Жарияланымдардың шындыққа сәйкес келмейтіндігін сот тәртібімен тану және жарияланымдарды жою туралы
Алматы қаласы Алмалы ауданының №2 аудандық сотына талап қоюшы: Иа А Б төменде көрсетілген мән-жайлар бойынша жүгінді.
ТОО «Effective Media Liaisons» тиесілі tengrinews.kz ресми парақшасында (бұдан әрі – Жауапкер) ИАБ азаматшаның (бұдан әрі – Талап қоюшы) қатысуымен Талап қоюшыға қатысты көрінеу жалған, анық емес және шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер қамтылған жарияланымдар орналастырылған.
Жарияланымдарға сілтемелер:
1. https://tengrinews.kz/show/;
2. https://tengrinews.kz/show/;
Төменде әрбір жарияланым бойынша жол берілген бұзушылықтардың мазмұны ашып көрсетіледі:
№1 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, талап қоюшының «MOVER журналының мұқабасына шыққаны» туралы мәлімдейді, бұл жалған болып табылады, өйткені іс жүзінде ол тек іріктеуге қатысқан, жүлделі орын алмаған және журнал мұқабасына шықпаған. Мақалада талап қоюшыға FHM Netherlands басылымында жарияланғаны телінеді, алайда мұндай жағдай ешқашан болмаған, сондай-ақ оның жеке компанияда қоғаммен байланыс жөніндегі директоры болып жұмыс істегені көрсетілген, бұл шындыққа сәйкес келмейді. Сондай-ақ сұлулық байқауларындағы жеңістерінің саны туралы жалған мәлімет көрсетілген, ал іс жүзіндегі жалғыз жеңісі Universe 2020 байқауындағы жеңіс болып табылады, ал USA байқауына қатысуы жеңіс болып табылмаған. Осылайша, материал анық емес фактілерге негізделген, талап қоюшының жалған кәсіби және қоғамдық бейнесін қалыптастырады және оқырмандарды жаңылыстырады.
№2 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, талап қоюшының іш киімдегі, стрингидегі, шұлықтағы сексуализацияланған фотосуреттерін, интимдік аймақтарына ерекше назар аударыла отырып, қамтиды, бұл ешқандай жаңалықтық қажеттілікке ие емес және оның бейнесіне деген құқығын бұзады. Талап қоюшы мұндай таратуға ешқашан келісім берген жоқ, бұл оның тікелей түсініктемелерімен расталады. Мақалада талап қоюшыға «мен MAXIM журналының мұқабасын безендіруді қатты армандаймын» деген сөз телінеді, алайда іс жүзінде ол мұндай сөздерді айтпаған. Материалда жеңістер туралы жалған мәліметтер қайталанып, Miss Asia USA байқауындағы жеңіс туралы көрсетілген, алайда мұндай факт жоқ. Сондай-ақ жауапкердің жарияланымдарында ашық фотосуреттер мен жалған деректердің қайта таратылуы келтірілген зиянды одан әрі күшейтеді. Көрсетілген әрекеттер ҚР Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – АК) 145-бабының нормаларына да қайшы келеді.
№3 және №4 жарияланымдар, https://tengrinews.kz/show/kazahstanka-zavoevala-titul-4-ya-vitse-miss-miss-grand-sea-276957/ және https://tengrinews.kz/mixnews/kazahstanka-na-konkurse-miss-grand-sea-universe-2015-276687/ мекенжайларында орналасқан, оған Miss Grand Sea Universe-2015 халықаралық сұлулық байқауында «4-ші вице-мисс» атағын телиді, бұл шындыққа сәйкес келмейді. Иә, ол финалистердің топ құрамына кірген, алайда жарияланымдарда көрсетілгендей, «4-ші вице-мисс» атағын алмаған.
№5 жарияланым, https://tengrinews.kz/mixnews/kazahstanka-ocharovala-sudey-konkursa-miss-asia-usa-384552/ мекенжайында орналасқан, анық емес мәліметтерді қамтиды, себебі онда талап қоюшының Miss Asia USA 2019 байқауында жеңіске жеткені және бірінші орын ретінде Miss Global Europe 2019 атағын алғаны туралы жалған көрсетілген, ал іс жүзінде ол тек байқауға қатысқан және оның жеңімпазы болмаған. Осы жарияланымда жоғарыда көрсетілгендей, талап қоюшының жеке компанияда қоғаммен байланыс жөніндегі директоры болып жұмыс істегені туралы да шындыққа сәйкес келмейтін мәлімет көрсетілген.
№6 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, талап қоюшының байқаулардағы қызметі туралы анық емес мәліметтерді таратады, оған АҚШ-та өткен сұлулық байқауларында екі рет жеңіске жетті деп теліп, сондай-ақ талап қоюшының 1-ші вице-Miss Global Europe 2019 атағын алғанын қайтадан көрсетеді. Аталған мәлімдемелер шындыққа сәйкес келмейді, себебі талап қоюшы көрсетілген жеңіске жетпеген және іс жүзінде оның расталған жалғыз атағы – Miss Nation Universe 2020 болып табылады. Сондай-ақ осы жарияланымдағы талап қоюшының 2018 жылы Нью-Йорктегі MAXIM USA журналының нұсқасы бойынша қазіргі заманның ең сұлу 50 әйелінің тізіміне енгені туралы мәліметтер де шындыққа сәйкес келмейді, өйткені талап қоюшы бұл фактіні жоққа шығарады. Осылайша, жарияланым талап қоюшының жетістіктерінің көлемі туралы бұрмаланған түсінік қалыптастыра отырып, жалған ақпаратты қайта таратады.
№7 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, ағылшын тілінде талап қоюшы Қазақстанды Miss Freedom of the World халықаралық байқауында таныстырады деп хабарлайды, бұл жалған және ешқашан болмаған. Мақалада оның қатысатыны туралы мәлімделіп, ресми мәртебесінің бар екендігі туралы түсінік қалыптастырылады, алайда талап қоюшы бұл байқауға ешқашан қатыспаған.
№8 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, сондай-ақ шындыққа сәйкес келмейді, себебі талап қоюшы «Mover» журналына қатыспаған, оның мұқабасына шықпаған және онда жарияланбаған. Сонымен қатар, аталған жарияланым талап қоюшының құқықтарының ең елеулі бұзылуы болып табылады, өйткені ол қазақ тілінде, барынша сезімтал мәдени аудиторияны қамтитын ортада жарияланған және онда талап қоюшының жалаңаш кеудесі және интимдік сипаттағы өзге де элементтері бейнеленген суреттері жарияланған. Бұл суреттердің ешқандай жаңалықтық немесе қоғамдық қажеттілігі жоқ және талап қоюшының келісімінсіз жарияланған оның денесін визуалды түрде пайдалануды білдіреді.
№9 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан, сондай-ақ талап қоюшыға оқырмандарды жаңылыстыратын әртүрлі жетістіктерді телиді және осылайша талап қоюшының іскерлік беделіне нұқсан келтіреді, өйткені бұл жазбада да талап қоюшының Miss Global Europe 2019 байқауында 1-ші вице-мисс атағын алғаны көрсетілген.
№10 жарияланым, https://tengrinews.kz/show/ мекенжайында орналасқан (бұл сайт та жауапкерге тиесілі), сондай-ақ қазақ тілінде шындыққа сәйкес келмейтін жарияланымды орналастырған.
Жауапкер таратқан материалдар нақты қателерді және шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді қамтиды, өйткені жарияланымдар талап қоюшыға өзі қатыспаған байқаулардағы жеңістерді, оған тиесілі емес атақтарды, сондай-ақ оның «журнал мұқабасына шыққаны» туралы мәлімдемені қоса алғанда, өмірбаянында ешқашан болмаған жетістіктерді телиді. Жекелеген мақалаларда талап қоюшы халықаралық байқауларда Қазақстанның атынан өнер көрсетті деген жалған мәлімет бар, ал іс жүзінде ол көрсетілген іс-шараларға қатыспаған. Қосымша ауырлататын фактор – жарияланымдардың бір бөлігі қазақ және ағылшын тілдерінде орналастырылған, соның салдарынан анық емес мәліметтер ұлттық және халықаралық ақпараттық кеңістікте кеңінен таралып, талап қоюшыға келтірілген зиянның көлемін едәуір ұлғайтқан. Нәтижесінде жалған деректердің жаппай таралуына байланысты оның іскерлік беделіне елеулі нұқсан келтіріліп, ар-намысы мен қадір-қасиеті қорланып, қоғамда талап қоюшы өзі шындыққа сәйкес келмейтін жетістіктерді өзіне телиді деген қате түсінік қалыптасқан. Аталған мән-жайлардың барлығы талап қоюшыға ауыр моральдық зиян келтірді, ол пайдаланушылардың көрсетілген жарияланымдарға одан әрі қол жеткізуіне қарай күшейе түсуде.
Жауапкер анық емес мәліметтердің жаппай таралуының салдары үшін де жауап беруге тиіс, өйткені Tengrinews.kz сайтында орналастырылған жарияланымдар мәтіндер мен талап қоюшының фотосуреттерін оның келісімінсіз мазмұнын өзгертпей көшіріп, таратқан көптеген басқа интернет-ресурстар мен бұқаралық ақпарат құралдары үшін бастапқы дереккөзге айналды. Атап айтқанда, ұқсас жарияланымдар abal.kg интернет-платформаларында https://tengrinews.kz/show/ мекенжайы бойынша, Asia Times сайтында https://tengrinews.kz/show/ мекенжайы бойынша, Sputnik Georgia ресурсында https://tengrinews.kz/show/ мекенжайы бойынша және Myseldon ақпараттық порталында https://tengrinews.kz/show/ мекенжайы бойынша орналастырылған, онда бастапқыда жауапкер жариялаған дәл сол мәтіндер мен суреттер таратылған. Мұндай жарияланымдар ТМД елдерінің аумағында және одан тыс жерлерде жаппай таралып, талап қоюшы ешқандай құқықтық қатынаста тұрмайтын және әрекеттеріне ықпал ете алмайтын тұлғалар мен ұйымдар арқылы орналастырылған. Талап қоюшы көшірілген материалдарды орналастырған шаруашылық жүргізуші субъектілерге хабарламалар мен претензиялар жолдау арқылы дауды сотқа дейін реттеуге әрекет жасағанымен, тарату тоқтатылған жоқ, өйткені аталған ресурстардың едәуір бөлігі Қазақстан Республикасының аумағынан тыс орналасқан және талап қоюшының ықпалына жатпайды. Нәтижесінде оның дербес деректері мен бейнелері бар анық емес ақпарат халықаралық желіде таралуын жалғастырып, ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне келтірілген моральдық зиянның, беделіне нұқсанның және жағымсыз салдардың көлемін бірнеше есе арттыруда. Тиісінше, зиян жалғасып сипатқа ие, өйткені жарияланымдар интернет желісінде қолжетімді болып табылады, демек, оларды пайдаланушылардың әрбір жаңа оқуы зиян келтірудің жаңа фактісі болып табылады.
Қазақстан Республикасының «Масс-медиа туралы» Заңының (бұдан әрі – Заң) 4-бабына сәйкес бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі таратылатын ақпараттың заңдылығы, объективтілігі және дұрыстығы қағидаттарына негізделеді. Бұл қағидаттар редакция мен журналистерді фактілердің бұрмалануына және оқырманды жаңылыстыруға жол бермейтін, тексерілген мәліметтерді ғана жариялауға міндеттейді.
Көрсетілген Заңның 26-бабының 4-тармағына сәйкес журналист таратылатын ақпараттың дұрыстығын тексеру бойынша шаралар қабылдауға, оның ішінде тиісті жеке және заңды тұлғаларға сұрау салу арқылы не заңнамада көзделген өзге де тәсілдермен тексеруге міндетті. Журналист сондай-ақ шындыққа сәйкес келмейтін ақпаратты таратпауға және жеке тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге міндетті.
Заңның 19-бабының 3-тармағында интернет-басылымның хабарламалары мен материалдары интернет-басылымның атауымен және шығарылған күнімен сүйемелденуге тиіс екендігі тікелей белгіленген, ал осы баптың 4-тармағында ақпарат агенттігінің материалдарын тарату кезінде дереккөзге сілтеме жасау міндетті болып табылатыны көзделген. Бұл материалдарды олардың шығу тегін көрсетпей жариялау ақпаратты тарату кезінде заңда белгіленген тәртіпті бұзатынын білдіреді.
Заңның тікелей талаптарына қарамастан, жауапкер талап қоюшының байқаулардағы және кәсіби қызметі туралы мәліметтерді қандай да бір тексеру жүргізбестен және ақпаратты растау үшін талап қоюшыға жүгінбестен таратқан, бұл жалған фактілердің қалыптасуына негіз болған. Барлық даулы жарияланымдарда мәліметтердің дереккөзіне сілтеме де, ресми мәлімдемелерге сілтемелер де, құжаттық растамалар да жоқ, бұл талап қоюшының ақпараттық кеңістікте тұлғасының шынайы көрсетілуіне деген құқығының тікелей бұзылғанын және Заңның 4, 19 және 26-баптарының талаптары бұзылғанын көрсетеді.
Тексерудің болмауы, бастапқы дереккөздің көрсетілмеуі және көрінеу анық емес мәліметтердің таралуы жауапкер әрекеттерінің құқыққа қайшылығын растайды және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес оған жауапкершілік жүктеуге негіз болады.
Заңның 38-бабына сәйкес азамат немесе заңды тұлға бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған, шындыққа сәйкес келмейтін және оның ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді бұқаралық ақпарат құралдарында теріске шығаруды талап етуге құқылы. Мұндай құқық азаматтың немесе заңды тұлғаның өкілдеріне де беріледі.
Азамат немесе заңды тұлға теріске шығаруды талап еткен жағдайда, егер бұқаралық ақпарат құралы таратылған мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін растайтын дәлелдерге ие болмаса, бұқаралық ақпарат құралының редакциясы оларды сол бұқаралық ақпарат құралында теріске шығаруға міндетті.
Талап қоюшы 2023 жылы даулы жарияланымдардың бар екенін білгеннен кейін бірден Tengrinews сайтында көрсетілген барлық қолжетімді байланыс арналары арқылы жауапкерге оның келісімінсіз орналастырылған және анық емес мәліметтерді қамтитын материалдарды жою туралы өтінішпен жүгінгенін атап өтеді. Өтініш дауды бейбіт жолмен реттеу және оның ар-намысына, қадір-қасиетіне және бейнесіне қатысты ақпараттың одан әрі таралуын тоқтату мақсатындағы қарапайым адамдық өтініш сипатында болған. Алайда жауапкер аталған өтініштерді елемей, материалдарды жою немесе түзету бойынша ешқандай шара қолданбаған. Кейіннен талап қоюшының өз бетінше жасаған әрекеттері нәтижесіз болғандықтан, ол «Закон и Право» адвокаттық кеңсесінен заң көмегіне жүгінді және 2025 жылғы 12 желтоқсанда талап қоюшының өкілі жауапкерге ресми сотқа дейінгі претензия жолдады. Көрсетілген претензияға жауап бір айдан кейін алынған, ал жауапкер өз жауабында талап қоюшының талаптарын қанағаттандырудан бас тартып, жарияланымдарды жоюдан бас тартқан және дауды бейбіт жолмен реттеудің мүмкін еместігін іс жүзінде мәлімдеген, осылайша талап қоюшыны сот арқылы қорғауға жүгінуге мәжбүрлеген.
Заңның 38-бабының 4-тармағында азаматтың немесе заңды тұлғаның бұқаралық ақпарат құралында теріске шығаруды немесе жауапты жариялау туралы талабы бұқаралық ақпарат құралы мұндай жариялаудан бас тартқан немесе бір ай ішінде теріске шығаруды немесе жауапты жарияламаған жағдайда, сондай-ақ осы бұқаралық ақпарат құралы таратылған жағдайда сотта қаралатыны көзделген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 18-бабы әркімге жеке өміріне, жеке және отбасылық құпиясына қол сұғылмауына құқық береді. Көрсетілген конституциялық кепілдікке қайшы жауапкер талап қоюшының келісімінсіз оның жеке, отбасылық және кәсіби саласына қатысты мәліметтерді таратқан, бұл ретте мұндай мәліметтердің едәуір бөлігі анық емес болып табылады. Жауапкер өз интернет-ресурсында орналастырған және кейіннен әлеуметтік желілерде таратылған жарияланымдар талап қоюшының жеке өміріне, өмірбаянына, жеке мәртебесіне, сыртқы келбетіне және кәсіби қызметіне тікелей қатысты, бұл жауапкердің әрекеттерін рұқсат етілген ақпараттық жариялау шегінен шығарады және талап қоюшының жеке және отбасылық өміріне құрмет көрсетуге деген конституциялық құқығын бұзады.
Интернет желісінде анық емес, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтердің таралуы нәтижесінде талап қоюшыға елеулі моральдық зиян келтірілді. Жалған ақпараттың жария түрде таралуы талап қоюшыда ұзақ уақыт бойы эмоционалдық күйзеліс, алаңдаушылық, өзін өтірікші сезіну және әлеуметтік шектеулілік түрінде көрінген жан азабын туғызды. Бұл уайымдар оның күнделікті өміріне, кәсіби қызметіне және айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына әсер етті. Ол қатты күйзеліске ұшырап, күйеуі, туыстары, таныстары және әріптестері алдында түсініктеме беруге мәжбүр болды, осылайша моральдық қысым мен психологиялық жайсыздықты қайтадан бастан өткерді.
Заңның 38-бабының 6-тармағында өзіне қатысты шындыққа сәйкес келмейтін және оның ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер таратылған азамат мұндай мәліметтерді теріске шығарумен қатар, оларды тарату нәтижесінде келтірілген залал мен моральдық зиянды Қазақстан Республикасының заңнамасында айқындалған тәртіппен өтеуді талап етуге құқылы екендігі көзделген. Заңның аталған нормасын басшылыққа ала отырып, сондай-ақ таратылған мәліметтердің сипатын, олардың жариялылығын, таралу ауқымын және талап қоюшының психологиялық жағдайы үшін салдарының ауырлығын ескере отырып, талап қоюшы жауапкерден 1 000 000 (бір миллион) теңге мөлшерінде моральдық зиянның өтемақысын өндіріп алуды әділ деп санайды.
ҚР АПК-нің 113-бабының 1-бөлігіне сәйкес, шешім пайдасына шығарылған тараптың өтініші бойынша сот екінші тараптан процесте қатысқан және осы тараппен еңбек қатынастарында тұрмаған өкілдің (бірнеше өкілдің) көмегіне ақы төлеуге тарап нақты жұмсаған шығыстар мөлшерінде сот шығыстарын өндіріп береді.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №6 «Жеке тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысының (бұдан әрі – НҚ) 8-тармағында АК-нің 141-бабының 3-тармағына және 143-бабының 1-тармағына сәйкес таратылған мәліметтердің шындыққа сәйкес келетіндігін дәлелдеу міндеті жауапкерге жүктелетіні көзделген. Талап қоюшы тек өзіне нұқсан келтіретін мәліметтерді оған талап қойылған тұлғаның таратқан фактісін дәлелдеуге міндетті, бұл ретте ол өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін растайтын дәлелдемелерді де ұсынуға құқылы. Егер дәлелдемелер жеткіліксіз болса, сот тараптарға қосымша дәлелдемелер ұсынуды ұсынуға немесе оларды өз бастамасы бойынша талап етіп алдыруға құқылы.
ҚР АК-нің 951-бабы 3-тармағының 3) тармақшасының нормасына сәйкес, зиян келтірушінің кінәсіне қарамастан, зиян ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді таратудан келтірілген жағдайда моральдық зиян өтеледі.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы №7 «Моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 7-тармағына сәйкес сот моральдық зиян өтемақысының мөлшерін айқындау кезінде әділдік және жеткіліктілік қағидаттарын басшылыққа алуға міндетті.
Жоғарыда баяндалғандардың негізінде және ҚР «Масс-медиа туралы» Заңының 38-бабын және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №6 «Жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысын басшылыққа ала отырып, Соттан:
1. ТОО «Effective Media Liaisons» Жауапкерінің tengrinews.kz сайтында Талап қоюшы ИАБ туралы жариялаған:
жарияланымдарын шындыққа сәйкес келмейді деп тану;
2. ТОО «Effective Media Liaisons» Жауапкерін tengrinews.kz сайтында Талап қоюшы ИАБ туралы жарияланған:
жарияланымдарын жоюға міндеттеу;
3. ТОО «Effective Media Liaisons» Жауапкерінен Талап қоюшы ИАБ пайдасына 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиянның өтемақысын өндіріп алу;
4. ТОО «Effective Media Liaisons» Жауапкерінен Талап қоюшы ИАБ пайдасына мүліктік емес сипаттағы талаптар үшін төленген 4 325 теңге мөлшеріндегі, сондай-ақ мүліктік сипаттағы талап үшін төленген 10 000 теңге мөлшеріндегі мемлекеттік бажды төлеуге жұмсалған шығыстарды өндіріп алу;
5. ТОО «Effective Media Liaisons» Жауапкерінен Талап қоюшы ИАБ пайдасына 1 000 000 теңге мөлшерінде өкілдік шығыстарды өндіріп алу.
2026 жылғы 16 сәуірде Алматы қаласы Алмалы ауданының №2 аудандық соты №7520-26-00-2/5631 азаматтық істі ашық сот отырысында қарады. Іс шындыққа сәйкес келмейтін және ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тану, моральдық зиянның және жұмсалған шығыстардың өтемақысын өндіріп алу туралы болды.
Сот Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің (бұдан әрі – АК) 143-бабының 1-тармағына сәйкес азамат өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді сот тәртібімен теріске шығаруды талап етуге құқылы екенін көрсетті.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №6 «Жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» нормативтік қаулысының (бұдан әрі – нормативтік қаулы) 1-тармағында қамтылған түсіндірмелерге сәйкес азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату деп оларды баспасөзде жариялау, радио, телевидение, бұқаралық ақпарат құралдарының басқа да түрлерін пайдалану арқылы хабарлау, мінездемелерде, жария сөздерде, әртүрлі ұйымдарға, лауазымды тұлғаларға жолданған өтініштерде баяндау немесе өзге де, оның ішінде ауызша нысанда бірнеше адамға немесе кемінде бір адамға хабарлау түсініледі.
Нұқсан келтіретін мәліметтер деп шындыққа сәйкес келмейтін, азаматтың немесе ұйымның ар-намысы мен қадір-қасиетін қоғамның немесе жекелеген азаматтардың пікірінде заңдарды, қоғамның моральдық қағидаттарын сақтау тұрғысынан төмендететін мәліметтер танылады (мысалы, адал емес әрекет жасау, еңбек ұжымындағы, отбасындағы лайықсыз мінез-құлық туралы мәліметтер; өндірістік-шаруашылық қызметке, беделге және т.б. нұқсан келтіретін мәліметтер).
Ар-намыс – тұлғаның рухани және әлеуметтік қасиеттерінің қоғамдық бағасы.
Қадір-қасиет – тұлғаның өзінің қасиеттерін, қабілеттерін, дүниетанымын, қоғамдағы маңызын ішкі бағалауы.
Іскерлік бедел – тұлғаның іскерлік (өндірістік, кәсіби) қасиеттеріне қоғамның берген тұрақты оң бағасы.
Нормативтік қаулының 2-тармағына сәйкес АК-нің 141, 143-баптары, АПК-нің 23 және 150-баптары негізінде және тәртібімен қозғалған азаматтық істерді қарау кезінде сот мынадай мән-жайларды анықтауы қажет: талап қойылып отырған мәліметтердің таратылғаны, олардың азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, ұйымның беделіне нұқсан келтіретіндігі, сондай-ақ осы мәліметтердің шындыққа сәйкестігі.
Осы норманы сөзбе-сөз түсіндіруден ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғаудың негізі жоғарыда көрсетілген үш шарттың жиынтығы болып табылатыны туындайды, яғни мәліметтер нұқсан келтіретін сипатта болуы, таратылуы және шындыққа сәйкес келмеуі тиіс.
Қолданыстағы заңнама нормаларына сәйкес жауапкердің мәліметтерді таратқан фактісін, сондай-ақ аталған мәліметтердің талап қоюшының іскерлік беделіне, ар-намысына және қадір-қасиетіне нұқсан келтіретінін дәлелдеу міндеті талап қоюшыға жүктеледі.
Ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтердің шындыққа сәйкестігін дәлелдеу ауыртпалығы оларды таратқан тұлғаға жүктеледі.
Сонымен бірге сот талқылауы барысында жауапкер талап қою мерзімін өткізіп алудың салдарын қолдану туралы мәлімдеді.
Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 20 тамызда күшіне енген «Масс-медиа туралы» Заңының (бұдан әрі – Заң) 38-бабына сәйкес бұқаралық ақпарат құралдарына қойылатын талаптар бойынша талап қою мерзімі бұқаралық ақпарат құралдарында даулы мәліметтер жарияланған күннен бастап бір жылды құрайды.
АК-нің 4-бабына сәйкес азаматтық заңнама актілерінің кері күші болмайды және олар қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған қатынастарға ғана қолданылады.
Азаматтық заңнама актісі қолданысқа енгізілгенге дейін туындаған қатынастар бойынша ол қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған құқықтар мен міндеттерге қолданылады.
Сот талап қоюдың бір жылдық мерзімі теріске шығару құқығының, жауап беру құқығының, сондай-ақ залал мен моральдық зиянды өтеу құқығының бұзылуына байланысты қолданылатынын негізге алады.
Сот көрсетілген құқықтардың бұзылуы БАҚ сотқа дейінгі претензияға заңда белгіленген бір айлық мерзім ішінде жауап бермегеннен кейін немесе осы құқықтарды іске асырудан бас тартқан кезде ғана орын алады деп санайды.
Демек, талап қою мерзімі даулы мәліметтер БАҚ-та жарияланған сәттен бастап есептелгеніне қарамастан, ол даулы жарияланым жасалған сәтте емес, БАҚ-қа сотқа дейінгі претензия берілгеннен кейін туындаған қатынастарға қолданылады.
Көрсетілген ұстаным Заңның 38-бабының, сондай-ақ АК-нің 4-бабының 2-бөлігінің ережелеріне негізделеді.
Осылайша, егер сотқа дейінгі претензия БАҚ-қа 2024 жылғы 20 тамыздан кейін алынған болса, сот талап қоюдың бір жылдық мерзімін қолданылатын деп есептейді. Себебі даулы мәліметтер жарияланған күннен бастап сотқа талап қойылған күнге дейін он екі айдан астам уақыт өткен.
Қаралып отырған іс бойынша сотқа дейінгі претензия 2025 жылғы 10 желтоқсанда жолданған.
АК-нің 172-бабының 6-бөлігіне сәйкес талап қою мерзімі өткізіліп алған жағдайда судья істің өзге де нақты мән-жайларын зерттемей-ақ талап қоюдан бас тарту туралы шешім қабылдауға құқылы.
Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (бұдан әрі – АПК) 172-бабының 1 және 6-бөліктеріне сәйкес алдын ала сот отырысы тараптардың процестік әрекеттерін бекіту, сондай-ақ сотқа жүгіну мерзімдері мен талап қою мерзімдерінің өткізіліп алынған фактілерін анықтау үшін өткізіледі.
Егер талап қою мерзімі немесе сотқа жүгіну мерзімі дәлелді себептерсіз өткізіліп алынса, судья істің өзге нақты мән-жайларын зерттемей-ақ талап қоюдан бас тарту туралы шешім қабылдайды.
Талап қою мерзімінің өткізіліп алынған фактісі талап қоюшының өткізіліп алынған мерзімді қалпына келтіру туралы өтінішхатының немесе жауапкердің талап қою мерзімін қолдану туралы өтінішхатының негізінде анықталады.
АК-нің 179-бабының 3-бөлігіне сәйкес талап қою берілгенге дейін талап қою мерзімінің өтуі соттың талап қоюдан бас тарту туралы шешім шығаруына негіз болып табылады.
Талап қоюшының талап қою мерзімін 2023 жылдан бастап есептеу қажет деген уәждерін сот негізсіз деп таныды.
Жауапкерлер ұсынған материалдардан, 2020 жылғы әлеуметтік желідегі Instagram хат-хабарларының көшірмесінен және ТОО «Effective Media Liaison» компаниясының 2020 жылғы 19 қазандағы №1-223 ресми хатынан талап қоюшы Иа А.Б.-ның жарияланымдардың мазмұнынан хабардар болғаны ғана емес, сонымен қатар осы материалдарды өзінің кәсіби мүдделері үшін пайдалана отырып, олардың дұрыстығын жеке өзі растағаны анық көрінеді.
АПК-нің 72-бабына сәйкес талап қоюшы тарапы сотқа жауапкердің уәждерін жоққа шығаратын қандай да бір дұрыс әрі жол берілетін дәлелдемелер ұсынбаған.
Іс материалдарында ақпараттық жүйеге заңсыз қол жеткізу, аккаунттың бұзылған фактісін растайтын құқық қорғау органдарының құжаттары, сондай-ақ талап қоюшыда даулы кезеңде сот арқылы қорғау құқығын іске асыруына кедергі келтіретін аурулардың немесе психикалық бұзылулардың болғанын куәландыратын медициналық қорытындылар, анықтамалар немесе өзге де сараптамалық құжаттар жоқ.
Осылайша, талап қоюшының талап қоюды уақтылы беру мүмкіндігін жоққа шығаратын мән-жайлардың болғаны туралы мәлімдемелері дәлелсіз сипатта және мерзімді қалпына келтіру үшін дәлелді себептер ретінде сотпен қабылданбайды.
Осындай мән-жайларда сот талап қою мерзімін өткізіп алудың дәлелділігін растайтын дәлелдемелердің болмауын және талап қоюшының жарияланымдар туралы 2020 жылдың өзінде хабардар болғаны анықталғанын ескере отырып, талап қою мерзімін өткізіп алудың салдарын қолданады, бұл талап қоюдан бас тарту үшін дербес және жеткілікті негіз болып табылады.
АПК-нің 109-бабына сәйкес талап қою талаптарын қанағаттандырудан бас тартылған жағдайда сот шығыстары өтелмейді.
АПК-нің 223–226-баптарын басшылыққа ала отырып, сот,
ШЕШТІ:
ИАБ-ның «Effective Media Liaison» жауапкершілігі шектеулі серіктестігіне шындыққа сәйкес келмейтін және ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тану, моральдық зиянның және жұмсалған шығыстардың өтемақысын өндіріп алу туралы талап қоюын қанағаттандырудан бас тартылсын.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
