  • халықты қоршаған ортаға теріс салдары бар төтенше жағдайлар кезінде жүріс-тұрыс қағидаларына, іс-қимылдарға және қорғану тәсілдеріне үйрету;
  • төтенше жағдайлардың алдын алу және олардың салдарын еңсеру жоспарларына міндетті экологиялық бөлімдерді енгізу;
  • шаруашылық қызметтің ерекше режимі бар аймақтарды, экологиялық апат және дағдарыс аймақтарын белгілеуді заңнамалық тұрғыдан реттеу;
  • қоршаған ортаға теріс салдарлар әкелетін диверсиялар мен техногендік авариялардың алдын алу;
  • табиғи ортаның деградациясын тудыратын химиялық заттарды қасақана қолданудың алдын алу;
  • табиғи және аграрлық экожүйелердің жойылуына әкелетін қасақана өрттердің, өнеркәсіптік браконьерліктің, заңсыз ағаш кесу мен өсімдік шикізатын дайындаудың алдын алу, сондай-ақ табиғи объектілер мен жүйелерде бұзушылықтар тудыратын тірі организмдер түрлерін террористік мақсатта әкелу мен таратудың алдын алу.

Генетикалық өзгертілген организмдерді пайдалану мен таратуды бақылау, сондай-ақ карантиндік және бөтен зиянды организмдердің әкелінуінің немесе өздігінен енуінің алдын алу.

Қазақстан Республикасында генетикалық өзгертілген организмдерді пайдалануды бақылауды ұйымдастыру жөнінде шаралар қабылданатын болады, сондай-ақ карантиндік және бөтен зиянды организмдердің әкелінуі мен таралуының алдын алу бойынша бақылау мынадай жолдармен жүзеге асырылады:

  • өсімдіктер карантині қызметінің халықаралық стандарттарға сәйкес тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
  • карантиндік және бөтен зиянды организмдердің ел аумағына енуіне жол бермеу, олардың таралу ошақтарын анықтау, оқшаулау және жою жөніндегі іс-шаралар жүйесін әзірлеу және іске асыру;
  • ел ішіндегі жерсіндіру жұмыстарының жүргізілуін бақылау;
  • генетикалық өзгертілген организмдердің бақылаусыз әкелінуіне жол бермеу жөніндегі іс-шаралар жүйесін әзірлеу және іске асыру.

Қоршаған ортаны қорғау процесіне жұртшылықтың қатысуы.

Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғау процесіне жұртшылықтың кең ауқымды топтарын тартуды қамтамасыз етуге басым назар аударылатын болады.

Қоршаған ортаны қорғау процесіне жұртшылықтың қатысуы мыналар арқылы қамтамасыз етіледі:

  • халықты жаппай экологиялық тәрбиелеу және оқыту, қоғамдық экологиялық сананы қалыптастыру;
  • экологиялық құндылықтар мен қағидаттарды насихаттайтын әлеуметтік жарнама бойынша бірқатар ақпараттық науқандар өткізу;
  • қоршаған ортаның жай-күйі мен халық денсаулығына әсер етуі мүмкін ірі жобалардың қоршаған ортаға әсерін бағалау процесінде қоғамдық пікірді міндетті түрде ескеру;
  • қоғамдық экологиялық сараптаманы дамыту;
  • халықтың экологиялық ақпаратқа қолжетімділігін қамтамасыз ету.

Қоршаған ортаны қорғауды нормативтік-құқықтық қамтамасыз ету.

Қазақстан Республикасында тұрақты даму мен қоршаған ортаны қорғауды нормативтік-құқықтық қамтамасыз етуді жетілдіру мынадай негіздерде жүзеге асырылады:

  • қоршаған ортаны қорғау саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейтін тікелей қолданылатын бірыңғай заңнамалық акт ретінде Экологиялық кодексті қабылдау;
  • Қазақстан Республикасының өзге де заңнамалық актілеріне олардың Экологиялық кодекске және осы Тұжырымдамаға сәйкестігін қамтамасыз ету, қайшылықтар мен сәйкессіздіктерді жою үшін өзгерістер енгізу;
  • жоғары технологиялар мен әлемдік стандарттарға сәйкес келетін табиғат қорғау нормаларын әзірлеу;
  • қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнаманы тиімді қолдану үшін заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді, техникалық құжаттарды, нұсқаулықтар мен стандарттарды дайындау;
  • Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнамасын халықаралық шарттар мен конвенциялар бойынша міндеттемелер шеңберінде осы саладағы халықаралық құқық нормаларымен үйлестіру;
  • қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықтың, шаруашылық қызмет субъектілерінің және мемлекеттің мүдделері арасындағы қайшылықтарды шешудің сот тетіктерін дамыту және жандандыру;
  • прокурорлық қадағалау жүйесін нығайту және қоршаған ортаны қорғау саласында прокурорлық ден қою шараларын іске асыру;
  • Қазақстан Республикасының заңнамасы нормаларына сәйкес заңсыз қызметті тоқтату тетіктерін қолдануды қамтамасыз ету.

Мемлекеттік реттеу негіздері.

Қазақстан Республикасында тұрақты дамуды, табиғатты ұтымды пайдалануды және табиғи байлықтарды сақтауды мемлекеттік реттеу мынадай жолдармен жүзеге асырылатын болады:

  • қоршаған ортаны қорғауды басқаруды, су, өсімдік, жануарлар және өзге де табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануды басқаруды үйлестіруді қамтамасыз ету;
  • су ресурстарын интеграцияланған басқару қағидаттарын енгізу;
  • қоршаған ортаны қорғау саласындағы өкілеттіктер мен жауапкершілікті жергілікті өзін-өзі басқару деңгейіне беру;
  • табиғатты пайдалануды реттеу цикліне халықаралық деңгейде қабылданған тәсілдерді енгізу;
  • қоршаған ортаны қорғауды, табиғатты ұтымды пайдалануды, су, өсімдік, жануарлар және өзге де ресурстарды басқарудың тиімділігін, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнаманың сақталуына мемлекеттік бақылауды қамтамасыз ету;
  • экологиялық құқық бұзушылықтарды анықтауға, олардың алдын алуға және жолын кесуге бағытталған іс-шараларды қамтамасыз ету, экологиялық құқық бұзушылықтардың профилактикасы мен оларға қарсы күрестің тиімді ұйымдастырушылық-құқықтық шаралар жүйесін құру, экологиялық заңнаманы бұзғаны үшін жазаның бұлтартпастығы қағидатын қамтамасыз етуге қабілетті құқық қорғау және табиғат қорғау органдарының белсенді өзара іс-қимылын ұйымдастыру, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің құқықтық тетігін жетілдіру арқылы экологиялық құқық бұзушылықтардың алдын алу.

Экологиялық нормалау.

Қазақстан Республикасында экологиялық нормалау мынадай негіздерде жүзеге асырылады:

  • қоршаған орта сапасының экологиялық нормативтерін әзірлеу;
  • жекелеген өңірлер мен аумақтар үшін қоршаған орта сапасының нысаналы көрсеткіштерін белгілеу мүмкіндігі;
  • эмиссиялардың техникалық үлестік және өзге де есептік нормативтерін белгілеу;
  • отандық нормативтерді қабылданған халықаралық деңгейлерге сәйкестендіру;
  • халық денсаулығы, табиғи объектілер мен экожүйелер үшін тәуекелдерді бағалау негізінде нормативтерді айқындау, елдің экономикалық дамуына қарай оларды қатаңдатуды ескеру.

Қоршаған ортаға әсерді бағалау.

Тұрақты даму мақсатында табиғи объектілерге, экожүйелерге, халық денсаулығына елеулі әсер етуі мүмкін кез келген жоспарланып отырған шаруашылық немесе өзге де қызмет қоршаған ортаға әсерді бағалауға жатады.

Қоршаған ортаға әсерді бағалау саласындағы мемлекеттік реттеудің қағидаттары мыналар болып табылады:

  • жоспарланып отырған қызметтің объектілердің, өңірлердің және елдің тұрақты дамуына әсерін бағалау;
  • күрделілік деңгейі әртүрлі объектілер мен жобалар үшін бағалау жүргізуге қойылатын талаптарды саралау;
  • заңнамалық актілерге, даму бағдарламаларына, қала құрылысы жобаларына стратегиялық экологиялық бағалау жүргізу;
  • егер жобалау сатысында мұндай бағалау жүргізілмесе немесе елеулі техникалық өзгерістер жүзеге асырылса, қолданыстағы объектілердің қоршаған ортаға әсерін бағалауды жүзеге асыру;
  • әсерді бағалауды орындау кезінде бірыңғай әдістемелік тәсілдерді сақтау;
  • әсерді бағалауды кәсіби ұйымдардың орындауы, қоршаған ортаға әсерді объективті әрі толық бағалауды жүргізгені үшін мамандардың жауапкершілігі.

Мемлекеттік экологиялық сараптама.

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган жоспарланып отырған шаруашылық және өзге де қызмет жобаларын, Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілерінің жобаларын және өзге де материалдарды мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізу арқылы келісуді жүзеге асырады.

Мемлекеттік экологиялық сараптама жүргізудің қағидаттары мыналар болып табылады:

  • сараптама жүргізу кезіндегі кәсібилік пен объективтілік;
  • іске асырылуы қоршаған ортаға елеулі әсер етуі мүмкін объектілер мен жобалар үшін экологиялық сараптаманың міндеттілігі;
  • күрделілік дәрежесі әртүрлі жобаларға экологиялық сараптама жүргізу талаптарын саралау;
  • экологиялық сараптама жүргізу жөніндегі өкілеттіктерді экологтардың кәсіби бірлестіктері мен ғылыми ұйымдарға ішінара беру.

Рұқсат беру жүйесі.

Қоршаған ортаға эмиссиялармен байланысты қызметтің негізгі түрлерін жүзеге асыру үшін экологиялық рұқсат алу қажет.

Рұқсат беру жүйесі мынадай негіздерге сүйенеді:

  • табиғат пайдаланушылар үшін рұқсат алудың рәсімдерін жеңілдету;
  • шаруашылық қызметтің жекелеген түрлеріне рұқсат алу үшін хабарлама жасау қағидатын енгізу;
  • рұқсатқа табиғатты пайдаланудың барлық негізгі талаптары мен шарттарын, оның ішінде өндірістік бақылау талаптары мен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шаралар бағдарламаларын енгізу;
  • ресурстар мен шикізатты тұтынудың, энергия тиімділігінің, қолданылатын технологияларға қойылатын талаптардың барлық аспектілерін қамтитын кешенді экологиялық рұқсаттар жүйесіне біртіндеп көшу.

Қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық құралдары.

Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық құралдары мынадай жолдармен пайдаланылатын болады:

  • қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды республикалық бюджеттен, жергілікті бюджеттерден, табиғат пайдаланушылардың қаражатынан, халықаралық қарыздардан, гранттардан және өзге де көздерден қаржыландыру;
  • қоршаған ортаны қорғау және табиғатты ұтымды пайдалану жөніндегі жобаларға конкурс ұйымдастыру, оларды Қазақстан Республикасының мемлекеттік сатып алу туралы заңнамасына сәйкес республикалық және жергілікті бюджет қаражаты есебінен кейіннен қаржыландыру мүмкіндігін қарастыру;
  • «ластаушы төлейді» қағидатын іске асыру, бұл қағидат табиғат пайдаланушының қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды қаржыландыруға және ықтимал экологиялық залалды өтеуге жауапты болуын немесе жүзеге асырылып жатқан қызметтен бас тартуын білдіреді;
  • қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемдер мен табиғат қорғау заңнамасын бұзғаны үшін әкімшілік айыппұлдардың ынталандыру сипатын арттыру, болашақта қоршаған ортаға эмиссиялар үшін төлемдерден бір мезгілде бас тарта отырып, экологиялық стандарттарды бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікті күшейту;
  • қоршаған ортаға келтірілген зиянды экологиялық сақтандыру, сондай-ақ кәсіпорындар жанынан жою кезеңінде қоршаған ортаны қалпына келтіру жөніндегі іс-шараларды өз қаражаты есебінен қаржыландыруға арналған қорлар ұйымдастыру;
  • экономикалық көрсеткіштерге табиғи объектілердің ортаны қалыптастыру функциясын ескере отырып есептелген толық құнын, сондай-ақ табиғат қорғау (экологиялық) жұмыстар мен қызметтердің құнын енгізу;
  • табиғат пайдаланушылар арасында квоталар саудасы жүйесін енгізу;
  • өнеркәсіптік тауарларды қайта пайдалануды және қайталама өңдеуді ынталандыратын нарықтық тетіктерді қоса алғанда, табиғатты қорғаудың нарықтық тетіктерін енгізу;
  • қоршаған ортаны қорғау саласында халықаралық конвенциялар мен келісімдерде көзделген халықаралық қаржы-экономикалық тетіктерді пайдалану.

Экологиялық бақылау және аудит.

Қазақстан Республикасында экологиялық бақылау мен аудиттің тиімді жүйесінің жұмыс істеуі мынадай негіздерде қамтамасыз етілуге тиіс:

  • өндірістік экологиялық бақылауды дамытуды ынталандыру;
  • профилактикалық құрамдас бөлігін күшейту, инспекциялардың нәтижелілігін арттыру арқылы мемлекеттік табиғат қорғау бақылауы жүйесін жетілдіру;
  • мемлекеттік табиғат қорғау бақылауының инспекциялық қызметін ең заманауи зертханалық жабдықтармен басым тәртіппен жарақтандыру;
  • кәсіби аудиторлар мен талдамалық зертханаларды тарта отырып, міндетті және бастамашылық экологиялық аудитті тәуелсіз инспекциялық тексеру ретінде жүргізу.

Экологиялық мониторинг.

Тұрақты даму мақсатында Қазақстан Республикасында мемлекеттік органдарды, заңды тұлғалар мен азаматтарды қоршаған ортаның жай-күйі және оның ықтимал өзгеру үрдістері туралы дұрыс ақпаратпен қамтамасыз ету үшін экологиялық мониторинг жүйесін жетілдіру жүзеге асырылуға тиіс.

Ол үшін мыналар қажет:

  • мемлекеттік экологиялық мониторинг жүйесін қоғамның қазіргі заманғы ақпараттық қажеттіліктеріне бейімдеу;
  • мониторингтің әдістемелік базасын жетілдіру және зертханалық жабдықтармен жарақтандырылуын жақсарту;
  • қоршаған ортаның бастапқы жай-күйі мен антропогендік қысым деңгейін неғұрлым толық сипаттау үшін бақылау пункттері желісін қайта орналастыру және кеңейту;
  • ірі елді мекендердің тұрғын аймақтарында атмосфералық ауаның ластануын автоматтандырылған цифрлық мониторингтеу жүйесін құру;
  • экологиялық мониторингтің ақпараттық ағындары негізінде басқарушылық шешімдер қабылдауды қолдауға арналған автоматтандырылған ақпараттық жүйелер қалыптастыру;
  • ядролық материалдарды, радиоактивті заттар мен қалдықтарды есепке алу және бақылау жүйесін жетілдіру.

Қоршаған ортаны қорғауды ғылыми қамтамасыз ету.

Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғауды ғылыми қамтамасыз ету елдің тұрақты даму жолдарын айқындау жөніндегі мемлекеттің қызмет тиімділігін арттырудың маңызды элементтерінің бірі болып табылады.

Қазақстан Республикасында экологиялық ғылым мынадай негізгі бағыттар бойынша дамуға тиіс:

  • тұрақты даму теориясын құру;
  • қоршаған ортаны қорғауды басқарудың ғылыми негіздерін әзірлеу;
  • қоршаған орта жай-күйінің индикаторлар жүйесін қалыптастыру;
  • экологиялық аудандастыру;
  • жергілікті экологиялық проблемаларды шешу жолдарын әзірлеу;
  • ресурстарды үнемдейтін, аз қалдықты, экологиялық тиімді жаңа технологияларды құру;
  • тұрақты өсімін молайтуды қамтамасыз ететін жаңартылатын биологиялық ресурстарды (орман, су, аңшылық-кәсіпшілік, дәрілік және т.б.) пайдаланудың ғылыми қағидаттары мен технологияларын әзірлеу;
  • биологиялық әртүрлілікті сақтаудың тиімді әдістерін әзірлеу, оның ішінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісін дамыту, жануарлар мен өсімдіктердің сирек кездесетін және құнды түрлерін, сондай-ақ табиғи қауымдастықтар мен жүйелерді сақтау және қалпына келтіру;
  • бөтен және генетикалық өзгертілген тірі организмдер түрлерінің таралуын талдау және осы процестердің теріс салдарын бақылау мен азайтудың тиісті әдістерін әзірлеу;
  • экологиялық-экономикалық бағалаудың әдіснамасы мен әдістерін әзірлеу, оның ішінде табиғи объектілердің ортаны қалыптастыру функциясын ескере отырып құнын айқындау;
  • ластанудың алдын алу және оны жою, қоршаған ортаны қалпына келтіру және қауіпті қалдықтарды кәдеге жарату құралдары мен әдістерін әзірлеу;
  • адамдардың аурулары мен қоршаған орта сапасының өзгеруі арасындағы байланысты зерттеу;
  • экологиялық мониторингтің заманауи әдістерін, сондай-ақ табиғатты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік басқару мақсатында ақпараттық технологияларды әзірлеу және дамыту.

Қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастық.

Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтастықты дамытуға тиіс, оның ішінде:

  • Қазақстан Республикасының қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнамасын әлемдік үздік заң шығару практикасына, әсіресе Еуропалық Одақтың экологиялық заңнамасына жақындату;
  • Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шаралардың ашықтығын қамтамасыз ету бойынша халықаралық ұйымдармен және шет мемлекеттермен өзара іс-қимыл жасау;
  • экологиялық салада халықаралық стандарттарды енгізу, оның ішінде кәсіпорындар мен мемлекеттік басқару органдарында ISO 14001:2004 стандарттарын пайдалануды ынталандыру;
  • Қазақстанды климатты сақтау және парниктік газдар шығарындыларын қысқарту жөніндегі халықаралық күш-жігер процесіне қосу;
  • Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық конвенциялар тізбесін кеңейту;
  • Қазақстанның халықаралық трансшекаралық жобаларға қатысуына жәрдемдесу, қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жобаларды халықаралық қаржыландыруды тарту үшін жағдай жасау.

4. XXI ғасырға арналған жергілікті күн тәртібін қалыптастыруға трансөңірлік экожүйелік тәсіл

Қазақстан Республикасында экожүйелік қағидатқа сәйкес аумақтық тұрақты дамуды жүзеге асыру жөніндегі инновациялық саясат іске асырылатын болады.

Экожүйелік қағидат аумақтық деңгейде тұрақты дамуды қамтамасыз етудің барынша қолайлы тәсілі болып табылады. Қазақстан Республикасында аумақтық деңгейдегі тұрақты даму тек әкімшілік-аумақтық бөлініс субъектілері шеңберінде ғана жүзеге асырылуы мүмкін емес, өйткені Қазақстан жағдайында табиғат, оның ресурстары мен экожүйелері айқын трансөңірлік сипатқа ие.

Осыған байланысты бассейндік қағидат бойынша тұрақты экожүйелік дамудың мынадай сегіз аймағы үшін XXI ғасырға арналған жергілікті күн тәртібін әзірлеу көзделеді: Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай, Шу-Талас.

Экожүйелік қағидатқа сәйкес трансөңірлік негізде аумақтық тұрақты даму бағдарламаларын қалыптастыру мыналарға мүмкіндік береді:

  • тұтас экологиялық жүйелерге жататын аумақтарды басқаруға бірыңғай тәсілге негізделе отырып, табиғатты тиімді пайдалануды және табиғи ресурстарды сақтауды қамтамасыз ету;
  • табиғи ресурстарды басқарудың қолданыстағы жүйесінің тиімсіздігін, ведомстволық бытыраңқылықты және функциялардың қайталануын еңсеру;
  • Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығын нығайту және өңірлердің әлеуметтік-экономикалық жағдайындағы жіктелуді төмендету;
  • халықаралық қатынастарда экожүйелік тәсілді дамыту, трансұлттық экологиялық жүйелерді сақтау жөніндегі бірлескен қызмет шеңберінде көршілес елдермен ынтымақтастықты тереңдету үшін жағдай жасау.

Бұл ретте XXI ғасырға арналған күн тәртібін қалыптастырудың және тұрақты даму аймақтарын құрудың бассейндік қағидаты әкімшілік бөлініс, әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар, экономикалық кластерлер құру сияқты аумақтық ұйымдастырудың өзге де нысандарын алмастырмайды. Сонымен бірге тұрақты даму аймақтары шеңберінде қоршаған ортаны қорғау мүдделері негізінде интеграциялық процестер неғұрлым белсенді жүзеге асырылатын болады.

Іс жүзінде Қазақстан Республикасының мысалында экожүйелік деңгейде аумақтық тұрақты дамудың принципті жаңа тәсілі сынақтан өткізілуі мүмкін.

5. Мемлекеттің миссиясы және институционалдық қамтамасыз ету

Тұрақты дамуға көшу тұжырымдамасын іске асыру кезінде мемлекеттің ең маңызды міндеті ұлттық мүдделердің сақталуын және тұрақты даму қағидаттарының уақтылы орындалуын қамтамасыз ету, тұрақты дамудың негізгі бағыттарын үйлестіру, сондай-ақ барлық әлеуметтік топтарға тұрақты даму процестеріне белсенді қатысуға және бірлескен күш-жігердің нәтижелерін пайдалануға мүмкіндік беру болып табылады.

Тұжырымдаманы табысты іске асыру үшін мемлекет бірқатар заңнамалық, экономикалық және ұйымдастырушылық шараларды қабылдайтын болады. Тұрақты даму тұрғысынан мемлекеттік саясаттың тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз ету үшін Қазақстанның тұрақты дамуының негізгі бағыттары салалық, секторалдық және аумақтық жоспарларға, бағдарламаларға және басқа да тиісті құжаттарға интеграциялануға тиіс.

Тұрақтылық тұрғысынан мемлекеттің басты миссиясы мынадай шаралар есебінен кейінгі ұрпақтың өмір сүру сапасының алдыңғы ұрпақпен салыстырғанда неғұрлым жоғары көрсеткіштерін қамтамасыз ету болып табылады:

  • экономиканың әртүрлі салалары мен қоғам секторларының үйлесімді дамуы және заңнамалық әрі экономикалық шаралар арқылы сектораралық және ведомствоаралық кедергілерді еңсеру үшін теңгерімді мемлекеттік саясат жүргізу;
  • жұмыс істеуге қабілетті және ниетті елдің әрбір тұрғынына өз еңбегі арқылы лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету мүмкіндігін беру;
  • қоршаған ортаға теріс әсерді бақылау және реттеу.

Мемлекет тиісті заңнамалық және экономикалық шаралар қабылдау арқылы табиғи ресурстардың сақталуын және оларды тиімді пайдалануды қамтамасыз етуге тиіс.

Ұлттық мүдделерді сақтау және мәдени құндылықтарды басқару мемлекет тарапынан үлкен қолдауға ие болады. Бұл болашақ ұрпақ үшін құнды мәдени мұраны сақтауға және жаңғыртуға мүмкіндік береді. Тұрақты даму жөніндегі міндеттемелердің табысты орындалуы оның негізгі құрамдас бөліктері мен идеялары бүкіл қоғам тарапынан толық қолдау тапқан жағдайда ғана қамтамасыз етілуі мүмкін. Мемлекеттік институттар, бизнес-қоғамдастық және азаматтық қоғам арасындағы тиімді ынтымақтастық тең әріптестік қағидаттарына негізделетін болады.

Өңірлердің тұрақты дамуын қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің миссиясы экономикалық даму мен халықтың әл-ауқаты арасындағы айырмашылықты қысқарту мақсатында барлық өңірлердің дамуын үйлестіруден тұрады. Өзін-өзі басқаруды күшейту және дамыту, XXI ғасырға арналған трансөңірлік күн тәртібін іске асыруды қолдау, қоғамның әртүрлі топтарымен және институттарымен ынтымақтастық орнату да мемлекеттің маңызды міндеті болып табылады.

Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшуін институционалдық қамтамасыз етуді Тұрақты даму жөніндегі кеңес, «Қазына» тұрақты даму қоры» АҚ, Тұрақты инновациялық даму технологияларының Еуразиялық ғылыми-білім беру орталығы және тұрақты даму жөніндегі үйлестіру орталықтары құрауы тиіс.

Тұрақты даму жөніндегі кеңес.

Мемлекеттің тұрақты дамуға көшу саласындағы миссиясын іске асыруды қамтамасыз ететін негізгі орган Тұрақты даму жөніндегі кеңес (ТДК) болып табылады, ол тұрақты даму қағидаттары мен осы тұжырымдаманың ережелерін мемлекеттік және қоғамдық өмірдің барлық салаларына енгізуге жәрдемдесуге арналған.

«Қазына» тұрақты даму қоры» АҚ.

«Қазына» тұрақты даму қоры» АҚ Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшуін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Осы Тұжырымдаманың мақсаттарына қол жеткізуді қамтамасыз ететін көптеген міндеттер елеулі инвестицияларды талап етеді. Бұл инвестициялар Тұрақты даму жөніндегі кеңеспен өзара іс-қимыл жасау арқылы «Қазына» тұрақты даму қоры» АҚ есебінен қамтамасыз етілуге тиіс.

Тұрақты инновациялық даму технологияларының Еуразиялық ғылыми-білім беру орталығы.

Тұрақты инновациялық даму технологияларының Еуразиялық ғылыми-білім беру орталығы Қазақстан Республикасында мынадай функцияларды іске асыру үшін құрылуға тиіс:

  • тұрақты дамуды қамтамасыз етудің ғылыми базасын дайындау;
  • тиімділік көрсеткіші бойынша шетелдік баламалардан асып түсетін серпінді бірегей технологияларды (ұйымдастырушылық, техникалық, ақпараттық) құру;
  • Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшу процестеріне мониторинг жүргізу;
  • тұрақты даму саласында кадрлар даярлау (2009 жылға дейін жаңа формациядағы 2–3 мың маман).

Тұрақты даму жөніндегі үйлестіру орталықтары.

Тұжырымдаманың негізгі бағыттары бойынша мақсаттары мен міндеттерін іске асыру, оның ішінде қоршаған ортаның ластануын азайту, өнімділік, энергия үнемдеу және энергетикалық ресурстарды ұтымды пайдалану, химиялық қауіпсіздік және қалдықтарды басқару, денсаулық сақтау және экологиялық жобалау, тұрақты көлік жүйелері, мәдени мұраны сақтау, шөлейттену және биоәртүрлілік, су проблемалары және ауыз суға қолжетімділік, демография және көші-қон, азық-түлік қауіпсіздігі, тұрақты даму үшін білім беру мәселелері бойынша мемлекеттік емес үйлестіру орталықтарын құру арқылы да жүзеге асырылатын болады.

Үйлестіру орталықтарының негізгі функциялары тұрақты дамудың басымдықтарына қол жеткізуді қолдау, тұрақты даму саласындағы шешімдерді орындау жөніндегі мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың қызметіне, сондай-ақ өңірлік деңгейдегі тұрақты дамудың институционалдық құрылымдарының қызметіне жәрдемдесу болып табылады.

1-кесте. Тұрақты даму индикаторлары

Интегралдық параметрлер

  1. Өмір сүру сапасы
  2. Экологиялық тұрақтылық индексі
  3. Алдағы өмірдің күтілетін орташа ұзақтығы (ӨКҰ)
  4. Адам дамуының индексі
  5. Адам әлеуетінің даму индексі
  6. Халықтың кедейлік индексі
  7. Халық саны
  8. Елдің табиғи ресурстарының толық қуаты немесе жиынтық тұтынуы
  9. Пайдалы қуат немесе жиынтық өнім
  10. Қуат шығындары немесе пайдаланылмаған резервтер
  11. Ресурстарды пайдалану тиімділігі (РПТ)

Ұйымдастырушылық индекстер

  1. Тұрақты дамудың ұлттық стратегиясының болуы (иә, жоқ)
  2. Тұрақты даму жөніндегі Ұлттық кеңестің және тұрақты даму жобаларының болуы (иә, жоқ)
  3. Тұрақты даму жөніндегі ақпараттық базаның болуы (иә, жоқ)
  4. Халықаралық конвенциялар мен келісімдерді ратификациялау (саны)
  5. Тұрақты даму бойынша білім алған мамандар саны (адам)

Экономикалық өсу

  1. Жан басына шаққандағы ЖІӨ, мың АҚШ доллары
  2. Жылдық энергия тұтыну, млн. кВт/сағ
  3. Өңдеуші салалардың ЖІӨ-дегі үлесі, %
  4. Жоғары технологиялық өнім экспорты, ЖІӨ-ге шаққандағы және экспорттың жалпы көлеміндегі үлесі, %
  5. Өңдеуші салалар экспорты, ЖІӨ-ге шаққандағы және экспорттың жалпы көлеміндегі үлесі, %
  6. Әкелінетін азық-түлік өнімдерінің ЖІӨ-дегі үлесі, %
  7. ЖІӨ-нің материал сыйымдылығы деңгейі
  8. Негізгі капиталды жаңарту коэффициенті
  9. Сыртқы борыш, ЖІӨ-ге шаққандағы %
  10. Қоршаған ортаны қорғауға арналған шығыстар, ЖІӨ-ге шаққандағы %
  11. ISO 9001 сапа стандарты бойынша сертификатталған кәсіпорындар саны; жалпы саны және кәсіпорындардың жалпы санындағы үлесі, пайызбен
  12. ISO 14001:2004 сапа стандарты бойынша сертификатталған кәсіпорындар саны; жалпы саны және кәсіпорындардың жалпы санындағы үлесі, пайызбен
  13. OHSAS 18001 сапа стандарты бойынша сертификатталған кәсіпорындар саны; жалпы саны және кәсіпорындардың жалпы санындағы үлесі, пайызбен
  14. Шағын және орта бизнестің ЖІӨ-дегі үлесі
  15. ЖІӨ-нің жүк сыйымдылығы
  16. Көлік жүйесінің сенімділігі

Энергетика

  1. ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы деңгейі
  2. Энергия құны
  3. Халықтың энергия тұтынуы
  4. Жалпы энергия тұтынудағы жаңартылатын энергия көлемі, %
  5. Электр энергиясын жалпы тұтынудағы жаңартылатын энергия көздерінен алынған электр энергиясының көлемі, %
  6. Энергетика объектілерінен атмосфераға шығарылатын шығарындылар деңгейі, жылына тонна
  7. Электр энергиясын жалпы тұтыну көлеміндегі электр энергиясының желілердегі шығындарының үлесі, %

Әлеуметтік даму

  1. Халықтың жұмыспен қамтылу деңгейі; еңбекке қабілетті халыққа шаққандағы пайыздық арақатынасы
  2. Экономикалық белсенді халық санына шаққандағы жұмыссыздық деңгейі, %
  3. Кедейлік деңгейі: кедейлік шегінен төмен тұрған (немесе табысы күнкөріс минимумынан төмен) адамдар саны, пайызбен
  4. Халықтың 10 % ең бай және 10 % ең кедей топтарының табыстарының арақатынасы
  5. Ең төменгі және орташа жалақының арақатынасы
  6. Салауатты өмір сүрудің орташа күтілетін ұзақтығы
  7. Халық санының өсу қарқыны, %
  8. Табиғи өсім
  9. Келген халық санының кеткен халық санына қатынасы (көші-қон коэффициенті), %
  10. Өлім-жітім деңгейі, 1000 тұрғынға шаққанда
  11. Ана өлімі, тірі туған 100000 балаға шаққанда
  12. Нәресте өлімі, тірі туған 1000 балаға шаққанда
  13. Туберкулез және АИТВ/ЖИТС аурушаңдығы мен өлім-жітім деңгейі
  14. Туу деңгейі
  15. Қауіпсіз ауыз сумен тұрақты қамтамасыз етілетін халықтың үлесі, %
  16. Білім беру мен ғылымға бөлінетін қаржы, ЖІӨ-нің пайыздық үлесі
  17. Көліктің қолжетімділігі (жан басына шаққандағы барлық көлік түрлері бойынша тасымалдардың жиынтық саны)
  18. Халықтың көлік қауіпсіздігі, 100000 жолаушыға шаққандағы өліммен аяқталған жол-көлік оқиғаларының саны
  19. Қала және ауыл халқының табыс деңгейлерінің арақатынасы

Қоршаған ортаның жай-күйі

  1. Атмосфераға ластаушы заттардың жалпы шығарындылары: жалпы көлемі (мың тонна), аумақ бірлігіне шаққанда (мың т/км²), сондай-ақ ЖІӨ бірлігіне шаққанда (жалпы және шаруашылық қызмет салалары бойынша)
  2. Тотықтырғыш қосылыстардың (SO₂, NOₓ), озон прекурсорларының (NO₂, метан құрамында жоқ ұшпа органикалық қосылыстар) эмиссиясы; жалпы көлемі (мың тонна) және аумақ бірлігіне (км²), сондай-ақ ЖІӨ бірлігіне шаққанда (жалпы және шаруашылық қызмет салалары бойынша)
  3. Ластанған сарқынды суларды ағызу, млн. м³
  4. Ластанған сарқынды суларды үлестік ағызу, м³/адам
  5. Жалпы өңірлік өнімнің (ЖӨӨ) бірлігіне шаққандағы қалдықтардың түзілуі, тонна/мың АҚШ доллары
  6. Жерасты суларының сапасы; нитраттар мен аммиак концентрациясы (мг/л)
  7. Жан басына шаққандағы қатты тұрмыстық қалдықтардың түзілуі, тонна/адам
  8. Түзілген қалдықтардың жалпы көлеміндегі кәдеге жаратылған қалдықтардың үлесі, %
  9. Шөлейттену процестеріне ұшыраған аумақтың ауданы, мың км²
  10. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың ауданы, мың га және жалпы аумаққа шаққандағы үлесі, %
  11. Рекультивацияланған жерлердің ауданы, мың га және рекультивациялауды қажет ететін жерлердің жалпы ауданына шаққандағы үлесі, %
  12. Эрозияға ұшыраған жерлердің ауданы, мың га және ауыл шаруашылығы жерлерінің ауданына шаққандағы үлесі, %

Өңірлік даму

  1. Өңірдің жан басына шаққандағы ЖӨӨ, мың АҚШ доллары
  2. Өңдеу өнеркәсібі өнімінің физикалық көлем индексі, алдыңғы кезеңге қатысты %
  3. Өңдеу өнеркәсібіндегі негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі
  4. Өнім экспортының көлемі, млн. АҚШ доллары
  5. Өңірдегі ISO 9001 халықаралық сапа стандарттарын енгізген кәсіпорындар саны
  6. Өңірдегі ISO 14000 халықаралық стандарттарын енгізген кәсіпорындар саны
  7. Өңірдегі OHSAS 18000 халықаралық стандарттарын енгізген кәсіпорындар саны
  8. Шағын және орта бизнес субъектілерінің барлығы өндірген тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтер көлемі
  9. Шағын кәсіпкерлік саласында жұмыспен қамтылғандар саны
  10. Пайдалануға берілген тұрғын үй, жалпы алаңы, шаршы метр
  11. Жұмыссыздық деңгейі
  12. Нақты жалақы индексі
  13. Күнкөріс минимумынан төмен табысы бар халықтың үлесі, %, және ел халқының жалпы санына шаққандағы арақатынасы
  14. Өңірдегі ластаушы заттар шығарындылары; т/км² және ұлттық көрсеткішпен арақатынасы
  15. Өңірдегі ормандардың ауданы, %

2-кесте. Йель университетінің Экологиялық заңнама және саясат жөніндегі орталығының және Колумбия университетінің Жер туралы ғылымдар жөніндегі халықаралық ақпараттық желі орталығының экологиялық тұрақтылық индексі бойынша әлем елдерінің рейтингі (2006 жыл)

Төменде мәтін қысқартусыз, бастапқы құрылымы, кестелердің нөмірленуі, көрсеткіштері, ескертпелері және гиперсілтемелері сақтала отырып қазақ тіліне аударылды.

Экологиялық тұрақтылық индексі бойынша әлем елдерінің рейтингі

№ЕлЭкологиялық тұрақтылық индексі
1.Жаңа Зеландия88,0
2.Швеция87,8
3.Финляндия87,0
4.Чехия86,0
5.Ұлыбритания85,6
6.Австрия85,2
7.Дания84,2
8.Канада84,0
9.Ирландия83,3
10.Малайзия83,3
11.Португалия82,9
12.Франция82,5
13.Исландия82,1
14.Жапония81,9
15.Коста-Рика81,6
16.Швейцария81,4
17.Колумбия80,4
18.Грекия80,2
19.Норвегия80,2
20.Австралия80,1
21.Италия79,8
22.Германия79,4
23.Испания79,2
24.Словакия79,1
25.Тайвань79,1
26.Чили78,9
27.Нидерланды78,7
28.АҚШ78,5
29.Кипр78,4
30.Аргентина77,7
31.Ресей77,5
32.Словения77,5
33.Венгрия77,1
34.Бразилия77,0
35.Тринидад және Тобаго76,9
36.Ливан76,7
37.Панама76,5
38.Польша76,2
39.Бельгия75,9
40.Эквадор75,5
41.Куба75,3
42.Оңтүстік Корея75,2
43.Ямайка74,7
44.Венесуэла74,1
45.Израиль73,7
46.Габон73,3
47.БАӘ73,2
48.Суринам73,0
49.Түркия72,8
50.Болгария72,0
51.Украина71,2
52.Гондурас70,8
53.Иран70,0
54.Доминикан Республикасы69,5
55.Филиппин69,4
56.Никарагуа69,2
57.Албания68,9
58.Гватемала68,9
59.Сауд Арабиясы68,3
60.Оман67,9
61.Таиланд66,8
62.Парагвай66,4
63.Алжир66,2
64.Иордания66,0
65.Перу65,4
66.Мексика64,8
67.Шри-Ланка64,6
68.Марокко64,1
69.Армения63,8
70.Қазақстан63,6
71.Боливия63,4
72.Гана63,1
73.Сальвадор63,0
74.Зимбабве63,0
75.Молдова62,9
76.Оңтүстік Африка Республикасы62,0
77.Грузия61,4
78.Уганда60,8
79.Индонезия60,7
80.Қырғызстан60,5
81.Непал60,2
82.Тунис60,0
83.Танзания59,0
84.Бенин58,4
85.Египет57,9
86.Кот-д’Ивуар57,5
87.Орталық Африка Республикасы57,3
88.Мьянма57,0
89.Руанда57,0
90.Румыния56,9
91.Малави56,5
92.Намибия56,5
93.Кения56,4
94.Қытай56,2
95.Әзербайжан55,7
96.Папуа – Жаңа Гвинея55,5
97.Сирия55,3
98.Замбия54,4
99.Вьетнам54,3
100.Камерун54,1
101.Свазиленд53,9
102.Лаос52,9
103.Того52,8
104.Гамбия52,3
105.Түрікменстан52,3
106.Өзбекстан52,3
107.Сенегал52,2
108.Бурунди51,6
109.Либерия51,0
110.Камбоджа49,8
111.Сьерра-Леоне49,5
112.Конго49,4
113.Гвинея49,2
114.Гаити48,9
115.Моңғолия48,8
116.Мадагаскар48,6
117.Тәжікстан48,2
118.Үндістан47,7
119.Корея Халық Демократиялық Республикасы46,3
120.Гвинея-Бисау46,1
121.Мозамбик45,7
122.Йемен45,2
123.Нигерия44,5
124.Судан44,0
125.Бангладеш43,5
126.Буркина-Фасо43,2
127.Пәкістан41,1
128.Ангола39,3
129.Эфиопия36,7
130.Мали33,9
131.Мавритания32,0
132.Чад30,5
133.Нигер25,7

3-кесте. Дубна қаласындағы Қоғам, табиғат және адам халықаралық университетінің халықтың өмір сүру сапасы бойынша әлем елдерінің рейтингі

№ЕлӨмір сүру сапасы
1.Норвегия3,83
2.Исландия3,80
3.Австралия3,70
4.Люксембург3,60
5.Канада3,50
6.Швеция3,35
7.Швейцария3,20
8.Ирландия2,96
9.Бельгия2,93
10.АҚШ2,88
11.Жапония2,74
12.Нидерланды2,42
13.Финляндия2,40
14.Дания2,35
15.Франция2,31
16.Германия2,27
17.Австрия2,20
18.Италия2,15
19.Жаңа Зеландия2,10
20.Ұлыбритания2,09
21.Испания2,07
22.Гонконг, Қытай2,07
23.Израиль2,05
24.Грекия2,05
25.Сингапур2,05
26.Словения2,05
27.Португалия2,03
28.Корея2,03
29.Кипр2,03
30.Барбадос2,03
31.Чехия2,03
32.Мальта2,03
33.Аргентина2,01
34.Венгрия2,01
35.Польша2,01
36.Чили2,01
37.Эстония2,01
38.Литва2,01
39.Катар2,00
40.Біріккен Араб Әмірліктері2,00
41.Словакия2,00
42.Бахрейн2,00
43.Кувейт2,00
44.Хорватия2,00
45.Уругвай2,00
46.Коста-Рика1,90
47.Латвия1,90
48.Сент-Китс және Невис1,80
49.Багам аралдары1,80
50.Сейшел аралдары1,80
51.Куба1,72
52.Мексика1,72
53.Үндістан1,70
54.Болгария1,67
55.Панама1,63
56.Тринидад және Тобаго1,63
57.Ливия1,63
58.Македония1,60
59.Антигуа және Барбуда1,60
60.Малайзия1,59
61.Ресей1,57
62.Бразилия1,53
63.Румыния1,52
64.Маврикий1,50
65.Гренада1,50
66.Босния және Герцеговина1,50
67.Колумбия1,50
68.Доминика1,50
69.Оман1,48
70.Албания1,47
71.Таиланд1,44
72.Самоа (Батыс Самоа)1,38
73.Венесуэла1,36
74.Сент-Люсия1,36
75.Сауд Арабиясы1,27
76.Украина1,15
77.Перу1,10
78.Қазақстан1,05
79.Эквадор0,82
80.Беларусь0,79
81.Армения0,45
82.Филиппин0,45
83.Қытай0,34
84.Суринам0,27
85.Сент-Винсент және Гренадиндер0,27
86.Парагвай0,25
87.Тунис0,18
88.Иордания0,18
89.Белиз0,17
90.Фиджи0,16
91.Шри-Ланка0,14
92.Түркия0,14
93.Доминикан Республикасы0,12
94.Мальдив аралдары0,11
95.Түрікменстан0,08
96.Иран0,07
97.Грузия0,06
98.Әзербайжан0,05

4-кесте. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшуінің бастапқы параметрлерін бағалау (2005–2024 жж.)

№Интегралдық өлшемдерДайындық кезеңі 2005 ж.Бірінші кезең 2009 ж.Екінші кезең 2012 ж.Үшінші кезең 2018 ж.2024 ж.
1.Халық саны, млн адам15,0515,6616,1317,1318,18
2.Орташа өмір сүру ұзақтығы, жыл66,5367,8768,8970,9973,14
3.Әйелдердің орташа өмір сүру ұзақтығының ерлердің орташа өмір сүру ұзақтығынан асып түсуі, жыл11,4710,009,38,57,5
4.Қуат тұтыну, ГВт94,85130,45154,86264,86468,38
5.Өндіріс, ГВт29,4043,0557,30113,10248,24
6.Шығындар, ГВт65,4587,4097,56151,77220,14
7.Ресурстарды пайдалану тиімділігі, РПТ0,310,330,370,430,53
8.Экологиялық тұрақтылық коэффициенті, балл6368737588
9.Өмір сүру сапасы, балл1,181,782,434,359,49

1-сурет. Қазақстан Республикасының ресурстарды пайдалану тиімділігі көрсеткішін (РПТ) есептеу, 2005 жыл

(қағаз нұсқасын қараңыз)

2-сурет. Қазақстанның әлемнің негізгі елдері арасындағы салауатты өмір сүрудің күтілетін орташа ұзақтығы (жыл) және жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім мөлшері (АҚШ доллары, сатып алу қабілетінің паритеті бойынша, мың доллар) көрсеткіштері бойынша орны

(қағаз нұсқасын қараңыз)

3-сурет. Қазақстанның салауатты өмір сүрудің күтілетін орташа ұзақтығы мен экологиялық тұрақтылық индексінің арақатынасы бойынша орны

(қағаз нұсқасын қараңыз)

4-сурет. Қазақстанның экологиялық тұрақтылық индексі және жан басына шаққандағы энергия тұтынуы (әмбебап бірліктермен) бойынша орны

(қағаз нұсқасын қараңыз)

5-сурет. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшу процесіндегі ресурстарды пайдалану тиімділігінің (РПТ) болжамды серпіні (%)

(қағаз нұсқасын қараңыз)

6-сурет. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшу процесіндегі халықтың күтілетін орташа өмір сүру ұзақтығының болжамды серпіні

(қағаз нұсқасын қараңыз)

7-сурет. Қазақстан Республикасының тұрақты дамуға көшу процесіндегі экологиялық тұрақтылық индексінің болжамды серпіні (балл)

(қағаз нұсқасын қараңыз)

6. Тұжырымдамада пайдаланылатын ұғымдар

Тұрақты даму – қазіргі уақыттың қажеттіліктерін қанағаттандыратын, бірақ болашақ ұрпақтардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетіне қауіп төндірмейтін даму;

Қуат – объект энергиясының өзгеруінің лездік жылдамдығы, оның бірліктерімен әртүрлі қоғамдық және экономикалық процестердің қасиеттері көрсетіледі (ГВт);

Ресурстарды пайдалану тиімділігі (РПТ) – алдыңғы кезеңдегі барлық өндірістер мен процестердің пайдалы қуатының толық қуатқа (тұтынуға) қатынасы;

Экологиялық тұрақтылық коэффициенті (индексі) – Йель университетінің Экологиялық құқық және саясат орталығы мен Колумбия университетінің Халықаралық жер туралы ғылымдар ақпараттық желісі орталығының әдістемесі бойынша жыл сайын есептелетін және 76 параметр мен 16 критерийді (экожүйелердің жай-күйі, экологиялық қысым, халық денсаулығының экологиялық аспектілері, мемлекеттің әлеуметтік және институционалдық мүмкіндіктері мен халықаралық қызметі көрсеткіштерін қоса алғанда) есептеуге негізделген көрсеткіш;

Өмір сүру сапасы – Қоғам, табиғат және адам халықаралық университетінің (Дубна, Ресей) әдістемесі бойынша есептелетін, өмір сүру ұзақтығы, халықтың әл-ауқаты көрсеткіші және қоршаған ортаның жай-күйі көрсеткішінің көбейтіндісіне тең кешенді көрсеткіш;

Экожүйелік (бассейндік) қағидат – ірі су бассейндерінің айналасында әлеуметтік-экологиялық жүйелердің ұйымдастырылуына сәйкес Қазақстан Республикасының аумағын 8 аймаққа аудандастыру қағидаты;

Салауатты өмір сүрудің күтілетін орташа ұзақтығы – ауру уақытын ескере отырып түзетілген, жас бойынша өлім-жітім көрсеткіштері сақталған жағдайда ағымдағы жылы туған когортаның күтілетін орташа өмір сүру ұзақтығы (ДДҰ көрсеткіші).

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар