Жер қойнауын пайдалану саласындағы Жергілікті атқарушы органдарға әкімшілік талап қоюлар
Талап қоюлардың едәуір үлесі ЖАО жер қойнауын пайдаланушылармен жұмыс істеу кезінде жүйелі қателіктер жіберуіне байланысты дауларға келеді.
Бұл ретте ЖАО-ның қызметкерлері қолданыстағы заңнаманың талаптарын іс жүзінде ескере бермейді.
Мысалы, Түркістан облысының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасы кепілді мүлік ретінде банкке өткен пайдалы қазбаларды екінші деңгейдегі банктен өндіруге арналған келісімшарт бойынша ӛндірудің жоспарланып отырған жылдық кӛлемін орындауды талап етті.
Бұл ретте ЖАО «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңның 8-бабына сәйкес банктерге банк қызметінен басқа кәсіпкерлік қызметпен айналысуға тыйым салынғанын ескермеген.
МАӘС «Б» Банкінің Түркістан облысының кәсіпкерлік және өнеркәсіп басқармасына әрекетті заңсыз деп тану туралы, пайдалы қазбаларды ӛндірудің жоспарланып отырған жылдық көлемін орындау қажеттілігі туралы талаптың күшін жою туралы талап қоюын қанағаттандырды (2023 ж. 17 қазандағы №5194-23-00-4/616).
Банк кепілді мүлікке құқық 2022 жылы ауысқанын, алайда жауапкер 2021 жылдың қорытындысы бойынша кемшіліктерді жоюды талап ететінін, заңнамалық актілерге байланысты жер қойнауын пайдалану құқығы банкке тиесілі болмайтынын атап өтті.
Сот аталған қызмет банк қызметі болып табылмайтындығына және Банк пайдалы қазбаларды өндірумен айналыса алмайтындығына байланысты талап қоюды қанағаттандыру туралы шешім шығарды.
Сонымен қатар банкпен қосымша келісім 2022 жылғы 13 шілдеде жасалды, сондай-ақ Кодексте пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі келісімшарттың қолданылуын уақытша тоқтата тұру шарттары мен тәртібін кӛздейтін нормалар жоқ.
Бұл ретте ЖАО жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнама нормаларының талаптарын да ескермеген, ал олардың негізінде жер қойнауын пайдаланушылармен ӛзара іс-қимыл жүргізіледі.
Мысалы, Қостанай облысы әкімдігінің Табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы жер қойнауын пайдаланушыға бұзушылықтарды жою туралы хабарлама жіберді, оның ішінде жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттың негізінде туындаған жер қойнауын пайдалану құқығының ауысуы құзыретті органның рұқсатынсыз жүргізілгенін көрсетті.
Алайда жер қойнауы туралы заңнаманың ережелеріне сүйене отырып, мәміле жасалған кезде ЖАО-дан үлестерді беру үшін міндетті түрде рұқсат алу талап етілмеді, бірақ құрылтайшылар құрамының өзгергені туралы хабарлау қажет болды, оны жер қойнауын пайдаланушы хабарламада белгіленген мерзімде жасады.
Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы кодекс 2017 жылғы 27 желтоқсанда қабылданды, алайда ЖАО-ның атынан әкімшілік органдар заң нормаларын түсіндіре отырып, қателіктер жіберуді жалғастыруда.
МАӘС ЖШС-ның талаптарын қанағаттандыра отырып, жер қойнауы туралы заңнаманың ережелеріне сүйене отырып, талап қоюшыдан мәміле жасалған кезде Басқармадан үлестерді беру (иеліктен шығару) үшін міндетті түрде рұқсат алу талап етілмеді, бірақ ЖШС құрылтайшыларының құрамының өзгергені туралы Басқармаға осындай өзгеріс болған күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде хабарлау қажет болатын тұжырымға келді. Бұл бұзушылықты талап қоюшы хабарламада белгіленген мерзімде жойды.
Жауапкер Кодекстің 42-бабында жер қойнауын пайдалану құқығымен байланысты объектілерді сатып алған тұлға құзыретті органды сатып алған күннен бастап бір айдан кешіктірілмейтін мерзімде сатып алғаны туралы хабардар етуге міндетті екенін ескермеген.
Кодекстің 47-бабы бойынша жер қойнауын пайдаланушы серіктестікке қатысушылар құрамының өзгергені туралы осындай өзгеріс болған күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде хабарлайды.
Келісімшарттың 7-тарауының 41-тармағына сәйкес жер қойнауын пайдаланушы жер қойнауын пайдалану құқығын иеліктен шығару бойынша жасалған мәмілелер туралы құзыретті органды (облыстың ЖАО) хабардар етуге міндетті (№ 3994-23-00-4/634).
2010 жылғы Жер қойнауы туралы заңға қарағанда, рұқсат беру режимі жер қойнауын пайдалану құқығының өндіруге арналған лицензия бойынша, тиісінше Жер қойнауы туралы кодекс қолданысқа енгізілгенге дейін жасалған барлауға немесе ӛндіруге арналған келісімшарт бойынша ауысуына енді қолданылмайды.
Сонымен жер қойнауы туралы заңнаманың ережелеріне сүйене отырып, талап қоюшыдан мәміле жасалған кезде Басқармадан үлестерді беру (иеліктен шығару) үшін міндетті түрде рұқсат алу талап етілмеді, бірақ ЖШС құрылтайшыларының құрамының өзгергені туралы Басқармаға осындай өзгеріс болған күннен бастап күнтізбелік отыз күн ішінде хабарлау қажет болатын. Бұл бұзушылықты талап қоюшы хабарламада белгіленген мерзімде жойды.
Сондай-ақ ЖАО апелляциялық сатыда істі қарау кезінде қандай да бір бұзушылықтар анықталмаса да кассациялық шағымдар берген.
Мысалы, жауапкердің әрекетсіздігін заңсыз деп тану және жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі келіссөздерді бастау туралы шешім шығаруға міндеттеу туралы талаптар бойынша МАӘС жер қойнауын пайдаланушының жағына шығып, талап қоюды қанағаттандырды. Апелляциялық сатының қаулысымен шешім күшінде қалдырылды. Осыған қарамастан, мүдделі тұлға кассациялық шағым түсірді. Істің барлық мән-жайларын зерделей отырып, ЖС ӘІСА кассациялық шағымды қанағаттандыруға негіз жоқ екенін анықтады.
ДК-нің «Маңғыстау облысының жер қатынастары басқармасы» ММ-ге жауапкердің әрекетсіздігін заңсыз деп тану және жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі келіссөздерді бастау туралы шешім шығаруға міндеттеу туралы талап қоюы қанағаттандырылды (№ 4794-21-00-4/331).
ЖС ӘІСА анықтағандай, жауапкердің талап қоюшының келісімшарт мерзімін ұзарту туралы арызы бойынша «жұмыс тобы жұмысының басталуы» кезеңінен өтпей шешім қабылдауы келісімшарт мерзімін жұмыс тобының жұмысынсыз ұзарту іс жүзінде мүмкін емес болып шықты, бұл келісімшарт мерзімін ұзартуға ниет білдірген тарап ретінде талап қоюшының жағдайын нашарлатты деген қорытындыны жергілікті соттар дұрыс жасаған. Сонымен қатар бұл жағдайда мүдделі тұлғаның құқықтары бұзылмағанын жергілікті соттар дұрыс көрсетті, өйткені онымен жер қойнауын пайдалану туралы келісімшарт жасалмаған.
Жер қойнауын пайдаланушылардың ЖАО-ға: бұзушылықтарды жою туралы хабарламаға дау айту туралы; бұйрықты заңсыз деп тану және оның күшін жою туралы; жер учаскесін беру туралы шешімнің жобасын дайындауға мәжбүрлеу туралы; келісімшарттың қолданылуын тоқтата тұру туралы бұйрықтың күшін жою туралы және т.б негізі талаптарын қанағаттандыру жөнінде шешімдер қабылданған.
Талап қоюшылардың ЖАО-ға: хабарламаны және келісімшарттың қолданылуын тоқтату туралы бұйрықты шығару туралы заңсыз әрекеттерді тану туралы; жер қойнауын пайдалану мәселелері жөніндегі сараптама комиссиясының келісімшартты қалпына келтіруден бас тарту туралы хаттамалық шешімін заңсыз деп тану және күшін жою туралы; кең таралған пайдалы қазбаларды өндіруге лицензия беруден бас тартуды заңсыз деп тану және заңсыз деп тану және әкімнің жер учаскелерін беру туралы қаулысының күшін жою туралы және т.б. негізгі талаптарынан бас тарту туралы шешім қабылданған.
Осылайша ЖАО мен жер қойнауын пайдаланушылардың сот дауларының себептері көптеген жағдайда өзара іс-қимыл жасау мәселелерімен байланысты екенін атап өту қажет. Мұндай проблемаларға жер қойнауын пайдаланушылардың заңнама талаптарын тиісті түсіндірмеуі, ЖАО қызметкерлері тарапынан осы талаптарды дұрыс түсінбеуі, әкімшілік органдардың әкімшілік қалау рәсімдерін қолданбауы және т.б. жатады.
Әкімшілік әділет институты енгізілген сәттен бастап Жоғарғы Сот әкімшілік істер бойынша сот практикасын жариялауға бағытталған іс шараларды жүйелі негізде іске асыруда.
Мысалы 2024 жылғы 2 ақпанда Жоғарғы Сот Сыртқы істер министрлігінің Инвестициялар комитетімен және ABA ROLI-мен бірлесіп «Инвесторлардың құқықтарын қорғау» инвестициялық форумын өткізді. Оның аясында еліміздің ірі жер қойнауын пайдаланушылары сөз сөйледі, олар сот практикасы және мемлекеттік органдармен даулар бойынша өз ұсыныстарын енгізді. Осы тақырыптағы ұқсас іс-шаралар 2021-2023 жылдар аралығында өткізілді, оларда судьялар жер қойнауын пайдаланушылардың қатысуымен істерді шешу кезінде ОМО мен ЖАО бұзушылықтарын көрсетті.
Осы талдау дау тудыруы мүмкін жер қойнауын пайдаланушылар мен әкімшілік органдардың өзара іс-қимылының негізгі проблемалық мәселелерін анықтады. Жоғарыда айтылғанның негізінде мемлекеттік органдарға мына ұсынымдарды тұжырымдауға болады:
- Істердің осы санаты бойынша сот дауларын жүргізудің ішкі тәртібін, оның ішінде соттарға да, әкімшілік рәсімдер барысында да (мысалы, сараптамалық ұйымдарды тарту шеңберінде) нақты дәлелдемелер беру міндетін белгілеген жөн.
Осы орайда реттілікті сақтау, мөлшерлес шешімдер қабылдау, өз заңдарына ғана емес, сонымен қатар заңға тәуелді актілерге де өзгерістер жедел енгізу қажет. Жүргізілген талдау мемлекеттік органдардың заңнамалық актілердегі олқылықтарды уақтылы жоймайтынын көрсетті. Мысалы Геологиялық және (немесе) тау-кендік бөлуді беру және қайта ресімдеу қағидаларында ұзақ уақыт бойы геологиялық және тау-кендік бөлуді беруден бас тартуға сотқа дейінгі шағым жасаудың немесе қайта ресімдеудің белгіленген тәртібі болмаған.
- Апелляциялық сатыда істі қарау кезінде қандай да бір бұзушылықтар анықталмағанда, апелляциялық және кассациялық шағымдарды беру практикасын қайта қарау қажет.
Мемлекеттік органдардың қайталана беретін қателіктерінен кейбір істерде аудит пен бақылау нәтижелері ұсынылмауы себебінен соттар әкімшілік органдардың жұмысын орындауға мәжбүр болуда, бұл сот шешімдерін күту уақытының ұлғаюына әкеп соғады.
Бұдан басқа мемлекеттік органдардың ішкі практикасы мемлекеттік органдардың тарапынан анық қате болған жағдайда да мемлекеттік органның пайдасына шешілмеген кезде апелляциялық шағым (және кейіннен кассациялық) беруді талап етеді. Мұның бәрі соттарға да, мемлекеттік органдарға да артық жұмыс жүктейді.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 18 мамырдағы № 394 қаулысымен Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 9 қарашадағы № 1072 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының орталық және жергілікті атқарушы органының заң қызметі туралы үлгі ережеге өзгерістер енгізілді.
Оларға сәйкес әкімшілік әділет қағидаттарын ескере отырып, сот актілеріне апелляциялық, кассациялық шағым жасау құқығын келісуге қатысты сұрау салуды қараудың жаңа алгоритмі бекітілді. Осыған байланысты мемлекеттік органдар апелляциялық және кассациялық шағымдар беру кезінде оны ұстануға, сондай-ақ ӘРПК-нің талаптары мен сот органдарының практикасын ескеруге тиіс.
- Жер қойнауын пайдаланушылармен тиісті ӛзара іс-қимыл жасау, олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіру жӛніндегі жұмысты жалғастыру, сондай-ақ әкімшілік рәсімдер туралы заңнаманың талаптарын сақтау қажет. Жер қойнауын пайдаланушыларына уақтылы жауап ұсынбау, олардың сұрау салуын елемеу фактілері бар. Тиісті диалог жағдайында кӛптеген даулар сотқа түспей, бастапқы кезеңде шешілуі мүмкін. Әкімшілік орган татуластыру рәсімдерін қолданудың сот практикасын ескере отырып, әкімшілік қалауды қолдану мүмкіндігін де ескеруі қажет.
- ЖАО қызметкерлерінің заңнаманы білуін бекіту, талап қоюларды беру тәртібі, пікірлер беру және жоғары тұрған сот сатыларына шағымдарды келісу мәніне біліктілігін арттыру керек.
- Жер қойнауын пайдалану мәселелері жөніндегі сараптама комиссиялларының жұмысын ретке келтіруге назар аударуды талап етеді.
Сараптама комиссияларының қазіргі жұмыс тәртібі көптеген даулардың себебі болып отыр. Мысалы, ИИДМ жанындағы сараптама комиссиясы Министрдің бұйрығымен құрылады, ал оның құрамында 13 адамның 11-і бір министрліктің (ИИДМ) өкілдері. Бұдан басқа комиссия жұмысының негізгі мәселелері Жер қойнауы туралы кодекстің ӛтпелі ережелерімен реттеледі, бұл да заңнаманың тұрақтылығын бұзады.
- Жер қойнауы туралы кодекстің өтпелі ережелерінің шамадан тыс жүктемесі заң техникасының талаптарын да бұзады. Бұл ретте өтпелі ережелерде жер қойнауын пайдалану саласындағы құқықтық қатынастардың тәртібін реттейтін аса маңызды нормалар да бар. Осылайша өтпелі ережелер қалған заңның талаптарын іс жүзінде алмастырады.
Мысалы, өтпелі ережелердегі тәртіп геологиялық және тау-кендік бөліп беру және қайта ресімдеу тәртібін; жер қойнауының мемлекеттік қорын басқару бағдарламасының мазмұнын; индустрияландырудың бірыңғай картасына енгізілген өнеркәсіптік-инновациялық жобаларды іске асыратын өнеркәсіптік-инновациялық қызмет субъектілерін барлауға немесе ӛндіруге лицензия алу тәртібін; жер қойнауын пайдаланушылардың мемлекеттік органдарға ұсынған геологиялық барлау жұмыстарын қарау тәртібін және т.б. реттейді. Жер қойнауы туралы кодекстің өтпелі ережелерінің шамадан тыс жүктемесі іс жүзінде Кодекс нормаларын түсіндіруде қиындықтар туғызады, сондай-ақ заң техникасын бұзады. Осыған байланысты Жер қойнауы туралы кодекске оны құрылымдау және біркелкілікке келтіру мақсатында өзгерістер енгізу қажет.
Жер қойнауын пайдалану мәселелері Қазақстан Республикасының экономикасында айтарлықтай орын алады. Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К. Тоқаев 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында «жер қойнауын игеру ісіне инвестиция тарту үшін заңнаманы және рәсімдерді барынша жеңілдету» міндетін атап өтті.
Осылайша жер қойнауын пайдалану саласының тартымдылығын арттыру қажеттілігі Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша жүзеге асырылатын Қазақстандағы инвестициялық ахуалды дамыту саясатымен тікелей байланысты.
2022 жылғы 9 маусымда шетелдік инвесторлармен кездесу барысында ел Президенті инвестициялық ахуалды жақсарту жөніндегі жүйелі жұмыс ауқымды реформалармен қатар жүретінін атап өтті.
Мемлекет басшысы 2023 жылғы 4 желтоқсандағы «Ел экономикасына инвестициялар тарту жөніндегі жұмыстың тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды, ол Инвестициялар тарту жөніндегі кеңеске (Инвестициялық штабқа) ерекше өкілеттіктер береді.
Инвестициялық штабтың негізгі міндеттерінің бірі - барлық деңгейдегі инвестициялық жобалардың проблемалық мәселелерін шешу болып табылады.
Өз кезегінде жер қойнауын пайдалану саласына инвестицияларды жүзеге асырудың инвестициялық тартымдылығы мен тиімділігі жер қойнауын пайдалану құқығын берудің құқықтық режимімен айқындалады.
Жер қойнауын пайдалану құқығы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы Кодексімен қамтамасыз етілген жер қойнауын бөлінген учаске шегінде кәсіпкерлік мақсатта белгілі бір мерзім ішінде өтеулі негізде пайдалану мүмкіндігін білдіреді.
Жер қойнауын пайдалану құқығының субъектілері жеке және заңды тұлғалар бола алады. Жер қойнауын пайдалану режимі, жер қойнауын пайдалану саласындағы мемлекеттік басқару мен реттеуді жүзеге асыру тәртібі, жер қойнауы учаскелеріне құқықтардың пайда болу, жүзеге асыру және тоқтату ерекшеліктері, жер қойнауын пайдаланушылардың құқықтық жағдайы және олардың тиісті операцияларды жүргізуі, сондай-ақ жер қойнауын пайдалану және жер қойнауын пайдалану құқығына билік ету мәселелері және жер қойнауы ресурстарын пайдалануға байланысты басқа да қатынастар Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы кодекспен реттеледі.
Осы Кодекстің қабылдануы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 24 маусымдағы бұрын қолданыстағы болған заңындағы жекелеген кемшіліктер мен олқылықтарды шешті.
Алайда Кодекстің өзі жаңа олқылықтарға әкеп соқты, бұл оған алты жыл ішінде Қазақстан Республикасының 16 заңымен өзгерістер мен толықтырулар енгізілуімен расталады.
Яғни, өзгерістер шартты түрде әр 4-5 ай сайын енгізіліп отырған. Мұның бәрі Қазақстан Республикасының жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасының тұрақтылығына әсер етеді және жер қойнауын пайдаланушылар мен әкімшілік органдар арасындағы сот дауларының себептерінің біріне айналуда.
Талап қоюларды қайтару
Әкімшілік талап қоюлар бойынша істерді қайтару ӘРПК-нің 138 бабының екінші бөлігінде көзделген негіздер бойынша жүзеге асырылады.
Талап қоюлардың жалпы саны мынадай негіздер бойынша қайтарылған:
талап қоюшы осы санаттағы істер үшін заңда белгіленген дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібін сақтамаған және бұл тәртіпті қолдану мүмкіндігі жойылмаған;
талап қою ӘРПК-нің 131-бабы екінші бөлігінің талаптарына сәйкес келмейді және алдын ала тыңдау өткізілгенге дейін кемшіліктерді жою мүмкін еместігі анықталған;
арызға қол қоюға немесе оны ұсынуға өкілеттіктері жоқ адам қол қойған;
осы немесе басқа соттың іс жүргізуінде сол тараптар арасындағы сол нысана туралы дау бойынша және сол негіздер бойынша іс бар;
талап қоюшы берген талап қоюын кері қайтарып алған;
тараптар татуласу, медиация немесе дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісім жасаған және оны сот бекіткен;
іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайды;
сот талап қоюды беруге өткізіп алынған мерзімді қалпына келтіруден бас тартқан;
іс осы соттың соттылығына жатпайды.
- Қайтарылған талап қоюлардың басым көпшілігі істің әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қарауға жатпайтындығына байланысты немесе әкімшілік соттың соттылығына жатпайтыны.
Істің едәуір бөлігі жер қойнауын пайдалану келісімшартының төңірегіндегі әрекеттерге байланысты болды, мысалы, келісімшартты тоқтату туралы хабарламаға/бұйрыққа дау айту.
Бұл ретте келісімшарттың қолданылуын тоқтату келісімшарт бойынша міндеттемелердің орындалмауына негізделеді.
Демек даудың мәні келісімшарттық қатынастарға дау айтудан туындаған және әкімшілік органдардың өкілеттіктеріне байланысты әкімшілік немесе басқа билікке бағынуға немесе тәуелділікке негізделмеген және қоғамдық-құқықтық қатынастарға жатпаған (№ 7594-21-00-4/2084; № 1594-21-00-4/376 және т.б.).
Жоғарыда аталған жағдай осындай талап қоюлар үшін ортақ болып келеді, істің мән-жайлары мен соттардың қорытындылары жиі қайталанады.
Басқа да себептер кездеседі, мысалы, Келісімшарт бойынша барлау мерзімін ұзартудан бас тарту туралы шешімді заңсыз деп тану және оның күшін жою туралы талап қою (№ 7194-22-00-4/3130). Мерзімді ұзарту мәселелері тараптардың шарттық құқықтық қатынастарының бӛлігі болып табылады және азаматтық сот ісін жүргізу шеңберінде қаралуы тиіс.
ӘРПК-нің 3-бабы жетінші бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес іс жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік, азаматтық процестік заңнамасында және Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасында кӛзделген істер әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.
Сонымен бірге істің мән-жайлары оның ӘРПК-нің шеңберінде қаралуын болжауы мүмкін. Мысалы, апелляциялық саты бірінші сатыдағы соттың шешімінің күшін жойып, іс жаңадан қарауға жіберілді.
Талап қоюшының талаптары кен орнын аукционға шығарылатын жер қойнауы учаскелерінің тізімінен шығаруға мәжбүрлеу болды.
Бірінші сатыдағы соттың ұйғарымымен талап қою ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасының негізінде қайтарылды.
Бірінші сатыдағы сот келісімшарт мерзімінің аяқталуына байланысты оны қолдану тоқтатылғанын анықтады, осыған байланысты тараптардың арасында жария-құқықтық қатынастар болмаған.
Апелляциялық сатыда белгілі болғандай, бірінші сатыдағы сот жауапкердің талап қоюшының жолданымын шешпей қалдыру себебін анықтамаған.
Сондай-ақ бірінші сатыдағы сот талап қоюшының Жер қойнауы туралы кодексте белгіленген мерзімде жолданым бергені туралы дәлелдеріне құқықтық баға бермеген.
ӘРПК-ге сәйкес жолданымдарды қарау және олар бойынша шешімдер қабылдау әкімшілік рәсім болып табылады.
Бұдан басқа ӘРПК-нің 116-бабында сот тарапқа құқықтық салдарын алдын ала түсіндіре отырып, талап қою талаптарын тұжырымдауға және (немесе) өзгертуге жәрдем көрсететіні кӛзделген.
Алайда соттың белсенді рӛлі қағидатын бұза отырып, сот талап қоюда келтірілген дәлелдер мен дәлелдемелерді ескере отырып, талап қоюшыға мәлімделген талаптарды нақтылау қажеттілігін түсіндірмеген (№ 7194-22-00-4/1504 ісі).
Жалпы алғанда, ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасында көзделген негіз бойынша бірінші сатыдағы соттардың ұйғарымына апелляцияда дау айтылды.
Оның ішінде үш ұйғарымның күші жойылып, бірінші сатыдағы соттың жаңа қарауына жіберілді (№ 7194-23-00-4/839; № 7194-22-00-4/1504; № 3994-23-00-4/449).
Көрсетілген жағдайларда істің мән-жайларын дұрыс бағаламауы бірінші сатыдағы соттың ұйғарымдарының күшін жоюға себеп болды.
Бір жағдайда, бұл дау айтылған актінің әкімшілік акт болатын-болмайтынын , ол талап қоюшы үшін заңды салдарға әкеп соқтыратын-соқтырмайтынын анықтаудағы қателік. Басқа жағдайларда даулы құқықтық қатынастарды шарттық қатынастарға қате жатқызу болып отыр.
Әкімшілік акт әкімшілік органдар мен лауазымды тұлғалардың басқару қызметінің негізгі сыртқы нысаны болып табылады.
Оны әкімшілік орган жария-құқықтық қатынастарда қабылдайды, билік сипатына ие және билік өкілеттіктері берілген, міндетті сипатқа ие және мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтамасыз етілген және ең алдымен субъективті жария құқықтар мен міндеттерді іске асыруға бағытталған әкімшілік органның біржақты шешімін білдіреді, белгілі бір адамға немесе жеке белгілі бір адамдар тобына бағытталған. Анықтама ретінде:
ӘРПК-нің 102-бабының екінші бөлігіне сәйкес соттардың соттылығына әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен осы Кодексте көзделген жария құқықтық қатынастардан туындайтын даулар жатады.
ӘРПК-нің 4-бабының бірінші бөлігіне сәйкес:
4) әкімшілік акт - жария-құқықтық қатынастарда әкімшілік орган, лауазымды тұлға қабылдайтын, белгілі бір тұлғаның немесе жеке-дара айқындалған тұлғалар тобының Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген құқықтары мен міндеттерін іске асыратын шешім;
9) әкімшілік талап қою - жария-құқықтық қатынастардан туындайтын, бұзылған немесе дау айтылатын құқықтарды, бостандықтарды немесе заңды мүдделерді қорғау және қалпына келтіру мақсатында сотқа берілген талап.
Бұл анықтамадан әкімшілік акт бірқатар белгілерге жауап беруі керек:
- биліктің шарасы болу, яғни әкімшілік органның жария өкілеттігі жүзеге асырылатын шешім, әрекет (әрекетсіздік) түріндегі саналы ерік білдіру;
- әкімшілік органнан шығуға тиіс (ӘРПК-нің 4-бабы бірінші бөлігінің 7) тармақшасы мағынасында);
- реттеуші ықпалға ие болу, яғни қандай да бір құқықтық қатынасты орнатуға, жоюға немесе ӛзгертуге бағытталған шараның болуы;
- жеке-айқындылық, әкімшілік акт жіберілген нақты адресаттың болуы;
- жария-құқық саласында қабылдануы. Себебі орган, ұйым әкімшілік субъект ретінде ғана емес, сонымен бірге шаруашылық жүргізуші субъект ретінде де әрекет ете алады.
Жария құқық саласында қабылданған және жария-құқықтық сипаттағы актілер ғана әкімшілік болуы мүмкін;
- сыртқы бағыт, яғни актінің құқықтық әсері адресат әкімшілік органның шегінен тыс тұлға болған кезде тікелей сыртта болуы керек.
Осылайша жергілікті соттар талап қоюды қайтару туралы шешім қабылдаған кезде істің барлық жағдайларын ескеріп, жария-құқықтық даудың белгілерін дұрыс анықтауы тиіс. Сондай-ақ соттар талап қоюларды қайтару негіздерін көрсеткен кезде қателіктер жібереді.
Мысалы, сот талап қоюды 17) тармақшаның негізімен қайтарды, ал мазмұны бойынша талап қоюды ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 11) тармақшасының негізінде қайтару қажет болған.
Бұған апелляциялық және кассациялық сатылар талап қоюды қайтару негізінің қате анықталуына қарамастан, талап қоюды қайтару туралы іс жүргізу шешімін бірінші сатыдағы сот дұрыс қабылдағанын атап өтті (№ 7194-22-00-4/1818).
Тұтастай алғанда, жер қойнауын пайдаланушылардың келісімшарттық қатынастарға байланысты инвестициялық даулар шеңберінде талап қоюлары соттың қарауына жатпайтын негізде жиі қайтарылды.
Астана қаласы МАӘС-ке соттылығына жататын істерді қоспағанда, Астана қаласының МАӘС-і АПК-нің 27-бабының 1-2-тармағына сәйкес инвестициялық даулар бойынша азаматтық істерді, сондай-ақ инвестордың инвестициялық қызметіне байланысты инвесторларға талап қоюларын қарайды. мемлекеттік органдардың Басқа жағдайларда талап қоюшылар талап қоюларды дауды қараудың аумақтық соттылығын бұзып берген.
ӘРПК-нің 106-бабының бірінші және үшінші бӛліктерінің ережелеріне сәйкес әкімшілік істер әкімшілік акт шығарылған жер бойынша немесе жауапкердің орналасқан жері бойынша қаралуға жатады. Электрондық құжат нысанында шығарылған әкімшілік акт талап қоюшының тұрғылықты (орналасқан) жері бойынша қаралады. Аталған бӛлікте соттылықты анықтау бойынша практика пысықталған.
Бұл ретте мынадай жағдай анықталған, талап қоюды алдымен Астана қаласының МАЭС-і электрондық құжат нысанында шығарылған әкімшілік акт талап қоюшының тұрғылықты (тұрған) жері бойынша қаралатынын негізге алып қайтарған.
Ал талап қоюшы Алматы қаласының МАЭС-не жүгінгеннен кейін жауапкердің орналасқан жері Астана қаласы болып табылатынын, ал әкімшілік актінің ӛзі электрондық құжат нысанында шығарылмағанын көрсете отырып, талап қою қайтарылған (№ 7594-22-00 4/2496). Талап қоюларды осылай қайтару сот жүйесінің имиджіне теріс әсерін тигізеді.
- Талап қоюды іс жүзінде қайтарып алу көптеген жағдайларда әкімшілік органдардың дауды аяқтауға қатысты шешім қабылдауына байланысты. Татуласуды да ескеру керек.
Берілген талап қоюды қайтарып алудың және татуласудың жиынтығы, яғни даудың аяқталуы Сондай-ақ инвесторлардың Астана қаласының МАЭС-не берген жекелеген қайтарылған талап қоюлар кейіннен инвестициялық даулар шеңберінде қарау үшін Астана қаласының МАӘС-не берілді.
- Даулардың осы санаты бойынша талап қоюларды дауды реттеудің сотқа дейінгі тәртібін сақтамау негіздемесімен қайтару кезінде мыналарды ескеру қажет.
ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігінің 1) тармақшасында егер талап қоюшы істердің осы санаты үшін заңда белгіленген дауды сотқа дейін реттеу тәртібін сақтамаса және осы тәртіпті қолдану мүмкіндігі жоғалмаса, сот (судья) талап қоюды қайтару туралы ұйғарым шығаратыны белгіленген.
ӘРПК-нің кейінгі нормаларында егер:
1) заңда дауды реттеудің сотқа дейінгі тәртібі белгіленсе, осы тәртіп сақталғаннан кейін сотқа жолданым берілуі мүмкін екендігі (9-баптың үшінші бөлігі);
2) заңда өзгеше көзделмесе, сотқа дейінгі тәртіппен шағымданғаннан кейін сотқа жүгінуге жол берілетіні (91-баптың бесінші бөлігі) белгіленген; 3) жоғары тұрған әкімшілік орган, лауазымды тұлға болмаған жағдайда әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) сотта шағым жасалуы мүмкін, бұл туралы әкімшілік іс бойынша шешім қабылдау кезінде әкімшілік актіге, әкімшілік әрекетке (әрекетсіздікке) шағым жасалатын әкімшілік орган әкімшілік рәсімге қатысушыға хабарлайды (91-баптың алтыншы бөлігі).
Осылайша жоғарыда аталған нормалардың жиынтығы салалық заңның ӘРПК-ге қарағанда басым болып келетінін көрсетеді, сонымен қатар бұл әкімшілік рәсімдерді жүзеге асырудың ерекшеліктері Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленетініне сәйкес келеді (ӘРПК 1-бабының екінші бөлігі).
Мысал үшін Жер қойнауы туралы кодекстің 278-бабының 16 тармағында (өтпелі ережелер) геологиялық және тау-кен бөлімдерін беру және қайта ресімдеу тәртібін жер қойнауын зерттеу жӛніндегі уәкілетті орган айқындайтыны белгіленген.
Бұл нормада «Геологиялық және (немесе) тау кендік бөлуді беру және қайта ресімдеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің міндетін атқарушының 2021 жылғы 3 тамыздағы №285 бұйрығына сілтеме жасалған.
Осы Геологиялық және (немесе) тау-кендік бөлуді беру және қайта ресімдеу қағидаларының 16-тармағында мемлекеттік қызметтер көрсету мәселелері бойынша көрсетілетін қызметті берушінің шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағымдану тәртібі белгіленген.
Алайда бұл тәртіп көрсетілген Қағидаларға ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрінің міндетін атқарушының 06.12.2023 ж. бұйрығының редакциясында енгізілген, ал бастапқы нұсқасында сотқа дейінгі шағымдану тәртібі жазылмаған.
Біріншіден, заң техникасы тұрғысынан кодификацияланған актінің негізгі нормалары мен талаптары өтпелі ережелерге шоғырланбай, кодификацияланған актінің өзінде баяндалуы керек. Екіншіден, заңға тәуелді актіге сотқа дейінгі тәртіпті реттейтін ӛзгерістер енгізілгенге дейін онда тиісті нормалар болмаған.
Соның салдарынан бұл тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін туындаған құқықтық қатынастарға қатысты сотқа дейінгі міндетті келісу туралы талаптарды практикада қолданумен проблемалар туғызады.
Мысалы, бірінші сатыдағы сот жер қойнауын пайдаланушының талап қоюын қайтарды, өйткені дауды реттеудің сотқа дейінгі тәртібі сақталмады және мұндай тәртіпті қолдану мүмкіндігі жоғалмады.
Талап қоюшы талап қоюды қайтаруға негіздердің жоқтығын көрсете отырып, күшін жою мәніне жеке шағым берді, өйткені Жер қойнауы туралы кодексте осы дауды реттеудің міндетті сотқа дейінгі тәртібі жоқ.
Алайда бірінші және екінші сатыдағы соттар ӘРПК-нің 91-бабының бесінші бөлігін қолдану қажеттілігі туралы қорытындыға келді. Осы норманың мағынасынан сотқа дейінгі тәртіп, егер заңда оны сақтамай сотқа жүгіну құқығы тікелей көзделмесе, міндетті болып табылады.
Апелляциялық саты бірінші сатыдағы соттың қорытындыларымен келісті.
Анықтама ретінде: № 3594-22-00-4/1148 іс. Бірінші сатыдағы сот талап қоюды қайтара отырып, өзінің қорытындысын дау тараптары арасында туындаған жария құқықтық қатынастар саласындағы салалық заңнамада бас тартуға шағымдану тәртібі регламенттелмегенін негізге алды, сондықтан сотқа шағымданудан бас тартуға сотқа дейінгі тәртіппен шағымданғаннан кейін ғана сотқа шағымдану мүмкіндігін болжайтын ӘРПК-нің 91-бабының бесінші бөлігі қолданылуы тиіс.
Сонымен қатар бізге мынаны атап өту қажет. Уәкілетті органның Геологиялық және тау-кен бөлулерін беру және қайта ресімдеу қағидаларына қызметке шағымданудың сотқа дейінгі тәртібін енгізу фактісі мұндай тәртіптің бастапқыда кӛзделгенін және оның бастапқы редакцияда болмауы мемлекеттік органның олқылығы екенін көрсетеді.
Сондай-ақ соттың ұйғарымында тиісті негіздемесіз, бірақ ӘРПК-нің талаптарына бір ғана сілтеме жасап, ӘРПК-нің 138-бабы екінші бөлігі 1) тармақшасының негіздері бойынша талап қоюды қайтару жағдайы анықталды, мұндайға жол беруге болмайды (№ 3394-22-00-4/216 іс).
Бұл ретте жер қойнауын пайдалану саласындағы дау өзінің мазмұнына қарай сотқа дейінгі тәртіпті көздейтін құқықтық қатынастарды қозғауы мүмкін екенін түсіну керек.
Егер сотқа дейінгі тәртіп болмаса немесе жоғары тұрған органға шағым жасау қажеттілігінсіз сотқа жүгіну мүмкіндігі кӛзделсе, жауапкердің жоғары тұрған әкімшілік орган басшысының, лауазымды тұлғаның дәлелді ұстанымын ұсынуы қажет. Бұл талаптар 2023 жылғы 8 сәуірден бастап белгіленді.
Анықтама ретінде: «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне процестік заңнаманы жетілдіру және сот жүйесін реформалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 27 наурыздағы Заңымен ӘРПК-нің 91, 138 баптарына «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын іске асыруға, мемлекеттік басқару сапасын жақсартуға және бірыңғай әкімшілік практиканы қамтамасыз етуге бағытталған ӛзгерістер енгізілді.
ӘРПК-нің 91-бабының бесінші бӛлігінде, егер заңда өзгеше көзделмесе, сотқа дейінгі тәртіппен шағым жасалғаннан кейін сотқа жүгінуге жол беріледі деп көзделген.
Егер заңда жоғары тұрған органға шағым жасау қажеттілігінсіз сотқа жүгіну мүмкіндігі көзделген жағдайда, әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) дау айтылатын әкімшілік орган, лауазымды тұлға пікірмен қатар сотқа жоғары тұрған әкімшілік орган басшысының, лауазымды тұлғаның уәжді ұстанымын ұсынады.
ӘРПК-нің 138-бабының бесінші бөлігі бойынша судья жауапкерді АПК-нің талаптарына сәйкес дайындалған және ресімделген жазбаша пікірді және жоғары тұрған әкімшілік орган басшысының, әкімшілік іспен лауазымды тұлғаның дәлелді ұстанымын он жұмыс күнінен аспайтын мерзімде әкімшілік іспен бірге (бар болса) ұсынуға міндеттейді.
Оларды судья белгілеген мерзімде ұсынбау ақшалай өндіріп алуды қолдану үшін негіз болі мүмкін және әкімшілік істі мәні бойынша қарауға кедергі келтірмейді.
Осылайша заң шығарушы жоғары тұрған органның уәжді ұстанымы, егер заңда жоғары тұрған органға шағым жасау қажеттілігінсіз сотқа жүгіну мүмкіндігі кӛзделген жағдайда ғана сотқа ұсынылатынын айқындады.
Жер қойнауын пайдалану саласындағы даулар бойынша негізгі жауапкерлер
Жауапкер «сотта талап қойылған әкімшілік орган немесе лауазымды тұлға» болып табылады (ӘРПК-нің 4 - бабының бірінші бөлігінің 15) тармақшасы).
Жер қойнауын пайдалану саласындағы даулар бойынша әкімшілік органдар негізінен ЖАО (әкімдіктер, әкімдіктердің бөлімдері, өңірлік коммуналдық басқармалар мен мекемелер), сондай-ақ жекелеген ОМО мен олардың құрылымдық бӛлімшелері болып табылады.
Орталық органдарға талап қоюлар негізінен мемлекеттік органның ӛзіне берілді, аумақтық бӛлімшелерге қойылған талаптар әлдеқайда аз болды.
Жеке ұйғарымдар және ақшалай өндіріп алулар
Жеке ұйғарымдарда көбінесе әкімшілік органдардың назары талап қоюлар бойынша жіберілген бұзушылықтарға аударылған.
Талап қою талаптары: жер қойнауын пайдалануға лицензия беруден бас тартумен;
электрондық аукционды өткізудегі бұзушылықтармен;
жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттарды ұзартумен;
жер қойнауын пайдалану құқығын беруден бас тартумен;
әкімшілік әрекет жасау міндеттемелерімен байланысты болды.
Талап қоюшыларға ақшалай өндіріп алу түрінде процестік мәжбүрлеу шараларын қолдану жағдайы бар (№ 7194-22-00-4/4467).
Аталған істе сот талап қоюшы өзінің процестік құқығын теріс пайдаланатынын анықтады.
ӘРПК-нің 127-бабының үшінші бӛлігінде сот процестік құқықтарды теріс пайдаланатын тұлғаға ақшалай өндіріп алуды қолдануға құқылы екендігі көзделген.
Жауапкерлерге үш іс бойынша 5 ақшалай өндіріп алу қолданылған.
Мәселен бір жағдайда жауапкердің істі алдын ала тыңдауға дайындау кезінде пікірді және толық құжаттарды уақтылы ұсынбауы ақшалай өндіріп алудың себебі болды (№ 5194-22-00-4/851). Басқа істе сот конкурс бойынша материалдарды талап етті, алайда жауапкер құжаттаманы сотқа толық көлемде ұсынбады (№ 7194-23-00-4/3205).
Енді бір істе жауапкердің әртүрлі өкілдеріне бірден үш ақшалай жаза қолданылды.
Мұндай шараның қолдануына дәлелді себептерсіз пікірді уақтылы ұсынбау, сотты құрметтемеу және сотта әкімшілік істі қарауды созу болды (№ 5194-21-00-4/462).
Процестік міндеттерді орындамау фактілерін анықтаған кезде соттың ақшалай өндіріп алу құқығы сот билігінің дербестігі мен тәуелсіздігі қағидатынан туындайды және әкімшілік әділет тұрғысынан сот төрелігін жүзеге асыру үшін қажетті соттың дискрециялық өкілеттіктері көріністерінің бірі болып табылады.
Процеске қатысушының процестік міндеттерді орындамау себептерінің дәлелділігін анықтау соттың құзыретіне кіреді және нақты мән-жайларды талдау негізінде анықталады.
Қолданылған қысқартулар
1) ӘРПК - Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі;
2) АПК - Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі;
3) АК - Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
4) КК - Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексі;
5) ЖС НҚ - Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы;
6) СК - Қазақстан Республикасының Салық кодексі;
7) Астана қаласы сотының ӘІСА - Астана қаласы сотының Әкімшілік істер жӛніндегі сот алқасы;
8) ЖС ӘІСА - Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Әкімшілік істер жӛніндегі сот алқасы;
9) МАӘС - Мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сот;
10) ОМО - орталық мемлекеттік орган;
11) ЖАО - жергілікті атқарушы органдар.
Пайдаланылған нормативтік дереккөздер
Жер қойнауын пайдалану саласындағы дауларды қарау кезінде соттар басшылыққа алған материалдық құқық нормаларына қазіргі уақытта қолданылып жүрген заңнамалық актілер жатады.
Осы санаттағы даулар бойынша мәселелерді реттейтін негізгі нормативтік құқықтық актілер:
1) Қазақстан Республикасының Конституциясы;
2) Қазақстан Республикасының 1994 жылғы 27 желтоқсандағы №268 XIII Азаматтық кодексі;
3) Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 20 маусымдағы №442 Жер кодексі;
4) Қазақстан Республикасының 2008 жылғы 4 желтоқсандағы №95-IV Бюджет кодексі;
5) Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 29 қазандағы №375-V Кәсіпкерлік кодексі;
6) Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы №377-V Азаматтық процестік кодексі;
7) «Салық және бюджетке тӛленетін басқа да міндетті тӛлемдер туралы» Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы №120 VI кодексі (Салық кодексі);
8) «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 27 желтоқсандағы № 125-VI кодексі;
9) Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 29 маусымдағы №350-VI Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексі;
10) Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 2 қаңтардағы №400-VI Экология кодексі және т.б.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
