Қазақстан Республикасының инновацияларды дамытудың 2026 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 19 қазандағы № 934 қаулысы.
Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:
- Қоса беріліп отырған Қазақстан Республикасының инновацияларды дамытудың 2026 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы (бұдан әрі – Тұжырымдама) бекітілсін.
- Тұжырымдаманы іске асыруға жауапты орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдар, өзге де ұйымдар (келісу бойынша):
- Тұжырымдаманы іске асыру жөнінде қажетті шаралар қабылдасын;
- Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі Іс-шаралар жоспарының уақтылы орындалуын қамтамасыз етсін;
- есепті жылдан кейінгі жылдың 1 сәуірінен кешіктірмей Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігіне Тұжырымдаманың іске асырылу барысы туралы ақпарат ұсынсын.
- Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі есепті жылдан кейінгі жылдың 1 мамырынан кешіктірмей Тұжырымдаманың іске асырылу барысы туралы ақпаратты мемлекеттік жоспарлау жөніндегі уәкілетті органға ұсынсын, сондай-ақ оны таралуы шектелген ақпаратты қоспағанда, өзінің интернет-ресурсында орналастырсын.
- Осы қаулының орындалуын бақылау Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігіне жүктелсін.
- Осы қаулы қол қойылған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.
| Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі | О. Бектенов |
|---|
| Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 19 қазандағы № 934 қаулысымен бекітілген |
|---|
Қазақстан Республикасының инновацияларды дамытудың 2026 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы
Мазмұны
1-бөлім. Төлқұжат
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
4-бөлім. Пайым
5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері
1-бағыт. Кадрлық әлеуетті, инновациялар мен ғылымды қолдау инфрақұрылымы мен тетіктерін дамыту
2-бағыт. Қазақстан Республикасының халықаралық ғылыми-технологиялық бағдарламалар мен бастамаларға қатысуын кеңейту
3-бағыт. Инновацияларды дамыту үшін қолданбалы ғылым тиімділігінің өсуін қамтамасыз ету, бизнестің технологиялық сұранысын қалыптастыру және коммерцияландыру
4-бағыт. Өңірлік ғылыми-инновациялық жүйелерді дамыту
6-бөлім. Нысаналы индикаторлар мен күтілетін нәтижелер
7-бөлім. Тұжырымдаманы іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары (осы Тұжырымдамаға қосымша).
1-бөлім. Төлқұжат
Жүктеп алу
| Құжаттың атауы | Қазақстан Республикасының инновацияларды дамытудың 2026 – 2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы |
|---|---|
| Әзірлеу негіздері | Қазақстан Республикасы Президентінің 2026 жылғы 19 наурыздағы хаттамалық тапсырмасы (1.3-тармақ), Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2026 жылғы 31 наурыздағы № 10 отырысында берген хаттамалық тапсырмасы (2.4-тармақ) |
| Әзірлеуші мемлекеттік орган | Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі |
| Бірлесіп орындаушы мемлекеттік органдар | Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі, Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі, Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі, Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі, Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі, Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі, Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі, Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі, Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі, Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі, Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі, Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі, Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі, Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі, Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі, Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы, астана, облыстар, республикалық маңызы бар қалалар әкімдіктері |
| Іске асыру мерзімдері | 2026 – 2030 жылдар |
2-бөлім. Ағымдағы жағдайды талдау
1-тарау. Инновациялық қызметтің қазіргі жай-күйін бағалау
Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (бұдан әрі – ДЗМҰ) бағалауы бойынша, соңғы 3 жыл ішінде Қазақстан Республикасы Жаһандық инновациялық индекс (бұдан әрі – ЖИИ) рейтингінде тұрақты түрде 80-орынды иеленіп келеді (1-кесте).
1-кесте. ЖИИ рейтингі (жақын шетел елдері)
Жүктеп алу
| Елдердің атауы | 2023 жыл | 2024 жыл | 2025 жыл |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы | 81 | 78 | 81 |
| Грузия | 65 | 57 | 56 |
| Ресей Федерациясы | 51 | 59 | 60 |
| Өзбекстан Республикасы | 82 | 83 | 79 |
*дереккөз: ДЗМҰ деректері
Сонымен қатар соңғы жылдары Қазақстан Республикасында инновациялар саласындағы белсенділік деңгейі 11,7 %-дан (2023 жыл) 11,9 %-ға дейін (2025 жыл) өсті.
2025 жылы 2024 жылғы деңгеймен салыстырғанда инновациялық белсенділік деңгейінің ең елеулі өсуі Ақтөбе облысында – 17,6 %, Астана қаласында – 16,1 %, Алматы қаласында – 15,1 %, Қызылорда облысында – 14,8 %, Қарағанды облысында – 14,0 % және Солтүстік Қазақстан облысында – 13,7 % байқалады.
Ақмола облысында – 5,8 %, Батыс Қазақстан облысында – 5,4 %, Шымкент қаласында – 5,1 %, Маңғыстау облысында – 4,3 % және Атырау облысында – 4,1 % инновациялар саласындағы белсенділік деңгейі төмен.
Жалпы алғанда, бұл үрдіс кәсіпорындардың инновациялық процестерге тартылу деңгейінің біртіндеп кеңейіп келе жатқанын көрсетеді, алайда өсім қалыпты деңгейде қалып, өңірлер арасында айтарлықтай біркелкі еместігімен сипатталады.
2-кесте. Қазақстан Республикасы бойынша инновациялық қызметтің негізгі көрсеткіштері
Жүктеп алу
| Көрсеткіш атауы | 2023 жыл | 2024 жыл | 2025 жыл |
|---|---|---|---|
| Инновацияларға арналған шығындар, млн теңге | 1527067,5 | 2056284 | 1274643,5 |
| Инновациялық өнім көлемі (тауарлар, көрсетілетін қызметтер), млн теңге | 2399758,1 | 1838998,4 | 2224696,7 |
Статистика деректері бойынша 2023 жылдан 2025 жылға дейін өнеркәсіптегі өнімдік инновациялар мен бизнес-процестер инновацияларына арналған шығындар көлемінің 1,1 есе төмендегені байқалады (2-кесте).
Бұл ретте өңдеу өнеркәсібіндегі инновацияларға арналған шығындар көлемінің айтарлықтай ауытқуы байқалады. Мәселен, 2023 жылмен салыстырғанда 2025 жылға қарай шығындар көлемі 1,5 есе төмендеді (2023 жыл – 1358039,3 млн теңге, 2025 жыл – 939530,9 млн теңге). Мұндай динамика өнеркәсіптегі инновациялық шығындардың жекелеген ірі инвестициялық және технологиялық жобаларды іске асыруға жоғары тәуелділігін көрсетеді.
2025 жылғы статистика деректері бойынша инновациялық өнім шығарылымының құрылымында негізгі үлесті өнеркәсіптік өндіріс – 79,9 %, ақпарат және байланыс саласы – 6,6 %, автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеуді қоса алғанда, көтерме және бөлшек сауда – 6,5 %, денсаулық сақтау – 1,9 %, тау-кен өндіру өнеркәсібі және карьерлерді қазу – 1,8 %, көлік және қоймалау – 1,6 % алады.
Өнеркәсіптегі инновациялық өнім шығарылымының салыстырмалы түрде жоғары көлемі технологиялық жаңғыртуға және өндірістік инновацияларды енгізуге байланысты. Қызмет көрсету секторында инновациялық белсенділік цифрландыру, IT-шешімдер және электрондық коммерцияны дамыту есебінен артып келеді.
Инновациялық дамудың негізгі бағыттарының бірі Индустрия 4.0 технологияларын енгізуді, индустриялық және инновациялық инфрақұрылымды дамытуды, сондай-ақ кәсіпорындарды жаңғыртуға инвестицияларды ынталандыруды көздейтін өнеркәсіптің цифрлық трансформациясы болып табылады.
Жүргізіліп жатқан жұмыс шеңберінде 500 өнеркәсіптік кәсіпорынның цифрландыру деңгейіне бағалау жүргізілді, оның қорытындысы бойынша өндірістік процестерді жаңғырту жөнінде 23 ұсыным әзірленді. Цифрлық технологияларды енгізу бойынша 240 маман оқытудан өтті. 2025 – 2026 жылдарға арналған жасанды интеллектіні енгізу жөніндегі жол картасы шеңберінде өндірістік процестерде жасанды интеллектіні (бұдан әрі – ЖИ) пайдалана отырып, 11 пилоттық жоба іске асырылуда.
"Модельдік цифрлық фабрикалар" жобасы шеңберінде 7 кәсіпорын айқындалып, цифрландырудың 49 жол картасы әзірленді, оның 31-і іске асырылды. Өндірістік процестерді цифрландырумен қатар өнеркәсіпті роботтандыру бойынша жұмыс жүргізілуде. 2025 жылдың қорытындысы бойынша 300-ден астам өнеркәсіптік робот орнатылды.
Бұл ретте инновациялық өнім құрылымындағы ғылыми зерттеулер мен әзірлемелер секторының үлесі өте төмен – 0,3 %, бұл ғылыми әзірлемелер мен оларды экономиканың нақты секторында коммерцияландыру арасындағы алшақтықтың сақталып отырғанын көрсетеді.
Статистика деректері бойынша ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (бұдан әрі – ҒЗТКЖ) жүзеге асырған қызметкерлердің жалпы саны 2025 жылы 28374 адамды құрады. Олардың ішінде 85,4 %-дан астамы зерттеуші мамандар (24241 адам), бұл ғылыми кадрлардың зерттеу қызметінде тікелей шоғырлануының жоғары екенін көрсетеді.
2025 жылы ғылыми дәрежесі бар қызметкерлер құрылымында 2008 ғылым докторы, бейіні бойынша 133 доктор, 4866 философия докторы (PhD) және 4865 ғылым кандидаты болды.
Аумақтық бөліністе ҒЗТКЖ-ны жүзеге асырған қызметкерлердің ең көп шоғырлануы Алматы қаласында – 11358 адам (40 %), Астана қаласында – 5798 адам (20,4 %) және Шымкент қаласында – 1059 адам байқалады.
2023 – 2025 жылдар аралығында ҒЗТКЖ-ға арналған шығыстар 172,5-тен 261,5 млрд теңгеге дейін, яғни шамамен 1,5 есе өсті. Алайда бұл өсім жалпы ішкі өнімге (бұдан әрі – ЖІӨ) шаққандағы ҒЗТКЖ-ға арналған ішкі шығындардың үлесіне айтарлықтай әсер ету үшін жеткіліксіз болды, ол 2025 жылы 0,16 %-ды құрады.
Қаржыландыру көздері бөлінісінде ҒЗТКЖ-ға арналған ішкі шығындарды талдау ғылыми зерттеулерге негізгі инвестор мемлекеттің өзі екенін көрсетеді. 2025 жылы оның үлесіне шығындардың 81,5 %-ы тиесілі болды.
ҒЗТКЖ-ға арналған ішкі шығындардың аумақтық бөлінуі қаржы ресурстарының елдің ірі ғылыми және экономикалық орталықтарында айтарлықтай шоғырлануымен сипатталды. Ішкі шығындардың ең жоғары көлемі Алматы қаласында тіркелді – 113,2 млрд теңге, бұл республикалық көрсеткіштің шамамен 43,3 %-ын құрайды. Екінші орында Астана қаласы болды – 51,4 млрд теңге немесе шамамен 19,7 %. Осылайша, елдің екі ірі қаласына ҒЗТКЖ-ға арналған барлық ішкі шығындардың шамамен 63 %-ы тиесілі болды.
Өңдеу секторы кәсіпорындары арасында инновациялар саласындағы белсенділік деңгейі 15,6 %-ды құрады (3-кесте).
3-кесте. Өңдеу өнеркәсібіндегі инновациялар саласындағы белсенділік деңгейінің көрсеткіштері
Жүктеп алу
| Өңір | Кәсіпорындар саны, бірлік | Оның ішінде инновациялары бар кәсіпорындар | Инновациялар саласындағы белсенділік деңгейі, % |
|---|---|---|---|
| Қазақстан Республикасы | 4942 | 771 | 15,6 |
| Абай | 108 | 7 | 6,5 |
| Ақмола | 188 | 30 | 16,0 |
| Ақтөбе | 183 | 35 | 19,1 |
| Алматы | 361 | 40 | 11,1 |
| Атырау | 113 | 9 | 8,0 |
| Батыс Қазақстан | 135 | 13 | 9,6 |
| Жамбыл | 152 | 5 | 3,3 |
| Жетісу | 93 | 10 | 10,8 |
| Қарағанды | 366 | 52 | 14,2 |
| Қостанай | 220 | 33 | 15,0 |
| Қызылорда | 83 | 14 | 16,9 |
| Маңғыстау | 143 | 2 | 1,4 |
| Павлодар | 228 | 24 | 10,5 |
| Солтүстік Қазақстан | 155 | 25 | 16,1 |
| Түркістан | 182 | 40 | 22,0 |
| Ұлытау | 40 | 7 | 17,5 |
| Шығыс Қазақстан | 233 | 49 | 21,0 |
| Астана қаласы | 474 | 105 | 22,2 |
| Алматы қаласы | 1146 | 251 | 21,9 |
| Шымкент қаласы | 339 | 20 | 5,9 |
Инновациялық белсенді кәсіпорындардың ең көп саны Алматы қаласында – 251 кәсіпорын, Астана қаласында – 105 кәсіпорын, Қарағанды облысында – 52 кәсіпорын және Шығыс Қазақстан облысында – 49 кәсіпорын шоғырланған. Бұл елдің ірі индустриялық және экономикалық орталықтарындағы өнеркәсіптік және кәсіпкерлік әлеуеттің шоғырлануын көрсетеді.
Негізінен кәсіпорындар инновациялық қызметті жүзеге асырмайды, өйткені оларға сұраныстың болмауына байланысты инновацияларға қажеттілік жоқ (48,4 %).
Екінші маңызды фактор – кәсіпорындардың меншікті қаржы қаражатының жеткіліксіздігі – 25,1 %. Сондай-ақ кәсіпорындар бұрын іске асырылған инновацияларға байланысты жаңа инновацияларды енгізу қажеттілігінің болмауын – 8,5 %, инновациялық шығындардың жоғары құнын – 6,0 %, сондай-ақ инновациялық тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге сұраныстың белгісіздігін – 4,7 % атап көрсетеді. Маңыздылығы төмен болғанымен, ықпалын сақтап отырған кедергілерге мыналар жатады: білікті персоналдың жетіспеушілігі – 2,2 %, технологиялар туралы ақпараттың болмауы – 1,4 %, сыртқы көздерден қаржы қаражатының жеткіліксіздігі – 1,3 %, инновациялар бойынша серіктестерді іздеудің қиындығы – 1,3 %, нарықтар туралы ақпараттың болмауы – 0,7 %, сондай-ақ нарықта жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың үстемдігі – 0,5 %.
Жалпы алғанда, себептер құрылымы кәсіпорындардың инновациялық белсенділігінің төмендігі тек қаржыландыру тапшылығына ғана емес, сонымен қатар инновациялық тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге нарықтық сұраныстың әлсіздігіне, бизнестің технологиялық жаңаруға деген ынтасының жеткіліксіздігіне, сондай-ақ кадрлық және ақпараттық шектеулерге байланысты екенін көрсетеді.
2-тарау. Инновациялық қызметті дамыту жөніндегі шаралар туралы
2026 жылғы 10 ақпанда өткен Қазақстан Республикасы Үкіметінің кеңейтілген отырысы барысында Қазақстан Республикасының Президенті жаңа Конституция аясында білім беру, ғылым және инновациялар сөзсіз басымдықтар дәрежесіне көтерілгенін атап өтті.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2025 жылғы 18 қыркүйектегі № 997 Жарлығына сәйкес инновациялық қызмет саласындағы функциялар мен өкілеттіктер Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігіне берілді.
Инновацияларды дамытуға жәрдемдесу шеңберінде ведомствоаралық кедергілерді жедел еңсеру мақсатында 2026 жылғы сәуірде Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасарының төрағалығымен Инновацияларды дамыту жөніндегі кеңес құрылды.
Ғылыми-инновациялық қызметтің тиімділігін арттыру жөніндегі іс-шаралар жоспары іске асырылуда. Оның шеңберінде ғылыми-инновациялық қызметті басқару жүйесін жетілдіру, мемлекеттік қолдау шараларының қолжетімділігін арттыру, инновациялық жобаларды қаржыландыру құралдарын, оның ішінде инновациялық гранттар шеңберіндегі қолдау тетіктерін кеңейту жөніндегі шаралар көзделген.
Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) инновациялық экономика үшін кадрлар даярлауға бағытталған инновациялық модульдерді қамтитын білім беру бағдарламалары енгізілді. ЖЖОКБҰ мен ғылыми-зерттеу институттарының (бұдан әрі – ҒЗИ) қызметі шеңберінде инновациялық қызмет саласындағы тиімділіктің негізгі көрсеткіштері жүйесі, атап айтқанда, технологияларды коммерцияландыру орталықтары (офистері) бағыты бойынша енгізілді.
Мемлекет басшысының 2025 жылғы 8 қыркүйектегі «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: цифрлық трансформация арқылы өзекті міндеттер және оларды шешу» атты Жолдауында кемінде 100 мың студентті жоғары технологиялық жобаларға тарту мақсаты белгіленді. Осыған байланысты студенттердің, магистранттар мен докторанттардың ЖИ саласындағы дағдыларын жан-жақты дамытуға, ЖИ әлеуетін ұлттық экономикада ашуға және үздік халықаралық сарапшыларды тарта отырып, технологиялық кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған «AI-Sana» инновациялық бағдарламасы іске қосылды.
Бағдарламаның бірінші кезеңі аяқталды. 670 мың студент ЖИ бойынша базалық курстардан өтіп, Huawei, Google, Yandex, Coursera жетекші әлемдік компанияларының сертификаттарын алды.
2026 жылғы 15 сәуірде «AI-Sana» бағдарламасының екінші кезеңі іске қосылды. Ол ЖИ-кәсіпкерлік саласында даярлауды және ЖИ бойынша тереңдетілген дағдыларды меңгертуді көздейді (екінші кезең аясында студенттерді 20-дан астам қордың, соның ішінде Breakthrough Energy Ventures, Дүниежүзілік банктің IFC ұйымы, Alpha Intelligence Capital, GSV Ventures және басқа да қорлардың 29 қолданыстағы венчурлік инвесторы оқытты). Бағдарламаға еліміздің 100-ден астам ЖЖОКБҰ-сы тартылды.
2026 жылғы 1 шілдеде бағдарламаның екінші кезеңі аяқталды: Қазақстан Республикасының 200 000-нан астам студенті іріктеу тестілеуіне қатысты, 100 000-нан астамы іріктеуден өтіп, оқудан өтті, 67 000-нан астам студент даярлықтан сәтті өтіп, сертификаттар алды.
Бағдарламаның үшінші кезеңі студенттердің ЖИ-жобаларын әзірлеу бойынша жұмысын, ал төртінші кезеңі ЖИ-жобаларды пре-акселерациялау мен акселерациялауды көздейді.
Бұл ретте бағдарламаның алғашқы екі кезеңін іске асыру шеңберінде білім беру, денсаулық сақтау салаларынан бастап мұнай-газ өнеркәсібі мен қаржылық технологияларға дейінгі әртүрлі салаларда 440-тан астам ЖИ-жоба қалыптастырылды.
Ақпараттық технологиялар мен ЖИ саласындағы инновацияларды қолдау мен дамытудың негізгі институты – «Астана Хаб» автономды кластерлік қоры (бұдан әрі – Астана Хаб). Оның негізгі қызмет бағыттары технологиялық стартаптарды қолдау, ЖИ-кәсіпкерлікті дамыту, инновациялық жобаларды акселерациялау және отандық IT-компаниялардың халықаралық нарықтарға шығуына жәрдемдесу болып табылады.
2025 жылы Астана Хаб платформасы арқылы ЖИ саласында стартаптар құруға бағытталған «AI’preneurs» бағдарламасы іске қосылды. Стартаптарды алғашқы пилоттық жобалар мен коммерциялық келісімшарттарға шығаруға арналған «Astana Innovations Accelerator» халықаралық бағдарламасы іске асырылуда. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Астана Хаб резиденттері 32,5 мыңнан астам жұмыс орнын құрды, 537 компания IT-қызметтерін әлемнің 111 еліне экспорттайды, IT-қызметтер экспортының жалпы көлемі 328 млрд теңгеге жетті, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 44 % артық.
Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (бұдан әрі – ЖҒТК) 2027–2029 жылдарға арналған ғылымды дамытудың 5 басым бағытын бекітті: климаттық орнықтылық, су қауіпсіздігі, табиғи ресурстар, агроөнеркәсіптік кешеннің орнықты дамуы; технологиялық егемендік және өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілік; денсаулық, адами даму және өмір сапасы; ұлттық қауіпсіздік, қорғаныс және аумақтар мен сыни инфрақұрылымның орнықтылығы; іргелі зерттеулер, ғылыми негіз және ғылыми әлеует.
2023 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Ұлттық ғылым және технологиялар кеңесі жұмыс істейді.
Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің 23-1-тарауымен реттеледі.
Нормативтік құқықтық база жүйелі түрде жетілдірілуде. 2024 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының Президенті ғылым саласын дамытудың жаңа құқықтық негізін қалыптастырған «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды.
«Ғылым және технологиялық саясат туралы» Қазақстан Республикасының Заңына ғылыми қызметті қолдаудың жаңа тетіктерін, зерттеу нәтижелерін экономикаға енгізуді және елдің ғылыми әлеуетін нығайтуды көздейтін жаңа түзетулер қабылданды. Ғалымдар мен ғылыми қызметкерлердің мәртебесі заңнамалық тұрғыдан бекітілді, Ғалымдар мен ғылыми қызметкерлердің құқықтары жөніндегі уәкіл институты енгізілді, жас ғалымның жасы заңнамалық деңгейде 44 жасқа дейін белгіленді, PhD түлектерінің білім беру ұйымдарында, ғылыми ұйымдарда, мемлекеттік органдарда және даярлық бейіні бойынша өзге де құрылымдарда еңбекпен өтеу мүмкіндіктері кеңейтілді, сондай-ақ ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласындағы венчурлік қаржыландыру тетігі бекітілді, ғылыми және ғылыми-техникалық жобаларды іске асыру мерзімі 36 айға дейін белгіленді.
Ғылыми, инновациялық инфрақұрылымды және ғылымды қажетсінетін аумақтарды одан әрі дамыту заңнамалық тұрғыдан көзделген.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 24 желтоқсандағы № 1134 қаулысымен 2026–2035 жылдарға арналған Ғылымды қажетсінетін аумақтарды құру және дамыту тұжырымдамасы бекітілді. Оның күтілетін нәтижелерінің бірі – 2035 жылға қарай инновациялық өнімнің (тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің) ЖІӨ-дегі үлесін 3 %-ға дейін арттыру.
Сондай-ақ даму стратегиясы ЖҒТК бекітетін ғылым қаласы мәртебесінде жұмыс істейтін «ғылымды қажетсінетін аумақ» ұғымы нормативтік тұрғыдан бекітілді. Жетекші ЖЖОКБҰ мен ірі кәсіпорындар жанынан 3 мамандандырылған инжинирингтік орталық және 2 ғылыми-технологиялық парк құрылды.
Бюджет қаражатын бөлуге қатысатын тұлғалардың жауапкершілігі заңнамалық тұрғыдан бекітілді, атап айтқанда, ұлттық ғылыми кеңестердің, алқалы органдардың мүшелерінің қылмыстық жауаптылығы енгізілді, заң жобаларының экономикалық негізділігіне және олардың практикалық нәтижеге бағдарлануына қойылатын талаптар белгіленді.
2026 жылғы 1 қазаннан бастап Қазақстан Республикасының СТ РК 4047-2026 «Ғылыми зерттеулер және оларды өндіріске қою. Жұмыстарды жүргізуге, есептердің құрылымы мен ресімделуіне қойылатын жалпы талаптар» ұлттық стандарты қолданысқа енгізілді. Стандарт ғылыми зерттеулерді жоспарлау, жүргізу және нәтижелерін бағалау бойынша бірыңғай тәсілдерді белгілейді, әзірлемелердің дайындық деңгейін бағалауды көздейді және ғылыми нәтижелерді коммерцияландыру мен технологиялар трансферті мәселелерін регламенттейді.
Өңірлік және салалық ғылым дамуда. Өңірлік жоспарларда ғылымды дамытудың тиімділік көрсеткіштері бекітілді. Жергілікті бюджет қаражаты есебінен мемлекеттік тапсырыс шеңберінде конкурстық негізде гранттық қаржыландыру (бұдан әрі – ГҚ) көзделген. Өңірлік ғылымды дамыту және жергілікті атқарушы органдардың (бұдан әрі – ЖАО) бюджеті есебінен ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды қаржыландыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдар бекітілді.
Салалық ғылымды дамыту мақсатында мемлекеттік органдар салалардың технологиялық міндеттерін шешу жөніндегі жол карталарын бекітті. Бұл қолданбалы ғылыми әзірлемелерді жүйелеуге, оларды экономиканың нақты секторына тиімді енгізуге және өзекті өндірістік әрі экологиялық міндеттерді шешуге бағытталған.
Ғылымның нәтижелілігін арттыру және бюджет қаражатын тиімді пайдалану мақсатында ғылымды дамытудың басым бағыттары мен мамандандырылған ғылыми бағыттарды айқындау жөніндегі әдістемелік ұсынымдар бекітілді, ғылыми жобаларды іріктеуді жетілдіру бойынша жаңа критерийлер әзірленді, бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру (бұдан әрі – БНҚ) және ГҚ үшін конкурстық құжаттамадағы талаптар күшейтілді, сондай-ақ ЖИ технологияларын енгізу есебінен мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама күшейтілді.
Ғылыми және ғылыми-техникалық саладағы барлық процестерді толық цифрландыру мақсатында «Қазақстан ғылымы» бірыңғай цифрлық жүйесі қалыптастырылды.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында ғылым мен инновацияларды дамытуды қаржыландырудың бірқатар құралдары іске асырылуда.
ГҚ ғылымды қолдаудың ең серпінді дамып келе жатқан құралы болып табылады. Оның көлемі 2022 жылғы 29,4 млрд теңгеден 2025 жылы 94,9 млрд теңгеге дейін өсті.
Қолдау көрсетілген жобалардың елдің ғылыми-техникалық дамуына жиынтық үлесі 143,3 млрд теңгені құрайды (сату көлемін, тартылған бірлескен қаржыландыруды, салық аударымдарын және негізгі құралдарды сатып алуды қоса алғанда).
Бюджетке салық түсімдері түрінде 13,2 млрд теңге төленді. Тартылған жеке қаржыландыру көлемі шамамен 28,2 млрд теңгені құрады. Жобаларды іске асыру шеңберінде шамамен 2,5 мың жұмыс орны құрылды. Сатудан түскен кіріс 61,7 млрд теңгені құрайды, оның ішінде экспортталған өнім көлемі 1,6 млрд теңгеге жетті. Негізгі құралдар 40,1 млрд теңге сомасына сатып алынды.
Нақты ғылыми-техникалық міндеттерді белгіленген мерзімдермен және күтілетін нәтижелермен шешуге бағдарланған БНҚ көлемі 2022 жылы 33 млрд теңгеге, ал 2025 жылы 130,5 млрд теңгеге жетті.
ҒЗТКЖ-ны қаржыландыруға арналған бизнес шығындары бойынша салықтық шегерімдер көзделген. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ғылыми әзірлемелерге жеке инвестицияларды ынталандыру үшін тиісті шығыстардың 300 %-ына дейінгі мөлшерде салықтық жеңілдіктер көзделген. Бұл компаниялардың ғылыми әзірлемелер мен технологияларды коммерцияландыруға инвестиция салуын ынталандыру құралдарының бірі болып табылады.
Жер қойнауын пайдаланушылардың қаражаты есебінен (өндіру шығындарының 1 %-ы мөлшерінде, 2026 жылдың жарты жылында 3,6 млрд теңге тартылды) бюджет арқылы ҒЗТКЖ-ны қаржыландырудың орталықтандырылған тетігі енгізілді. Жер қойнауын пайдаланушылардың ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық және (немесе) тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру жөніндегі міндеттемелері Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексінде көзделген.
Қаржылық ынталандыру тетіктері енгізілді:
- индустриялық әріптестердің рөлі және бірлесіп қаржыландыру тетіктері күшейтілуде (ғылыми жобаны бірлесіп қаржыландыру кемінде 30 % құрауға тиіс);
- ҒЗТКЖ-ға арналған шегерімдерді қоса алғанда, бизнеске арналған салықтық ынталандыру шаралары кеңейтілді.
Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін (бұдан әрі – ҒҒТҚН) коммерцияландыру жобаларын гранттық қаржыландыру шеңберінде бизнес тарапынан бірлесіп қаржыландырудың ең төменгі үлесі гранттың жалпы сомасының кемінде 25 %-ы мөлшерінде айқындалды.
Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобалары бойынша ғылымды қажетсінетін өнімді сату көлемі 1,1 млрд теңгені (2026 жылдың бірінші тоқсаны), бірлесіп қаржыландыру көлемі – 453,7 млн теңгені, салық түсімдері – 77,9 млн теңгені, негізгі құралдарды сатып алу – 25,7 млн теңгені, ғылыми-техникалық дамуға қосқан жалпы үлес – 1,8 млрд теңгені құрады. Ғылыми жобаларға салынған жеке инвестициялар көлемі 28,2 млрд теңгені құрады, тағы 8,8 млрд теңге тарту күтілуде. Жобаларды аяқтау кезінде жеке бірлесіп қаржыландыру үлесі 31 %-ға дейін өсті.
Технологиялық дайындықтың аралық деңгейлерінде (Technology Readiness Level, бұдан әрі – TRL) 4–6 жобалардың едәуір бөлігі тоқтап, коммерцияландыруға жетпейтін инновациялық циклдегі алшақтықты жою мақсатында жаңа құрал – тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (бұдан әрі – ТКЖ) арналған грант ұсынылды.
Ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруға арналған гранттар беру тетігі белсенді іске асырылуда. Оны жеке бағыт ретінде бөлу өзінің тиімділігін дәлелдеді. Шамамен 250 жобаның есебінен өнімді нарықта өткізу жүзеге асырылуда, олардың 30-ы экспортқа шықты (60 млрд теңгеден астам сомаға ғылымды қажетсінетін өнім өткізілді, оның ішінде экспорт көлемі – 1,6 млрд теңге). Табыстың негізгі факторы бизнес тарапынан бірлесіп қаржыландыру талаптарын енгізу болды, оның шеңберінде бизнес шамамен 30 млрд теңге өз қаражатын салды.
Өз кезегінде Дүниежүзілік банктің «Өнімді инновацияларды ынталандыру» жобасы технологиялық консорциумдардың әлеуетін көрсетті. Осы жобаны іске асыру шеңберінде шамамен 17 млрд теңге көлемінде коммерциялық келісімшарттар жасалып, 40 % жеке бірлесіп қаржыландыру тартылды.
Қазіргі уақытта инновациялық қызметті мемлекеттік қолдаудың 2 түрі айқындалды:
1) инновациялық гранттар беру;
2) венчурлік қорларды бірлесіп қаржыландыру.
Инновациялық гранттар технологияларды коммерцияландыруға (1-кезең – 20 млн теңгеге дейін, 2-кезең – 80 млн теңгеге дейін), жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды технологиялық дамытуға (400 млн теңгеге дейін), салаларды технологиялық дамытуға (800 млн теңгеге дейін) беріледі.
Инновациялық гранттарды іске асыру тәжірибесі айтарлықтай әлеуметтік-экономикалық тиімділікті көрсетті. 2011–2019 жылдары берілген гранттар бойынша инновациялық гранттардың жалпы сомасы 13,1 млрд теңгені (306 жоба) құраған кезде 9,8 млрд теңге инвестиция тартылды, шамамен 40 млрд теңге салық төленді, ал өндірілген өнім көлемі 300 млрд теңгеден асты.
2021–2025 жылдары «Ұлттық инновацияларды дамыту агенттігі «QazInnovations» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – «QazInnovations» АҚ) жалпы сомасы 2,1 млрд теңгеге 94 жобаны қаржыландырды. Осы жобалар бойынша 7,4 млрд теңгеден астам қосымша инвестиция тартылды, 7,6 млрд теңгеден астам сомаға өнім мен көрсетілетін қызметтер өндірілді, бюджетке шамамен 1,18 млрд теңге салық төленді және шамамен 1100 жұмыс орны құрылды, жекелеген жобалар экспорттық нарықтарға шықты.
Инновацияларды дамытуда венчурлік қорлар маңызды рөл атқарады. Қазақстан Республикасының венчурлік нарығы Орталық Азиядағы ең ірі нарық болып табылады және соңғы жылдары айтарлықтай өсімді көрсетуде. RISE Research деректеріне сәйкес, 2024 жылы Орталық Азиядағы венчурлік мәмілелер көлемі 95 млн АҚШ долларын құрады, оның 71 млн АҚШ доллары немесе өңірлік нарықтың шамамен 74 %-ы Қазақстан Республикасына тиесілі болды. 2025 жылы венчурлік қаржыландыру көлемі 209 млн АҚШ долларына жетіп, алдыңғы жылмен салыстырғанда шамамен 3 есе өсті. Қазақстандық стартаптардың жиынтық бағалау құны 2,16 млрд АҚШ долларынан асты.
2021 жылы Tumar Venture Fund LP венчурлік инвестициялық қоры құрылды (бұдан әрі – қор) (Астана халықаралық қаржы орталығының юрисдикциясында тіркелген шектеулі серіктестік нысанындағы қор). Қордың стратегиялық миссиясы – перспективалы Орталық Азия стартаптарына смарт-капитал, сараптамалық қолдау және халықаралық нарықтарға қолжетімділік беру арқылы мықты өңірлік IT-экожүйені қалыптастыру. Қор Дүниежүзілік банктің қолдауымен («Өнімді инновацияларды ынталандыру» жобасының 3-компоненті) инновациялық экожүйені, технологиялық кәсіпкерлікті дамыту және перспективалы стартап-жобаларды қаржыландыру мақсатында құрылды. Қор негізінен дамудың бастапқы кезеңдеріндегі (pre-seed, seed) технологиялық стартаптарға fintech, ЖИ және DeepTech бағыттарына басымдық бере отырып инвестиция салады.
Инновацияларды дамытудың маңызды бағыттарының бірі зияткерлік меншік мәселелері болып табылады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік меншік объектілеріне қатысты патенттелетін объектілер бойынша өтінім беру белсенділігінің өсуі байқалады.
Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқықтары комитетінің «Ұлттық зияткерлік меншік институты» ШЖҚ РМК деректеріне сәйкес, 2023–2025 жылдары өнертабыстарға өтінімдер саны 2023 жылғы 917-ден 2024 жылы 1121-ге және 2025 жылы 1322-ге дейін, пайдалы модельдерге өтінімдер саны тиісінше 1216-дан 1613-ке және 1943-ке дейін, өнеркәсіптік үлгілерге өтінімдер саны 236-дан 247-ге және 449-ға дейін өсті.
Тіркеу көрсеткіштері бойынша да өсу үрдісі байқалады: тіркелген өнертабыстар саны 2023 жылғы 492-ден 2024 жылы 562-ге және 2025 жылы 648-ге дейін, пайдалы модельдер саны 983-тен 1210-ға және 1663-ке дейін, өнеркәсіптік үлгілер саны 122-ден 183-ке және 205-ке дейін өсті.
ДЗМҰ деректеріне сәйкес, 2024 жылы Қазақстан Республикасынан 975 патенттік өтінім берілді, берілген патенттер саны 562, қолданыстағы патенттер саны 2837 болды. Бұл ретте қазақстандық өтінім берушілердің PCT халықаралық жүйесі (Patent Cooperation Treaty, Патенттік кооперация туралы шарт) шеңберіндегі белсенділігі шектеулі күйінде қалып отыр: 2025 жылы 33 халықаралық өтінім берілді.
Инновацияларды дамытуға жәрдемдесудің тағы бір маңызды тетігі халықаралық ынтымақтастық және халықаралық ғылыми-технологиялық әрі инновациялық бастамаларға қатысу болып табылады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының «Horizon Europe» бағдарламасына қауымдастырылған ел ретінде қосылуы бойынша жұмыс жүргізілуде. Бұл ғылым мен инновациялар саласындағы Еуропалық одақпен ынтымақтастықтың кеңейтілген форматын көздейді. Мұндай мәртебе қазақстандық ғылыми ұйымдардың халықаралық консорциумдарға, зерттеу инфрақұрылымына және Еуропалық зерттеу кеңістігінің жобаларына кеңірек қатысуын қамтамасыз етеді.
Қазіргі уақытта «Horizon Europe» бағдарламасы шеңберінде қазақстандық жобалар іске асырылуда. 2026 жылы «жасыл» өңдеу технологияларын қолдана отырып, титан мен бериллийдің тұрақты жеткізу тізбектерін қалыптастыруға бағытталған бюджеті 8 млн еуроны құрайтын TiBeRIUM жобасын іске асыру басталды. Бұл жобаға қатысу қазақстандық ұйымдардың халықаралық консорциумдарда жұмыс істеу және күрделі технологиялық жобаларды іске асыру бойынша практикалық тәжірибесінің бар екенін растайды.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы «Horizon Europe» бағдарламасының өнеркәсіп бағыты бойынша жұмыс бағдарламасына енгізілді және «Жасыл және цифрлық трансформацияға арналған шикізат материалдары» (Raw Materials for the Green and Digital Transition) бастамасы бойынша әріптестікке (бұдан әрі – RAMP) қатысуға шақырылды. RAMP-қа қосылу стратегиялық маңызы бар шикізат және сирек жер металдары саласындағы бірлескен жобаларға қатысуға, сондай-ақ конкурстар тақырыптамасын қалыптастыруға және конкурстық құжаттаманы дайындауға мүмкіндік береді.
Осылайша, Қазақстан Республикасында халықаралық ғылыми-инновациялық бағдарламалар мен әріптестіктерге интеграциялану бойынша жұмыс жүргізілуде.
«Ғылым қоры» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – «Ғылым қоры» АҚ) Қазақстан Республикасындағы Еуропалық одақтың ғылым және инновациялар жөніндегі негіздемелік бағдарламаларының ұлттық үйлестіру орталығы болып айқындалды. Осы бағытта «Horizon Europe» бағдарламасы, конкурстарды іздеу және өтінімдер беру қағидалары туралы базалық түсінік алғысы келетін тұлғалар үшін ақпараттық семинарлар өткізіледі.
Сонымен қатар инновациялық қызметті дамыту жөніндегі шараларды іске асыру тиімділігіне әсер ететін бірқатар кедергілер бар.
2025 жылы ғылыми зерттеулерге тапсырыс берушілер құрылымын талдау БНҚ бөлудегі елеулі сәйкессіздікті анықтады. Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі (бұдан әрі – ҒЖБМ) қолданбалы бағдарламалардың 75,4 %-ын (275 бағдарламаның 204-ін) қаржыландырады, бұл қолданбалы зерттеулерді қаржыландыру көлемінің 74,0 %-ын (80,74 млрд теңгенің 59,74 млрд теңгесін) қамтамасыз етеді. Іргелі зерттеулер саласында ҒЖБМ іс жүзінде толық үстемдікке ие: оған бағдарламалардың 99,2 %-ы және қаржыландыру көлемінің 99,9 %-ы тиесілі.
Салалық министрліктер (Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі, Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі, Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі және басқалары) қолданбалы зерттеулерге тек 25 % жағдайда тапсырыс беруші ретінде қатысады. ЖАО тапсырыс берушілер құрылымында іс жүзінде жоқ. Бұл проблемаларды шешуге жауапты, яғни тиісті секторларда зерттеу нәтижелерін енгізуге жауапты субъектілердің ғылыми-техникалық күн тәртібін қалыптастыруға шектеулі деңгейде қатысатынын білдіреді. Соның салдарынан әзірленетін технологиялар бастапқы кезден-ақ енгізудің кепілдендірілген жолынан айырылады.
Сондай-ақ ғылыми-техникалық тапсырмалар (бұдан әрі – ҒТТ) жүйесінде елеулі кемшіліктер байқалады. БНҚ бойынша 104 ҒТТ-ны талдау түбегейлі кемшілікті анықтады: 82 % жағдайда ҒТТ-ны болашақ зерттеулерді орындаушылар әзірлейді. Бұл мүдделер қақтығысын туындатады: орындаушы міндетті өзі қалыптастырады, өзі орындайды және нәтижені өзі бағалайды. Проблеманы шешуге жауапты тараптың болмауы кейіннен коммерцияландыруды мүмкін етпейді, өйткені енгізу үшін ешкім жауапкершілік алмайды.
Қосымша проблема – индустриялық әріптестіктің төмен деңгейі. 2020–2026 жылдары мақұлданған БНҚ бойынша 528 жобаның тек 9 %-ында (48 жоба) бірлесіп қаржыландыру үлесі 20 %-дан 50 %-ға дейінгі расталған индустриялық әріптес бар. Бұл жобалардың 91 %-ы бастапқы кезден-ақ экономиканың нақты секторымен байланысы жоқ екенін білдіреді.
Инфрақұрылым тапшылығы да байқалады. 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша ғылыми зертханалар жабдықтарының тек 49 %-ы алдағы 2–3 жылда жаңартуды қажет етпейді, бұл ретте 2025 жылы жабдықтардың тек 12 %-ы жаңартылған. Бұл қаржылық шығындар мен зияткерлік меншікті жоғалту тәуекелдерін туындатады, өйткені бірегей зерттеу объектілері мен әзірлемелерді талдау үшін шетелге жіберуге тура келеді.
Қазіргі заманғы аспаптық базаның жеткіліксіздігі зерттеулер сапасын төмендетеді, ауқымды міндеттер қоюды және нәтижелердің дәлдігі мен қайталанымдылығын қамтамасыз ететін әдістемелерді қолдануды шектейді.
Инфрақұрылым тапшылығы технологиялар трансфертіне де кедергі келтіреді: заманауи аналитикалық жабдықсыз шетелдік технологияларды бейімдеу, процестерді зерттеу және Қазақстан жағдайларына сәйкес параметрлерді оңтайландыру қиынға соғады.
Ұжымдық пайдалану орталықтарының болмауы ресурстардың тиімсіз бөлінуіне алып келеді: жабдықтар жүйесіз сатып алынады, жекелеген аспап түрлері қайталанады, ал кейбір бағыттар бойынша қажетті жабдықтар мүлдем болмауы мүмкін. Шетелдік зертханаларға тәуелділік құпия ғылыми-техникалық ақпараттың үшінші тұлғаларға берілу тәуекелдерін, сондай-ақ тиісті зерттеу инфрақұрылымына қолжетімділіктің шектелуін туындатады.
Жалпы алғанда, жабдықтарды қаржыландыру ғылыми қоғамдастық тұрақты негізде пайдалана алатын үздік орталықтарды қалыптастырмай, шашыраңқы түрде жүзеге асырылады.
Кадрлық шектеулер: 2025 жылы ҒЗТКЖ-ны жүзеге асыратын қызметкерлер саны 28 374 адамды құрағанына қарамастан, ғылыми кадрларды даярлау жүйесі айқын құрылымдық теңгерімсіздікпен сипатталады. Бакалавриат, магистратура және докторантура түлектерінің саны арасындағы арақатынас 105:14:1 құрайды. Жоғары оқу орындарын бітіретін студенттер саны берілген докторлық дәрежелер санынан 196 есе көп. Бұл ретте бюджет қаражатының 89 %-ы бакалаврларды даярлауға, ал тек 4,9 %-ы докторанттарды даярлауға жұмсалады. Бұл докторантураның нәтижелілігіне әсер етеді: оқу аяқталғанға дейін диссертация қорғау көрсеткіші 46 %-ды құрайды, яғни докторанттардың жартысынан азы белгіленген мерзімде ғылыми дәреже алады. Мұндай жағдай ғылыми кадрларды даярлауды қаржыландыру және тиімділігін бағалау тәсілдерін қайта қарау қажеттігін көрсетеді.
Кадрлық кедергілердің бірі – экономиканың нақты секторында заманауи технологияларды енгізу, бейімдеу және пайдалану үшін қажетті қолданбалы инженерлік-техникалық құзыреттердің тапшылығы. Шетелдік және бейімделетін технологияларды пайдалану кезінде тек PhD деңгейіндегі зерттеуші кадрлар ғана емес, сонымен қатар нақты жабдықпен, цифрлық жүйелермен және өндірістік процестермен жұмыс істей алатын жоғары білікті техниктер, операторлар, технологтар және тәжірибелі инженерлер қажет.
Бұл тапшылық кәсіпорындардың технологияларды жай ғана сатып алуына емес, оларды Қазақстан жағдайында толық игеруіне, бейімдеуіне, қызмет көрсетуіне және ауқымын кеңейтуіне кедергі келтіреді.
Өтінім беру белсенділігінің өсуіне қарамастан, зияткерлік меншік саласындағы практикалық білім деңгейін арттыру қажеттілігі сақталуда. Авторлар, зерттеушілер, әзірлеушілер және кәсіпкерлік субъектілері құқықтық қорғау алу тәртібін, айрықша құқықтарға билік ету тәсілдерін және оларды қорғау тетіктерін түсінуі маңызды. Осыған байланысты зияткерлік меншік құқықтарын қорғаудың өзекті мәселелері бойынша диалог алаңдары мен оқыту іс-шараларын жүйелі түрде өткізу қажет.
Білім деңгейін арттырумен қатар өтінім беру белсенділігін одан әрі өсірудің маңызды шарты зерттеушілер мен әзірлеушілердің практикалық патенттік-ақпараттық сүйемелдеуге қол жеткізуі болып табылады.
Зияткерлік меншік объектілеріне құқықтық қорғау берудің практикалық құндылығы көбінесе бұзушылықтар болған жағдайда айрықша құқықтарды тиімді қорғау мүмкіндігіне байланысты. Сонымен қатар зияткерлік меншік істері бойынша мамандандырылған соттың болмауы қорғаудың тиімділігін төмендетеді, бірыңғай сот практикасын қалыптастыруды қиындатады, сондай-ақ дауларды қарау сапасын төмендетуі мүмкін. Бұл өз кезегінде авторлардың, өнертапқыштардың, құқық иеленушілердің және кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтарын тиімді қорғауды қиындатады, сот талқылауларының ұзақтығы мен құнын арттырады, сондай-ақ инвестициялық тартымдылық пен зияткерлік қызмет нәтижелерін коммерцияландыру процестеріне теріс әсер етуі мүмкін.
Зияткерлік меншік объектілерін тіркеу айрықша құқықтарды бекітуді қамтамасыз етеді, олардың практикалық іске асырылуы көбінесе тиімді қорғау тетіктерінің болуына байланысты. Олардың ішінде сот арқылы қорғау негізгі орын алады. Ол құқық бұзушылықтардың жолын кесуге, бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге және азаматтық айналымның тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта зияткерлік меншік саласындағы дауларды мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар, сондай-ақ істерді автоматты түрде бөлу жүйесі қолданылатын жалпы юрисдикциядағы соттар қарайды. Сонымен қатар істердің бұл санаты жоғары құқықтық және фактілік күрделілігімен ерекшеленеді. Дауларды қарау көбінесе зияткерлік меншік туралы заңнаманы терең білуді ғана емес, сонымен қатар құқықтық қорғаудың жекелеген объектілерінің, оның ішінде өнертабыстардың, пайдалы модельдердің, өнеркәсіптік үлгілердің, тауар белгілерінің, авторлық және сабақтас құқықтардың ерекшеліктерін түсінуді талап етеді. Жекелеген даулар техникалық жағынан күрделі объектілерге де қатысты болады және арнайы қорытындылар мен өзге де дәлелдемелерді зерттеуді қажет етеді. Оларды дұрыс бағалау судьяның тиісті тәжірибесі мен кәсіби даярлығының болуын талап етеді.
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
Қазақстан Республикасының алдында жүйелі сипаттағы міндет тұр: инновацияларды қолдаудың бытыраңқы құралдарынан бірыңғай ұлттық инновациялық жүйеге көшу.
Осы өтуді жобалау үшін үш елдің – Сингапурдың, Корея Республикасының және Өзбекстан Республикасының модельдері талданды.
Сингапур
Сингапурдың инновациялық саясаты оқшау түрде іске асырылмайды, керісінше мемлекеттің өнеркәсіптік, білім беру, цифрлық және инвестициялық саясаттарымен жүйелі түрде интеграцияланған және бірыңғай мемлекеттік күн тәртібіне енгізілген.
Сингапур (2025 жылы Жаһандық инновациялар индексінде (ЖИИ) 5-орын алады) зерттеулер, инновациялар және кәсіпкерлік жөніндегі бесжылдық жоспарларды (Research, Innovation and Enterprise, бұдан әрі – RIE) іске асырады. Қолданыстағы RIE2025 циклі бюджеті 37 млрд сингапур долларын құрайтын RIE2030 цикліне өтуде (алдыңғы цикл – 28 млрд).
Сингапурда стратегиялық және операциялық функциялар қатаң бөлінген (4-кесте).
4-кесте. Сингапурдағы стратегиялық және операциялық функциялардың құрылымы
Жүктеп алу
| Деңгей | Институт | Функция |
|---|---|---|
| Стратегиялық үйлестіруші | Премьер-Министр Кеңсесі жанындағы Ұлттық зерттеу қоры | Басымдықтарды айқындайды, ведомствоаралық өзара іс-қимылды үйлестіреді, RIE жүйесін басқарады |
| Оператор | Сингапурдың Ғылым, технологиялар және зерттеулер агенттігі «A*STAR» | Қолданбалы ғылым мен зерттеу инфрақұрылымын дамытады |
| Оператор | «Enterprise Singapore» компаниясы | Инновациялық бизнесті және технологиялық экспортты қолдайды |
| Оператор | «SGInnovate» компаниясы | DeepTech және ЖИ-стартаптарды дамытады |
| Оператор | Экономикалық даму кеңесі | Жоғары технологиялық инвестициялар мен трансұлттық компанияларды тартады |
ЖЖОКБҰ (Сингапур ұлттық университеті, Наньян технологиялық университеті, Сингапур басқару университеті) дәстүрлі мағынадағы білім беру құрылымдары ретінде емес, ұлттық инновациялық жүйенің өзегі ретінде әрекет етеді: олардың айналасында зерттеу кластерлері, корпоративтік зертханалар және индустриялық әріптестіктер қалыптасады.
Қаржыландыру басым технологияларға: ЖИ, озық өндіріс, жартылай өткізгіштер, биотехнологиялар, қаржылық технологиялар, орнықты даму технологиялары, DeepTech бағыттарына шоғырландырылады. Негізгі құралдар: ҒЗТКЖ мен коммерцияландыруға арналған гранттар; мемлекеттік-венчурлік бірлесіп қаржыландыру; корпоративтік зерттеу зертханалары; технологиялық компанияларға арналған салықтық ынталандырулар; акселерациялық бағдарламалар; инновациялық ынтымақтастықтың жаһандық желісі арқылы халықаралық экспансияны қолдау.
Сингапурда жыл сайын өткізілетін зерттеулер, инновациялар және кәсіпкерлік жөніндегі ұлттық зерттеу мемлекеттік секторды, ЖЖОКБҰ-ларды, зерттеу институттары мен бизнесті қамтиды. ҒЗТКЖ шығындары, инновациялық белсенділік, ғылым мен өнеркәсіптің өзара іс-қимылы бойынша деректер жиналады. Бұл саясатты жоспарлы индикаторларға емес, нақты нәтижелерге негізделген үздіксіз түзетуге мүмкіндік береді.
Корея Республикасы
Корея Республикасы 2025 жылы ЖИИ-де 4-орын алады және «Адами капитал және зерттеулер» блогы бойынша әлемде 1-орында, сондай-ақ ҒЗТКЖ шығындары (ЖІӨ-нің шамамен 5 %-ы), бизнес секторындағы зерттеушілер саны және PCT өтінімдері бойынша көшбасшы болып табылады. 2025 жылға арналған мемлекеттік ҒЗТКЖ бюджеті – 24,8 трлн вон, оның ішінде ЖИ, жартылай өткізгіштер, биотехнологиялар және кванттық технологияларға арнайы қаржыландыру бөлінген.
Саясатты екі министрлік қалыптастырады: Ғылым және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар министрлігі және Сауда, өнеркәсіп және энергетика министрлігі. Талдау және үйлестіру операторы ретінде Ғылым мен технологияларды бағалау және жоспарлау жөніндегі Корей институты (Korea Institute of S&T Evaluation and Planning, KISTEP) әрекет етеді. Орындаушылар – мемлекеттік ҒЗИ, технопарктер, ЖЖОКБҰ, корпорациялар, шағын және орта кәсіпорындар (бұдан әрі – ШОК).
Корея моделінің негізгі ерекшелігі – зерттеулерден кейінгі кезеңдерді қолдау. Біріккен Ұлттар Ұйымының Өнеркәсіптік даму ұйымы кореялық тәсілді мемлекет ТКЖ-ны, демонстрациялық жобаларды, пилоттық сынақтарды, өнеркәсіптік енгізуді және ауқымын кеңейтуді мақсатты түрде қаржыландыратын саясат ретінде сипаттайды. Дәл осы «зерттеулерден кейінгі контур» ғылыми әлеуетті өнеркәсіптік нәтижеге айналдыруды қамтамасыз етеді.
2025 жылы Корея Республикасы 17 қала мен провинциямен бірлесіп өңірлік ғылыми-технологиялық даму жоспарын бекітті. ЖЖОКБҰ мен ҒЗИ өңірлік кластерлерге интеграцияланған, технопарктермен, ШОК және ЖАО-мен өзара іс-қимыл жасайды; олардың зерттеу күн тәртібі нақты өңірдің өнеркәсіптік технологиялық міндеттеріне бағдарланған.
Сонымен қатар Корея Республикасының табысты тәжірибесі технологиялар импорттаушысынан әлемдік технологиялық көшбасшыға кезең-кезеңімен трансформациялануға негізделген. Ол үш негізгі тіректі қамтиды: заңнамалық қолдау, коммерцияландыру институттарының желісін құру және жоғары технологиялық салаларға шоғырлану. Индустрияландыру процесінде Корея Республикасы шетелден технологиялар импорттап, оларды жергілікті жағдайларға бейімдеді.
Өзбекстан Республикасы
2026 жылғы 1 шілдеде 2-кезең аяқталды: Қазақстан Республикасының 200 000-нан астам студенті іріктеу тестілеуіне қатысып, олардың 100 000-нан астамы іріктеуден өтіп, оқудан өтті, 67 000-нан астам студент даярлықтан сәтті өтіп, сертификаттар алды.
Бағдарламаның үшінші кезеңі студенттердің ЖИ-жобаларын әзірлеу жөніндегі жұмысын, ал 4-кезеңі ЖИ-жобаларын пре-акселерациялауды және акселерациялауды көздейді.
Бұл ретте бағдарламаның алғашқы екі кезеңін іске асыру шеңберінде білім беру, денсаулық сақтау салаларынан бастап мұнай-газ өнеркәсібі мен қаржылық технологияларға дейінгі әртүрлі салаларда 440-тан астам ЖИ-жоба қалыптастырылды.
Ақпараттық технологиялар және ЖИ саласындағы инновацияларды қолдау мен дамытудың негізгі институты «Астана Хаб» автономды кластерлік қоры (бұдан әрі – Астана Хаб) болып табылады. Оның негізгі қызмет бағыттары технологиялық стартаптарды қолдау, ЖИ-кәсіпкерлікті дамыту, инновациялық жобаларды акселерациялау және отандық IT-компаниялардың халықаралық нарықтарға шығуына жәрдемдесу болып табылады.
2025 жылы Астана Хаб платформасы арқылы ЖИ саласында стартаптар құруға бағытталған «AI’preneurs» бағдарламасы іске қосылды. Стартаптарды алғашқы пилоттық жобалар мен коммерциялық келісімшарттарға шығаруға бағытталған «Astana Innovations Accelerator» халықаралық бағдарламасы іске асырылуда. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Астана Хаб резиденттері 32,5 мыңнан астам жұмыс орнын құрды, 537 компания IT-қызметтерін әлемнің 111 еліне экспорттайды, IT-қызметтер экспортының жалпы көлемі 328 млрд теңгеге жетті, бұл 2024 жылмен салыстырғанда 44 %-ға артық.
Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (бұдан әрі – ЖҒТК) 2027–2029 жылдарға арналған ғылымды дамытудың 5 басым бағытын бекітті: климаттық тұрақтылық, су қауіпсіздігі, табиғи ресурстар, агроөнеркәсіптік кешеннің орнықты дамуы; технологиялық егемендік және өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілік; денсаулық, адами даму және өмір сапасы; ұлттық қауіпсіздік, қорғаныс және аумақтар мен сыни инфрақұрылымның орнықтылығы; іргелі зерттеулер, ғылыми әлеует және ғылыми мүмкіндіктер.
2023 жылдан бастап Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Ұлттық ғылым және технологиялар кеңесі жұмыс істейді.
Инновациялық қызметті мемлекеттік қолдау Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің 23-1-тарауымен реттеледі.
Нормативтік құқықтық база жүйелі түрде жетілдірілуде. 2024 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасының Президенті ғылыми саланы дамытудың жаңа құқықтық негізін қалыптастырған «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Қазақстан Республикасының Заңына қол қойды.
Қазақстан Республикасының «Ғылым және технологиялық саясат туралы» Заңына ғылыми қызметті қолдаудың жаңа тетіктерін, зерттеу нәтижелерін экономикаға енгізуді және елдің ғылыми әлеуетін нығайтуды көздейтін жаңа түзетулер қабылданды. Ғалымдар мен ғылыми қызметкерлердің мәртебесі заңнамалық тұрғыдан бекітілді, Ғалымдар мен ғылыми қызметкерлердің құқықтары жөніндегі уәкіл институты енгізілді, жас ғалымның жасы заңнамалық түрде 44 жасқа дейін белгіленді, PhD түлектерінің білім беру ұйымдарында, ғылыми ұйымдарда, мемлекеттік органдарда және даярлау бейіні бойынша өзге де құрылымдарда еңбекпен өтеу мүмкіндіктері кеңейтілді, сондай-ақ ғылым және ғылыми-техникалық қызмет саласындағы венчурлік қаржыландыру тетігі бекітілді, ғылыми және ғылыми-техникалық жобаларды іске асыру мерзімі 36 айға дейін белгіленді.
Ғылыми, инновациялық инфрақұрылым мен ғылымды қажетсінетін аумақтарды одан әрі дамыту заңнамалық тұрғыдан көзделген.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 24 желтоқсандағы № 1134 қаулысымен 2026–2035 жылдарға арналған ғылымды қажетсінетін аумақтарды құру және дамыту тұжырымдамасы бекітілді. Оның күтілетін нәтижелерінің бірі – 2035 жылға қарай ЖІӨ-дегі инновациялық өнімнің (тауарлар, көрсетілетін қызметтер) үлесін 3 %-ға дейін ұлғайту.
Сондай-ақ даму стратегиясын ЖҒТК бекітетін, ғылым қаласы мәртебесінде жұмыс істейтін «ғылымды қажетсінетін аумақ» ұғымы нормативтік түрде бекітілді. Жетекші ЖОО мен ірі кәсіпорындар жанынан 3 мамандандырылған инжинирингтік орталық, 2 ғылыми-технологиялық парк құрылды.
Атап айтқанда, бюджет қаражатын бөлуге қатысатын тұлғалардың жауапкершілігі, оның ішінде ұлттық ғылыми кеңестер мен алқалы органдар мүшелерінің қылмыстық жауапкершілігі заңнамалық тұрғыдан бекітілді, заң жобаларының экономикалық негізділігіне және олардың практикалық нәтижеге бағдарлануына қойылатын талаптар енгізілді.
2026 жылғы 1 қазаннан бастап Қазақстан Республикасының СТ РК 4047-2026 «Ғылыми зерттеулер және оларды өндіріске қою. Жұмыстарды жүргізуге, есептердің құрылымы мен ресімделуіне қойылатын жалпы талаптар» ұлттық стандарты қолданысқа енгізілді. Стандарт ғылыми зерттеулерді жоспарлау, жүргізу және нәтижелерін бағалау бойынша бірыңғай тәсілдерді белгілейді, әзірлемелердің дайындық деңгейін бағалауды көздейді және ғылыми нәтижелерді коммерцияландыру мен технологиялар трансфері мәселелерін регламенттейді.
Өңірлік және салалық ғылым дамуда. Өңірлік жоспарларда ғылымды дамытудың тиімділік көрсеткіштері бекітілді. Жергілікті бюджет қаражаты есебінен мемлекеттік тапсырыс шеңберінде конкурстық негізде гранттық қаржыландыру (бұдан әрі – ГҚ) көзделген. Өңірлік ғылымды дамыту және жергілікті атқарушы органдардың (бұдан әрі – ЖАО) бюджетінен ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды қаржыландыру жөніндегі әдістемелік ұсынымдар бекітілді.
Салалық ғылымды дамыту мақсатында мемлекеттік органдар салалардың технологиялық міндеттерін шешу жөніндегі жол карталарын бекітті. Бұл қолданбалы ғылыми әзірлемелерді жүйелеуге, оларды экономиканың нақты секторына тиімді енгізуге және өзекті өндірістік әрі экологиялық міндеттерді шешуге бағытталған.
Ғылымның нәтижелілігін арттыру және бюджет қаражатын тиімді пайдалану мақсатында ғылымды дамытудың басым бағыттары мен мамандандырылған ғылыми бағыттарды айқындау жөніндегі әдістемелік ұсынымдар бекітілді, ғылыми жобаларды іріктеуді жетілдіру бойынша жаңа критерийлер әзірленді, бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру (бұдан әрі – БНҚ) және ГҚ конкурстық құжаттамасына қойылатын талаптар күшейтілді, сондай-ақ ЖИ технологияларын енгізу есебінен мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама күшейтілді.
Ғылыми және ғылыми-техникалық саладағы барлық процестерді толық цифрландыру мақсатында «Қазақстан ғылымы» бірыңғай цифрлық жүйесі қалыптастырылды.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында ғылым мен инновацияларды дамытуды қаржыландырудың бірқатар құралдары іске асырылуда.
ГҚ ғылымды қолдаудың ең серпінді дамып келе жатқан құралы болып табылады, оның көлемі 2022 жылғы 29,4 млрд теңгеден 2025 жылы 94,9 млрд теңгеге дейін өсті.
Қолдау тапқан жобалардың елдің ғылыми-техникалық дамуына жиынтық үлесі 143,3 млрд теңгені құрайды (сату көлемін, тартылған бірлескен қаржыландыруды, салық аударымдарын және негізгі құралдарды сатып алуды қоса алғанда).
Бюджетке салық түсімдері түрінде 13,2 млрд теңге төленді. Тартылған жеке қаржыландыру көлемі шамамен 28,2 млрд теңгені құрады. Жобаларды іске асыру шеңберінде шамамен 2,5 мың жұмыс орны құрылды. Сатудан түскен кіріс 61,7 млрд теңгені құрайды, оның ішінде экспортталған өнім көлемі 1,6 млрд теңге болды. Негізгі құралдар 40,1 млрд теңге сомасына сатып алынды.
Белгілі бір мерзімдері мен күтілетін нәтижелері бар нақты ғылыми-техникалық міндеттерді шешуге бағдарланған БНҚ көлемі 2022 жылы 33 млрд теңгеге, ал 2025 жылы 130,5 млрд теңгеге жетті.
Бизнестің ҒЗТКЖ-ны қаржыландыруға жұмсайтын шығыстарына салықтық шегерімдер көзделген. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап ғылыми әзірлемелерге жеке инвестицияларды ынталандыру үшін тиісті шығыстардың 300 %-ына дейінгі мөлшерде салықтық жеңілдіктер қарастырылған. Бұл компаниялардың ғылыми әзірлемелер мен технологияларды коммерцияландыруға инвестицияларын ынталандыру құралдарының бірі болып табылады.
Жер қойнауын пайдаланушылар қаражаты есебінен (өндіруге жұмсалатын шығындардың 1 %-ы мөлшерінде, 2026 жылдың жарты жылында 3,6 млрд теңге тартылды) бюджет арқылы ҒЗТКЖ-ны қаржыландырудың орталықтандырылған тетігі енгізілді. Жер қойнауын пайдаланушылардың ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық және (немесе) тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру жөніндегі міндеттемелері Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодексінде көзделген.
Қаржылық ынталандыру тетіктері енгізілді:
- индустриялық әріптестер мен бірлесіп қаржыландыру тетіктерінің рөлі күшейтілуде (ғылыми жобаны бірлесіп қаржыландыру кемінде 30 % құрауға тиіс);
- ҒЗТКЖ-ға арналған шегерімдерді және басқа да шараларды қоса алғанда, бизнес үшін салықтық ынталандырулар кеңейтілді.
Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін (бұдан әрі – ҒҒТҚН) коммерцияландыру жобаларын гранттық қаржыландыру шеңберінде бизнес тарапынан бірлесіп қаржыландырудың ең төменгі үлесі гранттың жалпы сомасының кемінде 25 %-ы мөлшерінде белгіленді.
Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобалары бойынша ғылымды қажетсінетін өнімді сату көлемі 1,1 млрд теңгені (2026 жылдың бірінші тоқсаны), бірлесіп қаржыландыру көлемі – 453,7 млн теңгені, салық түсімдері – 77,9 млн теңгені, негізгі құралдарды сатып алу – 25,7 млн теңгені, ғылыми-техникалық дамуға қосқан жалпы үлес – 1,8 млрд теңгені құрады. Ғылыми жобаларға 28,2 млрд теңге жеке инвестиция тартылды, тағы 8,8 млрд теңге тарту күтілуде. Жобалар аяқталған кезде жеке бірлесіп қаржыландыру үлесі 31 %-ға дейін өсті.
Технологиялық дайындықтың аралық деңгейлерінде (Technology Readiness Level, бұдан әрі – TRL) 4–6 жобалардың едәуір бөлігі тоқтап қалып, коммерцияландыруға жетпейтін инновациялық циклдегі алшақтықты жою мақсатында тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (бұдан әрі – ТКЖ) грант беру атты жаңа құрал ұсынылды.
Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруға арналған гранттар беру тетігі белсенді іске асырылуда. Оны жеке бағыт ретінде бөліп шығару өзінің тиімділігін дәлелдеді. Шамамен 250 жоба есебінен өнім нарықта сатылуда, олардың 30-ы экспортқа шықты (60 млрд теңгеден астам сомаға ғылымды қажетсінетін өнім өткізілді, оның ішінде экспорт көлемі – 1,6 млрд теңге). Табыстың негізгі факторы бизнестің өз қаражаты есебінен шамамен 30 млрд теңге салынған бірлесіп қаржыландыру талаптарын енгізу болды.
Өз кезегінде Дүниежүзілік банктің «Өнімді инновацияларды ынталандыру» жобасы технологиялық консорциумдардың әлеуетін көрсетті. Осы жобаны іске асыру шеңберінде шамамен 17 млрд теңге сомасына коммерциялық келісімшарттар жасалып, жеке бірлесіп қаржыландырудың 40 %-ы тартылды.
Қазіргі уақытта инновациялық қызметті мемлекеттік қолдаудың 2 түрі айқындалған:
1) инновациялық гранттар беру;
2) венчурлік қорларды бірлесіп қаржыландыру.
Инновациялық гранттар технологияларды коммерцияландыруға (1-кезең – 20 млн теңгеге дейін, 2-кезең – 80 млн теңгеге дейін), жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың технологиялық дамуына (400 млн теңгеге дейін), салалардың технологиялық дамуына (800 млн теңгеге дейін) беріледі.
Инновациялық гранттарды іске асыру тәжірибесі айтарлықтай әлеуметтік-экономикалық әсерді көрсетті. 2011–2019 жылдары берілген гранттар бойынша инновациялық гранттардың жалпы сомасы 13,1 млрд теңгені (306 жоба) құраған кезде 9,8 млрд теңге инвестиция тартылып, шамамен 40 млрд теңге салық төленді, ал шығарылған өнім көлемі 300 млрд теңгеден асты.
2021–2025 жылдары «Инновацияларды дамыту жөніндегі ұлттық агенттік «QazInnovations» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – «QazInnovations» АҚ) жалпы сомасы 2,1 млрд теңгеге 94 жобаны қаржыландырды. Осы жобалар бойынша 7,4 млрд теңгеден астам қосымша инвестиция тартылып, 7,6 млрд теңгеден астам сомаға өнім мен көрсетілетін қызметтер өндірілді, бюджетке шамамен 1,18 млрд теңге салық төленді және шамамен 1100 жұмыс орны құрылды, сондай-ақ жекелеген жобалар экспорттық нарықтарға шықты.
Инновацияларды дамытуда венчурлік қорлар маңызды рөл атқарады. Қазақстан Республикасының венчурлік нарығы Орталық Азиядағы ең ірі нарық болып табылады және соңғы жылдары айтарлықтай өсім көрсетіп келеді. RISE Research деректері бойынша, 2024 жылы Орталық Азиядағы венчурлік мәмілелер көлемі 95 млн АҚШ долларын құрады, оның ішінде Қазақстан Республикасының үлесіне 71 млн АҚШ доллары немесе өңірлік нарықтың шамамен 74 %-ы тиесілі болды. 2025 жылы венчурлік қаржыландыру көлемі 209 млн АҚШ долларына жетіп, өткен жылмен салыстырғанда шамамен 3 есе өсті. Қазақстандық стартаптардың жиынтық бағалау құны 2,16 млрд АҚШ долларынан асты.
2021 жылы Tumar Venture Fund LP венчурлік инвестициялық қоры (бұдан әрі – қор) құрылды (Астана халықаралық қаржы орталығының юрисдикциясында тіркелген шектеулі әріптестік нысанындағы қор). Қордың стратегиялық миссиясы – перспективалы стартаптарға смарт-капитал, сараптамалық қолдау және халықаралық нарықтарға қол жеткізу мүмкіндігін беру арқылы Орталық Азияның қуатты өңірлік IT-экожүйесін қалыптастыру. Қор инновациялық экожүйені, технологиялық кәсіпкерлікті дамыту және перспективалы стартап-жобаларды қаржыландыру мақсатында Дүниежүзілік банктің қолдауымен («Өнімді инновацияларды ынталандыру» жобасының 3-компоненті) құрылды. Қор негізінен дамудың бастапқы кезеңдеріндегі (pre-seed, seed) технологиялық стартаптарға fintech, ЖИ және DeepTech бағыттарына басымдық бере отырып инвестиция салады.
Инновацияларды дамытудың маңызды бағыттарының бірі зияткерлік меншік мәселелері болып табылады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында өнеркәсіптік меншік объектілеріне қатысты патенттелетін объектілер бойынша өтінім беру белсенділігінің өсуі байқалады.
Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Зияткерлік меншік құқықтары комитетінің «Ұлттық зияткерлік меншік институты» ШЖҚ РМК деректері бойынша, 2023–2025 жылдары өнертабыстарға өтінімдер саны 2023 жылғы 917-ден 2024 жылы 1121-ге және 2025 жылы 1322-ге дейін, пайдалы модельдерге өтінімдер саны тиісінше 1216-дан 1613-ке және 1943-ке дейін, өнеркәсіптік үлгілерге өтінімдер саны 236-дан 247-ге және 449-ға дейін өсті.
Тіркеу көрсеткіштері бойынша да өсу үрдісі байқалады: тіркелген өнертабыстар саны 2023 жылғы 492-ден 2024 жылы 562-ге және 2025 жылы 648-ге дейін, пайдалы модельдер саны 983-тен 1210-ға және 1663-ке дейін, өнеркәсіптік үлгілер саны 122-ден 183-ке және 205-ке дейін өсті.
ДЗМҰ деректері бойынша, 2024 жылы Қазақстан Республикасынан 975 патенттік өтінім беріліп, берілген патенттер саны 562-ні, қолданыстағы патенттер саны 2837-ні құрады. Бұл ретте PCT халықаралық жүйесі (Patent Cooperation Treaty, Патенттік кооперация туралы шарт) шеңберінде қазақстандық өтінім берушілердің белсенділігі шектеулі күйінде қалып отыр: 2025 жылы 33 халықаралық өтінім берілді.
Инновацияларды дамытуға жәрдемдесудің тағы бір маңызды тетігі халықаралық ынтымақтастық және халықаралық ғылыми-технологиялық әрі инновациялық бастамаларға қатысу болып табылады.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының «Horizon Europe» бағдарламасына қауымдастырылған ел ретінде қосылуы бойынша жұмыс жүргізілуде. Бұл Еуропалық одақпен ғылым және инновациялар саласындағы ынтымақтастықтың кеңейтілген форматын көздейді. Мұндай мәртебе қазақстандық ғылыми ұйымдардың халықаралық консорциумдарға, зерттеу инфрақұрылымына және Еуропалық зерттеу кеңістігінің жобаларына кеңінен қатысуын қамтамасыз етеді.
Қазіргі уақытқа дейін «Horizon Europe» бағдарламасы шеңберінде Қазақстанның қатысуымен іске асырылып жатқан жобалар бар. 2026 жылы титан мен бериллийдің тұрақты жеткізу тізбектерін «жасыл» өңдеу технологияларын қолдану арқылы қалыптастыруға бағытталған бюджеті 8 млн еуроны құрайтын TiBeRIUM жобасын іске асыру басталды. Бұл жобаға қатысу қазақстандық ұйымдардың халықаралық консорциумдарда жұмыс істеу және күрделі технологиялық жобаларды іске асыру бойынша практикалық тәжірибесі бар екенін растайды.
Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы «Horizon Europe» бағдарламасының өнеркәсіп бағыты бойынша жұмыс бағдарламасына енгізілді және «Жасыл және цифрлық трансформацияға арналған шикізат материалдары» (Raw Materials for the Green and Digital Transition) бастамасы бойынша әріптестікке (бұдан әрі – RAMP) қатысуға шақырылды. RAMP-қа қосылу стратегиялық маңызды шикізат және сирек жер металдары саласындағы бірлескен жобаларға қатысуға, сондай-ақ конкурстар тақырыптарын қалыптастыруға және конкурстық құжаттаманы әзірлеуге мүмкіндік береді.
Осылайша, Қазақстан Республикасында халықаралық ғылыми-инновациялық бағдарламалар мен әріптестіктерге интеграциялану бойынша жұмыс жүргізілуде.
«Ғылым қоры» акционерлік қоғамы (бұдан әрі – «Ғылым қоры» АҚ) Қазақстан Республикасындағы Еуропалық одақтың ғылым және инновациялар жөніндегі негіздемелік бағдарламаларының ұлттық үйлестіру орталығы болып айқындалды. Осы бағытта «Horizon Europe» бағдарламасы, конкурстарды іздеу және өтінім беру қағидалары туралы базалық түсінік алғысы келетіндерге арналған ақпараттық семинарлар өткізіледі.
Сонымен бірге инновациялық қызметті дамыту жөніндегі шараларды іске асыру тиімділігіне әсер ететін бірқатар кедергілер бар.
2025 жылы ғылыми зерттеулерге тапсырыс берушілер құрылымын талдау БНҚ-ны бөлуде елеулі теңгерімсіздік бар екенін анықтады. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі (бұдан әрі – ҒЖБМ) қолданбалы бағдарламалардың 75,4 %-ын (275 бағдарламаның 204-ін) қаржыландырып, қолданбалы зерттеулерді қаржыландыру көлемінің 74,0 %-ын (80,74 млрд теңгенің 59,74 млрд теңгесін) қамтамасыз етеді. Іргелі зерттеулер саласында ҒЖБМ іс жүзінде толық үстемдікке ие: оның үлесіне бағдарламалардың 99,2 %-ы және қаржыландыру көлемінің 99,9 %-ы тиесілі.
Салалық министрліктер (Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі, Денсаулық сақтау министрлігі, Энергетика министрлігі, Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі және басқалары) қолданбалы зерттеулердің тек 25 %-ында ғана тапсырыс беруші ретінде әрекет етеді. ЖАО тапсырыс берушілер құрылымында іс жүзінде жоқ. Бұл проблемаларды шешуге жауапты, яғни зерттеу нәтижелерін тиісті секторларға енгізуге жауапты субъектілердің ғылыми-техникалық күн тәртібін қалыптастыруға шектеулі түрде қатысатынын білдіреді. Соның салдарынан әзірленетін технологиялар бастапқы кезден-ақ енгізудің кепілдендірілген бағытына ие болмайды.
Сондай-ақ ғылыми-техникалық тапсырмалар (бұдан әрі – ҒТТ) жүйесінде елеулі кемшіліктер байқалады. БНҚ бойынша 104 ҒТТ-ны талдау іргелі кемшілікті анықтады: 82 % жағдайда ҒТТ-ны зерттеулердің болашақ орындаушылары әзірлейді. Бұл мүдделер қақтығысын туындатады: орындаушы міндетті өзі қалыптастырады, өзі орындайды және нәтижесін өзі бағалайды. Проблеманы шешуге жауапты тұлғаның болмауы кейіннен коммерцияландыруды мүмкін етпейді, өйткені енгізу үшін ешкім жауап бермейді.
Қосымша проблема – индустриялық әріптестіктің төмен деңгейі. 2020–2026 жылдары мақұлданған БНҚ бойынша 528 жобаның тек 9 %-ында (48 жоба) ғана 20 %-дан 50 %-ға дейінгі бірлесіп қаржыландыру үлесі бар расталған индустриялық әріптес бар. Бұл жобалардың 91 %-ының бастапқы кезден-ақ экономиканың нақты секторымен байланысы жоқ екенін білдіреді.
Инфрақұрылым тапшылығы да байқалады. 2025 жылдың соңындағы жағдай бойынша ғылыми зертханалар жабдықтарының тек 49 %-ы ғана алдағы 2–3 жылда жаңартуды қажет етпейді, бұл ретте 2025 жылы жабдықтардың тек 12 %-ы жаңартылған. Бұл қаржылық шығындар мен зияткерлік меншіктен айырылу тәуекелдерін туындатады, өйткені бірегей зерттеу объектілері мен әзірлемелерді талдау үшін шетелге жіберуге тура келеді.
Заманауи аспаптық базаның жетіспеушілігі зерттеулер сапасын төмендетеді, ауқымды міндеттер қоюды және нәтижелердің дәлдігі мен қайталануын қамтамасыз ететін әдістемелерді қолдануды шектейді.
Инфрақұрылым тапшылығы технологиялар трансферін де тежейді: заманауи аналитикалық жабдықсыз шетелдік технологияларды бейімдеу, процестерді зерттеу және параметрлерді қазақстандық жағдайларға сәйкестендіріп оңтайландыру қиын.
Ұжымдық пайдалануға арналған орталықтардың болмауы ресурстардың тиімсіз бөлінуіне әкеледі: жабдықтар жүйесіз сатып алынады, жекелеген аспап түрлері қайталанады, ал кейбір бағыттар бойынша қажетті жабдық мүлдем болмауы мүмкін. Шетелдік зертханаларға тәуелділік құпия ғылыми-техникалық ақпараттың үшінші тұлғаларға берілу тәуекелдерін, сондай-ақ тиісті зерттеу инфрақұрылымына қол жеткізу шектеулерін туындатады.
Жалпы алғанда, жабдықтарды қаржыландыру ғылыми қоғамдастыққа тұрақты негізде қолжетімді болатын озық орталықтарды қалыптастырмай, шашыраңқы түрде жүзеге асырылады.
Кадрлық шектеулер: 2025 жылы ҒЗТКЖ-ны жүзеге асыратын қызметкерлер саны 28 374 адамды құрағанына қарамастан, ғылыми кадрларды даярлау жүйесі айқын құрылымдық теңгерімсіздікпен сипатталады. Бакалавриат, магистратура және докторантура түлектерінің саны арасындағы арақатынас 105:14:1 құрайды. Жоғары оқу орындары студенттерінің бітіру көрсеткіші берілген докторлық дәрежелер санынан 196 есе жоғары. Бұл ретте бюджет қаражатының 89 %-ы бакалаврларды даярлауға, ал докторанттарды даярлауға тек 4,9 %-ы жұмсалады, бұл докторантура нәтижелілігіне әсер етеді: оқу аяқталғанға дейін диссертация қорғау көрсеткіші 46 %-ды құрайды, яғни докторанттардың жартысынан азы белгіленген мерзімде ғылыми дәреже алады. Мұндай жағдай ғылыми кадрларды даярлауды қаржыландыру және оның тиімділігін бағалау тәсілдерін қайта қарау қажеттігін көрсетеді.
Кадрлық кедергілердің бірі экономиканың нақты секторында заманауи технологияларды енгізу, бейімдеу және пайдалану үшін қажетті қолданбалы инженерлік-техникалық құзыреттердің тапшылығы болып табылады. Шетелдік және бейімделетін технологияларды пайдалану кезінде PhD деңгейіндегі зерттеуші кадрлармен қатар нақты жабдықтармен, цифрлық жүйелермен және өндірістік процестермен жұмыс істей алатын жоғары білікті техниктер, операторлар, технологтар және практик-инженерлер қажет.
Бұл тапшылық кәсіпорындардың технологияларды сатып алумен ғана шектелмей, оларды қазақстандық жағдайларда толық игеру, бейімдеу, оларға қызмет көрсету және ауқымын кеңейту қабілетін шектейді.
Өтінім беру белсенділігінің өсуіне қарамастан, зияткерлік меншік саласындағы практикалық білім деңгейін арттыру қажеттілігі сақталып отыр. Авторлар, зерттеушілер, әзірлеушілер және кәсіпкерлік субъектілері құқықтық қорғауды алу тәртібін, айрықша құқықтарға билік ету тәсілдерін және оларды қорғау тетіктерін түсінуі маңызды. Осыған байланысты зияткерлік меншік құқықтарын қорғаудың өзекті мәселелері бойынша диалог алаңдары мен оқыту іс-шараларын жүйелі түрде өткізу қажет.
Білім деңгейін арттырумен қатар, өтінім беру белсенділігінің одан әрі өсуінің маңызды шарты зерттеушілер мен әзірлеушілердің практикалық патенттік-ақпараттық сүйемелдеуге қол жеткізуі болып табылады.
Зияткерлік меншік объектілерін құқықтық қорғауды тіркеудің практикалық құндылығы айрықша құқықтар бұзылған жағдайда оларды тиімді қорғау мүмкіндігіне тікелей байланысты. Сонымен бірге зияткерлік меншік істері жөніндегі мамандандырылған соттың болмауы қорғаудың тиімділігін төмендетеді, бірыңғай сот практикасын қалыптастыруды қиындатады, сондай-ақ дауларды қарау сапасын төмендетуі мүмкін. Бұл өз кезегінде авторлардың, өнертапқыштардың, құқық иеленушілердің және кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтарын тиімді қорғауды қиындатады, сот талқылауларының ұзақтығы мен құнын арттырады, сондай-ақ инвестициялық тартымдылық пен зияткерлік қызмет нәтижелерін коммерцияландыру процестеріне теріс әсер етуі мүмкін.
Зияткерлік меншік объектілерін тіркеу айрықша құқықтарды бекітуді қамтамасыз етеді, ал оларды практикалық іске асыру көбінесе тиімді қорғау тетіктерінің болуына байланысты. Олардың ішінде бұзушылықтардың жолын кесуге, бұзылған құқықтарды қалпына келтіруге және азаматтық айналымның тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін сот арқылы қорғау негізгі орын алады.
Қазіргі уақытта зияткерлік меншік саласындағы дауларды мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттар, сондай-ақ істер автоматты түрде бөлінетін жалпы юрисдикциядағы соттар қарайды. Сонымен бірге даулардың бұл санаты жоғары құқықтық және нақты күрделілігімен ерекшеленеді. Дауларды қарау көбінесе зияткерлік меншік туралы заңнаманы терең білуді ғана емес, сонымен қатар құқықтық қорғаудың жекелеген объектілерінің, оның ішінде өнертабыстардың, пайдалы модельдердің, өнеркәсіптік үлгілердің, тауар белгілерінің, авторлық және сабақтас құқықтардың ерекшеліктерін түсінуді талап етеді. Жекелеген даулар техникалық тұрғыдан күрделі объектілерге де қатысты болады және арнайы қорытындылар мен өзге де дәлелдемелерді зерттеуді талап етеді. Оларды дұрыс бағалау судьяның тиісті тәжірибесі мен кәсіби даярлығының болуын қажет етеді.
3-бөлім. Халықаралық тәжірибеге шолу
Қазақстан Республикасы жүйелі сипаттағы міндеттің алдында тұр: инновацияларды қолдаудың бытыраңқы құралдарынан бірыңғай ұлттық инновациялық жүйеге көшу.
Осы көшуді жобалау үшін үш елдің – Сингапурдың, Корея Республикасының және Өзбекстан Республикасының модельдері талданды.
Сингапур
Сингапурдың инновациялық саясаты оқшау жүзеге асырылмайды, керісінше, мемлекеттің өнеркәсіптік, білім беру, цифрлық және инвестициялық саясаттарымен жүйелі түрде интеграцияланған және мемлекеттік бірыңғай күн тәртібіне енгізілген.
Сингапур (2025 жылы Жаһандық инновациялар индексінде 5-орын алады) зерттеулер, инновациялар және кәсіпкерлік жөніндегі бесжылдық жоспарларды (Research, Innovation and Enterprise, бұдан әрі – RIE) іске асырады. Қолданыстағы RIE2025 циклі бюджеті 37 млрд сингапур долларын құрайтын RIE2030 цикліне ауысады (алдыңғы цикл – 28 млрд).
Сингапурда стратегиялық және операциялық функциялар қатаң бөлінген (4-кесте).
4-кесте. Сингапурдағы стратегиялық және операциялық функциялардың құрылымы
| Деңгей | Институт | Функция |
|---|---|---|
| Стратегиялық үйлестіруші | Премьер-Министр Кеңсесі жанындағы Ұлттық зерттеу қоры | Басымдықтарды айқындайды, ведомствоаралық өзара іс-қимылды үйлестіреді, RIE жүйесін басқарады |
| Оператор | Сингапурдың ғылым, технологиялар және зерттеулер агенттігі «A*STAR» | Қолданбалы ғылым мен зерттеу инфрақұрылымын дамытады |
| Оператор | «Enterprise Singapore» компаниясы | Инновациялық бизнесті және технологиялық экспортты қолдайды |
| Оператор | «SGInnovate» компаниясы | DeepTech және ЖИ-стартаптарды дамытады |
| Оператор | Экономикалық даму кеңесі | Жоғары технологиялық инвестициялар мен трансұлттық компанияларды тартады |
Жоғары оқу орындары (Сингапур ұлттық университеті, Наньян технологиялық университеті, Сингапур басқару университеті) дәстүрлі мағынадағы білім беру құрылымдары ретінде емес, ұлттық инновациялық жүйенің өзегі ретінде әрекет етеді: олардың айналасында зерттеу кластерлері, корпоративтік зертханалар және индустриялық әріптестіктер қалыптасады.
Қаржыландыру басым технологияларға: ЖИ, озық өндіріс, жартылай өткізгіштер, биотехнологиялар, қаржылық технологиялар, орнықты даму технологиялары, DeepTech бағыттарына бөлінеді. Негізгі құралдар: ҒЗТКЖ және коммерцияландыру гранттары; мемлекеттік-венчурлік бірлесіп қаржыландыру; корпоративтік зерттеу зертханалары; технологиялық компанияларға арналған салықтық ынталандырулар; акселерациялық бағдарламалар; инновациялық ынтымақтастықтың жаһандық желісі арқылы халықаралық экспансияны қолдау.
Сингапурда жыл сайын өткізілетін зерттеулер, инновациялар және кәсіпкерлік жөніндегі ұлттық зерттеу мемлекеттік секторды, ЖОО-ларды, зерттеу институттарын және бизнесті қамтиды. ҒЗТКЖ шығындары, инновациялық белсенділік және ғылым мен өнеркәсіптің өзара іс-қимылы туралы деректер жиналады. Бұл саясатты жоспарлы индикаторларға емес, нақты нәтижелерге сүйене отырып үздіксіз түзетуге мүмкіндік береді.
Корея Республикасы
Корея Республикасы 2025 жылы Жаһандық инновациялар индексінде 4-орын алады және «Адами капитал және зерттеулер» блогы бойынша әлемде 1-орында, сондай-ақ ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығыстар, бизнес секторындағы зерттеушілер саны және PCT-өтінімдер бойынша көшбасшы болып табылады. 2025 жылға арналған мемлекеттік ҒЗТКЖ бюджеті 24,8 трлн вонды құрайды, оның ішінде ЖИ, жартылай өткізгіштер, биотехнологиялар және кванттық технологияларға арнайы қаржыландыру бөлінген.
Саясатты екі министрлік қалыптастырады: Ғылым және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар министрлігі және Сауда, индустрия және энергетика министрлігі. Талдамалық және үйлестіруші оператор ретінде Ғылым мен технологияларды бағалау және жоспарлау корей институты (Korea Institute of S&T Evaluation and Planning, KISTEP) әрекет етеді. Орындаушылар – мемлекеттік ҒЗИ, технопарктер, ЖОО-лар, корпорациялар, шағын және орта кәсіпорындар (бұдан әрі – ШОК).
Корей моделінің негізгі ерекшелігі – зерттеулерден кейінгі кезеңдерді қолдау. Біріккен Ұлттар Ұйымының Өнеркәсіптік даму ұйымы корей тәсілін мемлекет ТКЖ-ны, демонстрациялық жобаларды, пилоттық сынақтарды, өнеркәсіптік енгізуді және ауқымын кеңейтуді мақсатты түрде қаржыландыратын саясат ретінде сипаттайды. Дәл осы «зерттеуден кейінгі контур» ғылыми әлеуетті өнеркәсіптік нәтижеге айналдыруды қамтамасыз етеді.
2025 жылы Корея Республикасы 17 қала және провинциямен бірлесіп өңірлік ғылыми-технологиялық даму жоспарын бекітті. ЖОО-лар мен ҒЗИ өңірлік кластерлерге интеграцияланған, технопарктермен, ШОК және ЖАО-мен өзара іс-қимыл жасайды; олардың зерттеу күн тәртібі нақты өңірдің өнеркәсіптік технологиялық міндеттеріне бағдарланған.
Сонымен бірге Корея Республикасының табысты тәжірибесі технологиялар импорттаушысынан әлемдік технологиялық көшбасшыға кезең-кезеңімен трансформациялануына негізделген. Ол үш негізгі тіректі қамтиды: заңнамалық қолдау, коммерцияландыру институттарының желісін құру және жоғары технологиялық салаларға басымдық беру. Индустрияландыру процесінде Корея Республикасы шетелден технологиялар импорттап, оларды жергілікті жағдайларға бейімдеді.
Өзбекстан Республикасы
Өзбекстан Республикасы (2025 жылы Жаһандық инновациялар индексінде (ЖИИ) 79-орын) инновациялық саясатты Жоғары білім, ғылым және инновациялар министрлігі арқылы қалыптастырады, ал Инновациялық даму агенттігі операциялық рөл атқарады. Мемлекеттік саясаттың негізін «Өзбекстан – 2030» стратегиясы және 2022–2030 жылдарға арналған Ғылым, технологиялар және инновациялар саласындағы ұлттық саясат құрайды (ЮНЕСКО мен Ислам даму банкінің қолдауымен әзірленген). Бұл тәсілдің принципті ерекшелігі – жобаларды қаржыландыруға ғана емес, әкімшілік және реттеушілік кедергілерді жоюға да басымдық берілуі.
IT Park кейсі: IT Park технологиялық кәсіпкерліктің жедел өсуінің жетекші құралына айналды. Резиденттердің жұмыспен қамтылуы 2023 жылдың соңындағы 26 мың адамнан 2024 жылдың III тоқсанында 36,3 мың адамға дейін өсті. Резиденттер үшін корпоративтік салықтан, әлеуметтік және кедендік төлемдерден босату көзделген, қызметкерлер үшін жеке табыс салығының мөлшерлемесі 7,5 %-ды құрады.
Бұл ынталандыру шаралары технологиялық компаниялардың шығындарын мақсатты түрде төмендетеді және экспортқа бағдарланған IT-қызметтерді ынталандырады.
Венчурлік нарық және ашықтық. Startup Genome деректеріне сәйкес, 2025 жылы елде активтерінің жиынтық көлемі 136 млн АҚШ долларынан асатын 12-ден астам венчурлік қор жұмыс істеді, бұл аталған көрсеткіштің соңғы бес жылда он есе өскенін көрсетеді. Өсудің негізгі бағыттары: fintech, edtech, ЖИ, e-commerce. Үкіметтік порталда стартап-жобалар конкурстарының қорытындысы бойынша іріктелген жобалардың тізілімдері жарияланады. Осылайша, мемлекет инновациялық бастамаларды есепке алу мен сүйемелдеудің ашық тетігін қалыптастырады.
Өңірлік басымдық. 2025 жылы Қарақалпақстан Республикасында ЖИ және деректерді өңдеу орталықтары жобаларына арналған арнайы салық аймағын құру туралы жарияланды: кемінде 100 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салатын шетелдік инвесторлар 2040 жылға дейін салықтар мен баждардан босатылады. Мақсат – 2030 жылға дейін ЖИ мен цифрлық инфрақұрылымға 1 млрд АҚШ долларынан астам инвестиция тарту.
Қазақстан Республикасы үшін қорытындылар:
- ЖЖБҰ мен жетекші ҒЗИ-ларды өңірлік ғылыми-инновациялық жүйелердің (бұдан әрі – ӨҒИЖ) құрылымдық өзегі, қолданбалы шешімдер генерациясының орталықтары, бизнес пен инвесторларды тарту нүктелері ретінде айқындау;
- қолдау шараларының тиімділігін бағалауды және т.б. қамтитын ұлттық инновациялық жүйеге тұрақты мониторинг жүргізу жүйесін енгізу;
- Корея Республикасының тәсіліне ұқсас стратегиялық маңызы бар технологиялардың шектеулі тізбесі бойынша ресурстарды шоғырландырып, таңдалған бағыттарды басымдықпен қаржыландыруды қамтамасыз ету;
- толық циклді қолдау жүйесін қалыптастыру: тек зерттеулерді ғана емес, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды (ТКЖ), пилоттық сынақтарды, өнеркәсіптік енгізуді де қаржыландыру;
- инновациялық саясатты өңірлердің өнеркәсіптік мамандануымен байланыстыру: ЖЖБҰ мен ҒЗИ өңірлік экономиканың технологиялық сұранысына бағдарлануы тиіс;
- отандық ғылымды шетелдік инновациялар арқылы қосымша дамыту мақсатында TRL 8–9 сатыларында тұрған шетелдік технологияларды трансферттеу бағдарламасын енгізу үшін жағдай жасау;
- инвесторлардың ашықтығы мен сенімін қамтамасыз ету құралы ретінде қолдау шараларының, іріктелген жобалардың және нәтижелердің цифрлық тізілімдерін жүргізуді қамтамасыз ету;
- технологиялық компаниялар мен инновациялық инфрақұрылым резиденттері үшін сараланған салықтық және реттеушілік ынталандыру шараларын қолдану;
- халықаралық капиталды тарта отырып, венчурлік қаржыландыру саласындағы мемлекеттік-жекешелік әріптестікті дамыту.
4-бөлім. Пайым
2030 жылға қарай Қазақстан Республикасында ғылым, бизнес, мемлекет және өңірлер арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз ететін, сондай-ақ ғылыми және технологиялық әзірлемелерді енгізу, ауқымын кеңейту және өлшенетін экономикалық, технологиялық немесе қоғамдық әсерге жеткізуге бағдарланған нәтижеге бағытталған инновациялық жүйе қалыптастырылады.
Жүйе Қазақстан Республикасының халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға, отандық ұйымдардың халықаралық ғылыми-технологиялық бағдарламаларға, оның ішінде Еуропалық Одақтың «Horizon Europe» бағдарламасына қатысуын кеңейтуге, сондай-ақ сыртқы қаржыландыруды, сараптаманы және әріптестік байланыстарды тартуға бағдарланатын болады. Жүйені дамыту отандық ұйымдардың зерттеулер мен әзірлемелердің (Research and Development, бұдан әрі – R&D) жаһандық желілеріне және халықаралық нарықтарға қатысуын кеңейтуге ықпал етеді.
Нысаналы модельдің негізгі қағидаты перспективалы ғылыми және технологиялық әзірлемелерді нарыққа жеткізуді және мемлекет, квазимемлекеттік сектор мен бизнес тарапынан технологиялық сұранысты қалыптастыруды қамтамасыз ететін, енгізуге, бірлесіп қаржыландыруға және расталған әсерге міндетті түрде бағдарланған «technology push – market pull» бірыңғай тетігін енгізу болады. Осылайша, мемлекет процесті емес, нәтижені қаржыландыратын тәсіл қолдау табады.
Ғылыми ұйымдар мен зерттеушілер қызметін бағалау ғылыми және ғылыми-техникалық қызметтің практикалық нәтижелерімен, оның ішінде жасалған лицензиялық келісімдермен және бизнеспен жасалған шарттармен, енгізілген технологиялармен, коммерцияландырудан түскен кірістермен, сондай-ақ қол жеткізілген экономикалық әсермен байланыстырылады.
Инновациялық жүйе ғылыми зерттеулерден бастап инновацияларды енгізу мен таратуға дейінгі толық циклді қамтиды, экожүйе қатысушыларының тиімді өзара іс-қимылын және қолдаудың цифрлық құралдарын пайдалануды қамтамасыз етеді.
Қазақстандық перспективалы әзірлемелерді қолдаумен қатар, технологиялар трансферін және шетелдік технологияларды жедел технологиялық бейімдеуді дамыту жөнінде шаралар қабылданады. Оның ішінде басым салаларда ұлттық технологиялық сұранысты қалыптастыру мен верификациялаудың бірыңғай тетігін енгізу, салалардың технологиялық карталарын жасау, жаһандық технологиялық мониторинг жүргізу, техникалық-экономикалық сараптама жасау, озық технологиялар мен инновацияларды іріктеу, пилоттық бейімдеу, оқшаулау және коммерцияландыру, кейіннен апробациядан өткен технологияларды ауқымын кеңейту және экспорттау көзделеді.
Табысты елдердің тәжірибесі технологиялық серпіліс әрдайым жаңалықты нөлден бастап ойлап табудан туындамайтынын көрсетеді. Көптеген мемлекеттер, оның ішінде Жапония, Корея Республикасы, Финляндия озық технологияларды өз қажеттіліктеріне бейімдеп, қарызға алып және ауқымын кеңейту арқылы дамытты.
Мұндай модельдің орнықтылығының жеке шарты перспективалы жобалардың гранттық қолдау мен пилоттық сынақтардан ауқымын кеңейтуге, жеке инвестицияларға және сыртқы нарықтарға шығуына мүмкіндік беретін венчурлік қаржыландыру нарығын дамыту болады.
Ұлттық инновациялық жүйенің нысаналы моделінде зияткерлік меншік толық инновациялық маршрутқа енгізіледі. Осы бағыттағы жұмыс зияткерлік қызмет нәтижелерін құқықтық қорғау мәселелері бойынша экожүйе қатысушыларының хабардарлығын арттыруға, өтінім беру белсенділігін ынталандыруға және зияткерлік меншік құқықтарын қорғаудың тиімді жүйесін қалыптастыруға бағытталады.
Ұлттық инновациялық жүйе ЖЖБҰ, ғылыми ұйымдар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға, жеке және халықаралық инвестицияларды тартуға, кәсіби құзыреттерді дамытуға және дарынды мамандар үшін қолайлы орта қалыптастыруға ықпал етеді. ЖИ және технологиялық кәсіпкерлік саласындағы құзыреттерді қалыптастыруға бағытталған білім беру бағдарламалары ерекше орын алады.
Жұмыстың маңызды блоктарының бірі заманауи зерттеу және инженерлік инфрақұрылымды дамыту болады.
Инновацияларды басқару жүйесі сапалы деректерге, цифрлық мониторингке, халықаралық ұйымдармен және дереккөздермен тұрақты өзара іс-қимылға сүйенеді. Қазақстан Республикасының ілгерілеуін объективті көрсету мақсатында деректер сапасымен, статистикалық есептілікпен және ұлттық көрсеткіштерді халықаралық дерекқорларда ұсынумен жұмыс күшейтіледі.
Қалыптастырылған экожүйе елдің инновациялық әлеуетін арттыра отырып және отандық әзірлемелердің әлемдік ғылыми-инновациялық кеңістікке интеграциялануын қамтамасыз ете отырып, орнықты әлеуметтік-экономикалық өсудің қозғаушы күшіне айналады.
5-бөлім. Дамытудың негізгі қағидаттары мен тәсілдері
Негізгі қағидаттар:
- инновациялар арқылы ғылымды дамыту – бастапқы нүкте экономиканың, өңірдің, кәсіпорынның немесе қоғамның нақты технологиялық міндеті болып табылады;
- толық TRL-циклі – инновациялық саясат технологиялық дайындықтың бүкіл маршрутын қамтиды, бұл ретте TRL 4–6 сатыларына ерекше назар аударылады;
- инновациялық саясатты практикалық, экономикалық, технологиялық және қоғамдық нәтижеге бағдарлау;
- инновациялардың жүйелі өсуі үшін өңірлік ғылымды, бизнесті және білім беруді интеграциялау;
- өңірлік мамандану – өңірлер инновацияларды «ақылды мамандану» (smart specialization), технологиялық басымдықтар, өңірлік ЖЖБҰ, ғылыми-техникалық кеңестер және тірек жобалар арқылы дамытады.
1-бағыт. Инновациялар мен ғылымды қолдаудың кадрлық әлеуетін, инфрақұрылымын және тетіктерін дамыту
Инновациялық жүйені дамыту зерттеушілерді, инженерлерді, технологиялық кәсіпкерлерді және технологияларды коммерцияландыру жөніндегі мамандарды үздіксіз даярлауды талап етеді.
ЖЖБҰ жанындағы академиялық және зерттеу шеберлігі орталықтары шеңберінде ғылыми зерттеулер жүргізуге арналған зертханалар құру арқылы зерттеу экожүйесін қалыптастыру жөніндегі шаралар көзделген.
Сонымен қатар ғылыми әзірлемелерді коммерцияландыру инфрақұрылымы, оның ішінде коммерцияландыру орталықтары (офистері), университеттік инновациялық хабтар, технологиялық инкубаторлар және бірлескен зерттеу зертханалары дамытылады. Сондай-ақ 2028 жылға қарай шетелдік компаниялармен және ғылыми ұйымдармен кемінде 5 бірлескен R&D-орталық құру көзделеді.
Ғылым мен инновациялардың цифрлық инфрақұрылымын дамыту мақсатында ғылыми және инновациялық жобалардың жалпыға қолжетімді ұлттық тізілімдерін құру көзделеді.
Сондай-ақ инвестициялық және экспорттық әлеуеті бар перспективалы ғылыми, технологиялық және инновациялық жобалардың ұлттық пулы қалыптастырылады.
TRL және коммерциялық дайындық деңгейі (Commercial Readiness Level, бұдан әрі – CRL), патенттер, сынақтар, енгізу құны, инвестицияларға қажеттілік және әлеуетті тапсырыс берушілер туралы ақпарат қамтылған перспективалы әзірлемелердің бірыңғай цифрлық тізілімі құрылады.
Инновациялық жобаларды тіркеу, сүйемелдеу және мониторингтеуге арналған «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейтін цифрлық платформа енгізіледі.
Өтінім беру белсенділігін арттыру, құқықтық қорғауды қамтамасыз ету және зияткерлік меншік объектілерін коммерцияландыруға жәрдемдесу мақсатында зияткерлік меншік саласындағы қызметтерді төлеуге арналған ваучерлер беруді көздейтін IP Voucher құралын енгізу мәселесі пысықталады. Ваучерлер патенттік зерттеулер мен талдамалар жүргізуге, өтінімдерді дайындауға және беруге, құқықтық қорғау стратегиясын әзірлеуге, консультациялық қызметтер алуға және зияткерлік меншік объектілерін коммерцияландыруды сүйемелдеуге пайдаланылуы мүмкін.
Бұдан басқа, ЖЖБҰ мен ғылыми ұйымдар жанында жұмыс істейтін технологиялар мен инновацияларды қолдау орталықтарының (бұдан әрі – ТИҚО) қызметін жандандыру бойынша жұмыс жоспарлануда. Қазіргі уақытта 41 ТИҚО жұмыс істейді, олардың 36-сы Қазақстан Республикасының университеттері базасында құрылған. Орталықтар патенттік және ғылыми-техникалық дерекқорларға қол жеткізуді қамтамасыз етеді, патенттік ізденістер жүргізуге, әзірлемелердің патентке қабілеттілігін алдын ала бағалауға, құқықтық қорғау тәсілін таңдауға, сондай-ақ өтінімдерді дайындауға және беруге жәрдемдеседі. Мұндай жұмыс зерттеулердің бастапқы кезеңдерінде құқықтық қорғауға қабілетті нәтижелерді анықтауға, бұрыннан бар әзірлемелерді қайталаудан аулақ болуға және өтінім материалдарының сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Технологиялық кәсіпкерлік және ЖИ саласындағы құзыреттерді дамыту шеңберінде ЖИ саласындағы білім беру бағдарламаларын іске қосу және ауқымын кеңейту үшін жағдайлар жасалады.
Инженерлік кадрларды даярлау сапасын күшейту және өндірістік компаниялармен бірлесіп зерттеушілерді даярлауды көздейтін индустриялық PhD-ны дамыту маңызды элементтер болады. Сондай-ақ жұмыс берушілерді тарта отырып, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын өзектендіру, білім алушылардың әлеуетін арттыру және педагогтердің кәсіби біліктілігін көтеру көзделген.
Бұдан басқа, осы бағыт шеңберінде инновациялық қызметті қолдаудың қолданыстағы және жаңа құралдарын дамыту қамтамасыз етіледі.
Инновациялық гранттар беру жөніндегі конкурстарды өткізу жалғастырылады, бұл ретте осы құралдың тиімділігін бағалау жасалған шарттар санына емес, аяқталған қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстарының жалпы санындағы коммерцияландыруға жеткізілген инновациялық жобалардың үлесіне қайта бағдарланады.
Мұндай тәсіл мемлекеттік қолдау көлемін емес, қолданбалы ғылыми әзірлемелерді коммерцияландырылатын инновациялық жобаларға айналдырудың нақты нәтижелілігін бағалауға мүмкіндік береді.
Технологиялар трансфері бағдарламаларын қалыптастыру және іске асыру мәселесін пысықтау көзделген. Оның элементтеріне бизнестің және мемлекеттік органдардың ғылыми-технологиялық тапсырмаларына сәйкес шетелдік технологияларға техникалық-экономикалық сараптама жүргізу, оларды енгізу мен байланысты компоненттер өндірісін оқшаулау үшін жағдай жасау мақсатында технологияларды бейімдеу кіреді.
Инновацияларға сұранысты қалыптастыру мақсатында шағын және орта бизнестің отандық зерттеулерге, әзірлемелерге және технологиялық шешімдерге сұранысын оларды аккредиттелген қазақстандық ЖЖБҰ мен ҒЗИ-дан нақты нәтижеге және оны енгізуге байланыстыра отырып тапсырыс беру арқылы тікелей қаржыландыруды қамтамасыз ететін инновациялық ваучерлер жүйесі енгізіледі (шағын және орта бизнесті трансформациялауға – 10 млн теңгеге дейін, стартаптар үшін – 5 млн теңгеге дейін).
Экожүйе қатысушыларына ақпараттық және әдіснамалық қолдау көрсету мақсатында инновациялар саласындағы мемлекеттік саясат бойынша семинарлар және инновациялық белсенділік деңгейін арттыруға бағытталған консультациялық іс-шаралар өткізіледі.
Жеке құралдардың бірі ТКЖ-ны гранттық қаржыландыру жобаларын іске асыру болады. Бұл құрал TRL 4–6 сатыларында тұрған жобаларға бағдарланады.
Ұлттық инновациялық жүйенің нысаналы моделінде зияткерлік меншік экономикалық актив және инновациялық маршруттың бүкіл кезеңінде қолданылатын құрал ретінде қарастырылады.
Өтінім беру белсенділігін арттыру және инновацияларды қолдау тетіктерін дамыту мақсатында зияткерлік меншік құқықтарын қорғау мәселелері бойынша диалог алаңдары мен оқыту іс-шараларын өткізу қамтамасыз етіледі. Зияткерлік меншік құқықтарын қорғаудың тиімді жүйесін қалыптастыру мақсатында зияткерлік меншік мәселелері бойынша мамандандырылған сот құру мәселесі пысықталады.
Осы бағыттың маңызды блоктарының бірі ЖИИ бойынша индикаторлар паспорттарын қалыптастыру, деректер иелерін айқындау және басқа да мәселелер арқылы жұмыс жүргізу болады.
Қолданыстағы жобалар бойынша зертханалардың технологиялық жетілуіне кешенді бағалау жүргізу, ҒҒТҚН коммерцияландыру жобалары бойынша «енгізу карталарын» әзірлеу көзделген.
Сондай-ақ перспективалы стартаптарды, технологиялық бастамаларды венчурлік қаржыландыруды дамыту, ғылыми әзірлемелерді қаржыландыру, оның ішінде әртүрлі қаржы құралдарын пайдалана отырып pre-seed және seed құралдарын қолдану, халықаралық қаржы институттарымен бірлесіп технологиялық стартаптарды аралас венчурлік қаржыландыру тетіктерін іске асыру, сондай-ақ ғылымды қажет ететін жобаларды қолдау үшін жеке капитал тартуға мүмкіндік беретін Қорлар қорын құру жоспарлануда.
Осы бағытты іске асыру ғылыми ұйымдар мен ЖЖБҰ зертханалары жабдықтарының жаңартылған үлесінің өсуіне, сондай-ақ аяқталған қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстарының жалпы санындағы коммерцияландырылған инновациялық жобалар үлесінің өсуіне бағытталады.
2-бағыт. Қазақстан Республикасының халықаралық ғылыми-технологиялық бағдарламалар мен бастамаларға қатысуын кеңейту
Осы бағыт шеңберінде ҒЗИ мен ЖЖБҰ-ның халықаралық ғылыми-технологиялық бағдарламалар мен бастамаларға қатысуын кеңейту жөніндегі шаралар іске асырылады. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасының Еуропалық Одақтың «Horizon Europe» ғылыми бағдарламасына қауымдастырылған ел мәртебесінде қосылуы жөнінде шаралар қабылданады.
Қауымдастырылған ел мәртебесін алу қазақстандық университеттерге, ғылыми ұйымдарға және инновациялық компанияларға «Horizon Europe» бағдарламасына қатысу аясын кеңейтуге, халықаралық қаржыландыруға, зерттеу инфрақұрылымына, жаһандық R&D-желілеріне, Еуропалық инновациялық кеңеске, Еуропалық инновациялар және технологиялар институтына, сондай-ақ венчурлік қаржыландыру мен жоғары технологиялық жобаларды қолдау құралдарына қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Шетелдік компаниялармен және ғылыми ұйымдармен бірлескен R&D-орталықтар құру тетігі қалыптастырылады.
Халықаралық ынтымақтастықтың инвестициялық және жобалық құрамдас бөлігін күшейту үшін «Horizon Europe» және Еуропалық инновациялық кеңестің халықаралық конкурстарына қатысуға арналған ғылыми-өндірістік консорциумдар қалыптастыру, шетелдік жоғары оқу орындарымен (бұдан әрі – ЖОО), ғылыми институттармен және қорлармен бірлескен ғылыми-зерттеу жобалары мен бағдарламаларын іске асыру, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ғылыми-технологиялық әлеуетін шетелдік мекемелер, халықаралық инвестициялық алаңдар және бейінді іс-шаралар арқылы ілгерілету көзделген. Инвестициялар тарту мақсатында шетелдік инвесторлардың, венчурлік қорлардың және технологиялық компаниялардың қатысуымен халықаралық инвестициялық форумдар, технологиялық роуд-шоулар, таныстырылымдар және B2B-кездесулер өткізіледі.
Екіжақты және көпжақты гранттық бағдарламалар шеңберінде шетелдік ЖОО-лармен, ғылыми институттармен және қорлармен бірлескен ғылыми-зерттеу жобалары мен бағдарламаларын іске асыру көзделген.
Осы бағытты іске асыру халықаралық ғылыми-инновациялық және R&D-бастамаларға қатысуға берілетін өтінімдер санын арттыруға мүмкіндік береді.
3-бағыт. Инновацияларды дамыту үшін қолданбалы ғылым тиімділігінің өсуін қамтамасыз ету, бизнестің технологиялық сұранысын қалыптастыру және коммерцияландыру
Қолданбалы ғылым мен коммерцияландыру тиімділігінің өсуін қамтамасыз ету үшін Ғылыми-техникалық комиссия (ҒТК) деңгейінде бекітілетін басымдықтардың төрт деңгейлі моделі қолданылатын болады.
1-деңгей – стратегиялық басымдықтар. Бұл ұлттық қауіпсіздік, технологиялық егемендік және экономиканың орнықты дамуы үшін аса маңызды бағыттар. Оларға мыналар жатады: азық-түлік қауіпсіздігі (селекция, агробиотехнологиялар); энергетикалық қауіпсіздік (сирек жер металдары және аса маңызды шикізат материалдары); ұлт денсаулығы (фармацевтика, медициналық технологиялар); су қауіпсіздігі (су ресурстарын басқару); цифрлық қауіпсіздік (киберқауіпсіздік, ЖИ).
2-деңгей – перспективалы басымдықтар. Бұл жаһандық технологиялар нарығындағы «мүмкіндіктер терезелерімен» байланысты бағыттар. Әңгіме дамудың бастапқы сатысында тұрған, бірақ алдағы 3–7 жылда ауқымды қолдану әлеуетіне ие технологиялар туралы болып отыр. Мысалдар: кванттық технологиялар, озық материалдар, биоинженерия, сутегі энергетикасы.
3-деңгей – базалық басымдықтар. Бұл ғылыми негізді және кадрлар даярлауды қамтамасыз ететін іргелі, пәнаралық және көлденең бағыттар. Іргелі зерттеулер коммерциялық тиімділік өлшемшарттары бойынша бағаланбауы тиіс, олардың нәтижесі – ұзақ мерзімді перспективада қолданылуы мүмкін жаңа білім.
4-деңгей – ғылыми әлеуетті кеңейту. Бұл деңгей кадрлық әлеуетті дамытуға, ұжымдық пайдаланылатын зертханалар құруға, инновациялық ортаны қалыптастыруға бағытталған жобаларды қамтиды. Бұл – бірден нәтиже бермейтін, бірақ жүйенің ұзақ мерзімді орнықтылығын қамтамасыз ететін инфрақұрылымға салынатын инвестициялар.
Төрт деңгейлі модельді қолдану зерттеулер мен инновациялық жобалардың әртүрлі түрлерін қаржыландыруға сараланған тәсілді қамтамасыз етуге, іргелі ғылым мен қолданбалы әзірлемелердің бірыңғай ресурстар үшін бәсекелесуін болдырмауға, сондай-ақ ел үшін стратегиялық маңызы бар бағыттарға қаржыландыруды шоғырландыруды арттыруға мүмкіндік береді.
Негізгі бағыт жекелеген ғылыми тақырыптарды қаржыландырудан нәтижеге жеткізудің толық маршрутын қаржыландыруға көшу болады. Мемлекеттік қаражат проблема мен ғылыми-техникалық тапсырмадан бастап прототипке, пилоттық сынаққа, енгізуге және расталған әсерге дейінгі жобаның дәйекті өтуіне бағытталады.
Модельдің орталық басқарушылық тізбегі мыналарды қамтиды: мемлекеттік, салалық немесе өңірлік сұраныс – талдамалық досье – ҒТТ – конкурс – консорциум – Stage-Gate – пилоттық сынақ – енгізу – расталған әсер.
Әрбір қолданбалы жоба үшін нақты қажеттіліктер негізінде проблеманы тұжырымдайтын; ғылыми-техникалық тапсырманы әзірлеуге қатысатын; сынақтар өткізу үшін пилоттық алаң ұсынатын; қаржыландыруға қатысатын; нәтижелерді енгізу үшін жауапты болатын тапсырыс беруші – мемлекеттік орган, ұлттық компания, кәсіпорын немесе ұйым айқындалады.
Бұл ретте қолданбалы әзірлемелерді зерттеуден және технология жасаудан бастап прототиптеуге, пилоттық сынақтарға, енгізуге және ауқымын кеңейтуге дейінгі барлық кезеңдерде жауапты операторларды бекіте отырып, үздіксіз сүйемелдеу қамтамасыз етіледі.
Жобаларды қаржыландыру Stage-Gate кезеңдік логикасы бойынша жүзеге асырылады. Stage-Gate жүйесі әрбір кезеңде қол жеткізілген нәтижені верификациялай отырып, қаражатты кезең-кезеңімен бөлуді көздейді. Ғылыми-техникалық жобалар үшін TRL шкаласы пайдаланылады. TRL 1–3 – іргелі зерттеулер: академиялық бағалау өлшемшарттары бойынша гранттар арқылы қаржыландыру. TRL 4–6 – қолданбалы зерттеулер және прототип әзірлеу: тапсырыс берушінің бірлесіп қаржыландыруы талап етіледі. TRL 7–9 – пилоттық сынақтар және енгізу: коммерцияландыру тетіктері мен венчурлік капитал арқылы қаржыландыру.
Әрбір келесі кезеңге өту үшін «қақпалардан» (Gate) өту талап етіледі – тәуелсіз сараптамалық бағалау жүргізіледі. Қолданбалы жобаларға сараптама жүргізу технологиялық дайындық деңгейін, нарықтық және салалық әлеуетті, іске асыру құнын және ауқымын кеңейту мүмкіндіктерін ескере отырып жүзеге асырылады, сондай-ақ индустриялық әріптестерді ерте кезеңде тартуды көздейді.
Нысаналы көрсеткіштерге қол жеткізбеген жобалар түзетілуі, тоқтатыла тұруы немесе тоқтатылуы мүмкін. Бұл тиімсіз жобалардың инерция бойынша қаржыландырыла беру жағдайларын болдырмауға мүмкіндік береді.
Айта кету керек, нақты қолданбалы ғылым үшін бір ғана TRL жеткіліксіз. Дайындық деңгейлерінің кешенін ескеру қажет:
MRL (Manufacturing Readiness Level) – өндірістік дайындық деңгейі, технологияның сериялық өндіріске қабілеттілігін айқындайды;
RRL (Regulatory Readiness Level) – реттеушілік дайындық деңгейі, технологияның нормативтік талаптарға сәйкестік дәрежесін және қажетті сертификаттаудың болуын көрсетеді;
IRL (Investment Readiness Level) – инвестициялық дайындық деңгейі, жобаның сыртқы инвестор үшін тартымдылығын сипаттайды, әйтпесе жоба TRL 6 деңгейіне жетуі мүмкін, бірақ өндірісі, сертификаттауы, реттеушілік рұқсаты, нарығы және ауқымын кеңейту моделі болмауы мүмкін.
Дайындықты кешенді бағалау сыни кедергілерді ерте кезеңдерде анықтауға және оларды жою жөнінде шаралар қабылдауға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ нарықтық сүзгі енгізілетін болады. Нарықтық сүзгі – технология дамуының бастапқы кезеңдерінде нақты тұтынушыны жобаға қаржыландыру және қатысу процесіне тартуды қамтамасыз ететін тетік. Тетіктің мәні жоба TRL шкаласы бойынша ілгерілеген сайын бірлесіп қаржыландыру көлемі мен болашақ пайдаланушының қатысуы арта түсетінін көрсетуі тиіс.
Бірлесіп қаржыландырудың ұсынылатын шекті деңгейлері TRL сатылары бойынша айқындалады. Нарықтық сүзгінің логикасы әлеуетті тұтынушының әзірлемені бірлесіп қаржыландыруға қатысуға дайындығы технологияға нақты сұраныстың бар екенін растайтынына негізделген. Мұндай дайындықтың болмауы технологияның әлеуетті тұтынушының қажеттіліктеріне сәйкес келмейтінін немесе шешілетін міндеттің жеткілікті өзекті еместігін көрсетуі мүмкін. Екі жағдайда да жобаны мемлекеттік қаржыландыру орынсыз.
Нарықтық сүзгі технология ғылыми идеялар санатынан әлеуетті өнімдер санатына өтетін TRL 4–5 деңгейінен бастап қолданыла бастайды. Осы кезеңде тапсырыс беруші бірлесіп қаржыландыру ұсыну арқылы өзінің мүдделілігін растауы тиіс. Жабдық, материалдар беру және сынақ алаңдарына қол жеткізу мүмкіндігін ұсынуды қоса алғанда, мүліктік қатысуға жол беріледі. TRL 6 деңгейінен бастап ақшалай бірлесіп қаржыландыру талап етіледі, бұл мүдделілікті растаудың неғұрлым қатаң тәсілі болып табылады.
Нарықтық сүзгіні қолданудан жобаның тапсырыс берушісі және әлеуетті тұтынушысы мемлекеттік органдар немесе ұлттық компаниялар болып табылатын жобалар үшін ерекшелік көзделуі мүмкін. Бұл жағдайда нарықтың рөлін нәтиженің тұтынушысы ретінде мемлекет атқарады. Қосымша ерекшеліктер нарықтық сүзгі қолданылмайтын мемлекеттік, әлеуметтік, қорғаныс, экологиялық және инфрақұрылымдық міндеттерге де қолданылады.
Инновацияларға бастапқы сұранысты қалыптастыру мақсатында инновациялық сатып алулар дамытылады:
Pre-Commercial Procurement (PCP) – қажетті шешім нарықта әлі жоқ болған жағдайда мемлекеттік қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін зерттеулер мен әзірлемелерді сатып алу. Мемлекет инновацияның тапсырыс берушісі ретінде нақты техникалық шешімді алдын ала белгілемей, функционалдық талаптарды тұжырымдайды (бәсекелестік зерттеулер кезеңінде жүреді, бұл бірнеше балама тәсіл алуға мүмкіндік береді);
Public Procurement of Innovation (PPI) – нарықта бар, бірақ әлі кеңінен таралмаған инновациялық өнімдерді сатып алу.
Мемлекет инновациялардың алғашқы сатып алушысы ретінде әрекет етіп, олар үшін нарық қалыптастырады. Екі тетік те бизнес кепілдендірілген сатып алушының болмауына байланысты әзірлемелерге инвестиция салмайтын проблеманы еңсере отырып, мемлекетке инновацияларға сұранысты қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Коммерцияландыру әлеуеті бар жобалар үшін шетелдік акселераторлар мен инвесторларды тарта отырып, технологиялық акселерация және бизнес-инкубация бағдарламалары іске қосылады.
Ғылыми саланы басқару тиімділігін арттыру жөніндегі жұмыс жалғастырылады. Ғылыми жобаларды олардың практикалық қайтарымдылығы мен енгізілуіне басымдық бере отырып түгендеу, ұлттық ғылыми кеңестердің отандық және шетелдік мүшелерін іріктеуге қойылатын талаптарды қайта қарау, грант алушыларды аккредиттеу рәсімдерін жетілдіру және олардың қызметіне бақылауды күшейту көзделген.
«Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» акционерлік қоғамының (бұдан әрі – «ҰМҒТСО» АҚ) және «Ғылым қоры» АҚ қызметі жетілдіріледі.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» жоғары ғылыми ұйымы (бұдан әрі – ҚР ҰҒА) ғылыми зерттеулердің басым бағыттарын әзірлеуде негізгі рөл атқарады. Сирек және сирек жер материалдарын өндіру, автомобиль жолдары, ауыл шаруашылығы, медицина, су ресурстары, сейсмикалық қауіпсіздік сияқты стратегиялық маңызды салаларда ірі флагмандық ғылыми-техникалық тапсырмалар әзірлеу жоспарлануда, бұл ғылыми зерттеулерді ұлттық міндеттерді шешуге және елдің технологиялық дамуына бағдарлауға мүмкіндік береді.
Бизнеске технологияларды беруді жеңілдету үшін коммерцияландыру орталықтары (офистері) жанында технологиялық брокерлерді даярлау басталады (оның ішінде лицензиялық шарттарды стандарттау және бірлескен кәсіпорындар құру тетіктері мәселелерінде).
Ұсынылып отырған шаралар ғылыми қоғамдастықтың, бизнестің және басқа да мүдделі тараптардың ғылымды мемлекеттік басқаруға қанағаттану деңгейін арттыруға бағытталады.
4-бағыт. Өңірлік ғылыми-инновациялық жүйелерді дамыту
ӨҒИЖ ғылым мен инновацияларды экономикаға практикалық енгізудің негізгі тетіктерінің біріне айналады.
ӨҒИЖ өңірлік технологиялық басымдықтарды, сондай-ақ өңірдің қолда бар тірек жобаларын ескере отырып қалыптастырылуы тиіс. ҒЗТКЖ-ны қаржыландыру үшін салалық технологиялық міндеттер қалыптастырылады.
ЖАО үшін ғылым мен технологиялар форсайтын жүргізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдар әзірленеді.
Ғылым академиясының басымдықтарды айқындау жөніндегі әдіснамалық қолдауымен өңірлік форсайт-сессияларын өткізу практикасы жалғастырылады.
Өңірлік басымдықтарды айқындау және форсайт-сессияларын өткізу қорытындылары бойынша кәсіпорындар мен салалардың нақты өндірістік және технологиялық проблемаларын шешуге бағдарланған ҒЗТКЖ-ны қаржыландыруға арналған салалық технологиялық міндеттер қалыптастырылады.
Сондай-ақ ЖАО-ның мемлекеттік тапсырысы шеңберінде қолданбалы ғылыми және ғылыми-техникалық жобаларды қаржыландыруға арналған үлгілік конкурстық құжаттама әзірлеу көзделген.
Өңірлік инновациялық дамудың серпінін қадағалау мақсатында мемлекеттік технологиялық саясатты іске асыру мониторингі жүзеге асырылады.
ӨҒИЖ-ді дамытудың маңызды блоктарының бірі ғылымның нақты салалық және өңірлік міндеттерді шешу құралы ретіндегі рөлін күшейту болады.
Ғылыми жобалар жекелеген өңірлердің экономикалық мамандануын ескере отырып әзірленеді. Бұл өңірлерге жергілікті проблемаларды шешуге және өздерінің бәсекелестік артықшылықтарын дамытуға шоғырлануға мүмкіндік береді, елдің неғұрлым теңгерімді ғылыми-технологиялық дамуына ықпал етеді. Экономиканың басым салаларындағы жобаларды іске асыру ЖАО қаражаты, сондай-ақ жер қойнауын пайдаланушылардың келісімшарттық міндеттемелері шеңберінде ҒЗТКЖ-ға бағыттайтын қаражаты есебінен жүзеге асырылады.
Ғылыми-технологиялық дамудың салалық жол карталарын іске асыру, сондай-ақ орталық мемлекеттік органдарда ғылымды дамыту жөніндегі құрылымдық бөлімшелер құру мәселесін пысықтау ерекше маңызға ие.
Осы бағытты іске асыру ЖАО іске асырған ғылыми және ғылыми-техникалық жобалардың жыл сайын іске асырылатын жобалардың жалпы санындағы үлесінің өсуіне бағытталады.
6-бөлім. Нысаналы индикаторлар мен күтілетін нәтижелер
Нысаналы индикаторлар:
- ғылыми ұйымдар мен ЖЖБҰ зертханалары жабдықтарының жаңартылған үлесі 2026 жылы – 25 %, 2027 жылы – 30 %, 2028 жылы – 35 %, 2029 жылы – 40 %, 2030 жылы – 45 % құрайды;
- аяқталған қолданбалы ғылыми-зерттеу жұмыстарының жалпы санындағы коммерцияландырылған инновациялық жобалардың үлесі 2026 жылы – 2,27 %, 2027 жылы – 2,28 %, 2028 жылы – 2,5 %, 2029 жылы – 2,7 %, 2030 жылы – 2,7 % құрайды;
- халықаралық ғылыми-инновациялық және R&D-бастамаларға қатысуға берілетін өтінімдер санының өсуі 2026 жылы – 1 бірлік, 2027 жылы – 2 бірлік, 2028 жылы – 3 бірлік, 2029 жылы – 4 бірлік, 2030 жылы – 5 бірлік құрайды;
- ғылыми қоғамдастықтың, бизнестің және басқа да мүдделі тараптардың ғылымды мемлекеттік басқаруға қанағаттану деңгейі (әлеуметтанушылық сауалнама) 2026 жылы – 62 %, 2027 жылы – 65 %, 2028 жылы – 68 %, 2029 жылы – 70 %, 2030 жылы – 72 % құрайды;
- ЖАО іске асырған ғылыми және ғылыми-техникалық жобалардың жыл сайын іске асырылатын жобалардың жалпы санындағы үлесі 2026 жылы – 2 %, 2027 жылы – 3 %, 2028 жылы – 4 %, 2029 жылы – 5 %, 2030 жылы – 6 % құрайды.
Тұжырымдаманы іске асыру нәтижесінде мынадай күтілетін нәтижелер қамтамасыз етіледі:
- Қазақстан Республикасының ЖИИ-дегі 72-орны;
- 23,4 % – инновациялық белсенділік деңгейі;
- 1 % – ЖІӨ-дегі ҒЗТКЖ-ға арналған ішкі шығындардың үлесі;
- 3 % – ЖІӨ-дегі инновациялық өнімнің (тауарлар, көрсетілетін қызметтер) үлесі;
- Қазақстан Республикасының ЖИИ-дегі «Бизнес қаржыландыратын ҒЗТКЖ» индикаторы бойынша 25-орны.
Қазақстан Республикасының 2026–2030 жылдарға арналған инновацияларды дамыту тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары осы Тұжырымдамаға қосымшаға сәйкес беріледі.
| Қазақстан Республикасының 2026–2030 жылдарға арналған инновацияларды дамыту тұжырымдамасына қосымша |
|---|
Қазақстан Республикасының 2026–2030 жылдарға арналған инновацияларды дамыту тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспары
Скачать
| №п/п | Наименование | Формазавершения | Срокисполнения | Ответственныеисполнители | Объемфинансирования, млн теңге | Источники финансирования |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| Направление 1. Развитие кадрового потенциала, инфраструктуры и механизмов поддержки инноваций и науки | ||||||
| Целевой индикатор 1Доля обновленного оборудования лабораторий научных организаций и ОВПО (2026 год – 25 %, 2027 год – 30 %, 2028год – 35 %, 2029 год – 40 %, 2030 год – 45 %) | ||||||
| 1 | Формирование исследовательской экосистемы путем создания лабораторий для проведения научных исследований в рамках центров академического и исследовательского превосходства при ОВПО (в рамках ПЦФ) | приказыОВПО"О создании научно-исследовательской лаборатории" | декабрь2027 года | МНВО,ОВПО(по согласованию) | в рамках предусмотренных средств | РБ |
| 2 | Актуализация действующих центров (офисов) коммерциализации с обеспечением наличия патентного поверенного, технологического брокера, маркетолога с необходимым опытом и образованием | информация в МНВО | декабрь2027 – 2028 годов | ОВПО (по согласованию) | – | не требуются |
| 3 | Развитие инфраструктуры коммерциализации научных разработок, включая центры (офисы) коммерциализации, университетские инновационные хабы, технологические инкубаторы и совместные исследовательские лаборатории | не менее 5 созданных лабораторий, исследовательских центров (офисов) коммерциализации | декабрь2027 – 2028 годов | МНВО, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МИД, МЭПР, МВРИ, МЗ, ОВПО (по согласованию), НИИ (по согласованию), акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, АО "Фонд науки" (по согласованию), Астана Хаб (по согласованию), НАН РК(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетные средства |
| 4 | Создание региональных исследовательских, инженерных и R&D-центров совместно с иностранными технологическими компаниями, научно-образовательными организациями | заключенные соглашения о создании не менее 5 региональных исследовательских, инженерных и R&D-центров | декабрь2028 года | МНВО, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МИД, МЭПР, МВРИ, МИИЦР, МЗ, Kazakh Invest (по согласованию), акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, ОВПО (по согласованию), НИИ (по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетные средства |
| Целевой индикатор 2Доля коммерциализированных инновационных проектов от общего количества завершенных прикладных научно-исследовательских работ (2026 год – 2,27 %, 2027 год – 2,28 %, 2028 год – 2,5 %, 2029 год – 2,7 %, 2030 год – 2,7 %) | ||||||
| 5 | Создание механизма предоставления инновационных ваучеров | правила предоставления инновационных ваучеров | декабрь 2028 года | МНВО, АО "QazInnovations" (по согласованию), АО "Фонд науки" (по согласованию) | – | не требуются |
| 6 | Создание единого цифрового реестра перспективных разработок с информацией о TRL/CRL, патентах, испытаниях, стоимости внедрения, потребности в инвестициях и потенциальных заказчиках | акт ввода в эксплуатацию | декабрь2027 года | МНВО,НАН РК(по согласованию),АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "НЦГНТЭ"(по согласованию), отраслевые ЦГО, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения | в рамках предусмотренных средств | РБ |
| 7 | Внедрение цифровой платформы, обеспечивающей работу "единого окна" для регистрации, сопровождения и мониторинга инновационных проектов | акт ввода цифровой платформы в пилотную эксплуатацию, информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь2027 года | МНВО, МИИЦР, МПС, МТ, МСХ, МЗ, МВРИ, МЭ, МЭПР, МТСЗН, МЧС, МФ, МНЭ, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения,АО "Самрук-Қазына" (по согласованию),НПП "Атамекен"(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 8 | Определение условий по внедрению инструмента IP Voucher с учетом международной практики | информация в МНВО | декабрь2028 года | МЮ | – | не требуются |
| 9 | Формирование общедоступного реестра инновационных проектов | акт ввода в эксплуатацию | ноябрь2026 года | МНВО, МИИЦР, МСХ, МЗ, МТ, МПС, МВРИ, МЭ, МЭПР, МТИ, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения,АО "QazInnovations" (по согласованию), ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 10 | Формирование национального пула перспективных научных, технологических и инновационных проектов, обладающих инвестиционным и экспортным потенциалом, для их регистрации в общедоступном реестре инновационных проектов | утвержденный перечень из не менее 20 перспективных научных, технологических и инновационных проектов, обладающих инвестиционным и экспортным потенциалом | 1 июля 2027 года | МНВО, МИИЦР, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МЭПР, МВРИ, МЗ, МИД, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, Kazakh Invest (по согласованию), АО "Фонд науки"(по согласованию), АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 11 | Создание условий для формирования и развития компетенций в сфере искусственного интеллекта | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | март2028 года | МНВО, МИИЦР, МСХ, МП, МТСЗН, МЗ, МПС, МТ, МЭ, МВРИ, МЭПР, МТИ, МКИ, МЧС, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения,АО "QazInnovations" (по согласованию), ОВПО(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 12 | Участие филиалов зарубежных вузов в прикладных научных проектах и коммерциализации научных исследований | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | 2026 – 2030 годы | МНВО, МИИЦР, МСХ, МЗ, МПС, МТИ, МЭ, ААЭ(по согласованию), МИД | – | не требуются |
| 13 | Обновление образовательных программ для усиления качества подготовки инженерных кадров | приказ | декабрь2026 года | МНВО, МСХ, МИИЦР, МПС, МТ, МЭ, МВРИ | – | не требуются |
| 14 | Привлечение крупных производственных компаний для совместной подготовки научных кадров, в том числе по "индустриальному PhD" | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | 2026 – 2030 годы | МНВО,ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 15 | Актуализация образовательных программ послевузовского образования с привлечением работодателей (НИИ, крупные компании) | приказ | сентябрь2027 года | МНВО,ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 16 | Актуализация планов воспитательной работы в ОВПО с включением конкретных мероприятий, направленных на формирование инновационной культуры, креативного и предпринимательского мышления, готовности к созданию и внедрению инноваций, а также созидательного патриотизма, трудолюбия и дисциплины | приказ | декабрь2026 года | МНВО, МСХ,МЗ, МКИ | – | не требуются |
| 17 | Проведение конкурсов по предоставлению инновационных грантов на ОКР, коммерциализацию технологий | договоры о предоставлении инновационных грантов | 2026 – 2030 годы | АО "QazInnovations" (по согласованию) | в пределах предусмотренных средств | РБ |
| 18 | Определение подходов к формированию и реализации механизма финансирования технико-экономической экспертизы зарубежных технологий | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь2027 года | МНВО,АО "QazInnovations" (по согласованию),АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "НЦГНТЭ"(по согласованию) | – | не требуются |
| 19 | Разработка и реализация программы трансфера технологий, предусматривающей механизм финансирования адаптации зарубежных технологий на предприятиях | информация в МНВО | декабрь2027 года | АО "QazInnovations" (по согласованию),АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "НЦГНТЭ"(по согласованию) | – | не требуются |
| 20 | Формирование и реализация механизма финансирования обратного инжиниринга | информация в МНВО | декабрь2027 года | АО "QazInnovations" (по согласованию),АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "НЦГНТЭ"(по согласованию) | – | не требуются |
| 21 | Организация консультаций для бизнес-сообщества (в том числе регионов) о государственной политике в области инноваций в сотрудничестве с институтами развития Республики Казахстан | информационные семинары (через систему видеоконференцсвязи) | 2026 – 2030 годы | АО "QazInnovations" (по согласованию), акиматы столицы, областей, городов республиканского значения | – | не требуются |
| 22 | Проведение консультативных мероприятий, направленных на повышение уровня активности в области инноваций для предпринимателей регионов, в том числе по вопросам сдачи отчетности "1-инновация" (через систему видеоконференцсвязи) | информационные семинары (через систему видеоконференцсвязи) | 2027 – 2030 годы | АО "QazInnovations" (по согласованию),акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, БНС АСПиР (по согласованию) | – | не требуются |
| 23 | Внесение изменений и дополнений в приказ исполняющего обязанности Министра науки и высшего образования Республики Казахстан от 6 ноября 2023 года № 563 "Об утверждении Правил базового и программно-целевого финансирования научной и (или) научно-технической деятельности, грантового финансирования научной и (или) научно-технической деятельности и коммерциализации результатов научной и (или) научно-технической деятельности, финансирования научных организаций, осуществляющих фундаментальные научные исследования" в части утверждения условий грантового финансирования опытно-конструкторских работ | приказ | декабрь2028 года | МНВО,АО "НЦГНТЭ"(по согласованию) | в рамках предусмотренных средств | РБ |
| 24 | Организация и проведение диалоговых площадок, обучающих мероприятий по актуальным вопросам охраны прав интеллектуальной собственности | информация в МНВО | 2027 – 2028 годы | МЮ, МНВО | – | не требуются |
| 25 | Активизация деятельности центров поддержки технологий и инноваций на базе научных организаций и ОВПО | информация в МНВО | 2027 – 2028 годы | АО "Фонд науки"(по согласованию) | – | не требуются |
| 26 | Проработка вопроса по созданию специализированного суда по вопросам интеллектуальной собственности | информация в МНВО | 2027 – 2028 годы | МЮ, Судебная администрация Республики Казахстан(по согласованию) | – | не требуются |
| 27 | Установление партнерства с венчурными компаниями для создания венчурного фонда | договоры о партнерстве с венчурными компаниями для созданиявенчурного фонда | ноябрь2028 года | МНВО,АО "Фонд науки"(по согласованию) | – | не требуются |
| 28 | Создание и внедрение механизмов венчурного финансирования научных разработок, включая pre-seed и seed-инструменты, с использованием различных финансовых инструментов | запуск венчурного фонда | 31 декабря 2028 года | МНВО, МНЭ, МФ, МИИЦР, МПС, МСХ, АО "Фонд науки" (по согласованию) | не менее 10 млрд теңге с совокупным капитализированым объемом | внебюджетные средства |
| 29 | Реализация совместно с международными финансовыми институтами механизмов смешанного венчурного финансирования технологических стартап-компаний через казахстанские венчурные фонды | подписанные соглашения с МФИ и венчурными фондами, заключенные инвестиционные сделки | ноябрь2027 – 2028 годов | МИИЦР, Астана Хаб (по согласованию), Alem Capital Management (по согласованию), MOST Ventures (по согласованию) | не менее 10 млн долл США привлеченного капитала | внебюджетные средства |
| 30 | Определение условий и механизма создания венчурного фонда | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь2029 года | МНВО,АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 31 | Определение условий и механизма создания Фонда фондов для софинансирования венчурных фондов и привлечения частного капитала в инновационные проекты | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь2029 года | МНВО,АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 32 | Разработка "карт внедрения" по действующим проектам коммерциализации РННТД | решение правления АО "Фонд науки" | 2026 – 2030 годы | АО "Фонд науки"(по согласованию) | – | не требуются |
| 33 | Разработка методики определения уровня коммерческой готовности (CRL) организации | информация в МНВО | 2026 – 2030 годы | АО "Фонд науки"(по согласованию) | – | не требуются |
| 34 | Развитие механизмов финансирования инновационных проектов через создание и активизацию деятельности эндаумент-фондов при региональных ОВПО | не менее 1 инновационного проекта, профинансированного через эндаумент-фонд в каждом регионе | декабрь 2028 года | МНВО, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, ОВПО (по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетные средства |
| Направление 2. Расширение участия Республики Казахстан в международных научно-технологических программах и инициативах | ||||||
| Целевой индикатор 3Рост количества заявок на участие в международных научно-инновационных и R&D-инициативах (2026 год – 1 единица, 2027 год – 2 единицы, 2028 год – 3 единицы, 2029 год – 4 единицы, 2030 год – 5 единиц) | ||||||
| 35 | Участие НИИ и ОВПО в международных научно-технологических программах и инициативах | договоры, соглашения, меморандумыпо итогам участия в международных научно-технологических программах и инициативах | 2026 – 2030 годы | МНВО, НИИ(по согласованию), ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 36 | Формирование механизма создания совместных R&D-центров с зарубежными компаниями и научными организациями | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | сентябрь2028 года | МНВО, НИИ(по согласованию), ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 37 | Формирование научно-промышленных консорциумов для участия в международных конкурсах "Horizon Europe" и Европейского инновационного совета | не менее 10 подписанных соглашений о консорциуме и заявок | декабрь 2028 года | МНВО, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МИД, МЭПР, МВРИ, МЗ, ОВПО (по согласованию), НИИ (по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 38 | Организация не менее 3 международных инвестиционных форумов, технологических роуд-шоу, презентаций и B2B-встреч по привлечению инвестиций в научно-инновационные проекты с участием зарубежных инвесторов, венчурных фондов и технологических компаний | соглашения, меморандумы, договоры | ежегодно,до 20 декабря | МНВО, МИД, МИИЦР, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МЭПР, МВРИ, МЗ, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, Kazakh Invest (по согласованию), АО "Фонд науки"(по согласованию), Астана Хаб (по согласованию), НАО "Фонд Отандастар" (по согласованию), АО "QazInnovations" (по согласованию), НАН РК(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 39 | Продвижение научно-технологического потенциала Республики Казахстан через зарубежные учреждения, международные инвестиционные площадки и профильные мероприятия, а также адресное продвижение среди потенциальных инвесторов | реестр потенциальных инвесторов | ежегодно,до 20 декабря | МНВО, МИД, МИИЦР, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МЭПР, МВРИ, МЗ, Kazakh Invest (по согласованию),Астана Хаб (по согласованию), НАО "Фонд Отандастар" (по согласованию), АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 40 | Реализация совместных научно-исследовательских проектов и программ с зарубежными вузами, научными институтами и фондами в рамках двусторонних и многосторонних грантовых программ | разработанные технологии и их внедрение в производство | декабрь2027 – 2028 годов | МНВО, МПС, МЭ, ААЭ (по согласованию), МСХ, МТ, МИД, МЭПР, МВРИ, МЗ, ОВПО (по согласованию), НИИ (по согласованию), АО "Фонд науки" (по согласованию), НАН РК(по согласованию) | не менее 100 млн теңге | внебюджетные средства |
| 41 | Формирование комплексного анализа по итогам публикации рейтинга Глобального инновационного индекса | аналитический отчет по итогам публикации рейтинга Глобального инновационного индекса | 2027 – 2030 годы | МНВО, МИИЦР, МП, МНЭ, МКИ, МТСЗН, МЮ, МТИ, МПС, МЭ, МЭПР, МТ, МИД, АДГС (по согласованию), АРРФР (по согласованию), БНС АСПиР(по согласованию) | – | не требуются |
| 42 | Включение индикаторов по внедрению научных разработок и инновационных технологий в планы развития государственных органов | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь 2027 года | МНВО, МИИЦР, МНЭ, МПС, МЭ, МСХ, МТ, МЭПР, МВРИ, МЗ, ААЭ (по согласованию) | – | не требуются |
| Направление 3. Обеспечение роста эффективности прикладной науки для развития инноваций, формирование технологического спроса бизнеса и коммерциализация | ||||||
| Целевой индикатор 4Степень удовлетворенности научного сообщества, бизнеса и других стейкхолдеров государственным администрированием науки (социологический опрос) (2026 год – 62 %; 2027 год – 65 %; 2028 год – 68 %; 2029 год –70 %; 2030 год – 72 %) | ||||||
| 43 | Внесение изменений и дополнений в приказ Министра науки и высшего образования Республики Казахстан от 7 ноября 2024 года № 517 "Об утверждении Правил организации и проведения государственной научно-технической экспертизы" в части определения оценочных шкал по критериям государственной научно-технической экспертизы, а также оценки заявок на грантовое и программно-целевое финансирование национальными научными советами | приказ | февраль2027 года | МНВО,МФ,АО "НЦГНТЭ"(по согласованию), НАН РК(по согласованию) | – | не требуются |
| 44 | Подготовка технологических брокеров при центрах (офисах) коммерциализации для упрощения передачи технологий бизнесу (в том числе в вопросах стандартизации лицензионных договоров и механизмов создания совместных предприятий) | информацияв МНВО | июнь2028 года | ОВПО (по согласованию), акиматы столицы, областей, городов республиканского значения | – | не требуются |
| 45 | Запуск программ технологической акселерации и бизнес-инкубирования для проектов, имеющих потенциал коммерциализации, с привлечением зарубежных акселераторов и инвесторов | запущенные программы, подписанные соглашения с акселераторами и инвесторами | декабрь 2028 года | МНВО, МСХ, МПС, МЭПР, МЗ, МИИЦР, МВРИ, МЭ, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, ОВПО (по согласованию), НИИ (по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 46 | Внесение изменений и дополнений в приказ Министра науки и высшего образования Республики Казахстан от 25 сентября 2023 года № 487 "Об утверждении положения о национальных научных советах" в части требований к отбору отечественных и зарубежных членов национальных научных советов на основе международного опыта | приказ | декабрь2026 года | МНВО, НАН РК(по согласованию),АО "Фонд науки"(по согласованию),АО "НЦГНТЭ" (по согласованию),отраслевые ЦГО, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения | – | не требуются |
| 47 | Внесение предложений по совершенствованию деятельностиАО "НЦГНТЭ" и АО "Фонд науки" | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | ноябрь2026 года | МНВО | – | не требуются |
| 48 | Модернизация автоматизированной системы аккредитации: усовершенствование процедур аккредитации грантополучателей и усиление контроля за их деятельностью | акт ввода системы | ноябрь2026 года | МНВО, МИИЦР,МФ, МНЭ | – | не требуются |
| 49 | Геодинамика, сейсмотектоника и моделирование сейсмического риска города Алматы, Алматинской области и области Жетісу на основе сейсмического мониторинга с использованием искусственного интеллектас совершенствованием системы принятия решений | информация в МНВО, МЧС, МИИЦР | декабрь2026 года | НАН РК (по согласованию), МИИЦР, МЧС | – | не требуются |
| 50 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Разработка научно-технических основ проектирования и эксплуатации автомобильных дорог с повышенным сроком службы" | информация в МНВО, МТ | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию),МТ | – | не требуются |
| 51 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Создание научно-технологической базы для производства и применения редких и редкоземельных материалов нового поколения в энергетике в Республике Казахстан" | информация в МНВО, ААЭ, МПС | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию),ААЭ(по согласованию), МПС | – | не требуются |
| 52 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Мультитаргетный дизайн новых лекарств на основе фитосырья" | информация вМНВО, МЗ | І квартал2027 года | НАН РК(по согласованию),МЗ | – | не требуются |
| 53 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Интегрированная система тераностических технологий для социально значимых заболеваний" | информация вМНВО, МЗ | І квартал2027 года | НАН РК(по согласованию),МЗ | – | не требуются |
| 54 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Создание новых конкурентоспособных сортов мягкой пшеницы на основе использования геномных и феномных технологий и оптимизация технологий глубокой переработки для производства продукции с высокой добавленной стоимостью" | информация в МНВО, МСХ | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию),МСХ | – | не требуются |
| 55 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "Интегрированная система управления водными ресурсами на основе ИИ DeepBas" | информация в МНВО, МИИЦР, МВРИ | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию),МИИЦР, МВРИ | – | не требуются |
| 56 | Разработка флагманского научно-технического задания на тему: "ИИ-ситуационно-прогнозная система социально-политической устойчивости общества Казахстана: мониторинг, риски, сценарии и рекомендации" | информация в МНВО, МИИЦР, МКИ, МТСЗН | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию),МИИЦР, МКИ, МТСЗН | – | не требуются |
| 57 | Разработка флагманской научно-технической программы по созданию научно-технологической платформы оценки, прогнозирования и профилактики экологически и климатически обусловленных рисков для здоровья населения | информация в МНВО, МЗ, МЭПР, МВРИ, МИИЦР, МПС | І квартал2027 года | НАН РК(по согласованию),МЗ, МЭПР, МВРИ, МИИЦР, МПС | – | не требуются |
| 58 | Разработка флагманской научно-технической программы по созданию научно-технологической платформы здорового долголетия, профилактики возраст-ассоциированных заболеваний и повышения качества жизни населения старших возрастных групп | информация в МНВО, МЗ, МТСЗН, МИИЦР, МСХ | І квартал2027 года | НАН РК(по согласованию),МЗ, МТСЗН, МИИЦР, МСХ | – | не требуются |
| 59 | Проведение инвентаризации научных проектов и программ с акцентом на их практическую отдачу и внедрение | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | декабрь2027 года | МНВО | – | не требуются |
| Направление 4. Развитие региональных научно-инновационных систем | ||||||
| Целевой индикатор 5Доля реализованных МИО научных и научно-технических проектов от общего количества ежегодно реализуемых проектов (2026 год – 2 %, 2027 год – 3 %, 2028 год – 4 %, 2029 год – 5 %, 2030 год – 6 %) | ||||||
| 60 | Формирование региональных инновационных систем посредством определения технологических приоритетов и якорных проектов | информация в Аппарат Правительства Республики Казахстан | июль2027 года | МНВО, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения,АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 61 | Формирование отраслевых технологических задач для финансирования НИОКР | технологические задачи производств | декабрь 2026 – 2028 годов | МНВО, МПС, МСХ, ААЭ (по согласованию), МЭ, МИИЦР, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, НПП "Атамекен" (по согласованию) | – | не требуется |
| 62 | Разработка методических рекомендаций по проведению форсайта науки и технологий для МИО | методические рекомендации | декабрь2026 года | НАН РК(по согласованию) | – | не требуются |
| 63 | Проведение региональных форсайт-сессий для формирования региональных технологических задач | отчет о проведении форсайт-сессий | 2026 – 2030 годы | НАН РК(по согласованию), МСХ, МПС, МЭ, МВРИ, МТ, МЗ, МИИЦР, МЭПР, ААЭ (по согласованию), акиматы столицы, областей, городов республиканского значения, ОВПО(по согласованию) | – | не требуются |
| 64 | Внесение изменений и дополнений в приказ исполняющего обязанности Министра науки и высшего образования Республики Казахстан от 6 ноября 2023 года № 563 "Об утверждении Правил базового и программно-целевого финансирования научной и (или) научно-технической деятельности, грантового финансирования научной и (или) научно-технической деятельности и коммерциализации результатов научной и (или) научно-технической деятельности, финансирования научных организаций, осуществляющих фундаментальные научные исследования" в части утверждения типовой конкурсной документации на финансирование прикладных научных и научно-технических проектов в рамках государственного заказа местных исполнительных органов | приказ | март2027 года | МНВО, НАН РК(по согласованию) | – | не требуются |
| 65 | Мониторинг инновационной деятельности в регионах | аналитическая справка | 2027 – 2030 годы | АО "QazInnovations" (по согласованию) | – | не требуются |
| 66 | Реализация отраслевых дорожных карт научно-технологического развития по всем стратегическим отраслям экономики | информацияв МНВО | 2026 – 2027 годы | ЦГО, акиматы столицы, областей, городов республиканского значения | – | не требуются |
| 67 | Реализация научно-технических программ, направленных на развитие перспективных ядерных, радиационных и термоядерных технологий Республики Казахстан | информация в Аппарат Правительства | 2028 – 2030годы | ААЭ(по согласованию) | в пределах предусмотренных средств | РБ |
| 68 | Разработка интеллектуальной системы управления циклами флотации на блок-1 и блок-2 Жезказганской обогатительной фабрики № 1 и № 2 | акт вводав опытную эксплуатацию | 2026 – 2030 годы | акимат областиҰлытау,ТОО "Корпорация Казахмыс"(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
| 69 | Разработка технологии переработки отвальных текущих хвостов Жезказганских месторождений | актвнедрения технологии | 2026 – 2030 годы | акимат областиҰлытау,ТОО "Корпорация Казахмыс"(по согласованию) | в объеме привлеченных средств | внебюджетныесредства |
Қысқартулардың түсіндірмесі:
АҚ – акционерлік қоғам
Астана Хаб – «Астана Хаб» автономды кластерлік қоры
«Атамекен» ҰКП – Қазақстан Республикасының «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы
АЭА – Қазақстан Республикасының Атом энергиясы жөніндегі агенттігі
АШМ – Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі
ӘМ – Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі
БЦҚ – бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру
ГҚ – гранттық қаржыландыру
ҒНТҚ – ғылыми және ғылыми-техникалық қызмет нәтижесі
ҒЖБМ – Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрлігі
ҒЗТКЖ – ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар
ҒЗИ – ғылыми-зерттеу институттары
ҒТТ – ғылыми-техникалық тапсырма
«Ғылым қоры» АҚ – «Ғылым қоры» акционерлік қоғамы
ДЗМҰ – Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы
ДСМ – Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі
ЕХӘҚМ – Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
ЖАО – жергілікті атқарушы органдар
ЖЖБҰ – жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары
ЖИ – жасанды интеллект
ЖІӨ – жалпы ішкі өнім
ЖШС – жауапкершілігі шектеулі серіктестік
ЖҒТК – Жоғары ғылыми-техникалық комиссия
ЖИЦДМ – Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі
ЖОО – жоғары оқу орындары
КМ – Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі
«Қазақмыс корпорациясы» ЖШС – «Қазақмыс корпорациясы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі
ҚМ – Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі
ҚНРДА – Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі
ҚР ҰҒА – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы» жоғары ғылыми ұйымы
МАМ – Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі
МҚІА – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі
ОАМ – Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі
ОМО – орталық мемлекеттік органдар
«Отандастар қоры» КЕАҚ – «Отандастар қоры» коммерциялық емес акционерлік қоғамы
ӨҒИЖ – өңірлік ғылыми-инновациялық жүйелер
ӨҚМ – Қазақстан Республикасының Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі
РБ – республикалық бюджет
«Самұрық-Қазына» АҚ – «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры» акционерлік қоғамы
СИМ – Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрлігі
СЖРА ҰСБ – Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросы
СРИМ – Қазақстан Республикасының Су ресурстары және ирригация министрлігі
СІМ – Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі
ТҚО – технологиялар мен инновацияларды қолдау орталықтары
ТКЖ – тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар
ТЖМ – Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі
«МҒТСҰО» АҚ – «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» акционерлік қоғамы
ҰЭМ – Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі
ЭТРМ – Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі
ЭМ – Қазақстан Республикасының Энергетика министрлігі
ХҚИ – халықаралық қаржы институттары
ШОК – шағын және орта кәсіпорындар
Alem Capital Management – «ALEM CAPITAL MANAGEMENT LIMITED» жеке компаниясы
CRL – Commercial Readiness Level (коммерциялық дайындық деңгейі)
Kazakh Invest – «KAZAKH INVEST» ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамы
MOST Ventures – «MOST Ventures Fund Closed-Ended Investment Company Ltd.» жеке жабық инвестициялық үлгідегі компаниясы
«QazInnovations» АҚ – «QazInnovations» ұлттық инновацияларды дамыту агенттігі» акционерлік қоғамы
PhD – философия докторы
R&D – Research and Development (зерттеулер мен әзірлемелер)
TRL – Technology Readiness Level (технологиялық дайындық деңгейі)
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар