Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы № 251 қаулысы.
Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
- Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.
- Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты орталық мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдар мен өзге де ұйымдар (келісу бойынша):
- Тұжырымдаманы іске асыру бойынша қажетті шараларды қабылдасын;
- Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарының уақтылы орындалуын қамтамасыз етсін;
- есепті жылдан кейінгі 15 сәуірден кешіктірмей Тұжырымдаманың іске асырылу барысы туралы ақпаратты Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігіне ұсынсын.
- Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі есепті жылдан кейінгі жылдың 1 мамырынан кешіктірмей Қазақстан Республикасының мемлекеттік және стратегиялық жоспарлау жөніндегі уәкілетті органдарына Тұжырымдаманың іске асырылуы туралы есепті ұсынсын, сондай-ақ оны бірінші басшының қол қоюымен интернет-ресурста орналастырсын (қол жеткізуі шектеулі ақпаратты қоспағанда).
- Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігіне жүктелсін.
- Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі
А. Смаилов
Қазақстан Республикасы Үкіметінің2023 жылғы 28 наурыздағы № 251 қаулысыменбекітілген
Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы
Мазмұны
1-бөлім. Паспорт
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
2.1 Бұқаралық спортты дамыту
2.2 Бейімдік дене шынықтыруды дамыту
2.3 Ұлттық спорт түрлері
2.4 Спорт резервін даярлау
2.5 Ұлттық құрама командаларды қалыптастыру және халықаралық спорттық жарыстарға қатысу
2.6 Дене шынықтыру мен спортты инфрақұрылымдық қамтамасыз ету
2.7 Дене шынықтыру мен спортты кадрлық қамтамасыз ету
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
4-бөлім. Дене шынықтыру мен спортты дамыту пайымы
5-бөлім. Дене шынықтыру мен спортты дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері
6-бөлім. Нысаналы индикаторлар мен күтілетін нәтижелер
Қосымша: Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары
1-бөлім. Паспорт
| Атауы | Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) |
| Әзірлеу негіздемесі | 1. Мемлекет басшысының 2018 жылғы 5 қазандағы «Қазақстандықтардың әл-ауқатының өсуі: табыс пен тұрмыс сапасын арттыру» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 2. Мемлекет басшысының 2019 жылғы 2 қыркүйектегі «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 3. Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 4. Мемлекет басшысының 2021 жылғы 1 қыркүйектегі «Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты Қазақстан халқына Жолдауы. 5. Мемлекет басшысының 2022 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» атты Қазақстан халқына Жолдауы. |
| Әзірлеуге және іске асыруға жауаптылар | Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі, Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі, Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі, Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі, Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі, Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі, Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі, облыстардың және Астана, Алматы және Шымкент қалаларының әкімдіктері, Қазақстан Республикасының Ұлттық олимпиадалық комитеті (келісу бойынша), Қазақстан Республикасының Ұлттық паралимпиадалық комитеті (келісу бойынша), «Спортты дамыту дирекциясы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (келісу бойынша), «Спорттық медицина және оңалту орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (келісу бойынша), «Дене шынықтыру және спорт жөніндегі республикалық оқу-әдістемелік және талдау орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (келісу бойынша), «Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» корпоративтік қоры (келісу бойынша), спорт түрлері бойынша аккредиттелген федерациялар (келісу бойынша). |
| Іске асыру мерзімдері | 2023 – 2029 жылдар |
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
2020 жылы Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2025 жылға дейінгі тұжырымдамасының 1-кезеңін (2016 – 2020 жылдар) іске асыру мерзімі аяқталды.
Деректерді талдау 2023 жылға қарай мынадай нәтижелерге қол жеткізілгенін көрсетеді:
- бұқаралық спортты одан әрі дамытуды көздейтін «Дене шынықтыру және спорт туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (бұдан әрі – Заң) түзетулер қабылданды;
- спортшылардың спорттық әдеп қағидалары әзірленіп, бекітілді;
- спорт түрлерін ранжирлеу және оларды қаржыландыру жүйесі енгізілді;
- қазақ күресі, тоғызқұмалақ, саятшылық сияқты ұлттық спорт түрлері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.
Дене шынықтыру мен спортты одан әрі дамыту бұқаралық дене шынықтыруды ұйымдастыруда, халықаралық спорт ұйымдарының тез өзгеріп отыратын талаптарын ескере отырып, оқу-жаттығу процесінде жаңа тәсілдерді қажет етеді.
Осы Тұжырымдама бұрын іске асырылған бағдарламалық құжаттардың қисынды жалғасы болып табылады және балалар мен студент жастардың, орта және егде жастағы халықтың, мүгедектігі бар адамдардың дене тәрбиесінің негізгі аспектілерін, сондай-ақ спорт резерві мен халықаралық деңгейдегі спортшыларды даярлау мәселелерін қамтиды, дене шынықтыру мен спорттың материалдық-техникалық базасын нығайту және дамыту, ғылыми-зерттеу базасын құру және нормативтік құқықтық базаны жетілдіру жөніндегі шараларды көздейді.
2.1 Бұқаралық спортты дамыту
Қазақстанның дене шынықтыру және спорт саласындағы мемлекеттік саясатының маңызды бағыттарының бірі бұқаралық спортты дамыту болып табылады. Халық арасында бұқаралық спортты танымал ету – салауатты ұлтты қалыптастырудың негізгі кілті.
2020 – 2022 жылдар аралығында елде дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын азаматтардың саны 31,4 %-дан 38,4 %-ға дейін өсті.
Салауатты өмір салтын насихаттау шеңберінде республика бойынша барлық жас санаттарына бағытталған, жыл сайын 1,2 млн адамды, оның ішінде ауылдық жерлерде 500 мың адамды қамтитын әртүрлі деңгейдегі 25 мыңнан астам спорттық-бұқаралық іс-шара тұрақты негізде өткізіледі. Соңғы жылдары жүгіру жарыстары, марафондар, веложарыстар мен веломарафондар, Ironman, фестивальдер, отбасылық жарыстар, бұқаралық сырғанау ерекше танымал болып отыр.
Бұқаралық спортты дамыту мақсатында 2022 жылы VII халық ойындары, IV ауыл жастары ойындары, «Қолжетімді спорт» жобасының II кезеңі, «Тұран Барысы» Азия кубогы, «Ұлы дала жорығы» алғашқы республикалық марафон-байгесі өткізілді.
Дене шынықтырумен және спортпен айналысатын азаматтарды қамтуды ұлғайту үшін бұқаралық спорт шараларының маңызды құрамдас бөлігі Президенттік сынақтарды (бұдан әрі – сынақтар) тапсыру болып табылады. Сынақтар халықтың дене дайындығы нормативтерінен тұрады және балалар, жастар, ересек тұрғындар үшін өткізіледі. Нормативтерге жеке тұлғалардың жасына байланысты күшті, төзімділікті, жылдамдықты, икемділікті және ептілікті көрсететін дене жаттығуларының түрлері кіреді. Нормативтердің нәтижелері үш деңгейге бөлінеді: президенттік деңгей, ұлттық деңгей, бастапқы дайындық деңгейі.
2020 – 2022 жылдар кезеңінде ел бойынша сынақтарды тапсыруға 7,6 миллион адам қатысты (2020 жылы – 1,2 млн адам, 2021 жылы – 2,6 млн адам, 2022 жылы – 3,8 млн адам). 2020 жылмен салыстырғанда осы сынаққа қатысушылардың саны 2,7 миллион адамға өсті.
Сонымен қатар, талдау бекітілген нормативтердің жоғары екенін көрсетті, бұл азаматтардың оларға қатысу деңгейіне әсер етеді. Мәселен, 2022 жылы сынақтарға қатысқан 3,8 миллион адамның тек 519,1 мыңы ғана оларды сәтті тапсырған (18,4 %), олардың ішінде 110,3 мың адам президенттік деңгейді, 203,1 мың адам ұлттық деңгейді және 205,6 мың адам бастапқы дайындық деңгейін орындаған.
Жалпы, бұқаралық спорттың жеткіліксіз дамуының негізгі себептері спорт инфрақұрылымының тапшылығы немесе тозуы, урбанизация деңгейінің жоғары болуы, соның салдарынан ауылдағы жас тұрғындар санының азаюы, кәсіби кадрлардың жетіспеушілігі болып табылады, бұл өз кезегінде халыққа көрсетілетін спорт қызметтерінің саны мен сапасына теріс әсер етеді. Халық арасында бұқаралық спортты танымал ету бойынша жүргізіліп жатқан жұмыстарға қарамастан, әртүрлі факторларға байланысты оның басым бөлігі дене шынықтыру және спорт сабақтарымен қамтылмай отыр.
Өткен жылдары өңірлер дене шынықтыру мен спорттың материалдық-техникалық базасының жай-күйіне тиісті назар аудармаған. Сондай-ақ дене шынықтыру және спорт объектілерін түгендеу жүргізілмеген, спорттық мүкәммалды жаңартуға қаражат бөлінбеген.
Сабақтан тыс уақытта сыныптан тыс дене шынықтыру-сауықтыру және спорттық-бұқаралық жұмыс одан әрі дамымаған. Түрлі суық тию және созылмалы ауруларға шалдыққан балалар мен жасөспірімдер санының өсуі жалғасуда.
Дене шынықтыру-сауықтыру және спорт жұмысының жай-күйі бұқаралық спортты одан әрі дамыту, халық арасында дене шынықтыру-сауықтыру жұмысын жандандыру бойынша шұғыл әрі нақты шаралар қабылдауды талап етеді.
Балалар мен жастар арасындағы дене шынықтыру және спорт
Бұқаралық спортты дамытудың ажырамас бөлігі балалар мен жасөспірімдерді дене шынықтыру және спорт сабақтарына тарту болып табылады, бұл өскелең ұрпақтың толыққанды дамуының негізін қалайды және денсаулықты нығайтуға, қозғалыс дағдылары мен машықтарын жетілдіруге бағытталған. Балалар мен жасөспірімдерді дене шынықтыру және спорт сабақтарына тарту жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау үшін елдің спорт резервін тәрбиелеудің де негізі болып табылады.
Балалар мен жасөспірімдер спортының дамуы білім беру ұйымдарындағы дене тәрбиесіне тікелей байланысты. Қазақстанда өскелең ұрпақтың дене тәрбиесі мектепке дейінгі жастан басталады. Мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың үлгілік оқу бағдарламаларына сәйкес жалпы дамыту, музыкалық-ырғақты жаттығуларды, қимылды ойындарды, билерді және спорттық ойындар элементтері бар жаттығуларды қолдану арқылы негізгі қозғалыс дағдыларын (жүру, жүгіру, өрмелеу, лақтыру, секіру, тепе-теңдікті сақтау) дамыту бойынша мақсатты жұмыс жүргізіледі.
Жалпы білім беретін ұйымдарда балалар мен жасөспірімдердің дене тәрбиесі барлық білім алушылар үшін аптасына 3 сағат көлемінде «Дене шынықтыру» пәні шеңберінде, мектептер жанындағы және қосымша білім беру ұйымдарындағы спорт секцияларында, мектеп спорт клубтарының, секциялардың және мектептен тыс дене шынықтыру-сауықтыру ұйымдарының желісін кеңейту арқылы жүргізіледі.
2021 – 2022 оқу жылының қорытындысы бойынша жалпы білім беретін мектептерде 3362995 (97,8 %) білім алушы дене шынықтыру сабақтарына қатысады (72491 бала немесе 2,2 % денсаулық жағдайына байланысты сабақтардан босатылған). Алайда 5000 ауыл мектебін жаңғырту шеңберінде материалдық-техникалық базаны жаңарту бойынша жүргізіліп жатқан жұмыстарға қарамастан, 746 жалпы білім беретін мектепте әлі де спорт залдары жоқ, оның ішінде 657-сі ауылдық мектептер, 587 жалпы білім беретін мектепте бұл сабақтар бейімделген үй-жайларда өткізіледі. Бұдан басқа, спорттық мүкәммалдың тозуы 60 %-дан асады.
2022 жылдың қорытындысы бойынша елде мектептер мен қосымша білім беру ұйымдары жанында 2 миллионнан астам баланы қамтитын 158,1 мыңнан астам спорт секциясы жұмыс істейді, оның ішінде ауылдық жерлерде 76,3 мың секция бар.
Бұл ретте 2021 жылдан бастап дене шынықтыру және спорт мұғалімдеріне білім алушылармен сабақтан тыс спорт сабақтарын өткізгені үшін лауазымдық айлықақысының базалық мөлшерінен 100 % қосымша ақы төленеді, бұл білім алушыларды аптасына кемінде 3 сағат қосымша спорт секцияларымен қамтуға мүмкіндік берді.
Балалар мен жасөспірімдер клубтарында (бұдан әрі – БЖК) және балалар мен жасөспірімдердің дене даярлығы клубтарында (бұдан әрі – БЖДДК) айналысатындардың жалпы саны 2020 жылғы 180980 баладан 2022 жылы 258723 балаға дейін өсті.
Бұл ретте БЖК саны 2020 жылғы 602-ден 2022 жылы 661-ге дейін, БЖДДК саны 2020 жылғы 119-дан 2022 жылы 144-ке дейін өсті.
Оң динамикаға қарамастан, мектеп спорт клубтарын құру орташа қарқынмен жүзеге асырылуда. Абай, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Маңғыстау және Түркістан облыстарында БЖДДК жоқ. Қаржыландыруды қысқарту мақсатында кейбір өңірлерде оларды жабу үрдісі байқалады.
Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі Жолдауын орындау үшін 2021 жылғы мамырда балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру іске қосылды.
Балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру тетігін енгізу балалар мен жасөспірімдерді спорт секцияларымен қамтудың өсуіне ықпал етті. Мәдениет және спорт министрлігі (бұдан әрі – Министрлік) тиісті нормативтік құқықтық базаны (мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру әдістемесі мен қағидалары, мемлекеттік спорттық тапсырысты орналастыру және спорт секцияларының рейтингін айқындау қағидалары) құру және ваучерлер беру процесін автоматтандыру бойынша жұмыс жүргізді, оған республиканың барлық облыс орталықтары мен республикалық маңызы бар қалалар қосылды. Нәтижесінде 2022 жылы 4 жастан 17 жасқа дейінгі 209 мыңнан астам бала мен жасөспірім 5960 спорт секциясына тегін қатысты.
Жалпы білім беретін мектептердің балалар мен жасөспірімдерді дене шынықтыру және спорт сабақтарына тарту жөніндегі қызметінің бағыттарының бірі республикалық көпдеңгейлі турнирлер мен жарыстарды тұрақты негізде ұйымдастыру болып табылады. Мәселен, ұлттық мектеп спорт лигалары шеңберінде 10 спорт түрі бойынша спорттық жарыстар өткізіледі, олардың ішінде баскетбол, волейбол, футбол, футзал, жеңіл атлетикалық кросс, үстел теннисі, тоғызқұмалақ, асық ату, бес асық, қазақ күресі бар.
Қазақстандық жазғы және қысқы мектеп оқушылары гимназиадаларының жеңімпаздары мектеп командаларының Дүниежүзілік жазғы және қысқы гимназиадаларына қатысу мүмкіндігіне ие болды. Сонымен қатар, Мәдениет және спорт министрліктері мен Оқу-ағарту министрлігінің бірлескен бұйрығы қабылданды, ол аталған жарыстардың жеңімпаздарына бірыңғай ұлттық тестілеуді тапсырмай-ақ елдің кез келген жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымына (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) грант алу құқығын береді.
Жастарды дене шынықтыру және спорт сабақтарына тартудың келесі буыны орта арнаулы және жоғары білім беру ұйымдары болып табылады. Жергілікті атқарушы органдардың (бұдан әрі – ЖАО) статистикалық деректеріне сәйкес, республикада 734 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы және 145 ЖЖОКБҰ жұмыс істейді, оларда 1 миллионнан астам студент оқиды, дене шынықтыру сабақтарымен 574 мыңнан астам студент қамтылған, бұл білім алушылардың жалпы санының 57 %-ын құрайды.
Бұдан басқа, 2022 жылдың қорытындысы бойынша колледж студенттерінің шамамен 69 %-ы (337 мыңнан астам) және ЖЖОКБҰ студенттерінің 41,2 %-ы (237 мыңнан астам) спорт секциялары мен клубтарымен қамтылған: техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында (бұдан әрі – ТжКБ) 10 мыңнан астам спорт секциясы (футбол, волейбол, қазақ күресі, бокс, шахмат және басқалары), ал 145 ЖЖОКБҰ-да 82 спорт клубы және 1 мыңнан астам спорт секциясы (бокс, күрес, волейбол, баскетбол, футбол және т.б.) бар.
Студенттік спортты дамыту мақсатында ЖЖОКБҰ студенттері арасында жазғы және қысқы универсиадалар өткізіледі, олардың жеңімпаздары дүниежүзілік жазғы және қысқы универсиадаларға қатысады. Бұл ретте универсиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлеріне, олардың жаттықтырушыларына мемлекет біржолғы ақшалай сыйақылар төлейді (1-орын – 15000 АҚШ доллары, 2-орын – 10000 АҚШ доллары, 3-орын – 5000 АҚШ доллары).
Сондай-ақ шет елдердің тәжірибесі бойынша жазғы (қысқы) спорт түрлері бойынша Ұлттық студенттік лига енгізілуде. Ұлттық спорт лигасына қатысатын ЖЖОКБҰ 6 аймаққа бөлінген: орталық, оңтүстік-шығыс, солтүстік, оңтүстік, шығыс, батыс. Техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында 10 спорт түрі бойынша студенттік спорт лигалары жобалары іске асырылуда.
Сонымен қатар, республикада студенттерінің спорттық жетістіктері үшін мекемелерді, ТжКБ және ЖЖОКБҰ-ны көтермелеу жүйесі жоқ, бұл мынадай проблемаларға алып келеді:
- білім беру ұйымдарының дене шынықтыру және спортпен айналысуға арналған материалдық-техникалық базасының әлсіздігі;
- мекемелер, ТжКБ және ЖЖОКБҰ әкімшілігінің студенттік спортты дамытуға, спорт клубтарының қызметіне және білім алушылардың жарыстарға қатысуына ынталандыру деңгейінің төмендігі;
- студент жастар арасында спортты дамытуға қатысты спорт федерацияларының көпшілігінің мүдделілігі мен жауапкершілігінің төмендігі;
- өңірлердің, оның ішінде ауылдық жерлердің бастамаларды жеткіліксіз қаржыландыруы (мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру тетігін жетілдіру мақсатында бірінші кезеңде тиісті бұйрықтарға өзгерістер енгізілді);
- жастар арасындағы жоғары дәрежелі спортшыларды тарта отырып, салауатты өмір салты қағидаттарын жеткіліксіз насихаттау.
Ересек тұрғындар арасындағы спортты дамыту
Ересек тұрғындар арасында бұқаралық спортты танымал ету жалпы халыққа да, нысаналы топтарға да бағытталған спорттық іс-шаралар мен бағдарламаларды өткізу арқылы жүзеге асырылады.
Ауылдық жерлерде спортты танымал ету үшін ауыл тұрғындарына арналған «Ақ бидай» спартакиадалары тұрақты түрде өткізіледі, оларға іс жүзінде барлық өңір қатысады. Ойындар бағдарламасына қазақ күресі, президенттік көпсайыс, аударыспақ, үстел теннисі және басқа да 14 спорт түрі енгізілген.
2022 жылғы мамырдан бастап Қазақстанның жеті қаласында «Қолжетімді спорт» жобасы пилоттық режимде іске асырылуда (Астана, Алматы, Ақтау, Петропавл, Семей, Талдықорған және Шымкент), оған скандинавиялық жүріс, жүгіру, гимнастика, йога, фитнес, стритворкаут, шаңғы жарыстары, үстел теннисі және конькимен бұқаралық сырғанау кіреді.
Егде жастағы адамдардың өміріне дене белсенділігін енгізу мақсатында «Aulafit» республикалық жобасын іске асыру басталды. 2021 жылы жоба 6 өңірде іске асырылып, 45 мыңнан астам адамды қамтыды. Жобаның мақсаты – халыққа, оның ішінде егде жастағы адамдарға нұсқаушылар мен жаттықтырушылардың басшылығымен күн сайын, соның ішінде тұрғын үй кешендерінің аулаларында, тұрғылықты жеріне жақын жерде дене шынықтырумен және спортпен айналысу мүмкіндігін беру. Сонымен бірге егде жастағы адамдардың бұқаралық спортқа тартылу деңгейі төмен болып қалуда. Мәселен, 2021 – 2022 жылдардың қорытындысы бойынша зейнеткерлік жастағы адамдар дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатындардың жалпы санының тек 1,7 %-ын құрады.
Бұдан басқа, жыл сайын мемлекеттік қызметшілер, медицина қызметкерлері, журналистер, еңбек ұжымдары, құқық қорғау органдарының қызметкерлері, спорт ардагерлері арасында спартакиадалар өткізіледі. Алайда бұл іс-шаралар елдің барлық ересек тұрғындарын толық көлемде қамтымайды.
Қазақстанда заңнамалық тұрғыдан («Дене шынықтыру және спорт туралы» Заңның 17-бабы) заңды тұлғалардың қызметкерлеріне дене шынықтырумен және спортпен айналысу құқығын іске асыру үшін жағдай жасау көзделген. Бұл ретте қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелерінің жеке және ұжымдық дене шынықтыру-спорт сабақтарын ұйымдастыру үшін материалдық базаны пайдалану және қаржыландыру, мамандармен қамтамасыз ету ұжымдық шарттармен немесе жұмыс берушінің өзімен айқындалады. Алайда барлық ұйымдар өз қызметкерлеріне дене шынықтырумен және спортпен айналысу үшін жағдай жасамайды.
Жалпы, бұқаралық спортпен қамтуда негізінен 20-дан 60 жасқа дейінгі еңбекке қабілетті жастағы азаматтарды қамту үрдісі байқалады. Халық арасында отандық спорттың «танымал болмауының» себептерінің бірі ретінде оның бұқаралық ақпарат құралдарында (бұдан әрі – БАҚ) және әлеуметтік желілерде нашар жариялануын да атауға болады.
Республикалық БАҚ назарында спорттың жоғары жетістіктері саласына байланысты тақырыптардың өте тар сегменті дерлік 100 % қамтылады. Әуесқой, бұқаралық, балалар, бейімдік спорт мәселелері іс жүзінде жарияланбайды. Оның үстіне отандық БАҚ ел ішінде өткізілетін спорттық-бұқаралық іс-шараларды іс жүзінде жарияламайды.
Өңірлік БАҚ-та да осындай жағдай қалыптасқан. Өңірлердегі спорт, әдетте, екі жағдайда ғана назарға ілігеді: спортқа қатысты резонанстық жағдайлар болған кезде немесе өңірлер аса маңызды халықаралық жарыстарды өткізетін орынға айналған кезде. Осы контекстен тыс өңірлік спорт күн тәртібі іс жүзінде жоқ. Бағдар халықтың тұтынушылық сұранысына да, спорт тақырыбының өзекті саяси-экономикалық және әлеуметтік күн тәртібімен өзара байланысына да бағытталған.
Мүгедектігі бар адамдардың қатысуымен өткізілетін спорттық-бұқаралық іс-шаралар іс жүзінде көрсетілмейді.
Ұйымдар мен мекемелер өз қызметкерлерінің спорттық-бұқаралық іс-шараларға қатысуы үшін жағдайды жеткілікті деңгейде жасамайды. Ол үшін ұйымдар мен мекемелер еңбек ұжымдарын дене шынықтырумен жүйелі түрде айналысуға тартқаны үшін көтермеленуге тиіс.
Ересек тұрғындардың спортқа төмен тартылуына әсер ететін проблемалар:
- халықты спорттық-бұқаралық іс-шаралармен жүйелі негізде қамтудың төмендігі;
- жұмыс берушілердің өз қызметкерлерін спортпен айналысуға тартуға мүдделілігінің болмауы;
- ересек тұрғындардың спортпен айналысуға ынтасы мен мүдделілігінің болмауы;
- дене шынықтырумен және спортпен айналысуды жеткіліксіз насихаттау және танымал ету;
- спортпен айналысу үшін инфрақұрылымның қолжетімсіздігі, бұл ретте бизнес үшін бағаны төмендетуге жұмсалатын шығыстарды өтеу немесе спорт инфрақұрылымын салу бойынша ынталандыру шараларының болмауы.
2.2 Бейімдік дене шынықтыруды дамыту
Маңызды мәселелердің бірі мүгедектігі бар адамдарды дене шынықтырумен және спортпен айналысуға тарту болып табылады. 2022 жылдың қорытындысы бойынша елде мүгедектігі бар 705 мың адам (ел халқының 3,68 %-ы) бар, олардың 319947-сінде немесе 46 %-ында дене шынықтырумен және спортпен айналысуға қарсы көрсетілімдер жоқ.
Қалалар мен аудандардың дене шынықтыру және спорт бөлімдері, спорт жөніндегі қоғамдық бірлестіктер осы адамдарды дене шынықтырумен және спортпен айналысуға тарту, сондай-ақ мүгедектігі бар адамдар арасында спорт түрлері бойынша секциялар ашу бойынша бірлескен жұмыс жүргізуде.
2022 жылы республикада 15 спорт клубы, Алматы облысында 1 спортты дамыту дирекциясы және дене мүмкіндіктері шектеулі адамдарға арналған 3 мектеп жұмыс істейді (спорт клубтары: Алматы және Шымкент қалаларында, Абай, Ақмола, Ақтөбе, Атырау, Шығыс Қазақстан, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Түркістан облыстарында; спорт мектептері: Астана қаласында, Алматы және Қарағанды облыстарында), оларда шамамен 5000 адам жаттығады.
Астана қаласында, Ақтөбе, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Қызылорда және Маңғыстау облыстарында иппотерапия және бейімдік ат спорты орталықтары бар.
Бұдан басқа, Астана қаласында Паралимпиадалық жаттығу орталығы және «Тарлан» мұз аренасы ашылды, олардың базасында мынадай паралимпиадалық спорт түрлері дамытылады: пара дзюдо, пара үстел теннисі, пара бадминтон, бочча, пара пауэрлифтинг, голбол, отырып ойнайтын волейбол.
Алайда дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын адамдар санының өсу қарқыны төмен күйінде қалып отыр: 2022 жылы – 51325 адам немесе 16 % (2020 жылы – 38352 немесе 12,2 %, 2021 жылы – 48565 немесе 12,7 %). Бұл спорт объектілерінің ғана емес, басқа да инфрақұрылымның қолжетімділігімен, сондай-ақ қозғалысы шектеулі халық топтарына арналған спорт ұйымдарының саны шектеулі болуымен, тиісті мүкәммал мен жабдықтардың болмауымен байланысты.
Жағдайды талдау негізінде мүгедектігі бар адамдардың спортқа төмен тартылуына әсер ететін проблемалар мыналар болып табылады:
- дене шынықтырумен және спортпен айналысуға қарсы көрсетілімдері жоқ мүмкіндіктері шектеулі адамдар арасынан дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын ерекше қажеттіліктері бар халық үлесінің төмендігі;
- мүмкіндіктері шектеулі ересектер мен балалардың спортпен айналысуына арналған тиісті мүкәммал мен жабдықтардың жеткіліксіздігі;
- бейімдік дене шынықтыру саласындағы жаттықтырушылардың, оқытушылардың және мамандардың жеткіліксіздігі.
2.3 Ұлттық спорт түрлері
Қазақстандағы ұлттық спорт түрлері спорт пен дене тәрбиесінің ажырамас бөлігі, ұлттық патриотизмді және ұлттық тарих пен дәстүрлерге құрметті тәрбиелеу арқылы жастарды тарту мен халықтың денсаулығын нығайтудың факторы болып табылады.
Статистикалық деректерге сәйкес ұлттық спорт түрлерінің тұрақты дамуы байқалады. Ұлттық спорт түрлерімен жүйелі түрде айналысатын адамдар саны 2021 жылғы 489,9 мың адамнан 2022 жылы 584,1 мың адамға дейін өсті және елде дене шынықтырумен және спортпен айналысатындардың жалпы санының 8,2 %-ын құрады. Олармен 1531 штаттық жаттықтырушы жұмыс істейді, оның ішінде ауылдық жерлерде – 834.
Елде жыл сайын қазақ күресі, тоғызқұмалақ, асық ату, көкпар, бәйге, теңге ілу, жамбы ату, аударыспақ, құсбегілік, дәстүрлі садақ ату, жекпе-жек сияқты Қазақстан Республикасының аумағында спорт түрлері ретінде ресми танылған және спорт түрлерінің тізіліміне енгізілген ұлттық спорт түрлері бойынша халықаралық деңгейден бастап ауылдық деңгейге дейінгі әртүрлі деңгейдегі мыңнан астам жарыс өткізіледі.
Бүгінде республикада ұлттық спорт түрлері бойынша 10 клуб, 13 спорт мектебі жұмыс істейді.
Халықаралық аренада қазақ күресі спорт түрінің беделін арттыру мақсатында ұлттық спорт түрлерін дамыту шеңберінде барлық федерацияларды біріктіру арқылы қазақ күресі қауымдастығы құрылды.
Ұлттық спорт түрлерімен айналысатын азаматтардың үлесін арттыру үшін заңнамалық деңгейде білім берудің барлық деңгейінде дене тәрбиесі сабақтарына ұлттық спорт түрлерінің міндетті компонентін енгізу көзделген. Ең алдымен білім беру саласындағы уәкілетті органға асық ату, тоғызқұмалақ және қазақ күресі сияқты спорт түрлерін енгізу ұсынылды.
2022 жылы алғаш рет Түркияда 102 елден 3 мыңнан астам спортшы қатысқан 13 спорт түрі бойынша IV Дүниежүзілік көшпенділер ойындары өткізілді. Қазақстан спортшылары 5 спорт түрі бойынша өнер көрсетті (қазақ күресі, көкпар, көкбөрі, жамбы ату, дәстүрлі садақ ату). IV Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының қорытындысы бойынша қазақстандық команда 3 алтын, 4 күміс және 2 қола медаль жеңіп алды.
Жыл сайын «Жас барыс», «Қазақстан барысы», «Әлем барысы» жарыстары өткізіледі.
Осыған қарамастан, жүргізіліп жатқан жұмыс ұлттық спорт түрлерінің халықаралық аренадағы әлеуетін толық ашпайды, сондай-ақ ұлттық спорт түрлерімен айналысу үшін азаматтарды жеткілікті деңгейде қамтуды қамтамасыз етпейді.
Жағдайды талдау негізінде азаматтарды ұлттық спорт түрлерімен айналысуға жеткіліксіз тартуға әсер ететін проблемалар мыналар болып табылады:
- елдің солтүстік өңірлерінде климаттық жағдайлардың ерекшеліктеріне байланысты ұлттық спорт түрлерімен айналысатындардың өңірлер бөлінісіндегі қамтылуының төмендігі;
- қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты федерациялардың ұлттық спорт түрлерін танымал ету бойынша жұмысының жеткіліксіздігі.
2.4 Спорт резервін даярлау
Қазақстанда спорттың 176 түрі дамытылады (45 жазғы олимпиадалық, 13 қысқы олимпиадалық, 28 паралимпиадалық, 17 сурдлимпиадалық, 10 ұлттық, 63 олимпиадалық емес спорт түрі).
Спортшыларды бастапқы даярлау кезеңінен бастап жоғары жетістіктер спортына дейін даярлаудың қолданыстағы жүйесі мынадай:
- балалар мен жасөспірімдердің спорт мектептері;
- олимпиадалық резервті даярлау орталықтары;
- облыстық олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледждері;
- облыстық жоғары спорт шеберлігі мектептері;
- спортта дарынды балаларға арналған республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждер;
- республикалық жоғары спорт шеберлігі мектебі;
- олимпиадалық даярлау орталықтары;
- «Дене мүмкіндіктері шектеулі адамдарға арналған спорттық даярлау орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны;
- «Ұлттық және ат спорты түрлері орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны;
- спортты дамыту дирекциясы.
Спорт резерві мен жоғары дәрежелі спортшыларды даярлауды дене шынықтыру-спорт ұйымдары дене шынықтыру және спорт саласындағы уәкілетті орган бекітетін, республикалық аккредиттелген федерациялар әзірлейтін дене шынықтыру-спорт ұйымдарына арналған спорт түрлері бойынша бағдарламаларға сәйкес жүзеге асырады. Спорт резерві мен жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау оқу-жаттығу процесін және спорттық іс-шараларды өткізуді қамтиды.
Балалар мен жасөспірімдердің спорт мектептері
Балалар мен жасөспірімдердің спорт мектептері (бұдан әрі – БЖСМ) спорт резервін даярлау мен қосымша білім беру ұйымдарының бастапқы буыны болып табылады. Олардағы даярлық мынадай кезеңдерге бөлінеді: бастапқы даярлық, оқу-жаттығу кезеңі, спорттық жетілдіру және жоғары спорт шеберлігі кезеңі.
Оқушыларды қабылдау және спорт резервін даярлаудың келесі кезеңдеріне ауыстыру оның көрсеткіштеріне (спорттық нормативтерді тапсыруына) сәйкес жүзеге асырылады. Бала даярлықтан өткен сайын оны БЖСМ ішіндегі жарыстардан бастап облыстық жарыстарға дейінгі көпдеңгейлі жарыстарға қатысуға жібереді, олардың қорытындысы бойынша спорттық нәтижелер жас спортшыға республикалық жарыстарға қатысу құқығын береді.
2022 жылдың қорытындысы бойынша 487 БЖСМ-де (оның ішінде 159 мамандандырылған) 390664 бала мен жасөспірім айналысады. Олармен 14848 жаттықтырушы-оқытушы жұмыс істейді, ал 2020 жылы 477 БЖСМ-де 367727 бала, 2021 жылы 481 БЖСМ-де 386519 бала айналысқан. 2020 жылмен салыстырғанда БЖСМ саны 10 бірлікке, ал айналысатын балалар саны 22937 балаға өсті.
Спорт резервін даярлау саласындағы қол жеткізілген жетістіктерге қарамастан, жергілікті жерлердегі БЖСМ-ді қаржыландырудың жеткіліксіздігі салдарынан көптеген балалар мен жасөспірімдердің спорттық жарыстар мен оқу-жаттығу жиындарына толыққанды қатысу мүмкіндігі жоқ. Бұл мектептер қажетті спорттық мүкәммалмен, жабдықтармен нашар қамтамасыз етілген, тиісінше олардың инфрақұрылымы ескірген.
Мәселен, 2022 жылы өңірлердегі 487 БЖСМ-ге 109,1 млрд теңге бөлінді, оның ішінде 4,2 млрд теңге немесе 3,8 % оқу-жаттығу жиындарына және 8,8 млрд теңге немесе 8 % жарыстарға қатысуға жұмсалды. Қаражаттың басым бөлігі жалақы мен спорт объектілерін жалға алуға бағытталған.
Бұл көрсеткіштер спорт ұйымдары арасында қаржыландыру үлесін оқу-жаттығу жиындары мен жарыстарға қатысу үшін іссапар шығыстары бөлігінде жергілікті деңгейде қайта қарау қажеттігін көрсетеді.
Спортта дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернат-колледждер, республикалық олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледждері және республикалық спорт колледжі
Республикалық деңгейде, сондай-ақ облыстарда және Астана, Алматы және Шымкент қалаларында спортта дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-интернат-колледждер (бұдан әрі – ММИКОР) жұмыс істейді. Оларға іріктеу белгілі бір даярлық кезеңінен өткен перспективалы балалар арасынан конкурстық негізде жүзеге асырылады, олар жатақханамен және тамақпен қамтамасыз етіледі. Олар үшін жаттығулар күніне кемінде екі рет өткізіледі. Жоғары сыныптарда ММИКОР оқушылары жақсы спорттық нәтижелерге қол жеткізген жағдайда елдің жасөспірімдер және жастар құрамаларына қабылданады.
2022 жылы 12 өңірде спортта дарынды балаларға арналған 13 облыстық мектеп-интернат жұмыс істеді, онда 45 спорт түрі бойынша 4254 тәрбиеленуші білім алады (мектеп жасындағы балалар 12 жастан 17 жасқа дейін қоса алғанда, колледж студенттері 18 жастан 21 жасқа дейін).
2021 жылмен салыстырғанда спортта дарынды балаларға арналған облыстық мектеп-интернаттардың саны өзгерген жоқ, алайда тәрбиеленушілер контингенті 212 адамға артты (2020 жылы – 3995, 2019 жылы – 3932 бала).
Республикалық деңгейде спортта дарынды балаларға арналған 4 олимпиадалық резервтің мамандандырылған мектеп-интернат-колледжі (бұдан әрі – РММИКОР) және 1 республикалық спорт колледжі (бұдан әрі – РСК) жұмыс істейді, олардың контингенті 1825 бала мен жасөспірімді құрайды (РММИКОР – 1636 адам, РСК – 189 адам).
Бұл ұйымдарға дарынды спортшылар, Қазақстан Республикасы чемпионаттарының жеңімпаздары мен жүлдегерлері қабылданады. Мұнда спорттың ойын түрлері, жекпе-жек, командалық және басқа да спорт түрлері дамытылады.
Соңғы 3 жылда интернат түлектерінің саны 3546 адамды құрады, олардың 412 спортшысы (11,6 %) қазіргі уақытта жоғары спорт шеберлігі мектептерінде шеберлігін жетілдіруде.
2022 жылдан бастап жас спортшылар арасында да, әртүрлі деңгейдегі мектеп-интернаттар арасында да бәсекелестікті дамыту мақсатында «Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің кубогы» өткізіледі. 2022 жылы бұл іс-шара 2006–2007 жылы туған 352 спортшыны қамтыды. Жарыстар 4 спорт түрі (бокс, дзюдо, грек-рим және еркін күрес) бойынша Астана, Алматы, Ақтөбе және Тараз қалаларында бір мезгілде 4 топта өткізілді.
Спорт резервін даярлаудың негізгі орталығы мектеп-интернат-колледждер болып табылатындықтан, Қазақстан Республикасының Үкіметі деңгейінде жергілікті атқарушы органдарға мектеп-интернат-колледждер ашу туралы бірнеше рет тапсырмалар берілді. Алайда Астана, Шымкент қалаларында, Абай, Ұлытау облыстарында, сондай-ақ Алматы, Атырау, Маңғыстау облыстарында бұл тапсырма орындалмаған. Осыған байланысты орындалмаған тапсырмалар осы Тұжырымдаманың Іс-қимыл жоспарына енгізілді.
Олимпиадалық резервті даярлау орталығы және Олимпиадалық даярлау орталығы
Олимпиадалық резервті даярлау орталығының (бұдан әрі – ОРДО) және олимпиадалық даярлау орталықтарының (бұдан әрі – ОДО) қызметі спортшылардың спорттық шеберлігін арттыру үшін оларды жыл бойы орталықтандырылған даярлауды ұйымдастыру және өткізу болып табылады.
ОРДО облыстық немесе қалалық мәртебеге ие. ОДО тек республикалық мәртебеге ие. Олардың контингенті ауыспалы болып табылады және оған спорт түрлері бойынша Қазақстан Республикасы чемпионаттарының немесе халықаралық спорттық жарыстардың жеңімпаздары немесе жүлдегерлері болып табылатын жасөспірімдер, юниорлар және жастар жас санатындағы спортшылар, сондай-ақ облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың құрама командаларының құрамына кіретін спортшылар қабылданады.
2020 – 2022 жылдар аралығында ОРДО саны 1 бірлікке артып, 18 бірлікті құрады. Олар елдің барлық өңірінде орналасқан, Абай және Алматы облыстарында ОРДО ашу кезеңінде. Бұл ретте талданып отырған кезеңде айналысатындар саны 2020 жылғы 2682 спортшыдан 2022 жылы 3146 спортшыға дейін өскені байқалады.
2020 – 2022 жылдар аралығында ОДО саны қолданыстағы ОДО-ларды қайта ұйымдастыру және біріктіру арқылы 9-дан 3 бірлікке дейін қысқарды, бұл ретте 1491 спортшыдан тұратын контингент саны сақталды. Бұл біріктіру Мемлекет басшысының 2020 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру жөніндегі Жалпыұлттық іс-шаралар жоспарын іске асыру шеңберінде жүзеге асырылды.
Жоғары спорт шеберлігі мектебі
Спорт резервін даярлаудың келесі буыны жоғары спорт шеберлігі мектептері (бұдан әрі – ЖСШМ) болып табылады. Олардың қызметінің мақсаты олимпиадалық, олимпиадалық емес және ұлттық спорт түрлері бойынша жыл бойы оқу-жаттығу, спорттық-әдістемелік қызметті жүзеге асыру болып табылады.
ЖСШМ контингенті спорттық жетілдіру және жоғары спорт шеберлігі топтарына кіретін спортшылардан қалыптастырылады. Республикалық ЖСШМ-ге республикалық спорттық жарыстардың чемпиондары мен жүлдегерлері болып табылатын спортшылар қабылданады. Облыстық және қалалық (аудандық) ЖСШМ-ге республикалық спорттық жарыстардың, облыстық (республикалық маңызы бар қалалар, астана) спорт түрлері бойынша біріншіліктердің чемпиондары мен жүлдегерлері болып табылатын спортшылар қабылданады. Бұл ретте спортшылардың жасы осы топтардың белгіленген спорттық нормативтері мен талаптарын жыл сайын растаған жағдайда шектелмейді.
2022 жылдың қорытындысы бойынша республикада 27 облыстық және 1 республикалық жоғары спорт шеберлігі мектебі жұмыс істейді, олардың контингенті 5456 спортшыны құрайды, 863 жаттықтырушы-оқытушы жұмыс істейді. 2020 жылмен салыстырғанда ЖСШМ саны 5 бірлікке, контингент 90 адамға өсті (2020 жылы 22 ЖСШМ-де – 5366, 2021 жылы 22 ЖСШМ-де – 5844 адам айналысқан).
Елдің спорт резервін даярлау жүйесіне жүргізілген талдау қолданыстағы жүйенің қазіргі заманғы талаптар мен шындыққа толық сәйкес келмейтінін, «ауқымды» екенін және жаңғыртуды қажет ететінін көрсетті.
Олардың жұмыс істеуі шеңберінде бір буыннан екінші буынға жүйелі ауысу жоқ, өйткені бір спортшы бірнеше дене шынықтыру-спорт ұйымының контингентінде есепте тұруы мүмкін, бұл спортшыларды даярлау кезінде қаржыландырудың қайталануына (іссапарға жіберу, спорттық киіммен қамтамасыз ету, жаттықтырушыларға қосымша ақы және басқалары) алып келеді.
Бұдан басқа, мыналар байқалады:
- спорттық-бұқаралық іс-шаралардың бірыңғай күнтізбесінің үйлестірілмеуі;
- спорт резервін даярлау міндеттерін шешу кезінде ведомствоаралық және деңгейаралық бөлектену мен іс-қимылдардың келісілмеуі;
- материалдық-техникалық базаның әлсіздігі, сапалы спорттық мүкәммал мен жабдықтардың болмауы;
- жаттықтырушылық жұмыстың әлсіздігі, оның ішінде жеке әдістемелік әзірлемелердің болмауы;
- елде спорт резервін іріктеу және жоспарлы даярлау жөніндегі ғылыми базаның болмауы;
- жетекші спорт елдерінен (Ресей, Қытай және басқалар) спорттық инновациялық технологияларды дамыту және енгізу бойынша артта қалу.
2.5 Ұлттық құрама командаларды қалыптастыру және халықаралық спорттық жарыстарға қатысу
Қазақстандағы спортшыларды даярлау жүйесінің шыңы жазғы және қысқы олимпиадалық спорт түрлері бойынша Қазақстан Республикасының құрама және штаттық құрама командалары (спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалар) болып табылады.
Спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың құрамдарын аккредиттелген спорт федерациялары спортшылардың алдыңғы жылғы жарыстардағы нәтижелері негізінде жыл сайын қалыптастырады. Өз кезегінде ұлттық кадрларды нығайту және өз спорт резервін тәрбиелеу мақсатында құрама команда құрамына тартылатын шетелдік спортшылар санына заңнамалық шектеулер енгізілді.
Ұлттық штаттық командалардың жалпы саны спорттың 176 түрі бойынша 3000 адамды құрайды. Жазғы олимпиадалық спорт түрлері бойынша штаттық құрама командалардың құрамына кірген спортшылар саны 1095 спортшыны, қысқы спорт түрлері бойынша 199 спортшыны құрайды.
Талдау 46 жазғы олимпиадалық спорт түрінің ішінен Олимпиада ойындарында тұрақты түрде медаль жеңіп алу орта есеппен тек 5–7 спорт түріне ғана тиесілі екенін көрсетеді: 1996 жылы бағдарламадағы 35 спорт түрінің ішінен қазақстандық спортшылар 16 спорт түріне қатысып, 6 спорт түрінен медаль жеңіп алды, 2000 жылы бағдарламадағы 39 спорт түрінің ішінен қазақстандық спортшылар 20 спорт түріне қатысып, тек 5 спорт түрінен медаль жеңіп алды, 2004 жылы бағдарламадағы 40 спорт түрінің ішінен 20 спорт түріне қатысып, 5 медаль жеңіп алды, 2008 жылы бағдарламадағы 42 спорт түрінің ішінен 23 спорт түріне қатысып, 6 спорт түрінен медаль жеңіп алды, 2012 жылы 25 спорт түріне қатысып, 7 спорт түрінен жүлде иеленді, 2016 жылы 26 спорт түріне қатысып, 7 спорт түрінен жүлде иеленді, 2021 жылы 28 спорт түріне қатысып, 5 спорт түрінен медаль жеңіп алды.
Осылайша, тәуелсіздік жылдарында 46 жазғы олимпиадалық спорт түрінің тек 13 түрі бойынша ғана олимпиадалық медальдар жеңіп алынған.
Спортшылардың Олимпиада ойындарындағы өнер көрсетуін салыстырмалы талдау елде спорттың 176 түрі дамытылғанына, әр облыста жазғы олимпиадалық спорт түрлерінің 28-ден 50-ге дейінгі түрі дамытылғанына қарамастан, нәтижелерге спорттың тек бірнеше түрі бойынша ғана қол жеткізілетінін көрсетеді. Осыған байланысты әр өңірдің географиялық ерекшеліктері мен спорт түрлерінің ұлттық-мәдени дәстүрлілігін ескере отырып, белгілі бір спорт түрлерін дамыту бойынша өңірлердің мамандануын айқындау қажеттілігі туындады.
Әлем чемпионаттарында ұлттық құрама командалардың спортшылары әртүрлі дәрежедегі 168 медаль (49 алтын, 48 күміс, 71 қола медаль) жеңіп алды.
Тәуелсіздік жылдарында спорт түрлері бөлінісінде әлем чемпионаттарында жеңіп алынған медальдар саны
Осылайша, жазғы олимпиадалық спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың әлем чемпионаттарындағы өнер көрсету қорытындыларын талдау бокс, ауыр атлетика, велоспорт, жеңіл атлетика, дзюдо, грек-рим күресі сияқты бір спорт түрлерінің тұрақты нәтижелер көрсететінін айғақтайды.
Азия ойындарында қазақстандық спортшылар барынша нәтижелі өнер көрсететін спорт түрлерінің саны көбірек. Құраманың 7 жазғы Азия ойындарына қатысуы елге 29 спорт түрі бойынша 498 медаль әкелді, олардың ішінде ең нәтижелілері бокс, еркін күрес, грек-рим күресі, велоспорт, байдарка мен каноэде есу, дзюдо, жеңіл атлетика, нысана көздеу, ауыр атлетика, жүзу болып табылады.
Қысқы халықаралық жарыстарда қысқы Азия ойындарында – 196 медаль, қысқы Олимпиада ойындарында – 13 медаль, оның ішінде қысқы жасөспірімдер Олимпиада ойындарында – 5 медаль, қысқы чемпионаттарда – 21 медаль, Дүниежүзілік қысқы универсиадаларда – 87 медаль жеңіп алынды. Бұл ретте қысқы олимпиадалық спорт түрлерінде шаңғы жарысы, конькимен жүгіру спорты, биатлон, мәнерлеп сырғанау және фристайл нәтижелі болып табылады.
Осылайша, халықаралық жарыстардағы өнер көрсету қорытындыларын талдау ұлттық құрама командалардың нәтижелілігі негізінен спорттың 15–20 түрі бойынша, оның ішінде Олимпиада ойындарында тек 5–6 спорт түрі бойынша ғана жоғары әрі тұрақты екенін көрсетеді.
Осыған байланысты күш-жігерді шашырату және ұлттық құрама командалардың спортшыларын тек осы мамандандырылған спорт түрлері бойынша нысаналы даярлаудың болмауы Токиода өткен XXXII жазғы Олимпиада ойындарында ел позициясының әлсіреу себептерінің бірі болды, онда Қазақстан жалпыкомандалық есепте 8 қола медальмен 83-орын алды.
Осылайша, Қазақстанның Токиода өткен XXXII жазғы Олимпиада ойындарындағы позициясының әлсіреу себептері мыналар болып табылады:
- спортшыларды спорттық даярлаудың бір кезеңінен екінші кезеңіне берудің тиімсіз жүйесі;
- спортшыларды даярлауға тартылған жаттықтырушылардың, жаттықтырушы-әдіскерлердің, әдіскерлердің және басқа да мамандардың көпшілігінің біліктілігінің төмендігі;
- ұлттық құрама командалардың спортшыларын даярлау жүйесінің әлсіздігі;
- ұлттық команданың халықаралық жарыстардағы таныстырылым деңгейінің төмендігі;
- жаттықтырушыларда спортшыларды даярлау әдістемелерінің болмауы.
Осы проблемалар бойынша шешімдер қабылданбауы 2024 және 2026 жылдардағы Олимпиада ойындарын қоса алғанда, халықаралық жарыстарда ұлттық құрама командалардың нәтижелілік көрсеткіштерінің одан әрі төмендеуіне алып келуі мүмкін.
Ғылыми-әдістемелік және медициналық-биологиялық қамтамасыз етуді жетілдіру
Халықаралық спорт аренасында жоғары нәтижелерге қол жеткізу үшін спорт ғылымы, медицина және инновациялық технологиялар бағыттары бойынша мамандардың кешенді тәсілі қажет. Жыл сайын чемпиондық атақтар үшін күрес күшейіп келеді. Осыған байланысты спортшының тек физикалық мүмкіндіктеріне ғана сүйену жеткіліксіз. Жоғары жетістіктер спортын спортшылардың өнер көрсету нәтижелерін ғана емес, олардың физиологиялық жай-күйін, медициналық қамтамасыз етілуін, жарақаттануын және тағы басқаларды ескере отырып, толыққанды талдау негізінде дамыту қажет. Спорт ғылымын дамыту қажет.
2022 жылы спорт саласында медициналық қызметті республикалық деңгейде «Спорттық медицина және оңалту орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (бұдан әрі – СМОжО), өңірлік деңгейде 7 дәрігерлік-дене шынықтыру диспансері (бұдан әрі – ДДШД) (Шымкент қаласында, Ақмола, Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Түркістан облыстарында) жүзеге асырады.
Әрбір өңірде ДДШД-ның болуы спортшылардың денсаулық жағдайын жергілікті жерде уақтылы бақылауды көздейді. Бұл ретте Астана қаласында, Жамбыл, Қостанай, Қызылорда облыстарында ДДШД функцияларын спорт ұйымдарының құрылымдық бөлімшелері (медициналық бөлімшелері) атқарады, ал республиканың 6 өңірінде ДДШД жоқ (Алматы қаласында, Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау және Солтүстік Қазақстан облыстарында). Тиісінше, осы өңірлерде спорт түрлері бойынша республикалық және облыстық құрама командалардың мүшелері болып табылатын жоғары білікті спортшыларды медициналық қамтамасыз ету тұрғылықты жері бойынша емханаларда жүзеге асырылады.
Осылайша, қолданыстағы СМОжО және облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардағы дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерлері елдегі спортшыларды сапалы медициналық-биологиялық және фармацевтикалық қамтамасыз ету мәселелерін шешпейді.
Сондай-ақ 2022 жылдың қорытындысы бойынша дене шынықтыру және спорт саласында ұлттық құрама командалардың спортшыларын Олимпиада ойындарына даярлауға ғылыми сүйемелдеуді қамтамасыз ете алатын ұйымдар жоқ. Қазіргі уақытта тек бір республикалық талдау орталығы – «Дене шынықтыру және спорт жөніндегі республикалық оқу-әдістемелік және талдау орталығы» РМҚК (бұдан әрі – РОӘТО) жұмыс істейді, ол бүкіл саланы талдамалық, әдістемелік әзірлемелермен және спортшыларды даярлау процесіне ғылыми сүйемелдеумен қамтамасыз етуге қауқарсыз. Тиісті мамандар мен сарапшыларды тарту мақсатында осы ұйым қызметкерлерінің жалақысын арттыру мәселесін қарау қажет, бұл азаматтық қызметшілерге еңбекақы төлеу жүйесін реттейтін Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізуді талап етеді.
Жүргізіліп жатқан жұмыстарға қарамастан, мынадай мәселелерді шешу қажет:
- дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерлерінің мамандандырылған немесе жеке тұрған ғимаратының болмауы;
- спортшыларды медициналық қамтамасыз етуге арналған заманауи стационарлық және тасымалды портативті жабдықтардың болмауы;
- спортшыларды функционалдық тестілеу мен диагностикалау әдістемелері мен тәсілдерінің, одан кейін спортшыларды даярлау жоспарларын жасау немесе түзету жүйесінің болмауы;
- спорт медицинасы саласындағы қызметті реттейтін нормативтік құқықтық актілердің болмауы;
- спорт медицинасы саласындағы тар бағыттағы мамандардың тапшылығы (спорт дәрігері, травматолог, оңалту дәрігері, нутрициолог, спорт медицинасы бойынша физиотерапевт, спорт психологтары, массажистер және тағы басқалар);
- оқу-жаттығу процестері мен спорттық іс-шараларға қатысатын спортшыларға шұғыл медициналық көмек көрсетуге арналған фармакологиялық құралдар тізбесінің ескіруі.
2.6 Дене шынықтыру мен спортты инфрақұрылымдық қамтамасыз ету
Спорттың жай-күйі мен дамуы қажетті спорт инфрақұрылымының болуына тікелей байланысты.
Республика бойынша 2022 жылдың қорытындысында 43071 спорт құрылысы бар (2021 жылмен салыстырғанда 550 бірлікке өскен), оның ішінде ауылдық жерлерде 24397 бірлік, соның ішінде: дене шынықтыру-спорт мақсатындағы объектілер – 15339, оның ішінде дене шынықтыру-сауықтыру кешендері (бұдан әрі – ДСК) – 638, білім беру мекемелерінің объектілері – 25304, спорт мектептері (СМ) – 2428.
Қарапайым жаяу жүргіншілер жолдарының, велосипед жолдарының, көше тренажерлерінің тапшылығы байқалады.
Спорт объектілерінің жалпы санының ішінде 30 жылдан астам уақыт бұрын салынған, физикалық және моральдық тұрғыдан қатты тозған объектілер бар.
Республика мектептерінің 10 %-ында әлі күнге дейін жеке спорт залдары және спорттық мүкәммал мен жабдықтардың жеткілікті мөлшері жоқ. Мұндай жағдай оқушыларға тіпті мектеп бағдарламасы шеңберінде де дене шынықтырумен және спортпен толыққанды айналысуға мүмкіндік бермейді.
Барлық спорт объектілерінің басым бөлігі ауылдық жерлерде орналасқанына қарамастан (43071 объектінің 24397-сі), климаттық, географиялық ерекшеліктері мен халық тығыздығына байланысты ауылдық округтерді, ауылдар мен кенттерді спорт құрылыстарының жеткілікті санымен қамтамасыз ету проблемасы бар.
Жүргізілген талдау стандарттарға сәйкес, 19 млн адамнан асатын халық саны кезінде ел бойынша спорт залдарына жалпы қажеттілік 1581200,3 шаршы метрді құрайтынын, нақты қолда бар алаң 1132771,9 шаршы метр екенін көрсетеді. Осылайша, тапшылық 448428,4 шаршы метрден асады.
Есептеу кезінде Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2021 жылғы 24 мамырдағы № 154 «Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі бойынша мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарына енгізілген көрсеткіштерді есептеу әдістемесін бекіту туралы» бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» 2022 жылғы 30 мамырдағы № 145 бұйрығымен бекітілген әдістеме мынадай формулалар бойынша пайдаланылады:
қажеттілік: спорт залдары S=80 шаршы метр*(халық саны/1000 адам);
қамтамасыз етілуі: спорт залдары O=спорт объектілерінің ауданы/қажеттілік*100.
Инфрақұрылымның негізгі өсімі жазық құрылыстар есебінен орын алуда. Ал республика бойынша жабық спорт құрылыстарының саны жеткіліксіз болып қалуда. Бұл ретте елдегі спорт объектілерінің болуы олардың барлық азаматтар үшін, әсіресе ауылдық жерлерде қолжетімділігін қамтамасыз етпейді.
2022 жылғы спорт объектілері туралы деректер
| № | Облыс | 2022 жылы барлығы | Оның ішінде дене шынықтыру-спорт мақсатындағы объектілер | Білім беру ұйымдарының объектілері | Оның ішінде спорт мектептері | Ауылдық жерлерде | Жеке меншік |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Астана қаласы | 1030 | 806 | 215 | 9 | 0 | 360 |
| 2 | Алматы қаласы | 3699 | 2671 | 1002 | 26 | 0 | 592 |
| 3 | Шымкент қаласы | 1076 | 521 | 503 | 52 | 0 | 148 |
| 4 | Абай | 1241 | 313 | 868 | 60 | 865 | 34 |
| 5 | Ақмола | 2591 | 807 | 1665 | 119 | 1777 | 146 |
| 6 | Ақтөбе | 1975 | 982 | 826 | 167 | 827 | 222 |
| 7 | Алматы | 2229 | 548 | 1541 | 140 | 1875 | 143 |
| 8 | Атырау | 1214 | 716 | 411 | 87 | 726 | 31 |
| 9 | ШҚО | 1861 | 326 | 1408 | 127 | 1195 | 19 |
| 10 | Жамбыл | 2919 | 934 | 1640 | 345 | 2018 | 193 |
| 11 | Жетісу | 1715 | 457 | 1124 | 134 | 1111 | 44 |
| 12 | БҚО | 1788 | 500 | 1176 | 112 | 1263 | 58 |
| 13 | Қарағанды | 2782 | 1098 | 1548 | 136 | 980 | 361 |
| 14 | Қызылорда | 2368 | 601 | 1535 | 232 | 1438 | 13 |
| 15 | Қостанай | 2602 | 940 | 1534 | 128 | 1679 | 345 |
| 16 | Маңғыстау | 864 | 414 | 406 | 44 | 372 | 34 |
| 17 | Павлодар | 3165 | 1016 | 1923 | 226 | 1852 | 60 |
| 18 | СҚО | 2951 | 410 | 2477 | 64 | 2337 | 57 |
| 19 | Түркістан | 4674 | 1169 | 3307 | 198 | 3943 | 300 |
| 20 | Ұлытау | 327 | 110 | 195 | 22 | 139 | 23 |
| Барлығы | 43071 | 15339 | 25304 | 2428 | 24397 | 3183 |
Спорт залдарының ең үлкен тапшылығы (спорт залдары S=80 шаршы метр*(халық саны/1000 адам) Астана қаласында және Абай, Ақтөбе, Алматы, Атырау, Шығыс Қазақстан, Түркістан облыстарында тіркелген. Сонымен бірге ең қолайлы жағдай қалыптасқан өңірлерде де (Жетісу, Ұлытау, Ақмола, Қызылорда, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында) инфрақұрылым тапшылығы сақталады.
Жоғарыда келтірілген кестеде ұсынылған деректер еліміздегі дене шынықтыру-спорт құрылыстарының басым бөлігі мемлекеттік мекемелер мен ұйымдар болып табылатынын, сол арқылы бюджетке салмақ түсіретінін айқын көрсетеді. Жергілікті атқарушы органдар 85 % деңгейінде жүктелген дене шынықтыру-спорт құрылыстарын пайдалану шығындарын толық жабуға немесе оларды жеке ұйымдардың сенімгерлік басқаруына беруге мәжбүр.
Сондықтан спорт объектілерінің өсімі негізінен ашық жазық спорт құрылыстарын салу есебінен қамтамасыз етіледі.
Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын халықтың үлесін арттыру үшін қалаларда бұқаралық спортты дамыту жобаларын іске асыру шеңберінде дене шынықтырумен және спортпен айналысуға бейімделген қалалық және рекреациялық инфрақұрылым объектілері құрылады. Алайда бұл объектілер тұрғындардың қандай да бір объектіге қажеттілігіне мониторинг жүргізілмей, демалыс орындарында немесе тұрғылықты жері бойынша салынады.
Бұдан басқа, дене шынықтыру-спорт құрылыстарына деген қажеттілік ұлттық дәстүрлерге, құндылық бағдарларына, өңір тұрғындарының мінез-құлық стандарттарына, олардың табыстарына айтарлықтай тәуелді. Мұндай өзара байланыс әсіресе шағын провинциялық қалаларға тән.
Мысалы, Ақтөбе облысының Шалқар ауданы грек-рим күресі балуандарын даярлайтын орталық, Қарағанды облысының Абай ауданы боксшыларды даярлайтын орталық, Түркістан облысының Шардара ауданы армрестлинг спортшыларын даярлайтын орталық болып табылады. Осыған байланысты мониторингтік топтардың шығуын қамтамасыз ете отырып, жұмыс істеп тұрған дене шынықтыру-сауықтыру және спорт құрылыстарын жергілікті жерлердегі нақты жағдайға статистикалық деректердің сәйкестігі тұрғысынан түгендеу қажет.
Сонымен қатар спорт кешендерінде мүгедектігі бар адамдардың спортпен айналысуына жағдай жасау бойынша құқықтық қамтамасыз ету мен қабылданып жатқан шараларға (пандустар, есік ойықтары, есік қоңырауы/домофон, өрт қауіпсіздігі, көру қабілеті нашар адамдарға арналған қозғалыс схемасы және т.б. сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласындағы мемлекеттік нормативтерге сәйкес) қарамастан, қолданыстағы инфрақұрылым мүгедектігі бар адамдардың дене шынықтырумен және спортпен айналысуына толық қолжетімділікті қамтамасыз етпейді.
Қысқы Азия ойындарын өткізу шеңберінде халықаралық жарыстарды қабылдай алатын ірі спорт объектілері салынды, атап айтқанда «Алатау» шаңғы және биатлон стадиондарының кешені, «Сұңқар» шаңғы трамплиндері кешені (К-95, К-125), «Сарыарқа» республикалық велотрегі, «Алау» мұз сарайы. Сондай-ақ Дүниежүзілік қысқы Универсиаданы өткізу шеңберінде «Халық Арена» мұз сарайы, «Алматы Арена» және спортшыларды даярлауға әрі жарыстар өткізуге жарамды басқа да спорт объектілері салынды.
Аталған спорт объектілерінің болуына қарамастан, Қазақстан Республикасы құрама командалары мен штаттық құрама командаларының, оның ішінде ұлттық құрама командалардың мүшелері үшін олардың қолжетімділігі проблемасы бар, бұл ретте осындай объектілердің көпшілігі жеке меншікте немесе сенімгерлік басқаруға берілген.
Жалпы, жұмыс істеп тұрған спорт объектілерінің барлығы бірдей оқу-жаттығу процесін өткізуге және халықаралық жарыстарды ұйымдастыруға арналған халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Садақ ату, гимнастиканың түрлері, семсерлесу, брейкинг, спорттық құзға өрмелеу, ескек есу түрлері сияқты спорт түрлері бойынша мамандандырылған спорт объектілерінің болмауына байланысты ұлттық құрама командалардың спортшылары оқу-жаттығу процесін елден тыс жерде өткізуге мәжбүр.
Инфрақұрылыммен қамтамасыз етумен қатар спорт объектілерінің тиісті жабдықтармен және мүкәммалмен жарақтандырылуы проблемасы да бар.
Қазақстан заңнамасында спорт инфрақұрылымын салуға бизнесті ынталандыру шаралары, оның ішінде құрылыс шығыстарының бір бөлігін өтеу немесе спорт объектісін құру кезінде ең төмен кепілдендірілген кірісті қамтамасыз ету көзделмегенін атап өткен жөн.
2.7 Дене шынықтыру мен спортты кадрлық қамтамасыз ету
Дене шынықтыру және спорт саласындағы мамандардың болуы бұқаралық дене шынықтырудың серпінді дамуының кепілі болып табылады.
2022 жылы дене шынықтыру және спорт саласында 66332 маман жұмыс істеді (білім беру ұйымдарының мұғалімдері мен оқытушылары, спорт бойынша жаттықтырушы-оқытушылар, спорт әдіскерлері, спорт нұсқаушылары, өңірлердегі дене шынықтыру және спорт бөлімдері мен басқармалары аппаратының қызметкерлері және дене шынықтыру мен спорттың басқа да қызметкерлері), бұл 2020 жылғы деңгейден 8196 адамға көп.
Ауылдық жерлерде 28873 дене шынықтыру қызметкері немесе олардың жалпы санының 42,7 %-ы жұмыс істейді (2020 жылы – 25285 адам, 2021 жылы – 28373 адам).
«Дене шынықтыру және спорт» мамандығы бойынша бакалаврларды даярлау елдің 119 ЖЖОКБҰ-ның 38-інде жүзеге асырылады. Жыл сайын осы мамандыққа шамамен 2 мың адам түседі (жұмысқа орналасу көрсеткіші – 75,6 %, оның ішінде мемлекеттік тапсырыс бойынша – 92,2 %).
Кадрлар даярлау бағыттарының жіктеуішіне сәйкес 2019 жылдан бастап білім беру бағдарламаларын ЖЖОКБҰ дербес әзірлейді.
Қазіргі уақытта кадрлар даярлаудың барлық бағыттары бойынша, оның ішінде дене шынықтыру және спорт бойынша білім беру бағдарламалары өзектендірілді.
Тізілімге жаңа білім беру бағдарламалары енгізілді: «Дене шынықтыру және спорт менеджменті» (Қазтұтынуодағы Қарағанды экономикалық университеті), «Спорт менеджменті» (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы), «Спорт психологиясы» (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), «Спорттық және сауықтыру фитнесі» (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), «Спорт құқығы» (Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), «Спорт медицинасы» (С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, «Астана» медицина университеті), «Спорт журналистикасы» (Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті), «Сауықтыру дене шынықтыруы», «Спорт және допингке қарсы қамтамасыз ету», «Спорттық және сауықтыру фитнесі» және басқалар.
Студенттердің бейімдік дене шынықтыру және спорт саласындағы құзыреттерін қалыптастыру мақсатында «Дене шынықтыру және спорт» білім беру бағдарламасына «Бейімдік дене шынықтыру және спорт», «Спорт медицинасы және спорттағы допингке қарсы бақылау», «Емдік дене шынықтыру және массаж» және басқа да пәндер енгізілді.
2019–2020 оқу жылынан бастап Қазақ спорт және туризм академиясының базасында «Бейімдік дене шынықтыру және спорт» жаңа білім беру бағдарламасы іске асырылуда.
Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрларды даярлауға арналған мемлекеттік білім беру тапсырысы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (бұдан әрі – ЕХӘҚМ) ұсынатын кадрларға қажеттіліктің орта мерзімді болжамы негізінде қалыптастырылады.
Мәселен, ЕХӘҚМ деректері бойынша 2026 жылға дейін дене шынықтыру мұғалімдеріне орта мерзімді қажеттілік 296 адамды құрайды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2021 жылғы 20 сәуірдегі № 253 қаулысына сәйкес 2022–2023 оқу жылына дене шынықтыру мұғалімдерін даярлау үшін 297 мемлекеттік білім беру гранты бөлінді (ерекше мәртебесі бар ЖЖОКБҰ-да бір мемлекеттік гранттың құны 1010,9 мың теңге және басқа ЖЖОКБҰ-да 901 мың теңге).
Сонымен бірге қазіргі уақытта қазақстандық жоғары білім беру жүйесінде спорт саласы үшін негізгі даярлау «Білім беру» бағыты бойынша жүргізіледі. ЖЖОКБҰ-ны аяқтағаннан кейін жас мамандар негізінен білім беру ұйымдарында (дене шынықтыру мұғалімі) немесе әртүрлі спорт объектілерінде (жүзу нұсқаушысы, фитнес жаттықтырушысы және басқалар) еңбек қызметін жүзеге асырады.
Спорт саласының орта буын мамандарын даярлау педагогикалық колледждер базасында жүзеге асырылады. 2022 жылы «Дене шынықтыру және спорт» мамандығы бойынша кадрлар даярлау 110 колледжде 12,6 мың адамды қамти отырып жүргізіледі. Оқыту 4 біліктілік бойынша жүзеге асырылады: «Дене шынықтыру нұсқаушысы», «Дене шынықтыру мұғалімі», «Спорт бойынша жаттықтырушы-оқытушы», «Дене шынықтырудың қолданбалы бакалавры». Жыл сайын осы мамандық бойынша мемлекеттік тапсырыс негізінде 1200-ден астам адам бітіреді. Соңғы жылдары осы мамандық бойынша жұмысқа орналасу көрсеткіші 74 %-ды құрады.
Сонымен бірге дене шынықтыру-спорт саласын кадрлармен қамтамасыз етудің қалыптасқан жүйесінде оқу орындары даярлаған мамандардың жалпы саны емес, білім беру мекемесін бітіргеннен кейін дене шынықтыру және спорт саласына өз мамандығы бойынша жұмыс істеуге келетін адамдар саны барған сайын принципті мәнге ие болуда.
Спорт дәрігері, спорт психологы, диетолог, нутрициолог, спорт заңгері және басқа да тар бейінді мамандар іс жүзінде жоқ. Спортшыларды даярлау бағдарламасын жасау кезінде олардың биоритмдерін, физикалық, физиологиялық және анатомиялық ерекшеліктерін, медициналық-биологиялық қамтамасыз етуді және психолог, диетолог, нутрициолог және спорт дәрігері сияқты мамандардың ұсынымдарын ескеру қажет. Қазақстанда осындай мамандардың тапшылығы байқалады және бұл бағыттағы жұмыс жеткіліксіз жүргізілуде, бұл ғылыми-әдістемелік және медициналық-биологиялық қамтамасыз етудің дамымағанын көрсетеді.
Ғылыми негізделген тәсілсіз және жоғары дәрежелі спортшыларды даярлауда озық технологиялар мен әдістемелерді пайдаланбай, біздің спортшылар халықаралық спорт аренасында лайықты бәсекелестікке төтеп беріп, жоғары нәтижелер көрсете алмайды.
«Спорттық медицина және оңалту орталығы» мамандандырылған медициналық ұйымының алдын ала есептеулеріне сәйкес, Қазақстан Республикасының ұлттық құрама командаларын олимпиадалық және паралимпиадалық спорт түрлері бойынша толыққанды медициналық қамтамасыз ету үшін мынадай мамандар қажет: 48 спорт дәрігері, 15 спорт психологы, 9 диетолог, 8 нутрициолог.
Қазақстан Республикасы ұлттық құрама командаларының медициналық мамандарға қажеттілігі
| № | ҚР ұлттық құрама командалары | Спорт дәрігерлері: бар болуы | Қажеттілік | Спорт психологтары: бар болуы | Қажеттілік | Диетологтар: бар болуы | Қажеттілік | Нутрициологтар: бар болуы | Қажеттілік |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Жазғы олимпиадалық спорт түрлері бойынша – 54 | 19 | 35 | 0 | 11 | 0 | 7 | 0 | 5 |
| 2 | Қысқы олимпиадалық спорт түрлері бойынша – 12 | 4 | 8 | 0 | 3 | 0 | 1 | 0 | 2 |
| 3 | Паралимпиадалық спорт түрлері бойынша – 6 | 1 | 5 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | 1 |
| Барлығы | 24 | 48 | 0 | 15 | 0 | 9 | 0 | 8 |
Осыған байланысты дене шынықтыру және спорт саласындағы, оның ішінде спорт дәрігерлеріне, диетологтарға, нутрициологтарға және спорт психологтарына кадр қажеттілігін егжей-тегжейлі талдау және мониторинг жүргізу, сондай-ақ Денсаулық сақтау министрлігіне (бұдан әрі – ДСМ) және Оқу-ағарту министрлігіне (бұдан әрі – ОАМ) ұсыныстар енгізу қажет.
Жаттықтырушы, жаттықтырушы-оқытушы және дене шынықтыру және спорт нұсқаушысы
2022 жылдың қорытындысы бойынша республикада спорт түрлері бойынша жаттықтырушылар саны 15541 жаттықтырушы-оқытушыны құрады, бұл 2020 жылғы деңгейден 1209 адамға көп (2020 жылы – 14332, 2021 жылы – 15121).
2021 – 2022 жылдары олимпиадалық резервтің 18 мамандандырылған мектеп-интернат-колледждері мен спортта дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттардың (республикалық және облыстық) жаттықтырушы-оқытушыларының, сондай-ақ 487 балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің жаттықтырушыларының жалақысы 25 %-ға көтерілді.
Сонымен бірге бұл көтеру ОРДО, ОДО және ЖСШМ жаттықтырушыларына қатысты болмады. Жоғарыда аталған жаттықтырушылардың еңбекақысы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1193 «Азаматтық қызметшілерге, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын ұйымдардың қызметкерлеріне, қазыналық кәсіпорындардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесі туралы» қаулысына сәйкес жүзеге асырылады. 2022 жылдың қорытындысы бойынша орта біліктілік деңгейіндегі, еңбек өтілі жоқ және санаты жоқ жаттықтырушының жалақысы 115729 теңгені құрады. Бұл фактор аталған ұйымдарда жаттықтырушы-оқытушылар құрамының тапшылығына әсер етеді.
Мамандарды даярлау мен олардың еңбекақысының деңгейімен қатар, саланы жоғары білікті жаттықтырушылармен қамтамасыз ету үшін қолда бар жаттықтырушылар мен мамандардың біліктілігін тұрақты негізде арттыру маңызды болып табылады. Алайда бұл мәселе саланың негізгі проблемаларының бірі болып табылады.
Жаттықтырушы-оқытушылар құрамының біліктілігін арттыру РОӘТО қызметі шеңберінде жүзеге асырылады. Мәселен, жыл сайын РОӘТО жаттықтырушылардың жалпы санының тек 6 %-ын ғана қамтиды. 2020 – 2022 жылдар аралығында РОӘТО 1961 жаттықтырушыға арналған 39 біліктілікті арттыру курсын ұйымдастырып, өткізді (2020 жылы – 15, 2021 жылы – 15, 2022 жылы – 9 курс; 2020 жылы – 1013, 2021 жылы – 588, 2022 жылы – 360 жаттықтырушы), 726 адамның қатысуымен 12 республикалық семинар-кеңес өткізілді (2020 жылы – 272 қатысушысы бар 4 семинар, 2021 жылы – 130 қатысушысы бар 4 семинар, 2022 жылы – 324 қатысушысы бар 4 семинар).
Республикада 2022 жылдың қорытындысы бойынша тұрғылықты жері бойынша 5460 спорт нұсқаушысы жұмыс жүргізеді (2020 жылы – 3129, 2021 жылы – 5610), оның ішінде ауылдық округтерде 2966 спорт нұсқаушысы жұмыс істейді (2020 жылы – 1232, 2021 жылы – 3065).
Спорт нұсқаушыларының ең көп саны Алматы қаласында – 969, Алматы облысында – 260, Ақтөбе облысында – 350, Қарағанды облысында – 416, Павлодар облысында – 457, сондай-ақ Астана қаласында – 171, Абай облысында – 2, Жетісу облысында – 170, Ұлытау облысында – 53 көрсеткішінің төмен екенін көруге болады.
Ауылдық жерлердегі спорт нұсқаушыларының жоғары көрсеткіші Алматы облысында – 256, Жамбыл облысында – 203, Қостанай облысында – 240, Павлодар облысында – 252, СҚО-да – 218. Ең төмен көрсеткіш Абай облысында – 2, Атырау облысында – 140, Шығыс Қазақстан облысында – 142, Жетісу облысында – 161, Ұлытау облысында – 20.
Сапалық құрамы бойынша 5460 спорт нұсқаушысының 4792-сінде дене шынықтыру білімі бар, оның ішінде 3779 адам жоғары білімге ие.
Ауылдық жерлерде 2966 нұсқаушының 2549-ында дене шынықтыру білімі бар, оның ішінде 1823 адам жоғары білімге ие, ал 726 адамның ғана орта арнаулы білімі бар.
Сонымен бірге республикада тұрғылықты жері бойынша дене шынықтыру және спорт жөніндегі 1970 әдіскер жұмыс істейді, оның ішінде ауылдық жерлерде 774 адам бар. Спорт әдіскерлерімен қамтамасыз етілуінің жоғары көрсеткіші Қостанай облысында – 327, Қызылорда облысында – 221, Түркістан облысында – 229, ал ең төмен көрсеткіш 2022 жылы Ұлытау облысында – 12 әдіскерді құрады.
Бұдан басқа, Алматы облысында спорт әдіскерлері жоқ. 2022 жылдың қорытындысы бойынша дене шынықтыру және спорт жөніндегі 1970 әдіскердің 1895-інде дене шынықтыру және спорт мамандығы бойынша білім бар, оның ішінде 1640 адам жоғары білімге, ал 255 адам орта арнаулы білімге ие. Ауылдық жерлердегі 774 әдіскердің 763-інде дене шынықтыру білімі бар.
Қалған өңірлерде ауылдық аумақтарды нұсқаушы-әдіскерлермен қамтамасыз ету мәселесі жалақының төмендігіне, еңбек жағдайларының тартымсыздығына, ауылдық жерлерге қоныс аударуға мүдделіліктің болмауына байланысты әлі де тиісті шешімін таппай отыр.
Штаттық спорт нұсқаушыларының жетіспеушілігі тұрғылықты жері бойынша бұқаралық спорттың дамуын тежейтін факторлардың бірі болып табылады.
Спорт төрешілері
Барлық санаттағы спорт төрешілерін даярлауды спорт федерациялары жүзеге асырады. 2022 жылдың қорытындысы бойынша елде 4276 төреші болды. 413 адам немесе 10 %-ы халықаралық санатқа ие, олардың ішінде тек 12 төреші Токиодағы Олимпиада ойындарында төрешілікке тартылған. Бұл фактілер осы бағыттағы жұмыстың әлсіздігін көрсетеді.
Сонымен бірге федерациялардың төрешілер даярлауға мүдделі болмауы осы санаттағы спорт мамандарының еңбекақысының төмендігімен және оларға қойылатын талаптардың жоғары болуымен байланысты. Мәселен, спорт төрешісінің бастапқы мәртебесіне ие болу үшін аудандық, қалалық деңгейдегі жеті жарыста кемінде бір жыл төрешілік тәжірибесі болуы қажет. Халықаралық деңгейдегі төреші мәртебесін алу үшін бірінші санаттағы спорт төрешісі мәртебесі және кемінде 2 жыл жұмыс өтілі болуы, «ұлттық спорт төрешісі» және «жоғары санатты ұлттық спорт төрешісі» мәртебесін алу үшін кемінде 3 жыл жұмыс өтілі және бірінші санаттағы спорт төрешісі/ұлттық спорт төрешісі санаты болуы, халықаралық санаттағы төреші үшін кемінде 3 жыл жұмыс өтілі, спорт түрі бойынша қағидаларды білуі, біліктілігін арттыруы, шет тілін білуі және әртүрлі деңгейдегі жарыстарда төрешілік тәжірибесі болуы қажет.
Спорттық жарыстарға қызмет көрсеткен бір күн үшін спорт төрешілеріне 1239 теңгеден, халықаралық санаттағы төрешілерге 2655 теңгеге дейін төленді. Төрешілікке ақы төлеу жарыстардың 1 күні үшін жүргізілетінін, ал жарыстар кемінде 3 күнге созылатынын ескерсек, 2022 жылғы 1 шілдеге дейін халықаралық санаттағы төрешілер 3 толық жұмыс күні үшін ең жақсы жағдайда салық шегерімдерін ескере отырып 6372 теңге, ал санаты жоқ төрешілер 2973 теңге алған. Сонымен бірге халықаралық тәжірибе Еуропа елдерінде төрешіліктің 1 күні үшін орта есеппен 50 еуро (25250 теңге), Түркияда – 70 еуро (35350 теңге), Ресейде – 4000 рубль (24000 теңге) төленетінін көрсетеді.
Халықаралық спорттық жарыстардағы, оның ішінде Олимпиада ойындарындағы төрешілер бригадаларының құрамында өкілдік ету біздің спортшылардың нәтижелеріне тікелей әсер етеді. Қазіргі уақытта 35 республикалық федерацияның тек 21-інде немесе олимпиадалық спорт түрлерінің жалпы санының 60 %-ында халықаралық ұйымдарда өкілдік бар (52 қызметкер спорт түрі бойынша халықаралық федерацияда лауазымға ие және 6 қызметкер халықаралық спорт ұйымдарының атқарушы, техникалық комитеттері мен жұмыс топтарының мүшелері болып табылады).
Осыған байланысты төрешілердің әлеуметтік мәртебесін арттыру мақсатында Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 29 маусымдағы № 447 қаулысымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1193 «Азаматтық қызметшілерге, мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен ұсталатын ұйымдардың қызметкерлеріне, қазыналық кәсіпорындардың қызметкерлеріне еңбекақы төлеу жүйесі туралы» қаулысына спорттық жарыстарға қызмет көрсеткені үшін спорт төрешілеріне ақы төлеуді арттыру бөлігінде өзгерістер енгізілді. Қабылданған шаралар «Төреші» кәсібінің беделін, сонымен бірге еліміздегі барлық деңгейдегі спорттық жарыстарға төрешілік етудің сапасы мен объективтілігін арттырады.
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
Халықаралық практика дене шынықтыру және спорт саласында басқарудың бірыңғай моделі жоқ екенін көрсетеді. Елдер өздерінің әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктеріне қарай дене шынықтыру мен спортты дамыту жөніндегі ұлттық саясатты қалыптастырады. Дегенмен, барлық елдерде дене шынықтыру мен спортты дамыту тетіктері жалпы алғанда халықтың физикалық және зияткерлік қабілеттерін дамытуға, оның қозғалыс белсенділігін жетілдіруге және дене тәрбиесі мен дамуы арқылы салауатты өмір салтын қалыптастыруға, әлеуметтік бейімделуіне бағытталған.
Өз кезегінде спорт және дене шынықтыру саласын дамытудың әлемдік тәжірибесі көрсетіп отырғандай, бұқаралық дене шынықтыру-спорт қозғалысының тиімді дамуының нәтижесі спортшылардың Олимпиада ойындарындағы және халықаралық жарыстардағы жоғары жетістіктері болып табылады.
Мәселен, әлемнің спорттық елдерінің бестігіне кіретін Америкада білім беру ұйымдарының қатысушылары арасында бұқаралық спорт жақсы дамыған. Мектептердің, колледждер мен университеттердің спорт командалары іріктеу жарыстары арқылы мектеп және студенттік лигаларға біріктірілген. Мысалы, маусым қорытындысы бойынша жеңімпаз атанған мектеп командалары кезең-кезеңімен өңірлік жарыстарға, округ жарыстарына, штат жарыстарына, содан кейін ұлттық жарыстарға қатысу деңгейіне өтеді. Тек баскетболдан жылына шамамен 500 мың матч, жеңіл атлетикадан 250 мыңнан астам жарыс, жүзуден 70 мың жарыс өткізіледі. Мектепте құрылатын бастамашыл спорт клубы немесе топ ата-аналар комитетінің басшылығымен жұмыс істейді.
Қазақстан Республикасының дене шынықтыру және спорт саласын дамыту тұжырымдамасының берілген мәтінінің қазақ тіліндегі аудармасы:
Қытай Халық Республикасында балалар арасындағы бұқаралық спорт спорт резервінің негізі болып табылады. Қытайдың жалпы білім беретін орта мектептерінде спорт оқушылардың дене шынықтыру сабақтарында меңгеретін бейінді спорт пәнін таңдау арқылы жүзеге асырылады. Ең дарынды оқушылар қатаң іріктеуден өткеннен кейін балалар мен жасөспірімдер спорт мектебіне түсе алады.
Оқытуға, даярлауға, оның ішінде жаттықтырушылардың еңбекақысына, жабдықтарға, тамақтануға, тұруға, мектепте білім алуға және басқа да шығыстарға жұмсалатын барлық шығындарды мемлекет өз мойнына алады.
Кейбір елдерде ұйымдар қызметкерлері арасында бұқаралық спортты дамыту заңнамалық деңгейде реттеледі. Мәселен, Оңтүстік Кореяда қызметкерлерінің саны 500 адамнан асатын компаниялардың басшылығы заңнамаға сәйкес жұмыс орнында спортпен шұғылдануға қажетті жағдайларды (фитнес-клубтар, тренажер залдары мен спорт залдары және т.б.) қамтамасыз етуге, сондай-ақ штатында дене дайындығы бойынша жеке нұсқаушы ұстауға міндетті. Мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын ұйымдар әуесқойлық жарыстарға қатысу үшін өз қызметкерлерінің арасынан жекелеген спорт түрлері бойынша спорт ұжымдарын құруға тиіс.
Швецияда жұмыс берушілер (оның ішінде жеке меншік жұмыс берушілер) де корпоративтік спорт кешендерінің (тренажер залдары, жүзу бассейндері) желісін дамыту, сондай-ақ қызметкерлердің спортпен шұғылдануын ынталандыру және тіпті оның ақысын ішінара төлеу арқылы өз қызметкерлерінің денсаулығын сақтауға үлес қосады.
Еуропа елдерінің спорт резервін даярлау тәжірибесі жас дарындарды даярлау кезінде спортты дамытудың ең заманауи үрдістерін ескерудің маңыздылығын көрсетеді. Мысалы, Англияда «Манчестер Юнайтед» академиясында резервті даярлауға ерекше назар аударылады. Жасөспірімдер аптасына 12 рет және, әдетте, ересектермен бірге жаттығады.
Сондай-ақ спортшыны жан-жақты дамыту үшін қажетті жағдайлар жасауға маңызды мән беріледі. Мысалы, Норвегияда Норвегияның Олимпиадалық спорт орталығы – Olympiatoppen және спортшылар үшін қолжетімді 5 спорттық жаттығу орталығы жұмыс істейді. Olympiatoppen спорттық, білім беру, сондай-ақ медициналық қызметтердің кең спектрін ұсынады. Спорттық-жаттығу орталығы Норвегияның спорт ғылымы мектебінің, Норвегияның спорттық медицина клиникасының, қонақүй мен рекреациялық аймақтың жанында орналасқан. Норвегияның барлық ұлттық спорт командаларына орталықта жаттығуға және тестілеуден өтуге рұқсат етілген. Спортшыларға орталық ішіндегі оқу орнында немесе орталықтан тыс кез келген басқа оқу орнында білім алу мүмкіндігі беріледі. Бұл ретте басқа елдердің спортшылары да Норвегияның Олимпиадалық спорт орталығында қолжетімді бағамен жаттыға алады.
Қытайда спорттың әрбір түрі бойынша ұлттық команданың сапалы жаттығу және басқа да ілеспе қызметтер көрсетілетін өз базасы бар. Мысалы, Юньнань провинциясында жүзушілерді даярлауға арналған база және жеңіл атлетикадағы ұзақ қашықтыққа жүгірушілерді даярлауға арналған биік таулы база орналасқан. Хайнань провинциясында желкенді спорт және жағажай волейболына маманданған спортшыларды даярлау орталығы орналасқан. Жеңіл атлеттерді даярлауға арналған кешенді базалар Шанхайда және Фуцзянь провинциясында орналасқан.
Әрбір провинция таңдаулы спорт түрлері бойынша өңірлік командаларға арналған өз спорт орталықтарын дамытады. Мамандандырылған жаттығу базаларында спортшылар жылына шамамен сегіз ай болады. Бұл оларға даярлық процесін бұзуы мүмкін барлық сыртқы факторлардан оқшаулануға және аса қарқынды әрі тиімді жұмыс істеуге қажетті қызметтердің толық жиынтығын алуға мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, қазіргі Қытайда Олимпиадалық даярлыққа арналған 20-дан астам негізгі база және бірнеше ондаған қосымша база бар. Қытайдың дене шынықтыру бағытындағы жоғары оқу орындарының жанынан мемлекеттік және жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын, жоғары спорт шеберлігі мектептері мәртебесіне ие бірқатар Олимпиадалық даярлық орталықтары құрылған. Олар Қытайдың Мемлекеттік бас спорт басқармасына тікелей бағынады.
Соңғы онжылдықта Қытайда спорт ғылымын дамытуға, өзекті мәселелерді әзірлеуге, олимпиадалық спортты ғылыми-әдістемелік, медициналық және ақпараттық қамтамасыз етуге байланысты міндеттерді іске асыру жүктелген ғылыми мекемелердің ауқымды желісі құрылды. Осы мекемелердің негізгілері: Қытай спорт ғылымы институты, Қытай спорттық ақпарат орталығы, Қытай спорт медицинасы институты, Бейжің спорт университетінің спорт ғылымы институты, провинциялық және муниципалдық институттар желісі.
Қытайда спортшыларды даярлау жүйесі даярлық процесін медициналық қамтамасыз етудің аса жоғары деңгейімен ерекшеленеді, бұл көрсеткіш бойынша әлемде теңдесі жоқ. Оның тиімділігі, соның ішінде, спорттық медицина салалық жүйесінің болуына және қытай медицинасының дәстүрлі емес құралдары мен әдістерін кеңінен пайдалануға байланысты. Қытай спортшыларын даярлау процесінде арнайы тамақтану аясында дәрілік препараттар мен қалпына келтіру рәсімдері кеңінен қолданылады, қалпына келтіру және бейімделу процестерінің тиімді өтуі, шамадан тыс жүктеменің алдын алу қамтамасыз етіледі. Мұның барлығы әлемдік ғылым жетістіктері мен қытай халық медицинасының әлеуетін ескере отырып пайдаланылады.
Ресей Федерациясында дене шынықтыру-спорт кадрлары жоғары кәсіптік білім беру жүйесінің оқу орындарында (дене шынықтыру институттарында, академиялары мен университеттерінде, педагогикалық жоғары оқу орындарының дене тәрбиесі факультеттерінде), сондай-ақ орта кәсіптік білім беру жүйесінің оқу орындарында (педагогикалық колледждер мен олимпиадалық резерв училищелерінде) даярланады. Осы оқу орындарының барлығында болашақ мамандар спорт саласында жұмыс істеуге қажетті базалық теориялық білімді, әдістемелік және практикалық дағдыларды меңгереді.
Ғылыми және ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін күнделікті тәжірибеге уақтылы енгізу ресейлік спортшыларды даярлау тиімділігін арттыратын шешуші факторлардың бірі болып табылады. Ғылыми-әдістемелік, медициналық-биологиялық және ақпараттық қамтамасыз ету жүйесі ғылыми-зерттеу институттары мен дене шынықтыру бағытындағы жоғары оқу орындарындағы мамандандырылған бөлімшелердің тармақталған желісін, Ресейдің ұлттық құрамалары жанындағы кешенді ғылыми топтарды (бұдан әрі – КҒТ), дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерлерін, түрлі спорт ұйымдары жанындағы әдістемелік кабинеттерді қамтиды. Бұл жүйеге мамандандырылған кітап баспаларын, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарының мамандандырылған редакцияларын да қосу қажет.
Ресейде спортты қаржыландыру әртүрлі көздерден жүзеге асырылады: тікелей мемлекеттік бюджеттен, коммерциялық қызметтен аударымдар есебінен, демеушілік қаражаттардан, жергілікті бюджеттерден, халыққа білім беру бағыты бойынша федералдық бюджеттен жанама қаржыландыру есебінен. Соңғы жылдары бірқатар спорт ұйымдары өзін-өзі қаржыландыруға көшуде.
Ресейде жоғары білікті спортшыларды даярлау жүйесі спорт резервін даярлау жүйесіне сүйенеді, оның негізін тиімді ұйымдастырушылық құрылым (ДЮКФП, ДЮСШ, СДЮШОР, ШВСМ) құрайды. Мұнда қосымша білім беру жүйесіндегі спорт мектептері басты рөл атқарады.
Осылайша, Қазақстандағы дене шынықтыру және спорт саласын дамытудың негізгі бағыты халықаралық тәжірибемен сәйкес келеді. Бұл тәжірибеге сәйкес бұқаралық спорт жоғары жетістіктер спортынан бұрын қалыптасатын және дене шынықтыру мен спортты дамытудың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.
Сонымен қатар саланы одан әрі дамыту мақсатында Қазақстан үшін Норвегияның, Қытайдың, Ұлыбританияның, Австралияның ғылыми-әдістемелік, талдамалық, оқу және медициналық сүйемелдеумен қамтамасыз етілген жаттығу орталықтарын құру тәжірибесі, сондай-ақ Ұлыбританияның бірыңғай ұлттық жарыстар базасын енгізу тәжірибесі қызығушылық тудырады. Бұл спортшыны кешенді дамытуға мүмкіндік беріп, ұлттық құрамаларға іліге алмаған спортшыларға «екінші мүмкіндік» берер еді. Атап айтқанда, мамандар спорт, дене шынықтыру білімі және медицина сияқты салаларда бұқаралық спортты дамыту мәселелері бойынша күш-жігерді біріктіру қажеттігін атап көрсетеді.
Сондай-ақ бұқаралық спорт саласында кеңістіктің көпсалалы болуын қамтамасыз ету бойынша Батыс Еуропа және Азия елдерінің тәжірибесі, атап айтқанда, қызметкерлердің денсаулығын корпоративтік спорт кешендерінің желісін дамыту арқылы қолдау жөніндегі Корея мен Швецияның, мектеп және студенттік лигаларды өткізу жөніндегі АҚШ-тың тәжірибесі қызықты. Оның ішінде Қазақстанда мектеп және студенттік лигаларды тұрақты негізде дамыту, яғни жарыстар алдында ғана спорт командаларын жасақтаудан тұрақты жұмыс істейтін командаларға көшу мәселелері де қамтылады.
Қазақстанның республикалық федерациялары үшін спортшыларды даярлауға арналған жеке базасының болуы жөніндегі Қытай тәжірибесін пайдалану орынды. Мұндай базада сапалы жаттығу және басқа да ілеспе қызметтер көрсетіледі.
4-бөлім. Дене шынықтыру мен спортты дамытудың пайымы
Қазақстанды азаматтары салауатты өмір салтын ұстанатын және бұқаралық спортқа белсенді тартылған, халықаралық спорт аренасында жоғары беделге ие, допингке қатысты нөлдік төзімділік қағидатын ұстанатын прогрессивті спорттық мемлекет ретінде дамыту.
Заманауи сын-қатерлер жағдайында дене шынықтыру мен спортты дамытудың жаңа траекториясы айқындалды. Оның негізгі бағдары – салауатты өмір салтын ұстану, халықты дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысуға кеңінен тарту. Пандемия кезеңіндегі қоғамның әрекеті мен оған берген жауабы қоғамда дене шынықтыру және спорт жүйесіне қатысты денсаулықты нығайту, дене дайындығын дамыту және салауатты дене бітімін қалыптастыру мәселелерінің басымдығы тұрғысынан жаңа сұраныс туындатты.
Дене шынықтыру мен спортты дамыту саясатын іске асыру халық үшін дене шынықтыру мен спорттың қолжетімділігін қамтамасыз етуге және барлық деңгейде оның сапасын арттыруға, салауатты өмір салтын дамытуға, спорт резервін үздіксіз даярлауды және еңбек нарығының қазіргі сұраныстарына да, болашақ экономиканың қажеттіліктеріне де жауап беретін ұлттық құрама командаларды даярлауды қамтамасыз етуге бағытталған.
2023–2029 жылдарға арналған дене шынықтыру мен спортты дамытудың жаңа кезеңі ұлттық құрама командаларды, елдің спорт резервін үздіксіз даярлауды қамтамасыз етуді, халықты дене шынықтырумен және спортпен бұқаралық түрде айналысуға тартуды, сондай-ақ басталған өзгерістерді қисынды аяқтауды көздейді. Бұл дене шынықтыру мен спорт саласында мынадай түбегейлі өзгерістерге алып келеді:
Дене шынықтыру-спорттық даярлықтан өтетін адамдардың спорттық шеберлік деңгейі сапалық тұрғыдан арттырылды.
Ұлттық құрама командалар халықаралық аренада қазақстандық спорттың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету үшін жоғары дәрежелі спортшылармен толықтырылды.
Спорт түрлерінің ерекшеліктерін ескере отырып, спорт резервін даярлауды ғылыми-әдістемелік қамтамасыз ету жетілдірілді.
Спортқа дарынды балаларды іріктеу жүйесі жетілдірілді.
Спорттық даярлықтың барлық кезеңдерінде медициналық-биологиялық және допингке қарсы қамтамасыз ету жетілдірілді.
Балалардың дене шынықтыру-спорт ұйымдары ұсынатын кең ауқымды мүмкіндіктердің ішінен өз қызығушылықтары мен әуестіктеріне сәйкес спорт түрлерін таңдау негізінде спортпен айналысуға деген ынтасы қалыптастырылып, мүмкіндіктері қамтамасыз етілді.
Мемлекеттік тапсырыс арқылы балалардың спортпен жүйелі түрде айналысу құқықтарын қаржылық қолдау тетіктері қалыптастырылды.
Балалар мен жасөспірімдер спорты жүйесіндегі кадрлардың үздіксіз кәсіби дамуын ынталандыру мен қолдаудың тиімді тетіктері жұмыс істейді.
Балалардың дене дамуына, сауықтырылуына, тәрбиесі мен біліміне қатысты қажеттіліктері мен қоғамдық сұраныстарды ескере отырып, балалар мен жасөспірімдер спортының материалдық-техникалық базасын тұрақты жаңарту жүйесі құрылды және жұмыс істейді.
Балалардың дене дайындығының артуы, аурушаңдығының төмендеуі және салауатты өмір салтын ұстануға деген ынтасының қалыптасуы қамтамасыз етілді.
Балалар мен жасөспірімдер спорты жүйесіндегі тәрбиелік және білім беру құрамдас бөліктері күшейтіліп, балалардың азаматтық ұстанымы мен патриотизмі қалыптастырылды.
Халықтың, оның ішінде балалар мен жасөспірімдердің, мүгедектігі бар адамдардың дене шынықтырумен және спортпен айналысуға тартылу деңгейі арттырылды.
Балаларды спортпен жүйелі түрде айналысуға кеңінен тартуға, олардың дене дамуы, тәрбиесі мен білім алуға құқықтарын іске асыруға, денсаулығын қалыптастыру мен нығайтуға, болашақта белсенді ұзақ өмір сүруін ұзартуға, балалардың қабілеттері мен таланттарын дамытуға, қазақстандық спорттың бәсекеге қабілеттілігін нығайтуға және оның тұрақты дамуына бағытталған балалар мен жасөспірімдер спортының ведомствоаралық және деңгейаралық жүйесі қалыптастырылды.
Спорт резервін даярлау жүйесінде барлық деңгейде отандық жоғары дәрежелі спортшыларды даярлаудың нақты сабақтастық желісі құрылды.
Отандық оқу орындарында мамандар даярлау және мемлекеттік білім беру тапсырысын ұлғайту есебінен саладағы кадр тапшылығы төмендетілді.
Спорт құрылыстарының қолжетімділігі климаттық, географиялық ерекшеліктерге және халықтың орналасу тығыздығына қарай, оның ішінде ауылдық елді мекендерде қамтамасыз етілді.
5-бөлім. Дене шынықтыру мен спортты дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері
Дене шынықтыру мен спорт саласындағы негізгі қағидаттар:
1) бұқаралық спортты, оның ішінде балалар мен жастар арасында дамытудың басымдығы;
2) азаматтардың барлық санаттары үшін дене шынықтырумен және спортпен айналысу теңдігі мен жалпыға қолжетімділігі;
3) халықтың әртүрлі жас топтарын дене тәрбиесімен үздіксіз және сабақтастық негізде қамту;
4) дене шынықтырумен және спортпен айналысудың еріктілігі;
5) дене шынықтыру-спорттық іс-шаралардың сауықтыру бағыты;
6) дене шынықтырумен айналысуға, әуесқойлық және кәсіптік спортқа бірдей құрметпен қарау;
7) кемсітушілікке тыйым салу және қатыгездік, зорлық-зомбылық пен адам қадір-қасиетін қорлауды дәріптеуге жол бермеу;
8) халықаралық спорттық жарыстарда Қазақстан Республикасының намысын қорғайтын жоғары жетістіктер спортын дамыту;
9) бейімдік дене шынықтыру мен спорттың дамуына жәрдемдесу.
Белгіленген қағидаттар нормативтік құқықтық базаны жетілдіруді, саланы дамыту бағдарламаларын, іс-қимыл жоспарларын әзірлеуді және басқа да шараларды қоса алғанда, жүргізілетін барлық саясаттың негізін құрайтын болады.
Қоғамдық дамудың жаңа міндеттерінің пайда болуы спорт және дене шынықтыру саласындағы мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыруға арналған басым бағыттардың ауқымын айқындайды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – әлемнің озық тәжірибесіне сүйену, саланы басқару мен дамытуға ғылыми тәсілдер мен қағидаттарды кеңінен енгізу.
Спорт пен дене шынықтыруды дамытудың басым мақсаттарын, міндеттері мен бағыттарын іске асыру мынадай тәсілдер негізінде жүзеге асырылады:
1) саланы дамытудың жүйелілігі мен кешенділігі;
2) қабылданатын шешімдердің негізділігі мен басымдығы.
Осы Тұжырымдаманың негізгі тәсілдері дене шынықтыруды, бұқаралық спортты, спорт инфрақұрылымын дамытуды, спорт резервін қалыптастыруды және жоғары жетістіктер спортын дамытуды қамтиды.
Мұндай тәсілді тиімді іске асырудың міндетті шарттары – ел азаматтарының салауатты өмір салтын ұстануына, дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысуына, дамыған спорт инфрақұрылымына қол жеткізуіне мүмкіндік беретін қолайлы орта қалыптастыру, сондай-ақ қазақстандық спорттың әлемдік деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
5.1 Бұқаралық спортты дамыту
Халық арасында дене шынықтыру мен спортты одан әрі дамыту халықты, оның ішінде балалар мен жасөспірімдерді дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысуға тарту арқылы бұқаралық қамту жолымен іске асырылатын болады.
Халықтың барлық топтарын дене шынықтырумен және спортпен айналысуға тарту үшін бұқаралық спорт мынадай жас санаттары бойынша дамитын болады: 3–5 жас (мектепке дейінгі жас), 6–13 жас (балалар), 14–18 жас (жасөспірімдер), 19–35 жас (жастар), 36–65 жас (орта жас), 65+ (егде жас). Әрбір санат үшін халықтың жас және физиологиялық ерекшеліктерін, сондай-ақ инфрақұрылымның қолжетімділігі сияқты басқа да жағдайларды ескеруге бағытталған іс-шаралар көзделетін болады.
Сонымен қатар айналысатын адамдардың санын дұрыс есептеу үшін халық арасында спортпен жүйелі түрде айналысатындарды есептеу әдістемесіне өзгерістер енгізіледі.
Салауатты өмір салтын насихаттау шеңберінде жергілікті атқарушы органдар 2023–2029 жылдары еліміз бойынша азаматтардың барлық санаттары арасында салауатты өмір салтын насихаттайтын және дене белсенділігіне деген үрдісті қалыптастыратын жыл сайын 20 мыңнан астам спорттық-бұқаралық іс-шара өткізетін болады. Бұл іс-шаралардың тізбесі жыл сайын 25 желтоқсанға дейін спорт түрлері бойынша жергілікті аккредиттелген спорт федерациялары мен дене шынықтыру-спорт ұйымдарының ұсыныстары негізінде келесі жылға қалыптастырылады.
Ауылдық жерлерде бұқаралық спортты дамыту жөніндегі іс-шараларды іске асыруды қамтамасыз ету үшін спорт нұсқаушыларының саны ұлғайтылады. 2029 жылы бүкіл ел бойынша ауылдық округтердегі нұсқаушылар саны 4 мың адамға жеткізіледі. Нұсқаушылар оқу-жаттығу процесін практикалық тұрғыдан қамтамасыз етеді, халық арасында, оның ішінде бейімдік дене шынықтыру мен спорт бойынша дене шынықтыру-сауықтыру іс-шараларын өткізеді.
Дене шынықтыру мен спортты танымал ету жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдары (телевизиялық сюжеттер, фильмдер, бейнероликтер) және әлеуметтік желілер арқылы қазақстандық контенттің үлесін арттыру жолымен жүргізіледі. Бұл процестердің ықпалы халықтың қажеттіліктерін ескере отырып, дене шынықтыру-сауықтыру инфрақұрылымын дамытуға, бұқаралық спорт қызметтерін ұсыну нысандарының, қызмет көрсету әдістері мен құралдарының әртүрлілігіне, спорттық сервистің өсуіне алып келеді.
Балалар спорты
3–5, 6–13, 14–18 жас аралығындағы жас топтары. Осы топтағы адамдарды бұқаралық спортқа тарту негізінен мектепке дейінгі және жалпы білім беру ұйымдары арқылы спорт секцияларын ұйымдастыру, сондай-ақ мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыруды іске асыру жолымен жүзеге асырылады.
Бұл ретте мемлекеттік спорттық тапсырыстың нормативтік құқықтық базасын жетілдіру жұмысы жалғастырылады.
Сондай-ақ осы жас тобы үшін мектеп лигасы шеңберінде спорт түрлері бойынша түрлі спорттық жарыстар өткізілетін болады.
Барлық өңірлерде, оның ішінде тірек ауылдарды қамти отырып, балалар мен жасөспірімдер клубтары мен дене шынықтыру даярлығы клубтарының (ДПК және ДЮКФП), аула клубтарының санын кезең-кезеңімен арттыру жұмысы жалғастырылады.
Балалар мен жасөспірімдердің негізгі контингенті білім беру жүйесінде шоғырланғанын ескере отырып, білім беру ұйымдарында тұрақты негізде жұмыс істейтін спорт клубтары мен командалары құрылады. Оқу орындарының спорт клубтары мен командалары арасында спорт түрлері бойынша аудандық, облыстық және республикалық 3 іріктеу кезеңінен тұратын кешенді жарыстар өткізіледі. Жарыстардың республикалық кезеңінің қорытындысы бойынша қатысушылар арасынан Қазақстан Республикасының спорт түрлері бойынша ұлттық құрамасына енгізуге үміткерлер қарастырылады.
Әрбір мектепте/ЖЖОО-дан кейінгі білім беру ұйымында тұрақты негізде жұмыс істейтін спорт клубтарының кемінде 1 командасы құрылады.
Өңірлерде, оның ішінде ауылдық елді мекендерде 4 жастан 17 жасқа дейінгі балаларға арналған 64 спорт түрі бойынша балалар спорт секцияларын мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру бағдарламасы арқылы қосымша тегін спорт секцияларын ашу жұмысы жалғастырылады. Бұл бағдарлама балалар мен жасөспірімдерге қосымша спортпен айналысуға және оларды дене шынықтыру мен спортпен жүйелі түрде айналысуға ынталандыруға мүмкіндік береді.
Жастар спорты
19–35 жас аралығындағы жас тобы. Осы топтағы адамдарды бұқаралық спортқа тарту негізінен техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдары (ТжКБ), жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары (ЖЖООКБҰ) арқылы қолжетімді спорт секцияларын қамтамасыз ету және студенттік лигалар шеңберінде түрлі спорттық жарыстар ұйымдастыру жолымен жүзеге асырылады.
Сондай-ақ мынадай шаралар қабылданатын болады:
студенттік спорт қозғалысын дене шынықтыру-сауықтыру және спорттық іс-шараларды ақпараттық сүйемелдеу арқылы дамыту;
материалдық базаны нығайту және спорттық мүкәммал түрлерін әртараптандыру, олардың заманауи талаптарға сәйкестігін қамтамасыз ету;
спорт түрлерінің санын ұлғайту арқылы универсиадалар (спартакиадалар) бағдарламаларын кеңейту;
ТжКБ және ЖЖООКБҰ ұйымдарында дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысуға, спорт клубтарының қызметіне және білім алушылардың жарыстарға қатысуын кеңейтуге жағдай жасау жөніндегі шараларды әзірлеу;
жастар арасындағы жоғары дәрежелі спортшыларды тарта отырып, дене шынықтыру мен спорт саласындағы білімдер мен жетістіктерді, салауатты өмір салты қағидаттарын насихаттау;
спорт алаңдарын, тренажер залдарын құру, түрлі секциялар ұйымдастыру арқылы ЖЖООКБҰ мен колледждерге дене шынықтырумен және спортпен айналысуға жағдай жасау бөлігінде қойылатын талаптарды күшейту.
Ересек тұрғындарға арналған спорт
36–64 жас аралығындағы жас тобы.
Осы санаттағы адамдарды бұқаралық спортқа тарту спорттық-бұқаралық іс-шараларды өткізу арқылы жүзеге асырылады.
Ересек халықтың дене дайындығына жүргізілген мониторинг негізінде жұмыс берушілер үшін жұмыс істейтін халық арасында спортты дамыту жөніндегі әдістемелік ұсынымдар әзірленеді. Олар мынадай мәселелерді де қамтитын болады:
еңбек жағдайларын жақсартуға, кәсіптік аурушаңдықты төмендетуге бағытталған іс-шаралар жүйесіне өндірістік дене шынықтыруды енгізу;
мүмкіндік болған жағдайда денсаулық сақтау және психологиялық жеңілдеу бөлмелерін жабдықтау, қызметкерлер саны 500 адамға жететін цехтарда, өндірістерде, учаскелерде өндірістік дене шынықтыру нұсқаушысы лауазымын енгізу;
компаниялар, фирмалар, кәсіпорындар мен мекемелер басшылығының қызметкерлер мен олардың отбасы мүшелері арасында сауықтыру бағдарламаларын, дене шынықтыру мен спортты дамыту бағдарламаларын қабылдауы.
Сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі нәтижесінде алынған пайдадан спорт залдары мен объектілерінің материалдық базасын нығайтуға қаражат тарту үшін заңнамалық және нормативтік база құрылады.
Ұжымдардың белгілі бір топтары арасында (мүгедектігі бар адамдар, мемлекеттік қызметшілер, медицина қызметкерлері, бұқаралық ақпарат құралдары, қаржы құрылымдары және тағы басқалар арасында) спартакиадалар ұйымдастырылады.
Сонымен қатар президенттік тестілердің нормативтері жаңғыртылып, пәндер саны 8-ден 4-ке дейін қысқартылды. Тек қолжетімді пәндер ғана қалды, атап айтқанда: 1) 30, 60, 100, 500, 1000 м қашықтыққа жүгіру; 2) орнынан ұзындыққа секіру; 3) кросс; 4) тартылу (ерлер үшін) немесе шалқасынан жатқан қалыптан денені көтеру (әйелдер үшін). Бір алаңда тестілердің 4 пәнін тапсыруға болатын алаңның үлгілік жобасы әзірленді. Бұл алаңды мектептердің, жоғары және арнаулы оқу орындарының аулаларында, сондай-ақ халыққа қолжетімді саябақтарда салу жоспарлануда.
Бұдан басқа, халықты ынталандыру мақсатында тестілерден өту қорытындысы бойынша арнайы төсбелгі мен сертификат беріледі.
Бұл алаңдар күнделікті негізде ешқандай шектеусіз өз бетінше дене шынықтырумен және спортпен айналысуға мүмкіндік береді. Аталған іс-шаралар ай сайын халықтың барлық топтары мен барлық жас санаттары үшін өткізілетін болады.
Егде жастағы адамдарға арналған спорт
65+ жас тобы (егде жас). «Қолжетімді спорт» жобасы бүкіл ел бойынша кеңейтілетін болады. Барлық өңірлерде скандинавиялық жүріс, йога және тағы басқа сабақтар ұйымдастырылады. Скандинавиялық жүріс жарақат алу қаупі төмен, қолжетімді және танымалдығы артып келе жатқан спорт түрі болып табылады.
Бұқаралық сабақтар дене шынықтырумен және спортпен айналысуға арналған жалпыға қолжетімді, арнайы бөлінген орындарда өткізілетін болады. Ашық ауадағы жаттығулар қалаларда да, ауылдық жерлерде де балалардан бастап егде жастағы адамдарға дейінгі кең ауқымды халықты қамти отырып, спорт нұсқаушыларын тарту арқылы барлық жерде өткізіледі. Бағдарламаға қатысушыларды тіркеу жас тобын және жүктемелер бойынша шектеулерді қоса алғанда, негізгі деректерді қамтитын арнайы бағдарламада жүзеге асырылады.
Бұл жоба нұсқаушылар мен жаттықтырушылардың тікелей басшылығымен күнделікті негізде тұрғылықты жерге жақын жерде дене шынықтырумен және спортпен айналысуға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік қамсыздандыру және денсаулық сақтау органдарымен бірлесіп егде жастағы адамдарды дене шынықтырумен және спортпен белсенді айналысуға тарту, дене шынықтыру құралдары мен сауықтыру технологияларын кеңінен пайдалану жөніндегі шаралар кешені әзірленеді.
Мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған спорт
Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын мүмкіндігі шектеулі халықтың үлесін арттыру мақсатында дене шынықтырумен және спортпен айналысуға медициналық қарсы көрсетілімдері жоқ мүгедектігі бар адамдар арасында спорт түрлері бойынша спорттық жарыстар өткізіледі.
2030 жылға дейін еліміздің өңірлеріндегі барлық спорт кешендерінде мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін жағдай жасау жоспарлануда, ал басқа спорт объектілерінде бұл міндет кезең-кезеңімен жүзеге асырылатын болады. 2022 жылдың қорытындысы бойынша спорт инфрақұрылымының қолжетімділік көрсеткіші 40 %-ды құрайды, 2029 жылы бұл көрсеткішті 100 %-ға жеткізу жоспарлануда. Атап айтқанда, мүгедектігі бар ересектер мен балалардың спортпен айналысуына арналған арнайы тренажерлер мен спорттық мүкәммалды орнату арқылы жүзеге асырылады. Бұдан басқа, спорт құрылыстары халықтың жүріп-тұруы шектеулі топтары үшін объектілердің қолжетімділігі мәселелерін реттейтін, құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі уәкілетті органның бұйрығымен бекітілген нормативтік-техникалық құжаттарға сәйкес пандустармен, арнайы лифтілермен, есік қоңырауларымен/домофондармен және есік ойықтарымен қамтамасыз етіледі.
Ұлттық спорт түрлерін танымал ету
2022 жылы қазақ күресінен әлем чемпионаты, асық атудан Азия чемпионаты, қыран құстармен аң аулау бойынша әлем чемпионаты сияқты халықаралық ауқымдағы ірі іс-шаралар өткізілді.
2024 жылы Қазақстанда V Дүниежүзілік көшпенділер ойындарын өткізу жоспарланған.
Ұлттық спорт түрлерін одан әрі дамыту еліміздің барлық елді мекендері бойынша ұлттық спорт түрлерін белсенді түрде дәріптеу және тарату арқылы жүзеге асырылады. Бұл ретте аталған спорт түрлерімен айналысатындардың қамтылу деңгейі төмен байқалатын солтүстік өңірлерге ерекше назар аударылады. Сонымен қатар бұл даму мен танымал ету жұмыстары ұлттық спорт түрлерін этностың тарихын, дүниетанымын және дәстүрлерін бейнелейтін отандық бренд ретінде қалыптастырумен, ұлттық спорт түрлері бойынша федерацияларды тартумен қатар жүргізіледі.
Сондай-ақ республикалық деңгейде халық арасында «Атқа міну дәстүрі» атты жалпы республикалық челлендж, ауылдық жерлерді қоса алғанда, ұлттық спорт түрлері бойынша түрлі спорттық-бұқаралық іс-шаралар ұйымдастырылып, өткізілетін болады. Аталған іс-шаралар 2029 жылы дене шынықтырумен және спортпен айналысатын азаматтардың жалпы санындағы ұлттық спорт түрлерімен айналысатын азаматтардың үлесін 9,6 %-ға дейін арттыруға және ұлттық спорт түрлерін танымал етуге мүмкіндік береді.
Инфрақұрылымдық қамтамасыз ету
Дене шынықтырумен және спортпен қамтылған халықтың санын арттыру үшін, әсіресе ауылдық жерлерде тиісті инфрақұрылымдық дамуды қамтамасыз ету қажет.
Халықты дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысуға одан әрі тарту мақсатында (қазіргі 38,4 %-дан 2029 жылы 50 %-ға дейін) Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 24 маусымдағы № 426 қаулысымен бекітілген жоспар-кестеге сәйкес 113 жаңа жобаны салу, 20 жобаны реконструкциялау және жаңғырту, қолданыстағы 6 спорт объектісін қосымша жабдықтау жұмыстары жалғастырылады.
Бұдан басқа, Ақмола (1), Алматы (1), Ақтөбе (2), Жамбыл (2), Қарағанды (1), Қызылорда (2) және Солтүстік Қазақстан (1) облыстарында 10 дене шынықтыру-сауықтыру кешенінің (ДСК) құрылысы іске асырылды.
Сондай-ақ спорт инфрақұрылымының тапшылығын азайту мақсатында әкімдіктерге спорт объектілеріне деген қажеттілікті, оның ішінде ауылдық елді мекендерде, мынадай объектілерді салу арқылы азайту жөнінде шаралар қабылдау ұсынылды:
спорт ядролары түріндегі бюджеттік шығыны аз жазық спорт құрылыстары (олар ашық футбол алаңдарын, баскетбол және волейболға арналған аралас алаңдарды, гимнастика алаңдарын, ұзындыққа секіру орындарын, үстел теннисіне арналған алаңдарды және басқаларын қамтиды). Мұндай құрылыстар жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеуді талап етпейді және оларды күтіп-ұстау жергілікті бюджеттерге жүктеме түсірмейді;
спорт объектілеріне аса мұқтаж ауылдық жерлерде аз шығынды, тез тұрғызылатын модульдік үлгідегі спорт кешендері.
Ауылдық округтердің, ауылдар мен кенттердің климаттық, географиялық ерекшеліктері мен халықтың орналасу тығыздығына қарай спорт құрылыстарының жеткілікті санымен қамтамасыз етілуі және олардың қолжетімділігіне байланысты мәселелерді шешу үшін Министрлік тізілімге сәйкес жұмыс істеп тұрған дене шынықтыру-сауықтыру және спорт құрылыстарына түгендеу жүргізеді.
Дене белсенділігі үшін жаяу жүргіншілерге қолжетімді спорт инфрақұрылымы – қауіпсіз жүгіру және велосипед жолдары, спорт аймақтары, жаяу және атпен жүру бағыттары құрылатын болады.
Салынып жатқан спорт объектілерінің мониторингі жобалық басқарудың ақпараттық жүйесі шеңберінде жүзеге асырылады. Мониторинг нәтижелері пайдалануға берілген объектілер динамикасын бақылауға мүмкіндік береді және ел өңірлері бөлінісінде спорт инфрақұрылымының тапшылығын азайту мен қажеттілікті қанағаттандыру мақсатында пайдаланылады. Халықаралық талаптарға сәйкес келетін спорт объектілерінің санын арттыру үшін спорт федерациялары аккредиттеген уәкілетті орган және жергілікті атқарушы органдар спорт түрлері бойынша спорт объектілерін, оның ішінде мемлекеттік-жекешелік әріптестік тетігі арқылы салу жөніндегі жұмысты жандандырады. Сондай-ақ спорт инфрақұрылымын салуға бизнесті ынталандыру, оның ішінде құрылыс шығындарының бір бөлігін өтеу немесе спорт объектісін құру кезінде ең төмен кепілдендірілген кірісті қамтамасыз ету жөніндегі шаралар әзірленеді.
5.2 Спорт резервін қалыптастыру және жоғары жетістіктер спортын дамыту
Әрбір Олимпиада ойындарынан кейін Халықаралық Олимпиада комитетінің спорт түрлерінің көрнекілігін арттыру және коммерцияландыру саясатына байланысты спорт түрлері бойынша халықаралық федерациялар спорт түрлерінің қағидалары мен Олимпиада ойындарына іріктеу жүйесін қайта қарайды.
Спортшылардың іріктеу жүйесі мен жарыс қызметіне тұрақты түрде енгізілетін өзгерістер жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау технологиялары мен әдістерін жетілдіруді талап етеді.
Қойылған кешенді міндеттерді шешуге арналған бағдарламалық-нысаналы тәсілдің тиімді әрі бірнеше рет сыналған тетігінің тәжірибесі, жалпы заңнамалық қолдау, сондай-ақ жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау бойынша халықаралық тәжірибені талдау спорт резервін даярлаудың қолданыстағы жүйесін түзету және жетілдіру, инфрақұрылымдық және материалдық-техникалық қамтамасыз ету жөніндегі жұмысты жандандыру қажеттігін айқындады.
Спортшылардың бір дене шынықтыру-спорт ұйымынан екіншісіне жүйелі түрде ауысуын қамтамасыз ету, спортшыларды даярлауды қаржыландырудың қайталануын, спорттық-бұқаралық іс-шаралардың бірыңғай күнтізбесінің үйлестірілмеуін, спорт резервін даярлау міндеттерін шешудегі ведомствоаралық және деңгейаралық бытыраңқылық пен іс-қимылдардың келіспеушілігін болдырмау мақсатында спорт резервін даярлауды жүзеге асыратын дене шынықтыру-спорт ұйымдарының функцияларын нақты ажырату арқылы спорт резервін даярлаудың қолданыстағы жүйесі қайта қаралады.
Халықаралық тәжірибені ескере отырып, спорт резервін даярлаудың қолданыстағы жүйесіне тек алғашқы нөмірлерді ғана емес, басым спорт түрлері бойынша барлық дарынды спортшыларды да үздіксіз жыл бойы оқу-жаттығу процесімен қамтамасыз ететін жаттығу орталықтарын енгізу жоспарлануда.
2022 жылғы маусымда шетелдік жаттығу орталықтарының үлгісі бойынша республикалық спорт колледжінің базасында пилоттық режимде жаттығу орталығы құрылды. Қазіргі уақытта ол «Спортты дамыту дирекциясы» РМҚК филиалы ретінде жұмыс істейді, алайда заңнамаға өзгерістер енгізілгеннен кейін дербес ұйым ретінде қызмет ететін болады.
Болашақта оның жұмыс істеу географиясын кеңейту және өңірлік спорт кластерлерін құру жоспарлануда. Жаттығу орталығында ерекше жағдайлар жасалып, ғылыми-зерттеу кадрлары мен ғылыми зертханалар шоғырландырылады. Бұл жаттығу орталығы қызметінің инновациялық сипатын қамтамасыз етіп, ғылыми қызметкерлердің жұмысын спорт тәжірибесіне барынша жақындатуға, спортшыларды даярлаудың әртүрлі қырларын объективті әрі жедел зерделеуге, ғылыми-зерттеу қызметінің нәтижелеріне қолданбалы сипат беруге және оның нәтижелерін тәжірибеге енгізу процесін жандандыруға мүмкіндік береді.
Облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың құрама командаларын сапалы даярлауды қамтамасыз ету және спорт түрлері бойынша аға жаттықтырушыларды бекіту мақсатында еліміздің барлық өңірлерінде Астана қаласының тәжірибесі бойынша олимпиадалық және олимпиадалық емес спорт түрлері бойынша спортты дамыту дирекцияларын құру жоспарлануда.
Бұл өңірлік дирекциялар спорт түрлері бойынша облыстық құрама командаларды даярлау функцияларын орындайды, осылайша жергілікті жерлердегі дене шынықтыру және спорт басқармаларының жүктемесін азайтады.
Бұдан басқа, спортшыларды, жаттықтырушыларды және дене шынықтыру мен спорт саласындағы мамандарды елімізде және шетелде өткізілетін спорттық іс-шараларға даярлау және оларға қатысу кезеңінде спорттық мүкәммалмен, жабдықтармен қамтамасыз ету мақсатында ДЮСШ-лардың жабдықталу деңгейіне талдау жүргізіледі. Оның нәтижелері бойынша жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп материалдық-техникалық базаны нығайту мәселесі пысықталады.
ДЮСШ балаларының спорттық жарыстар мен оқу-жаттығу жиындарына қатысуын талдау қорытындысы бойынша дене шынықтыру және спорт саласындағы уәкілетті орган жергілікті атқарушы органдарға ДЮСШ оқушыларының спорттық іс-шараларға даярлануы және қатысуы мәселелері бойынша ұсынымдар береді.
Спорт түрлерін ранжирлеу нәтижелері бойынша мемлекеттік қаржыландыру үшін бірінші кезектегі басым спорт түрлеріне сәйкес жергілікті атқарушы органдар барлық ДЮСШ-ларда спорт түрлері бойынша қосымша бөлімшелер (секциялар) ашады.
Көрнекті спортшылардың, жаттықтырушылардың, балалармен және жастармен жұмыс істейтін жаңашыл зерттеушілердің практикалық жұмыс тәжірибесін (шеберлік құпияларын) жинақтау және тарату, спортшыларды сапалы даярлағаны және оларды спорттық даярлықтың келесі кезеңіне бергені үшін жаттықтырушы-оқытушыларға ынталандыру төлемдерін енгізу арқылы оқу-жаттығу жиындарының және жаттықтырушы-оқытушылар құрамының сапасын арттыру жұмысы жүргізіледі. Бұл олимпиадалық резервтің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждерін бітірушілер үлесінің өсу динамикасына оң әсер етеді.
Қазақстанның спорт саласындағы заңнамасы мен жүйесінде 30 жылға жуық уақыт ішінде болған елеулі өзгерістерді ескере отырып, Министрлік ұлттық құрама команда спортшыларының штаттық санын 1 000 адамнан 3 000 адамға дейін ұлғайтты.
Жоғары спорттық нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін ұлттық құрама команда спортшыларын инфрақұрылымдық және материалдық-техникалық қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылданады.
Осы мақсатта ведомствоаралық келісімдер деңгейінде (қажет болған жағдайда заңнамалық деңгейде) меншік нысанына қарамастан спорт объектілерін, құрылыстарын және жаттығу алаңдарын бекітілген жаттығу кестелері мен әдістемелік бағдарламаларға сәйкес оқу-жаттығу сабақтары мен оқу-жаттығу жиындарын өткізу үшін ұлттық құрама командаларға басым тәртіппен беру мәселесі шешіледі. Кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмеу мақсатында спорт объектілері мен құрылыстарының иелерімен сындарлы диалог орнату арқылы осы басымдықтарды қалыптастыру тетіктерін егжей-тегжейлі пысықтау қажет болады.
Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерлерде өткізілетін спорттық іс-шараларға даярлық және қатысу кезеңінде спортшыларды, жаттықтырушыларды және дене шынықтыру мен спорт саласындағы мамандарды, әскери қызметшілер мен құқық қорғау органдары қызметкерлерін заттай қамтамасыз ету нормалары халықаралық стандарттармен үйлестірілді.
Жергілікті атқарушы органдар қаржыландыруды ұлғайту, спорт мектептері үшін спорт түрлері бойынша қажетті мүкәммал мен экипировканы сатып алу, спорттық базалар салу үшін кәсіпкерлік субъектілеріне, ведомстволар мен ұйымдарға белгіленген тәртіппен ғимараттар мен жер учаскелерін бөлу арқылы облыстық, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың спорт түрлері бойынша құрама командаларын даярлауды және олардың республикалық әрі халықаралық спорттық жарыстарға қатысуын қамтамасыз етеді.
Сондай-ақ спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың мүшелерін сапалы даярлауды қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасы спорт түрлері бойынша құрама командаларының мүшелерін даярлаудың «Париж-2024» бағдарламасы іске асырылатын болады, сондай-ақ қысқы спорт түрлері бойынша «Милан-2026» осындай бағдарламасы қабылданады. Бағдарламалар мемлекеттік құрылымдар мен қоғамдық бірлестіктердің қазақстандық спортшыларға алдағы ойындарда табысты өнер көрсету үшін өз әлеуетін іске асыруына жәрдемдесуіне бағытталған.
Ұлттық құрама командалардың спортшылары бірыңғай республикалық спорттық-бұқаралық іс-шаралар күнтізбесіне және халықаралық спорттық жарыстар тізбесіне сәйкес халықаралық спорттық жарыстарға қатысуын жалғастырады.
Республикалық спорттық-бұқаралық іс-шаралар күнтізбесін қалыптастыру кезінде ұлттық құрама командалардың спортшыларының белгілі бір оқу-жаттығу жиындары мен жарыстарға қатысуының орындылығы мәселелері климаттық жағдайларды (биік таулы және орта таулы жағдайлар), уақыт белдеуін, әрбір спортшының ресми халықаралық спорттық жарыстарға қатысу кезінде спорттық бабына дұрыс келуін қамтамасыз ету үшін спорттық базалардың болуын ескере отырып қарастырылады.
Спортта жоғары нәтижелерге қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін жетекші спорт елдерінің тәжірибесі бойынша жоғары дәрежелі спортшыларды даярлаудың барлық кезеңдерінде медициналық және ғылыми сүйемелдеу сапасын арттыру жұмысы жүргізіледі.
Жергілікті атқарушы органдар спортшыларды оңалту және қалпына келтіру үшін өңірлерде жоқ жерлерде өңірлік дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерлерінің бөлімшелерін ашу жұмысын жалғастырады. Спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың спортшыларын медициналық-биологиялық қамтамасыз ету сапасын жақсарта отырып, ұйымдық-құқықтық нысанын өзгерту, функциялары мен қызметкерлер штатын кеңейту бөлігінде жұмыс істеп тұрған Спорттық медицина және оңалту орталығын жаңғырту кезең-кезеңімен жүргізіледі.
Даярлық кезінде жас спортшылардың кәсіптік тұрғыдан қажуын болдырмау мақсатында олардың жас, физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері ескерілетін болады.
Даярлықтың бастапқы кезеңдерінде балалардың белгілі бір спорт түріне мамандануын анықтау үшін гендік деңгейде функционалдық қабілеттерді бағалау және тестілеу технологиялары енгізіледі. Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп отандық спортшыларды сапалы ғылыми-әдістемелік, медициналық және медициналық-биологиялық қамтамасыз ету үшін қолданыстағы ғылыми-зерттеу институттары мен медициналық орталықтардың алаңдары пайдаланылады.
Дене шынықтыру және спорт саласындағы ашықтықты арттыру Министрліктің «Адалдық алаңы» жобалық кеңсесі, сондай-ақ барлық ведомстволық бағынысты ұйымдар тарапынан осы ұйымдардың жауапты қызметкерлері мен дене шынықтыру және спорт саласындағы мамандар арасында түсіндіру жұмыстарын жүргізу, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы заңнама нормаларының мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ету, сондай-ақ олардың қызметі туралы, оның ішінде қаржылық қаражат жөніндегі ақпаратты Министрліктің ведомстволық бағынысты ұйымдарының ресми сайттарында орналастыру арқылы жүзеге асырылады.
Бұл ретте дене шынықтыру және спорт саласының ашықтығы цифрландыру арқылы қамтамасыз етіледі.
Дене шынықтыру және спорт саласындағы деректердің қолжетімділігін қамтамасыз ете отырып, «Дене шынықтыру және спорттың ұлттық цифрлық платформасын» (e-sport) (бұдан әрі – e-sport) құру спорт мекемелері, командалардың құрамы, жаттықтырушылар, төрешілер және спорттық іс-шаралар туралы мәліметтерді қамтиды және мынадай құралдарды қамтамасыз етуге арналған:
спортшылардың, жаттықтырушылардың, төрешілер мен әдіскерлердің нәтижелеріне және спорт саласындағы қызметіне мониторинг жүргізу;
кәсіпқой спортшылар мен жаттықтырушы кадрларды даярлау жүйесін нығайту, отандық оқу орындарында спортшылар мен жаттықтырушыларды анықтау және даярлау есебінен саладағы кадр тапшылығын еңсеру;
спорт саласындағы мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру;
ақпарат беретін адамдарға түсетін жүктемені азайту мақсатында әкімшілік деректерді жинау мен өңдеуді автоматтандыру.
e-sport платформасын құру мынадай қызметтерді қалыптастыруға бағытталған:
іс-шараларды басқару қызметін қалыптастыру:
спорттық-бұқаралық іс-шаралардың электрондық күнтізбесін қалыптастыру;
күнтізбедегі өзгерістер туралы барлық мүдделі тұлғаларды автоматты түрде хабардар ету;
жарыстар хаттамаларын электрондық форматта жүргізу;
спортшының, жаттықтырушының, төрешінің және әдіскердің паспортын басқару қызметін қалыптастыру:
спортшының, жаттықтырушының, төрешінің дене шынықтыру-спорт ұйымына тиесілігін және оның спорттық біліктілігін электрондық растауға көшу;
спортшыларды марапаттау және спорттық атақтар мен санаттар беру үшін олардың нәтижелеріне мониторинг жүргізу;
Қазақстан Республикасының ауқымында спортшылардың, жаттықтырушылардың, төрешілер мен әдіскерлердің деректер базасын қалыптастыру кезінде біріздендірілген, орталықтандырылған тәсілді қамтамасыз ету, олар туралы мәліметтерді шоғырландыру және сақтау;
спорт инфрақұрылымын басқару қызметін қалыптастыру:
барлық спорт объектілерін цифрландыру және халыққа осы объектілерде орналасқан барлық секциялар туралы ақпарат беру.
e-sport пайдаланушылары Министрліктің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті, ведомстволық бағынысты ұйымдар (спорт федерациялары, спорттық-білім беру мекемелері, спорт медицинасы ұйымдары), сондай-ақ жергілікті атқарушы органдардың тиісті салалардағы басқармалары болады.
E-sport кезең-кезеңімен енгізіледі: 2023 жыл – техникалық құжаттаманы әзірлеу, 2024 жыл – платформаны әзірлеу, 2025 жыл – платформаны енгізу және деректермен толтыру, 2026 жыл – сүйемелдеу, 2027 жыл – сүйемелдеу.
Дене шынықтыру және спорт саласын кадрлық қамтамасыз ету
Дене шынықтыру және спорт саласындағы мамандардың, оның ішінде спорт дәрігерлерінің, спорт психологтарының, диетологтардың, нутрициологтардың тапшылығын азайту мақсатында олардың қажеттілігіне егжей-тегжейлі талдау жүргізіледі. Осы талдау мен одан кейінгі мониторинг негізінде Оқу-ағарту министрлігімен және Ғылым және жоғары білім министрлігімен (бұдан әрі – ҒЖБМ) бірлесіп тиісті кадрларды даярлауға арналған мемлекеттік білім беру тапсырысын ұлғайту мәселесі пысықталады.
Мүгедектігі бар адамдар арасында спортты дамыту үшін жағдай жасау мақсатында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігімен бірлесіп бейімдік дене шынықтыру бойынша жаттықтырушыларды, оқытушылар мен мамандарды даярлау мәселелері пысықталады.
Дене шынықтыру және спорт саласында мамандар даярлайтын қолданыстағы ЖЖООКБҰ-лардың материалдық-техникалық базасын нығайту, жаттықтырушы-оқытушылар құрамының сапасын арттыру, бейіндік білім беру бойынша біліктілігін арттырудан өткен жаттықтырушы-оқытушылар құрамының үлесін ұлғайту бөлігінде жұмысты жандандыру мәселесі пысықталады.
Сондай-ақ оқу орнын аяқтағаннан кейін спортшыларды спорттық мансабын одан әрі жалғастыруға ынталандыру маңызды мәселе болып қала береді. Бұл кадр құрамының сапасын жақсарту үшін қажет, өйткені олардың дағдылары мен практикалық тәжірибесі алған білімімен бірге оларға жаттықтырушылық жұмысты сыни тұрғыдан бағалауға ғана емес, басқа мамандардың ұсынымдарын ескере отырып, спортшыларды даярлаудың өзіндік әдістемелерін әзірлеуге және олардың жаттығу жоспарларын сапалы құрастыруға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ жоғары спорттық нәтижелер үшін жаттықтырушыларға біржолғы төлемдер жасау қағидаты қайта қаралады. Қолданыстағы біржолғы төлемдер жоғары спорттық нәтижелер үшін тек бірінші, жеке және бас жаттықтырушыларға ғана төлем жасауды көздейді. Жаңа шаралар спорт резервін сапалы жүйелі түрде даярлау кезінде жаттықтырушылардың ынтасын арттыруға мүмкіндік береді.
Республикалық және өңірлік аккредиттелген спорт федерациялары спорт түрлері бойынша спорт төрешілерін даярлауды жүзеге асырады. Сондай-ақ халықаралық спорт аренасында қазақстандық төрешілер корпусы өкілдерінің санын арттыру арқылы спорт түрлері бойынша халықаралық федерациялармен байланыс орнату жұмысы күшейтіледі.
Шетелдік лекторларды тарту арқылы дене шынықтыру және спорт жөніндегі республикалық оқу-әдістемелік және талдамалық орталық қызметі шеңберінде жаттықтырушы-оқытушылар құрамының біліктілігін арттыру жұмысы жандандырылып, жалғастырылады.
Дене шынықтыру және спорт саласындағы мамандардың, оның ішінде спорт дәрігерлерінің тапшылығын азайту мақсатында кәсіби жаттықтырушы кадрларды даярлау жүйесі нығайтылады, отандық оқу орындарында мамандар даярлау есебінен саладағы кадр тапшылығы еңсеріледі.
Бұқаралық спортты дамыту, қолданыстағы спорт инфрақұрылымын нығайту және жаңа инфрақұрылым салу, кадрлық әлеуетті арттыру, спорт резервінің сапасын жаңғырту және жақсарту жөніндегі қабылданатын шаралар спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалар спортшыларының халықаралық спорт аренасындағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.
6-бөлім. Нысаналы индикаторлар және күтілетін нәтижелер
Көзделген шараларды іске асыру тиімділігін мынадай индикаторлар негізінде бағалауға болады (2029 жылы):
Нысаналы индикаторлар
Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын балалар мен жасөспірімдердің үлесі 2029 жылы 45 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 27 %, 2024 жыл – 30 %, 2025 жыл – 33 %, 2026 жыл – 36 %, 2027 жыл – 39 %, 2028 жыл – 42 %, 2029 жыл – 45 %).
Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын азаматтардың үлесі 2029 жылы 50 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 39 %, 2024 жыл – 40 %, 2025 жыл – 42 %, 2026 жыл – 44 %, 2027 жыл – 46 %, 2028 жыл – 48 %, 2029 жыл – 50 %).
Дене шынықтырумен және спортпен айналысуға медициналық қарсы көрсетілімдері жоқ, дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын мүгедектігі бар адамдардың үлесі 2029 жылы 23 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 17 %, 2024 жыл – 18 %, 2025 жыл – 19 %, 2026 жыл – 20 %, 2027 жыл – 21 %, 2028 жыл – 22 %, 2029 жыл – 23 %).
Дене шынықтырумен және спортпен айналысатын азаматтардың жалпы санындағы ұлттық спорт түрлерімен айналысатын азаматтардың үлесі 2029 жылы 9,6 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 8,4 %, 2024 жыл – 8,6 %, 2025 жыл – 8,8 %, 2026 жыл – 9 %, 2027 жыл – 9,2 %, 2028 жыл – 9,4 %, 2029 жыл – 9,6 %).
Халықтың 1000 адамға шаққандағы спорт инфрақұрылымымен қамтамасыз етілуі 2029 жылы 65 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 52 %, 2024 жыл – 54 %, 2025 жыл – 56 %, 2026 жыл – 58 %, 2027 жыл – 61 %, 2028 жыл – 63 %, 2029 жыл – 65 %).
Олимпиадалық резервтің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждерін бітірушілердің жалпы санындағы халықаралық дәрежедегі спорт шебері, спорт шебері нормативтерін орындаған бітірушілердің үлесі 2029 жылы 35 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 28 %, 2024 жыл – 29 %, 2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 31 %, 2027 жыл – 32 %, 2028 жыл – 33 %, 2029 жыл – 35 %).
2029 жылы халықаралық деңгейдегі ресми спорттық іс-шараларда бір жыл ішінде жеңіп алынған медальдар саны кемінде 900 медальді құрайды (2023 жыл – кемінде 830 медаль, 2024 жыл – кемінде 850 медаль, 2025 жыл – кемінде 860 медаль, 2026 жыл – кемінде 870 медаль, 2027 жыл – кемінде 880 медаль, 2028 жыл – кемінде 890 медаль, 2029 жыл – кемінде 900 медаль).
Тұжырымдаманың нысаналы индикаторлары Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарына сәйкес келеді.
Күтілетін нәтижелер:
балалар мен жасөспірімдердің спорт секцияларына тең қолжетімділігі;
тірек, серіктес стратегиялық ауылдық елді мекендерді спорт инфрақұрылымымен 100 %-дық қамту;
әлемдік спорт аренасында отандық жоғары дәрежелі спортшылардың бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін спорт резервін даярлау жүйесінің қалыптасуы;
оқу-жаттығу процесі жүзеге асырылатын дене шынықтыру-спорт ұйымдарында спортшыларды спорт түрлері бойынша даярлау бағдарламалары мен стандарттарының бекітілуі;
спортшыны даярлаудың бір буынынан келесі буынына бергені үшін үстемеақылар енгізу есебінен жаттықтырушы, жаттықтырушы-оқытушы кәсібінің беделін арттыру;
ұлттық құрама командаларды спорт саласының бейінді мамандарымен қамтамасыз ету (спорт дәрігері, травматолог, оңалту маманы, нутрициолог, спорт медицинасы бойынша физиотерапевт, спорт психологтары, массажшылар және басқалар);
дене шынықтыру және спорт саласын толық цифрландыру.
Ескертпелер:
Тұжырымдаманы іске асыру кезінде мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен тиісті саланың ұлттық жобаларында көрсетілген индикаторлар мен көрсеткіштерге қол жеткізуге басым тәртіппен қаражат бөлінеді;
басқа іс-шараларға қаражат экономиканың дамуы мен бюджет кіріс базасын ұлғайту әлеуетін ескере отырып бөлінеді;
Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-шаралар осы Тұжырымдамаға қосымшаға сәйкес Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамыту тұжырымдамасын 2023–2029 жылдарға арналған іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарына сәйкес жүзеге асырылады.
Қосымша
Қазақстан Республикасының
дене шынықтыру мен спортты
дамыту тұжырымдамасына
2023–2029 жылдарға арналған
Қазақстан Республикасының дене шынықтыру мен спортты дамыту тұжырымдамасын 2023–2029 жылдарға арналған іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары
Жүктеп алу
| № р/с | Реформалардың/негізгі іс-шаралардың атауы | Аяқтау нысаны | Аяқтау мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
1-бағыт. Бұқаралық спортты дамыту
Нысаналы индикатор 1. Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын балалар мен жасөспірімдердің үлесі 2029 жылы 45 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 27 %, 2024 жыл – 30 %, 2025 жыл – 33 %, 2026 жыл – 36 %, 2027 жыл – 39 %, 2028 жыл – 42 %, 2029 жыл – 45 %).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Қалаларда, аудандарда және ауылдық елді мекендерде жыл сайын кемінде 800 спорт секциясын, балалар мен жасөспірімдерге арналған мемлекеттік спорттық және шығармашылық тапсырысты жан басына шаққандағы қаржыландыру арқылы қосымша спорт секцияларын ашу | Ведомстволық статистикалық есеп | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС, «Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» КҚ (келісу бойынша) |
| 2 | Мектеп және студенттік спорт лигаларын өткізу | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын 4-тоқсан | МКС, ОМ, ЖАО және ЖЖООКБҰ (келісу бойынша) |
| 3 | Еліміздің барлық өңірлерінде ДПК және ДЮКФП, аула клубтарының санын ұлғайту | Әкімдік қаулысы | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС, «Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» КҚ (келісу бойынша) |
| 4 | Әрбір мектепте/ЖЖООКБҰ-да тұрақты негізде жұмыс істейтін спорт клубтарының кемінде 1 командасын құру | Есеп | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 5 | Спорт алаңдарын, тренажер залдарын құру, түрлі секциялар ұйымдастыру арқылы ЖЖООКБҰ мен колледждерге дене шынықтырумен және спортпен айналысуға жағдай жасау бөлігінде қойылатын талаптарды күшейту | Есеп | Жыл сайын 4-тоқсан | ОМ, ҒЖБМ |
| 6 | Оқу орындарының (мектептер, ЖЖООКБҰ және ТжКБ) материалдық базасы мен спорттық мүкәммалын нығайту | Қабылдау-тапсыру актілері | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, ОМ, ҒЖБМ, МКС |
| 7 | Әрбір спорт мектебінде жылына кемінде екі рет «Ашық есік» күндерін өткізу | Есеп | Жыл сайын 2–3-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 8 | Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің «Мемлекеттік жоспарлау жүйесінің құжаттарына енгізілген Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі бойынша көрсеткіштерді есептеу әдістемесін бекіту туралы» бұйрығына жас санаттарын ажырату бөлігінде өзгерістер енгізу | МКС бұйрығы | 2024 жылғы 2-тоқсан | МКС, СЖРА (келісу бойынша) |
| 9 | Қазақстан Республикасында ЖЖООКБҰ студенттері арасында жазғы және қысқы Универсиадаларды өткізу | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын (күнтізбелік жоспарға сәйкес) | ҒЖБМ, МКС |
| 10 | ЖЖООКБҰ студенттерінің Дүниежүзілік жазғы және қысқы универсиадаларға қатысуын дайындау және қамтамасыз ету | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын (күнтізбелік жоспарға сәйкес) | ҒЖБМ, МКС |
| 11 | Аулада ойнайтын командалар мен клубтарға, оның ішінде ауылдық жерлерде, қолдау көрсету мақсатында бизнеске арналған ынталандыру шараларын әзірлеу | Есеп | 2025 жылғы 2-тоқсан | МКС, ЖАО, ҰЭМ, ҚМ |
Нысаналы индикатор 2. Дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын азаматтардың үлесі 2029 жылы 50 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 39 %, 2024 жыл – 40 %, 2025 жыл – 42 %, 2026 жыл – 44 %, 2027 жыл – 46 %, 2028 жыл – 48 %, 2029 жыл – 50 %).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 12 | Жұмыс берушілерге өз қызметкерлерін спортпен айналысуға тарту жөнінде ұсынымдар әзірлеу | Жұмыс берушілерге арналған ұсынымдар | 2024 жылғы 3-тоқсан | МКС, ЕХӘҚМ, ЖАО, РОӘТТО (келісу бойынша) |
| 13 | Әртүрлі ұйымдық-құқықтық нысандағы ұйымдардың қызметкерлерді дене шынықтырумен және спортпен айналысуға тарту жөніндегі іс-шараларға қаражат бағыттауы үшін ынталандыру нормаларын әзірлеу | Есеп | 2024 жылғы 4-тоқсан | МКС, МҚІА (келісу бойынша), ЕХӘҚМ |
| 14 | Ұйымдардың шаруашылық қызметі нәтижесінде алынған пайдадан спорт залдары мен объектілерінің материалдық базасын нығайтуға қаражат тарту жөніндегі ынталандыру шараларын әзірлеу | Есеп | 2024 жылғы 4-тоқсан | МКС, ҰЭМ, ҚМ |
| 15 | Еліміздің барлық өңірлерінде скандинавиялық жүрісті, жүгіруді, гимнастиканы, йоганы, фитнесті, стритворкаутты, шаңғы жарыстарын, үстел теннисін, конькимен бұқаралық сырғанауды және басқа да спорт түрлерін қамтитын «Қолжетімді спорт» жобасын іске асыру | Көрсетілген қызметтер актілері | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | ЖАО, МКС, «Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» КҚ (келісу бойынша) |
| 16 | Әлеуметтік қамсыздандыру және денсаулық сақтау органдарымен бірлесіп егде жастағы адамдарды дене шынықтырумен және спортпен белсенді айналысуға тарту жөніндегі шаралар кешенін әзірлеу | Бірлескен бұйрық | 2024 жылғы 2-тоқсан | МКС, ДСМ, ЕХӘҚМ |
| 17 | Салауатты өмір салтын насихаттау шеңберінде бұқаралық ақпарат құралдарында, әлеуметтік желілерде сюжеттер мен бейнероликтер орналастыру | Есеп | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | АҚДМ, МКС, ЖАО |
| 18 | Халықты, оның ішінде барлық елді мекендердегі жастарды белсенді тарта отырып, жыл сайынғы президенттік тестілерді ұйымдастыру және өткізу | Есеп | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | ЖАО, МКС |
| 19 | Жылына кемінде 3 спартакиада ұйымдастыру (ұжымдардың белгілі бір топтары, мемлекеттік қызметшілер, кәсіптік одақтар, 50 жастан асқан адамдар, медицина қызметкерлері, бұқаралық ақпарат құралдарының қызметкерлері, мүгедектігі бар адамдар және тағы басқалар арасында) | Жарыстар хаттамалары | 2023–2029 жылдардың 3-тоқсаны | ЖАО, МКС |
| 20 | Әр облыста жылына кемінде 5 ұлттық спорт түрлері бойынша спорттық-бұқаралық іс-шара ұйымдастыру және өткізу | Жарыс туралы ереже | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | ЖАО, МКС |
| 21 | «Дене шынықтырумен және спортпен өз бетінше айналысатын адамдар саны» атты жаңа көрсеткішті енгізу | Статистикалық ақпарат | 2023–2029 жылдар | СЖРА ҰСБ, РОӘТТО (келісу бойынша) |
| 22 | 2030 жылға қарай ауылдық округтердегі спорт нұсқаушыларының санын 4 мың адамға дейін ұлғайту | Есеп | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | ЖАО, МКС |
| 23 | Жылына кемінде 50 марафон, веложарыс, бұқаралық жүгіру ұйымдастыру және өткізу кестелерін орналастыру | Жарыс туралы ереже | 2023–2029 жылдардың 4-тоқсаны | ЖАО, МКС |
Нысаналы индикатор 3. Дене шынықтырумен және спортпен айналысуға медициналық қарсы көрсетілімдері жоқ, дене шынықтырумен және спортпен жүйелі түрде айналысатын мүгедектігі бар адамдардың үлесі 2029 жылы 23 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 17 %, 2024 жыл – 18 %, 2025 жыл – 19 %, 2026 жыл – 20 %, 2027 жыл – 21 %, 2028 жыл – 22 %, 2029 жыл – 23 %).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 24 | Спорт кешендерінде ересектер мен мүмкіндігі шектеулі балалардың спортпен айналысуына жағдай жасау, оның ішінде арнайы тренажерлер мен спорттық мүкәммалды орнату арқылы қамтамасыз ету | Орындалған жұмыстардың, қабылдау-тапсыру актілері | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 25 | Әр облыста мүгедектігі бар адамдар арасында жылына кемінде 5 спорттық-бұқаралық және дене шынықтыру-сауықтыру іс-шараларын қатысушылар мен елді мекендер санын ұлғайта отырып ұйымдастыру және өткізу | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 26 | Жергілікті меценаттар мен кәсіпкерлердің демеушілігі арқылы бюджеттен тыс көздерден бөлінетін қаражат есебінен мүмкіндігі шектеулі адамдар арасында түрлі спорттық іс-шаралар ұйымдастыру және өткізу | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын 4-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 27 | Бейімдік дене шынықтыру бойынша жаттықтырушыларды, оқытушылар мен мамандарды даярлау | Курстардан өткені туралы сертификаттар | Жылына 1 рет | ЖАО |
Нысаналы индикатор 4. Халықтың 1000 адамға шаққандағы спорт инфрақұрылымымен қамтамасыз етілуі 2029 жылы 65 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 52 %, 2024 жыл – 54 %, 2025 жыл – 56 %, 2026 жыл – 58 %, 2027 жыл – 61 %, 2028 жыл – 63 %, 2029 жыл – 65 %).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 28 | Тізілімге сәйкес жұмыс істеп тұрған дене шынықтыру-сауықтыру және спорт құрылыстарына түгендеу жүргізу және өңірлер бойынша құрылыс қажеттілігі туралы нақты деректерді анықтау мақсатында жұмыс мониторингтік топтарының өңірлерге шығуын қамтамасыз ету | Ведомстволық статистикалық есеп | 2023 жылғы 4-тоқсан | ЖАО, МКС |
| 29 | 113 жаңа спорт құрылысын (стадиондар, дене шынықтыру-сауықтыру кешендері, жүзу бассейндері және басқалары) салу | Объектіні пайдалануға беру актісі | 2029 жылға дейін жыл сайын | ЖАО, МКС |
| 30 | Ауылдық жерлерде спорт ядролары түріндегі бюджеттік шығыны аз жазық спорт құрылыстарын (олар ашық футбол алаңдарын, баскетбол және волейболға арналған аралас алаңдарды, гимнастика алаңдарын, ұзындыққа секіру орындарын, үстел теннисіне арналған алаңдарды және басқаларын қамтиды) және тез тұрғызылатын модульдік үлгідегі спорт кешендерін салу | Объектіні пайдалануға беру актісі | 2029 жылға дейін жыл сайын | ЖАО, МКС |
| 31 | Қазақстан Республикасы спорт түрлері бойынша ұлттық құрама және штаттық құрама командаларының мүшелері үшін жұмыс істеп тұрған спорт базаларының, оның ішінде жеке меншік және сенімгерлік басқарудағы спорт базаларының қолжетімділігін қамтамасыз ету | Меншік иесі мен «Спортты дамыту дирекциясы» РМҚК арасындағы келісімдер, шарттар | 2024 жылғы 1-тоқсан | МКС, ЖАО |
| 32 | Спорт инфрақұрылымын салуға бизнесті ынталандыру жөніндегі шараларды, оның ішінде құрылыс шығындарының бір бөлігін өтеу немесе спорт объектісін құру кезінде ең төмен кепілдендірілген кірісті қамтамасыз ету шараларын әзірлеу | Есеп | 2024 жылғы 4-тоқсан | МКС, ҰЭМ, ҚМ |
| 33 | Саябақтарда қауіпсіз отбасылық демалыс үшін жаяу жүргіншілерге қолжетімді спорт инфрақұрылымы объектілерін (қауіпсіз жүгіру және велосипед жолдары, спорт аймақтары, жаяу жүргіншілер бағыттары және басқалары) құру | Объектіні пайдалануға беру актісі | 2029 жылға дейін жыл сайын | ЖАО, МКС |
2-бағыт. Спорт резервін қалыптастыру және жоғары жетістіктер спортын дамыту
Нысаналы индикатор 5. Олимпиадалық резервтің республикалық мамандандырылған мектеп-интернат-колледждерін бітірушілердің жалпы санындағы халықаралық дәрежедегі спорт шебері, спорт шебері нормативтерін орындаған бітірушілердің үлесі 2029 жылы 35 %-ға дейін ұлғаяды (2023 жыл – 28 %, 2024 жыл – 29 %, 2025 жыл – 30 %, 2026 жыл – 31 %, 2027 жыл – 32 %, 2028 жыл – 33 %, 2029 жыл – 35 %).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 34 | Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2014 жылғы 22 қарашадағы № 106 «Спорт резервін және жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау бойынша оқу-жаттығу процесі жүзеге асырылатын дене шынықтыру-спорт ұйымдарының түрлері мен олардың қызметі қағидаларының тізбесін бекіту туралы» бұйрығына спорт резервін даярлаудың қолданыстағы жүйесіне спортты дамыту дирекциясын енгізу бөлігінде өзгерістер енгізу | МКС бұйрығы | 2024 жылғы 1-тоқсан | МКС, ЖАО |
| 35 | Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2014 жылғы 22 қарашадағы № 106 «Спорт резервін және жоғары дәрежелі спортшыларды даярлау бойынша оқу-жаттығу процесі жүзеге асырылатын дене шынықтыру-спорт ұйымдарының түрлері мен олардың қызметі қағидаларының тізбесін бекіту туралы» бұйрығына спорт резервін даярлаудың қолданыстағы жүйесіне жаттығу орталықтарын енгізу бөлігінде өзгерістер енгізу | МКС бұйрығы | 2024 жылғы 1-тоқсан | МКС, ЖАО |
| 36 | Спортшыларды даярлаудың келесі деңгейіне бергені және топтарға жетекшілік еткені үшін жаттықтырушы-оқытушылар құрамын көтермелеу жүйесін енгізу жөнінде ұсыныстар әзірлеу | Талдамалық анықтама | 2023 жылғы 4-тоқсан | МКС, ЖАО |
| 37 | Жергілікті бюджет қаражаты есебінен Астана, Шымкент қалаларында, Абай, Ұлытау облыстарында, сондай-ақ Алматы, Атырау, Маңғыстау облыстарында олимпиадалық резервтің 7 спорт мектеп-интернат-колледжін ашу | Әкімдік қаулысы | 2023–2029 жылдар | Астана, Шымкент қалаларының, Абай, Ұлытау, Алматы, Атырау, Маңғыстау облыстарының әкімдіктері |
| 38 | ҒЖБМ және ОМ-мен бірлесіп мемлекеттік білім беру тапсырысын 2029 жылы 1000 грантқа дейін ұлғайту жөнінде ұсыныстарды пысықтау (дене шынықтыру мамандығы бойынша студенттер, журналистика мамандығы бойынша студенттер және басқалары) | ҒЖБМ және ОМ-ға ұсыныстар | 2024 жылғы 1-тоқсан | МКС, ОМ, ҒЖБМ, ЕХӘҚМ |
| 39 | Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 27 наурыздағы № 152 «Халықаралық спорттық жарыстардың чемпиондары мен жүлдегерлеріне, Қазақстан Республикасы спорт түрлері бойынша құрама командаларының (спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың) жаттықтырушылары мен мүшелеріне ақшалай көтермелеулер мөлшерін бекіту туралы» қаулысына жоғары дәрежелі спортшыларды, жаттықтырушыларды және жоғары дәрежелі спортшыларды даярлауды жүзеге асыратын дене шынықтыру мен спорт саласындағы мамандарды спорттық қызмет туралы шарттар бойынша ақшалай төлемдердің критерийлері мен мөлшерлерін бекіту бөлігінде өзгерістер енгізу | Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы | 2023 жылғы желтоқсан | МКС, спорт түрлері бойынша аккредиттелген федерациялар (келісу бойынша) |
| 40 | ДЮСШ қызметіне оқушылардың спорттық жарыстар мен оқу-жаттығу жиындарына қатысуы, материалдық-техникалық жабдықталуы бөлігінде талдау жүргізу | Талдау қорытындылары бойынша ЖАО-ға ұсынымдар | Жыл сайын | МКС |
| 41 | Спорт мекемелері, командалардың құрамы, жаттықтырушылар, төрешілер, спорттық іс-шаралар және басқалары туралы деректердің қолжетімділігін қамтамасыз ететін дене шынықтыру мен спорттың «e-sport» ұлттық цифрлық платформасын әзірлеу | Техникалық тапсырма | 2023–2025 жылдар | МКС, ЦДИАӨМ, ЖАО |
| 42 | Дене шынықтыру мен спорттың «e-sport» ұлттық цифрлық платформасының деректерін толтыру | Цифрлық платформа | 2025 жылғы 4-тоқсан | МКС, ЦДИАӨМ, ЖАО |
| 43 | Дене шынықтыру және спорт саласын цифрландыру шеңберінде «e-sport» ұлттық цифрлық платформасын енгізу | Өнеркәсіптік пайдалануға беру актісі | 2025 жылғы желтоқсан | МКС, ЖАО |
Нысаналы индикатор 6. 2029 жылы халықаралық деңгейдегі ресми спорттық іс-шараларда бір жыл ішінде жеңіп алынған медальдар саны кемінде 900 медальді құрайды (2023 жыл – кемінде 830 медаль, 2024 жыл – кемінде 850 медаль, 2025 жыл – кемінде 860 медаль, 2026 жыл – кемінде 870 медаль, 2027 жыл – кемінде 880 медаль, 2028 жыл – кемінде 890 медаль, 2029 жыл – кемінде 900 медаль).
| № | Іс-шаралар | Аяқтау нысаны | Мерзімі | Жауапты орындаушылар |
|---|---|---|---|---|
| 44 | Ресми халықаралық және республикалық спорттық іс-шараларға, әлем чемпионаттарына, әлем кубоктарына, Азия чемпионаттарына және халықаралық турнирлерге қатысу | Жарыстар хаттамалары | Жыл сайын 4-тоқсан | МКС, ЖАО |
| 45 | Өңірлік спортты дамыту дирекцияларын құру | Облыстардың, Астана, Алматы және Шымкент қалаларының әкімдіктерінің қаулылары | 2024 жылғы желтоқсан | ЖАО, МКС |
| 46 | Қазақстанның ұлттық құрама командаларының барлық спортшыларын ЦСМиР-де тереңдетілген медициналық тексеруден міндетті түрде өткізу арқылы қамтуды ұлғайту | Есеп | 2023–2029 жылдардың 1-тоқсаны | ЦСМиР (келісу бойынша), ЖАО, спорт түрлері бойынша аккредиттелген федерациялар (келісу бойынша) |
| 47 | Біліктілікті арттыру шеңберінде жаттықтырушы-оқытушылар құрамын қамтуды ұлғайту үшін шетелдік лекторларды тарту | Курстардан өткені туралы сертификаттар | 2024 жыл | МКС, ҒЖБМ |
| 48 | Дене шынықтыру және спорт саласындағы, оның ішінде спорт дәрігерлері, диетологтар, нутрициологтар мен спорт психологтары бойынша кадрларға қажеттілікке талдау және мониторинг жүргізу | ДСМ және ОМ-ға ұсыныстар енгізу | 2023 жылғы 4-тоқсан | МКС, ЕХӘҚМ, ДСМ, ОМ |
| 49 | Дене шынықтыру және спорт саласындағы мамандарды даярлайтын қолданыстағы ЖЖООКБҰ-лардың жаттықтырушы-оқытушылар құрамының сапасын арттыру, материалдық-техникалық базасын нығайту, бейіндік білім беру бойынша біліктілігін арттырудан өткен жаттықтырушы-оқытушылар құрамының үлесін ұлғайту жөніндегі жұмысты жандандыру шараларын әзірлеу | ҒЖБМ-ға ұсыныстар енгізу | 2023 жылғы 4-тоқсан | МКС, ҒЖБМ, ЖЖООКБҰ (келісу бойынша) |
| 50 | Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарында спортшыларды оңалту және қалпына келтіру үшін өңірлік дәрігерлік-дене шынықтыру диспансерлерінің бөлімшелерін ашу | Әкімдік қаулысы | 2023–2029 жылдар | Атырау, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Маңғыстау, Солтүстік Қазақстан облыстарының әкімдіктері |
| 51 | Қысқы спорт түрлері бойынша кезекті Олимпиада ойындарына даярлау бағдарламаларын «Милан – 2026» бекіту және қысқы спорт түрлері бойынша кезекті Олимпиада ойындарына даярлау бағдарламаларын «Милан – 2026», сондай-ақ «Париж – 2024» бағдарламасын іске асыру | Бағдарлама | 2023 жылғы 2-тоқсан | МКС, ЖАО, спорт түрлері бойынша аккредиттелген федерациялар (келісу бойынша) |
| 52 | Қазақстан Республикасы спорт түрлері бойынша құрама және штаттық құрама командаларының (спорт түрлері бойынша ұлттық құрама командалардың) спортшыларына арналған спорт базаларының, оның ішінде орта таулы және биік таулы базалардың тізбесін бекіту | МКС бұйрығы | 2023 жылғы 2-жартыжылдық | МКС, ЖАО |
Ескертпе:
Қысқартулардың толық жазылуы:
АДГС – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі;
СЖРА – Қазақстан Республикасының Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі;
СЖРА ҰСБ – Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы;
ДСМ – Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі;
АҚДМ – Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі;
МКС – Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі;
ҒЖБМ – Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі;
ҰЭМ – Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі;
ОМ – Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі;
ЕХӘҚМ – Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі;
ҚМ – Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;
ЦДИАӨМ – Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі;
ЖАО – жергілікті атқарушы органдар;
СДР – Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитетінің «Спортты дамыту дирекциясы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны;
РОӘТТО – Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитетінің «Дене шынықтыру және спорт жөніндегі республикалық оқу-әдістемелік және талдамалық орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны;
ЦСМиР – Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Спорт және дене шынықтыру істері комитетінің «Спорттық медицина және оңалту орталығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны;
«Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» КҚ – «Туризм және спорт индустриясын қолдау қоры» корпоративтік қоры;
ДПК – балалар мен жасөспірімдер клубтары;
ДЮКФП – балалар мен жасөспірімдердің дене шынықтыру даярлығы клубтары;
ДЮСШ – балалар мен жасөспірімдер спорт мектептері;
ДШСН объектілері – дене шынықтыру-спорт мақсатындағы объектілер;
ЖЖООКБҰ – жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары;
БАҚ – бұқаралық ақпарат құралдары;
ТжКБ – техникалық және кәсіптік білім беру.
Қорытынды тақырыптық сөздер:
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау