Сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы сот ұйғарымын қайта қарау
2025 жылғы 28 қаңтарда №6001-24-00-3ГП/556 Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы құрамында: төрағалық етуші судья Е., судьялар Б.."К "акционерлік қоғамы өкілінің (бұдан әрі – қоғам, Тапсырыс беруші) қатысуымен" В "жауапкершілігі шектеулі серіктестігі өкілінің (бұдан әрі – Серіктестік, мердігер) с. мобильді бейнеконференцбайланыс арқылы ашық сот отырысында қоғамның 2024 жылғы 27 қыркүйектегі Ақтөбе облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының ұйғарымын, 2024 жылғы 31 қазандағы Ақтөбе облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының ұйғарымын қайта қарау туралы қоғамның қолдаухаты бойынша келіп түскен қоғамның сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы серіктестікке талап қоюы бойынша материалдар,
Қоғам сотқа жоғарыда аталған талаппен серіктестікке талап арызбен жүгінді.
Ақтөбе облыстық Азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 31 қазандағы ұйғарымымен өзгертусіз қалдырылған Ақтөбе облысының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2024 жылғы 27 қыркүйектегі ұйғарымымен талап қоюды қабылдаудан бас тартылды.
Өтініште қоғам жергілікті соттардың материалдық және процестік құқық нормаларын елеулі бұзушылықтарға жол бергенін көрсете отырып, даулы сот актілерінің күшін жоюды және талап қою материалдарын мәні бойынша қарау үшін бірінші сатыдағы сотқа жіберуді сұрайды.
Өтінішхаттың дәлелдерін қолдаған талапкер өкілінің түсініктемелерін, өтінішхаттың дәлелдерімен келіскен жауапкер өкілінің түсіндірмелерін тыңдап, талап қоюға қоса берілген материалдарды зерттеп, өтінішхаттың дәлелдерін талқылағаннан кейін сот алқасы келесіге келеді.
Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің (бұдан әрі - АІЖК) 438-бабының 5-бөлігіне сәйкес заңсыз сот актісін шығаруға әкеп соққан материалдық және іс жүргізу құқығы нормаларының елеулі бұзылуы заңды күшіне енген сот актілерін кассациялық тәртіппен қайта қарауға негіз болып табылады.
Мұндай бұзушылықтарға жергілікті соттар жол берді.
Талап материалдарынан қоғам мен серіктестік құрамындағы консорциум арасында "Н" жауапкершілігі шектеулі серіктестігімен бірлесіп 2024 жылғы 16 сәуірдегі №974449/2024/1 жұмыстарды сатып алу туралы шарт (бұдан әрі-шарт)жасалғаны шығады
Шарт бойынша мердігер қосылған құн салығын ескере отырып, жалпы сомасы 1 064 000 теңгеге "Р" магистральдық газ құбырлары басқармасы филиалының әкімшілік ғимаратында дизельді генераторлық қондырғыны монтаждау және қосу бойынша жобалау-сметалық құжаттаманы әзірлеу бойынша міндеттемелерді өзіне алды. Тапсырыс беруші Мердігер Шарт бойынша міндеттемелерді тиісінше орындаған жағдайда орындалған жұмыстарды қабылдауға және төлеуге міндеттенді.
Шарттың 3.1-тармағында жұмыстарды орындау мерзімдері, талаптары, көлемі мен орны осы Шартқа №1,2 қосымшалармен айқындалатыны көзделген, оған сәйкес мердігер 2024 жылғы 31 тамызға дейін шартқа қол қойылған күннен бастап жұмыстарды орындауға міндеттенді. Алайда, жауапкер шартта белгіленген мерзімде жұмыс істемеді.
Талапкер мердігердің шарт бойынша міндеттемелерді бұзуы Тапсырыс беруші үшін теріс салдарға әкеп соқтырғанын көрсетіп, серіктестікті сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы сотқа жүгінді.
Шағымды қабылдаудан бас тарта отырып, апелляциялық алқа қорытындыларымен келіскен бірінші сатыдағы сот мәлімделген талап азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайтындығына негізделді, өйткені қоғамның тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алуы "А" акционерлік қоғамының (бұдан әрі-Қор) және заңды тұлғалардың сатып алуларын жүзеге асыру тәртібімен регламенттелген, елу және одан да көп дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) пайызы тікелей немесе жанама түрде меншік немесе сенімгерлік басқару құқығындағы Қорға тиесілі, Қордың Директорлар кеңесінің 2022 жылғы 3 наурыздағы № 193 шешімімен (бұдан әрі – тәртіп) бекітілген, онда өнім берушілерді сенімсіз деп танудың сот тәртібі іс жүзінде көзделмеген.
Бұдан басқа, шарттың 7.6-тармағына сәйкес өнім беруші шарт бойынша өз міндеттемелерін бұзған жағдайда, Тапсырыс беруші Қордың сенімсіз әлеуетті өнім берушілерінің (өнім берушілерінің) тізбесіне өнім беруші туралы мәліметтерді енгізу үшін сатып алу мәселелері жөніндегі уәкілетті органға белгіленген тәртіппен ақпарат жібереді.
Сонымен бірге, жергілікті соттардың мұндай тұжырымдарымен келісуге болмайды, өйткені олар материалдық және іс жүргізу құқығының нормаларын дұрыс қолданбауға және түсіндіруге негізделген.
Талап қоюды қабылдаудан бас тарту мәні бойынша құқықтық дауды қарауға кедергі келтіретін мән-жайлардың болуына байланысты шешім шығарусыз сот процесінің аяқталу нысандарының бірі болып табылады.
Өз кезегінде, талап қоюды қабылдаудан бас тарту негіздері АІЖК-нің 151-бабы 1-бөлігінің 1)-3) тармақшаларында айқындалған. Бұл тізім толық және кеңейтілген түсіндіруге жатпайды.
Даулы сот актілерінің мазмұнынан талап қоюды қабылдаудан бас тарту істі азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарау мүмкінанстігімен негізделгені шығады.
Талап материалдарына сүйене отырып, мұндай негіз жоқ.
АІЖК-нің 151-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес, егер өтініш азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға және шешілуге жатпаса, судья талап қоюды қабылдаудан бас тартады.
Процестік заңның осы нормасын қолдану, егер талапкердің сотқа жүгіну құқығы болмаса, ал сотқа жүгінген адамның бұзылған құқықтарын қорғау азаматтық сот ісін жүргізуден өзгеше тәртіппен жүзеге асырылса ғана мүмкін болады.
Сонымен қатар, талапкер сайлаған азаматтық құқықтарды қорғау әдісі заңмен тікелей қарастырылған және оны тек азаматтық іс жүргізу шеңберінде талап қою арқылы жүзеге асыруға болады.
Алқаның бұл тұжырымы материалдық және іс жүргізу құқығының тиісті нормаларына сәйкес келеді.
АІЖК-нің 48, 225-баптарының 2-бөліктерінде сот істі талапкер мәлімдеген талаптар шегінде шешетіні және өз бастамасы бойынша талап қоюдың нысанасын немесе негізін өзгертуге құқығы жоқ екені айқындалған.
"Азаматтық істер жөніндегі сот шешімі туралы" Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5 нормативтік қаулысының 16-тармағында келтірілген түсіндірмелерге сәйкес талап қоюдың негізі ретінде талап қою нысанасы болып табылатын материалдық құқықтық қатынастардың туындауына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкеп соғатын мүдделі тұлға көрсеткен фактілерді түсіну керек.
АІЖК-нің 225-бабының 1-бөлігіне сәйкес шешім шығарылған кезде сот тараптардың құқықтық қатынастары қандай екенін, осы іс бойынша қандай заң қолданылуы тиіс екенін және мәлімделген талап қанағаттандырылуға жататынын анықтауға міндетті.
Азаматтық құқықтарды қорғау Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 9-бабының 1-тармағында белгіленген тәсілдермен де, Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген өзге де тәсілдермен де іске асырылуы мүмкін.
Қоғамның талап-арызы серіктестіктің шарт бойынша қабылдаған міндеттемелерін орындамауына негізделген.
"Квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілерін сатып алу туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 1-тармағымен (бұдан әрі - Заң) осы Заң ұлттық басқарушы холдингтердің, ұлттық холдингтердің, ұлттық компаниялар мен дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы тікелей немесе жанама түрде Ұлттық меншіктегі ұйымдардың жұмыс істеуін, сондай-ақ жарғылық қызметін орындауды қамтамасыз ету үшін қажетті тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алуға байланысты қатынастарды реттейтіні айқындалған заңды тұлғаларды қоспағанда, басқарушы холдингтерге, ұлттық холдингтерге, ұлттық компанияларға, сондай-ақ әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларға, дауыс беретін акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы кейіннен сатып алу құқығымен жеке тұлғаларға немесе мемлекеттік емес заңды тұлғаларға сенімгерлік басқаруға берілген ұлттық басқарушы холдингке, ұлттық холдингке, ұлттық компанияларға (бұдан әрі – квазимемлекеттік сектордың жекелеген субъектілері) тікелей немесе жанама тиесілі.
Қоғам акциялардың 100% - ы тиесілі "З" акционерлік қоғамының құрамына кіреді.
"Ұлттық басқарушы холдингтердің, ұлттық холдингтердің, ұлттық компаниялардың тізбесін бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 6 сәуірдегі №376 қаулысына сәйкес "З" акционерлік қоғамы ұлттық компаниялар тізбесіне енгізілді.
Осылайша, қоғамның оның жұмыс істеуін, сондай-ақ оның жарғылық қызметін орындауын қамтамасыз ету үшін қажетті тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алуына байланысты Заңның ережелері Тапсырыс беруші үшін міндетті болып табылады.
Заңның 1-тармағында, 2-тармағының 3) тармақшасында, 10-бабының 4-тармағында сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімі электрондық сатып алудың ақпараттық жүйесінде қалыптастырылатыны белгіленген.
Сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімі олармен жасалған шарттар бойынша өз міндеттемелерін орындамаған не тиісінше орындамаған өнім берушілердің тізбесін білдіреді.
Осы тармақтың бірінші бөлігінің 3) тармақшасында көрсетілген жағдайда Тапсырыс беруші Өнім берушінің Шартты бұзу фактісі туралы өзіне белгілі болған күннен бастап күнтізбелік отыз күннен кешіктірмей, өнім беруші тұрақсыздық айыбын (айыппұл, өсімпұл) төлеген және толық орындаған жағдайларды қоспағанда, мұндай өнім берушіні сатып алуға жосықсыз қатысушы деп тану туралы сотқа талап-арызбен жүгінуге міндетті олардың шарттық міндеттемелері.
Сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімі осы баптың 2-тармағы бірінші бөлігінің 2) және 3) тармақшаларында көзделген жағдайларда заңды күшіне енген сот шешімінің негізінде қалыптастырылады.
Сенімсіз әлеуетті өнім берушілерді де тәртіптің тиісті ережелерімен танудың сот тәртібі көзделген.
Тәртіптің 1-тармағында Қордың сенімсіз әлеуетті өнім берушілерінің (өнім берушілерінің) тізбесін Тапсырыс берушіден(лерден) және сатып алу веб-порталынан ақпарат түсуіне қарай сатып алу веб-порталында сатып алу жөніндегі қор операторы қалыптастырады және жүргізеді деп көзделген.
Тәртіптің 2-тармағының 4) тармақшасымен әлеуетті өнім беруші (Өнім беруші) Қордың сенімсіз әлеуетті өнім берушілерінің (өнім берушілерінің) тізбесіне мынадай негіздер бойынша енгізілуге жататыны анықталды:
- сатып алу туралы шартты орындамау немесе тиісінше орындамау фактісін анықтаған заңды күшіне енген сот шешімінің (қаулысының) болуы.
Шарттың 7.6-бабында Қордың сенімсіз өнім берушілерінің тізбесіне өнім берушіні енгізу үшін уәкілетті органға ақпарат беру тәртібінде талапкердің талап-арызбен сотқа жүгінуі үшін талаптар жоқ екендігі туралы жергілікті соттардың тұжырымдары құқық нормаларына негізделмеген.
Сенімсіз өнім беруші туралы уәкілетті органға тиісті ақпаратты жіберумен қатар Тапсырыс беруші қор операторына өнім берушінің сатып алу туралы шартты орындамау немесе тиісінше орындамау фактісін анықтаған заңды күшіне енген сот шешімінің көшірмесін беруге міндетті.
Мұндай талаптар Тәртіптің 5-тармағының 3-тармағында, 4) тармақшасында қамтылады.
Осыған байланысты жергілікті соттардың заңмен және тәртіппен сатып алуға жосықсыз қатысушы деп танудың сот тәртібі көзделмегені туралы тұжырымдары дәрменсіз болып табылады.
Шағымданатын сот актілерімен жағдайды құқықтық шешуге кедергі жасалды. Бұзылған немесе даулы құқықтарды, бостандықтарды немесе заңды мүдделерді қорғау үшін сотқа жүгінудің конституциялық құқығын бұза отырып, жергілікті соттар қоғамның сот төрелігіне қол жеткізуін шектеу арқылы сот ісін қабылдаудан заңсыз бас тартты.
Мұндай жағдайларда алқа өтінішхат дәлелдерінің негізділігі туралы қорытындыға келеді. Жол берілген бұзушылықтар елеулі болып табылады, өйткені соттардың заңсыз сот актілерін шығаруына әкеп соқтырды, бұл оларға қоса берілген материалдармен талап қоюды бірінші сатыдағы сотқа мәні бойынша жаңа қарауға жібере отырып, олардың күшін жоюға әкеп соғады.
Жаңа қарау кезінде сот істің материалдарында бар және тараптар ұсынған дәлелдемелерді жиынтықта және жан-жақты зерттеп, бағалауы, оларға тиісті құқықтық баға беруі, істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды айқындауы, даулы құқықтық қатынастарға қолдануға жататын заңды қолдануы және қорытындылары бойынша азаматтық іс жүргізу заңының талаптарына сәйкес келетін заңды және негізделген шешім шығаруы қажет.
АІЖК-нің 451-бабы 2-бөлігінің 5) тармақшасын басшылыққа ала отырып, сот алқасы ҚАУЛЫ ЕТТІ:
Ақтөбе облысының Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының 2024 жылғы 27 қыркүйектегі ұйғарымы, Ақтөбе облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2024 жылғы 31 қазандағы ұйғарымы осы талап бойынша жойылсын.
Оған қоса берілген материалдармен талап қою Ақтөбе облысының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотына жаңа қарауға жіберілсін.
"К" акционерлік қоғамының өтінішхаты қанағаттандырылсын.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
