120-бабына түсініктеме. Зорлау Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің
1. Зорлау, яғни жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолдану не күш қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас жасау –
үш жылдан бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Зорлау:
а) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ жасаған;
б) өлтіремін деп қорқытумен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған;
в) жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан;
г) бірнеше рет жасалған немесе бұрын сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасаған адам жасаған;
д) кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамға қатысты жасалған –
бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Зорлау:
а) абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан;
б) абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ/ЖИТС жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан;
в) он төрт жасқа толмағаны көрінеу белгілі жәбірленушіге қатысты жасалған;
г) қоғамдық апат жағдайларын пайдаланып немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған –
сегіз жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Зорлау – әйелдің жыныстық бостандығы мен жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы жасалатын ең ауыр қылмыстық қолсұғушылықтардың бірі. Қылмыстық заң зорлау деп ер адамның әйелмен табиғи нысанда жыныстық қатынасқа түсуін, бұл ретте жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты физикалық немесе психикалық (қорқыту) күш қолдануын не оның дәрменсіз күйін пайдалануын таниды.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі жыныстық құмарлықты қанағаттандырудың күш қолдану тәсілімен, оны қолдану қатерін төндіру арқылы немесе жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жүзеге асырылуында.
Осы қылмыстың объектісі әйелдің жыныстық бостандығы болып табылады. Бұл әйелдің ер адамдармен жыныстық қатынасқа түсу мәселесін өз бетінше шешуге құқылы екенін білдіреді. Әйелдің жыныстық жақындыққа өз еркінің жоқтығын оның нақты әрі айқын білдірілген қарсылығы және белсенді қарсылық көрсетуі айғақтай алады. Зорлау кезінде жәбірленуші тек әйел жынысты адам ғана бола алады. Зорлау үшін жәбірленушінің моральдық бейнесі, атап айтқанда, оның дұрыс емес мінез-құлқы ешқандай маңызға ие емес. Бұл ретте жезөкшені, бірге тұратын әйелді және әйелін зорлағаны үшін қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылмайды, өйткені Қазақстанның қылмыстық заңнамасы кез келген адамның жыныстық бостандығын, ол осы бостандығын қалай пайдаланатынына қарамастан, қорғайды.
Жыныстық бостандық зорлау объектісі болып табылады және ол адамның жеке бас бостандығының құрамдас бөлігі ретінде түсініледі. Ол адамның өзінің сексуалдық қажеттіліктерін қалай қанағаттандыру керектігін өз бетінше айқындау құқығынан көрінеді. Мұндай бостандық психикалық тұрғыдан сау, 16 жасқа толған адамға тиесілі. Осы жасқа толмаған адамдар, сондай-ақ психикалық ауру адамдар жыныстық бостандыққа ие болмайды. Сондықтан 16 жасқа толмаған адаммен, сондай-ақ 16 жасқа толған психикалық тұрғыдан толыққанды емес адаммен ерікті немесе күш қолдану арқылы жыныстық қатынас жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық ҚР ҚК-нің 120–122-баптары бойынша туындайды. Мұндай жағдайларда ҚР ҚК-нің 120, 121 және 124-баптарында көзделген қылмыстардың объектісі жыныстық қолсұғылмаушылық болып табылады. Сондықтан зорлау объектісі ретінде адамның жыныстық мінез-құлқы басқа адамдардың мүдделерін немесе қоғамдық мүдделерді бұзбайтын жағдайдағы жыныстық бостандығы ғана танылады. Зорлау кезінде кінәлі адам жәбірленушімен күш қолданып жыныстық қатынасқа түсу арқылы оның жыныстық бостандығын бұзады.
Зорлаудың объективтік жағы жәбірленушімен күш қолдану немесе жәбірленушіге не басқа адамдарға күш қолдану қатерін төндіру арқылы, не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жыныстық қатынас жасаудан тұрады.
Жыныстық қатынас – «ұрпақты жалғастыруға бағытталған және ер адамның жыныс мүшесін қынапқа енгізу арқылы жүзеге асырылатын физиологиялық акт». Жыныстық қатынас – ең алдымен және тек қана жыныстардың қосылуы. «Жыныстық қатынас» термині заңдық емес, медициналық термин болып табылады және оны сексология ғылымында түсіндірілетін мағынада түсіну қажет.
Жыныстық қатынас кінәлі адам оны әйелдің еркіне қарсы, физикалық күш қолдану, жәбірленушіні немесе басқа адамдарды қорқыту арқылы не оның дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жасаған жағдайда зорлау деп танылады. Әйелді алдау немесе сенімін теріс пайдалану арқылы жыныстық қатынасқа түсуге келісімін алған адамның әрекеттері зорлау болып табылмайды.
Күш қолдану – адамға жасалатын кез келген физикалық ықпал ету. Зорлау кезіндегі физикалық күш қолдану денсаулыққа әртүрлі дәрежедегі зиян келтіруден, ұрып-соғудан бастап денсаулыққа ауыр зиян келтіруге дейін көрініс табады. Ол ауырсыну келтіру, бостандығын шектеу, байлау, жәбірленушінің мойнын қысу түрінде көрінуі мүмкін, яғни әйелдің қарсылығын бұзуға көмектесетін немесе қарсылық көрсету мүмкіндігін жоятын кез келген физикалық күш қолдану болып табылады.
ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлауға және сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысына сәйкес, зорлау, сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау немесе оларды жасауға оқталу кезінде жәбірленушілердің денсаулығына қасақана жеңіл немесе ауырлығы орташа зиян келтіру ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының диспозициясымен қамтылады және қосымша саралауды талап етпейді.
Денсаулыққа келтірілген зиянның ауырлық дәрежесі ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2004 жылғы 20 желтоқсандағы № 875/1 бұйрығымен бекітілген Сот-медициналық сараптаманы ұйымдастыру қағидаларына сәйкес алынған сарапшы қорытындысының негізінде белгіленеді.
Зорлау процесінде немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде не осы қылмыстарды жасауға оқталу барысында, сондай-ақ зорлықпен жасалған жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері аяқталғаннан кейін жасалған әрекетті жасыру мақсатында не көрсетілген қарсылық үшін кек алу ниетімен жәбірленушіні (жәбірленушіні) құқыққа қайшы қасақана өлтіру ҚР ҚК-нің 96-бабы 2-бөлігінің «к» тармағы және 120 немесе 121-баптарының тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс.
«Көрсетілген кінәлі адамдардың әрекеттерін саралау кезінде қылмыстық процесті жүргізуші орган ҚР ҚК-нің 96-бабы 2-бөлігінің «к» тармағында да, сондай-ақ осы баптың 2-бөлігінің басқа тармақтарында да және ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөліктерінде де көзделген барлық анықталған саралаушы белгілерді көрсетуге тиіс».
Зорлау кезіндегі физикалық күш қолдану механикалық жолмен ғана емес, химиялық және биологиялық әсер ету арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін.
Зорлау кезінде қолданылатын күш жәбірленушінің нақты (жалған емес) қарсылығын еңсеруге жеткілікті дәрежеде қарқынды болуы тиіс.
Осыған байланысты шынайы қарсылық көрсетпеген, тек қарсылық көрсеткендей түр танытқан немесе өзінің сексуалдық серіктесінің әрекеттерімен келіспейтінін білдірген әйелмен жасалған жыныстық қатынасты зорлау деп тануға болмайтынын атап өткен жөн. Бұдан да артық айтар болсақ, кейбір жағдайларда әйел өзіне қатысты сексуалдық сипаттағы қол сұғушылық жасалғандай түр танытып қана қоймай, материалдық пайда алу мақсатында зорлау әрекетін әдейі қолдан жасаған жағдайлар да кездеседі.
Мәселен, Р. қаланың түнгі клубтарының бірінде Л.-мен танысып, оны өз үйіне шақырған. Р. қаланың элиталық аудандарының біріндегі үйде тұрған. Л. үйдің сән-салтанатын және Р.-ның материалдық жағдайының жақсы екенін көріп, ешқандай үгіттеусіз, қорқыту мен күш қолданусыз Р.-ны жыныстық қатынасқа түсуге көндірген. Таңертең Л. такси шақырып, Р. ұйықтап жатқан кезде полиция бөліміне барып, кешке қаланың түнгі клубтарының бірінде Р.-мен танысқанын, оның өзін үйіне шақырғанын, ал Р. мас күйінде бастапқыда өтінгенін, кейіннен қорқытып, өзіне қатысты күш қолданғанын және соның нәтижесінде оны зорлағанын хабарлаған. Л. сондай-ақ қарсылық көрсетіп, көмекке шақырып айқайлағанын, бірақ оны ешкім естімегенін мәлімдеген.
Осы факті бойынша Р.-ға қатысты ҚР ҚК-нің 120-бабы 1-бөлігі бойынша қылмыстық іс қозғалған. Аудандық соттың үкімімен Р. ҚР ҚК-нің 120-бабы 1-бөлігі бойынша сотталған, кейіннен бұл айыптау облыстық сотпен өзгеріссіз қалдырылған.
Алайда осы қылмыстық істі қарау кезінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты мыналарды анықтаған: Жәбірленуші Л. айғақтар беру кезінде кінәлі Р. тарапынан күш қолданылғанын көрсеткен, сондай-ақ кінәліге белсенді қарсылық көрсеткенін, айқайлап, көмекке шақырғанын хабарлаған. Алайда сот-медициналық және бірқатар басқа сараптамалардың қорытындыларында жәбірленуші Л.-ның денесінде көзге көрінетін зақымдану іздері анықталмаған, жәбірленуші Л.-ның тырнақ астындағы кесінділерінен кінәлі Р.-ға тиесілі микробөлшектер табылмаған, сондай-ақ жәбірленушінің киімінен де қандай да бір көзге көрінетін зақымданулар анықталмаған. Кінәлі Р.-ға қатысты да сараптаманың осындай қорытындысы берілген. Ал жәбірленуші Л.-ның айқайлап, көмек сұрағаны туралы жағдай бойынша зорлау жасалған уақыт аралығында көршілердің берген айғақтары бар, олар ешқандай айқай мен көмек сұраған дауыстарды естімегендерін көрсеткен.
Осыған байланысты ҚР Жоғарғы Соты Р.-ның әрекеттерінен аталған қылмыстың белгілерін таппаған және Р. зорлау жасамаған деген қорытындыға келген. Осылайша, төмен тұрған сот сатыларының үкімдерінің күшін жойып, Р.-ды көрсетілген айыптау бойынша ақтаған. Ал Л.-ға қатысты Р.-ға жала жабу және оған қатысты көрінеу жалған айғақтар беру фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалған.
Заңнама зорлау жасау тәсілі ретінде күш қолдануға күш қолдану қатерін, яғни психикалық күш қолдануды да теңестіреді.
ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігінде зорлау жасау тәсілдерінің бірі ретінде психикалық күш қолдану, яғни қорқыту көзделген.
Қорқыту – зиян келтіруді алдын ала білдіру. Ол сөзбен де, әрекеттермен де білдірілуі мүмкін. Жәбірленушінің қарсылығын басу тәсілі ретіндегі қорқыту кінәлі адамның зорлық-зомбылықты дәл қазір қолдану ниетін білдіретін сөздерімен, ым-ишарасымен, қаруды көрсетуімен және т.б. тәсілдермен қорқытуын білдіреді.
Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері кезіндегі қорқыту деп жәбірленушілердің қарсылығын тоқтату мақсатында оларды өздеріне немесе жақындарына қатысты физикалық күш қолданудың нақты ниетін білдіретін әрекеттермен немесе сөздермен қорқытуды түсіну қажет. Қорқыту зорлау, сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері кезінде қарсылықты басу тәсілдерінің бірі болып табылатындықтан, ҚР ҚК-нің 120 және 121-баптарының диспозицияларында көрсетілген кінәлі адамның әрекеттерін ҚР ҚК-нің 112-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Зорлау немесе сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері жасалғаннан кейін, мысалы, жәбірленушілерді қорқыту және болған оқиғаның жария етілуіне жол бермеу мақсатында білдірілген, адам өлтірумен, денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сондай-ақ адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен немесе мүлікті өртеу, жарылыс жасау не өзге де жалпыға қауіпті тәсілмен жоюмен қорқыту, егер осы қорқытуды іске асырудан қауіптенуге жеткілікті негіздер болған жағдайда, ҚР ҚК-нің 112-бабы бойынша дербес саралануға тиіс, ал жалпы жасалған әрекет осы норма және ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының тиісті бөлігі бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға тиіс.
Мүлікті жоюмен және жәбірленуші туралы масқаралайтын мәліметтерді таратумен қорқыту, яғни бопсалауды пайдалану арқылы жасалған жыныстық қатынас зорлау деп танылмайды. Көрсетілген әрекеттерді жасау туралы қорқыту әйелді дәрменсіз күйге түсірмейді, өйткені оның өзін-өзі қорғау шараларын қабылдауға немесе көмекке жүгінуге уақыты қалады.
Күш қолдану және оны қолдану қатері тек жәбірленушіге ғана емес, басқа адамдарға да (туыстарына, жақындарына, таныстарына) қолданылуы мүмкін, бұл ретте ол жыныстық қатынасқа дейін жасалуы тиіс. Егер физикалық немесе психикалық күш қолдану жәбірленушіге немесе басқа адамдарға жыныстық қатынас басталғаннан кейін, зорлықпен жасалған жыныстық қатынастың аяқталуына қарсы әрекеттердің алдын алу немесе көрсетілген адамдардың құқық қорғау органдарына арыздануына жол бермеу мақсатында жойылуы үшін қолданылса, онда олардың әрекеттері қылмыстық сот төрелігіне қарсы қылмыс ретінде (ҚР ҚК-нің 354-бабы – Көрінеу жалған айғақтар беруге немесе айғақтар беруден жалтаруға, жалған қорытынды беруге не дұрыс аудармауға сатып алу немесе мәжбүрлеу) немесе ниеттің бағыты мен нақты туындаған зардаптарға байланысты жеке адамға қарсы қылмыс ретінде саралануға тиіс.
ҚР Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Зорлауға және сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттеріне байланысты қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 5-тармағына сәйкес, дәрменсіз күй деп жәбірленушінің (жәбірленушінің) өзінің физикалық немесе психикалық жағдайына байланысты кінәлі адамға қарсылық көрсету мүмкіндігінің болмауын (жас балалық немесе қарттық жас, физикалық кемшіліктер, психикалық қызметінің бұзылуы, өзге де ауру немесе ес-түссіз күй және т.б.) түсіну қажет. Бұл ретте зорлау немесе сексуалдық сипаттағы өзге де зорлық-зомбылық әрекеттерін жасаған адам жәбірленушінің (жәбірленушінің) осындай жағдайда екенін сезінуге тиіс.
Жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы зорлау оның физикалық немесе психикалық жағдайына байланысты өзімен жасалып жатқан әрекеттердің сипатын түсінбеуін немесе зорлаушыға қарсылық көрсетуге қабілетсіз болуын білдіреді.
Физикалық дәрменсіздік деп жәбірленушінің аурудан, қан жоғалтудан, шаршаудан туындаған физикалық әлсіздігі, сондай-ақ қарттық жасы және т.б. салдарынан, яғни қандай да бір физикалық кемшіліктеріне байланысты зорлаушыға қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырылған жағдайы танылады.
Психикалық дәрменсіздік әйелдің өзіне қатысты күш қолданылып жатқанын түсінбейтін ерекше психикалық жағдайымен байланысты. Мұндай жағдайларға ұйқы, естен тану, есірткілік немесе алкогольдік қатты мас болу, ақыл-есінің кемдігі, жас балалық жас немесе ауру не ес-түссіз күй жатқызылуы мүмкін.
Алкогольдік мас болу заң бойынша ресми түрде дәрменсіз күй ретінде, егер алкогольдік мас болу жағдайы кінәлі адамға нақты қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырған жағдайда ғана танылады. Осылайша, көрсетілген қаулының 5-тармағына сәйкес, жәбірленушінің мас күйде болуы, егер мас болу дәрежесі оны кінәлі адамға қарсылық көрсету мүмкіндігінен айырған болса, оның дәрменсіз күйі деп танылуы мүмкін. Бұл ретте кінәлі адамның жәбірленушіні осындай күйге жеткізгені немесе оның дәрменсіз күйінің туындауы кінәлінің әрекеттеріне байланысты болмағаны маңызды емес.
Іс жүзінде аталған қаулыға және сот-тергеу тәжірибесіне сәйкес, мас болу жағдайы әйел қатты мас болу нәтижесінде әлсіреп, зорлаушыға іс жүзінде қарсылық көрсете алмайтын, сонымен бірге жыныстық қатынасқа түсуге өзінің келіспейтінін білдіретін жағдайда ғана дәрменсіз күй ретінде қарастырылуы мүмкін. Яғни ол есін біледі және өзіне қатысты заңсыз әрекеттер жасалып жатқанын түсінеді немесе мас болу салдарынан ес-түссіз күйде болады деп есептеу қажет.
Жәбірленушінің жас балалық жасына (14 жасқа толмағанына) байланысты дәрменсіз күйін пайдалану арқылы зорлау жасалғанын тану тек оның жасын білумен ғана емес, сонымен қатар жәбірленушінің өзімен жасалып жатқан әрекеттердің сипаты мен ықтимал салдарын түсіну және қарсылық көрсету қабілеті туралы мәліметтерге де негізделуге тиіс. Қажет болған жағдайларда жәбірленушіні куәландыру үшін психологиялық-психиатриялық сараптама тағайындалуы қажет. Кәмелетке толмаған қызды зорлағаны үшін жауаптылық кінәлі адамның қылмыс жасағанға дейін жәбірленушінің жасынан хабардар болған немесе жәбірленушінің жас бала екенін болжаған жағдайларда ғана туындауы мүмкін. Жәбірленушінің физикалық дамуының нақты жасына сәйкес келмеуі кінәлі адамның жәбірленушінің жасынан хабардар болғанын көрсететін басқа да мән-жайлардың жиынтығында бағалануға тиіс.
Зорлау жыныстық қатынас басталған сәттен бастап, оның аяқталғанына және қандай зардаптар туындағанына қарамастан, аяқталған қылмыс деп есептеледі. Осылайша, кінәлі адамның физиологиялық мағынада жыныстық қатынасты аяқтауы талап етілмейді.
Субъективтік жағынан зорлау әрдайым тікелей қасақаналықпен жасалады. Зорлау жасаған кезде кінәлі адам жыныстық қатынастың күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру нәтижесінде не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдалану арқылы жүзеге асырылып жатқанын сезінеді және соған қарамастан жыныстық қатынас жасауды қалайды. Зорлау жасаудың негізгі себебі – кінәлі адамның немесе басқа адамдардың жыныстық қажеттілігін қанағаттандыру. Қосымша себептер ретінде бұзақылық ниеттер, масқаралау немесе кек алу ниеті және т.б. болуы мүмкін. Зорлау жасаудың мақсаты – кінәлі адамның немесе басқа адамның жыныстық құмарлығын қанағаттандыру.
Зорлаудың субъектісі әйелмен зорлықпен жыныстық қатынас жасаған адамдар, сондай-ақ жәбірленушіні зорлау кезінде оларға тікелей көмектескен адамдар болып табылады. Зорлаудың қоса орындаушысы әйел адам да болуы мүмкін. Зорлағаны үшін қылмыстық жауаптылық 14 жастан басталады.
Зорлаудың сараланған түрлеріне мыналар жатады.
1. Адамдар тобы жасаған зорлау.
Зорлау, ең алдымен, оны жасау процесіне алдын ала сөз байласпастан екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысқан жағдайда адамдар тобы жасаған деп танылады.
Егер зорлауды жасауға екі немесе одан да көп адам алдын ала осы қылмысты бірлесіп жасау туралы уағдаласып қатысса, зорлау алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған деп танылуға тиіс.
Егер зорлауды бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін алдын ала біріккен тұрақты топ жасаса, ол ұйымдасқан топ жасаған зорлау деп танылады.
Зорлау бірнеше адамның бір немесе бірнеше жәбірленушіге қатысты сексуалдық зорлық-зомбылық жасаған жағдайларында ғана емес, сондай-ақ кінәлі адамдар келісілген түрде әрекет етіп, бірнеше адамға қатысты күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіріп, кейін олардың әрқайсысымен немесе кем дегенде біреуімен зорлықпен жыныстық қатынас жасаған жағдайда да адамдар тобы жасаған зорлау деп танылуға тиіс.
Зорлауға рөлдерді бөлу арқылы сыбайлас қатысу орын алған жағдайларда, жәбірленушіге тікелей күш қолданбаған, алайда басқа адамдардың онымен зорлықпен жыныстық қатынас жасауына ықпал еткен осы қылмысты ұйымдастырушылар, айдап салушылар және көмектесушілер ҚР ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің «а» тармағы бойынша адамдар тобы жасаған зорлау үшін жауаптылыққа тартылмайды. Олардың әрекеттері ҚР ҚК-нің 28-бабы және 120-бабының тиісті бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Айтылғандар ұйымдасқан топ жасаған зорлауға қатысты емес. Мұнда бір немесе бірнеше зорлау жасау үшін алдын ала біріккен тұрақты адамдар тобы туралы сөз болып отыр. Бұл жағдайда рөлдерді бөлу арқылы сыбайлас қатысу орын алуы мүмкін.
Топтық зорлау деп зорлықпен жыныстық қатынасты тікелей жасаған адамдардың ғана емес, сондай-ақ жәбірленушіге физикалық немесе психикалық күш қолдану арқылы оларға көмектескен адамдардың да әрекеттері танылуға тиіс. Бұл ретте зорлықпен жыныстық қатынасты жеке өзі жасамаған, бірақ күш қолдану арқылы басқа адамдарға қылмыс жасауға көмектескен адамдардың әрекеттері топтық зорлаудың қоса орындаушылығы ретінде саралануға тиіс (ҚР ҚК-нің 28-бабының 2-бөлігі).
Жәбірленушімен тікелей жыныстық қатынасқа түспеген және көрсетілген әрекеттерді жасау кезінде оған физикалық немесе психикалық күш қолданбаған, тек кеңес беру, нұсқаулар беру немесе кедергілерді жою арқылы қылмыстың жасалуына көмектескен адамның әрекеттері ҚР ҚК-нің 28-бабының 5-бөлігі бойынша, ал саралаушы белгілер болмаған кезде ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Топтық қылмыстың қоса орындаушысы әйел де, сондай-ақ жәбірленушіге қатысты күш немесе қорқыту қолданған жағдайда жыныстық қатынасты жеке өзі жасауды мақсат етпеген адам да болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда топтық зорлау үшін айып тағу мақсатында объективтік жақтың екі элементінің бірін орындау жеткілікті: не күш қолдану (қорқыту), не жыныстық қатынас жасау. Сондықтан екі адамның біреуі физикалық күш қолданса, ал екіншісі осы күш қолдануды пайдаланып жыныстық қатынас жасаса, зорлау аяқталған болып есептеледі. Өйткені қылмыстың объективтік жағын орындауға екі адам қатысқандықтан, олар адамдар тобы жасаған зорлау үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Арнайы әдебиеттерде осы мәселеге қатысты әйелдер зорлауға тек ұйымдастырушылар, айдап салушылар және көмектесушілер ретінде ғана қатыса алады деген басқа да көзқарас айтылған, өйткені әйел биологиялық тұрғыдан жәбірленушімен жыныстық қатынас жасай алмайды. Дәл осындай пікір ер адамдардың белсіздігіне қатысты да айтылады.
Мұндай көзқараспен келісуге болмайды, өйткені олар жыныстық қатынасқа түсе алмағанымен, зорлаудың қоса орындаушылары ретінде танылуға тиіс.
ҚР Жоғарғы Сотының түсіндіруіне сәйкес, зорлаудың қоса орындаушыларының бірі қылмыстық жауаптылық белгіленген жасқа толмауына немесе есі дұрыс еместігіне байланысты жауаптылыққа тартылмайтын жағдайда, осы қылмыстың басқа қатысушысының әрекеттері топ болып жасалған деп қарастырылмайды. Жауаптылыққа тартылатын орындаушының әрекеттері (басқа ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде) ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.
Бұл жағдайда ҚР Жоғарғы Соты топты сыбайлас қатысудың нысаны ретінде қарастырады. Менің ойымша, зорлауға қатысты топты сыбайлас қатысудың нысаны ретінде емес, қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің жоғары екенін көрсететін мән-жай ретінде қарастыру қажет еді.
Орыс тілінде «топ» сөзі бірнеше мағынаға ие: 1) бірге, бір-біріне жақын орналасқан бірнеше адам, зат немесе жануар; 2) ортақ мақсатпен, идеямен, жұмыспен және т.б. байланысты адамдар жиынтығы. «Топ» ұғымын тек сыбайлас қатысу нысаны ретінде қарастыру тым тар мағына болып табылады және көрсетілген мән-жайларда адамдар тобы жасаған зорлаудың қауіптілік дәрежесіне де, қылмыспен күрес міндеттеріне де сәйкес келмейді.
2. Өлтіремін деп қорқытумен ұштасқан, сондай-ақ жәбірленушіге немесе басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездікпен жасалған зорлау.
Өлтіремін деп қорқыту сөзбен білдірілуі немесе қылмыскердің әрекеттерінен туындауы мүмкін. Мысалы, жәбірленушінің мойнын қысып, онымен жыныстық қатынасқа түсуді талап ету өлтіремін деп қорқыту болып табылады, сондай-ақ кінәлі адамның қару, пышақ, ұстара және т.б. көрсетуі де осындай әрекеттерге жатады.
Өлтіремін деп қорқыту жәбірленушінің қарсылығын еңсеру үшін пайдаланылатын, оның өміріне қауіпті психикалық күш қолдануды білдіреді. Сондықтан қорқыту шынайы, нақты және тікелей болуы тиіс. Қорқыту жәбірленушінің әрекет ету бостандығын шектеп, оның қарсылығын бұзатындай дәрежеде маңызды болды ма деген мәселені әрбір нақты жағдайда сот шешеді.
Егер өлтіремін деп қорқыту зорлаудан кейін жәбірленушінің бұл туралы хабарламауы үшін айтылса, кінәлі адам ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша және қосымша ҚР ҚК-нің 112-бабы бойынша қорқыту үшін жауаптылыққа тартылады.
Жәбірленушілерді қорлау деп зорлықпен жыныстық қатынас жасау процесінде оларды азаптауды, кемсітуді және көптеген дене жарақаттарын келтіруді тану қажет. Басқа адамдарға қатысты ерекше қатыгездік, мысалы, балалардың көз алдында ананы немесе күйеуінің көзінше әйелді зорлау түрінде көрініс табуы мүмкін.
3. Жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруына әкеп соққан зорлау.
Бұл белгі кінәлі адамның өзінің ауру екенін көрінеу білгеніне қарамастан, жәбірленушімен күш қолданып жыныстық қатынасқа түсуі және соның нәтижесінде жәбірленушінің венерологиялық ауруды жұқтыруы жағдайында орын алады.
ҚР ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің «в» тармағы бойынша саралау үшін кінәлі адамның жәбірленушіні венерологиялық аурудың қандай түрімен жұқтырғаны маңызды емес.
4. ҚР ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің «г» тармағында көрсетілген белгі бойынша.
Бұрын жасалған зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері үшін соттылығы заңда белгіленген тәртіппен алынбаған немесе жойылмаған, сондай-ақ соңғы зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекетін жасау сәтіне дейін бұрын жасалған зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеті үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтпеген адамдар жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Бұл ретте зорлауды бірнеше рет жасалған деп тану үшін кінәлі адамның бұрын аяқталған қылмыс жасағаны немесе оған оқталғаны, сондай-ақ оның орындаушы немесе қылмыстың басқа да сыбайлас қатысушысы болғаны маңызды емес.
Егер кінәлі адам бір-бірінен аз уақыт аралығымен бір жәбірленушіге қатысты бірнеше жыныстық қатынас немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау кезінде біртұтас ниетпен әрекет еткен болса, қылмыс жалғасқан қылмыс ретінде қарастырылуға тиіс. Бұл жағдайда бір жәбірленушімен (жәбірленушімен) бірнеше рет зорлықпен жыныстық қатынас жасау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасау бірнеше рет жасалған қылмысты құрамайды.
ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының әртүрлі бөліктерінде жауаптылық көзделген екі немесе одан да көп зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттері жасалған кезде, ҚР ҚК-нің 11-бабының 5-тармағының талаптарына сәйкес, бұл әрекеттер неғұрлым қатаң жаза көздейтін баптың бөлігі бойынша, іс бойынша анықталған қылмыстың барлық саралаушы белгілерін, оның ішінде ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының басқа бөліктерінде көзделген белгілерді де көрсете отырып саралануға тиіс.
Мысалы, он төрт жасқа толмағаны көрінеу белгілі жәбірленушіні адамдар тобы зорлаған жағдайда, әрекет ҚР ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің «в» тармағы бойынша, ҚР ҚК-нің 120-бабының 2-бөлігінде көзделген адамдар тобы жасаған деген саралаушы белгісін көрсете отырып саралануға тиіс.
Бір жағдайда зорлауға немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеттерін жасауға оқталу, ал екінші жағдайда аяқталған зорлау немесе сексуалдық сипаттағы зорлық-зомбылық әрекеті орын алған кезде, не бір қылмысты жасау кезінде кінәлі адам орындаушы, ал басқаларын жасау кезінде ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші болған жағдайда, кінәлінің әрекеттері қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
5. Кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамды зорлау.
Кәмелетке толмаған адамды зорлау деп 14 пен 18 жас аралығындағы адаммен күш қолданып жыныстық қатынас жасауды тану қажет. Бұл ретте кінәлі адам өзінің кәмелетке толмаған адаммен зорлықпен жыныстық қатынас жасағанын сезінуге тиіс.
Кәмелетке толмаған адамды зорлау кезіндегі қасақаналық кінәлі адамның кәмелетке толмаған адаммен күш қолданып жыныстық қатынас жасап жатқанын сезінуін және мұны жасауды қалауынан тұрады.
Қарастырылып отырған қылмыстың ерекше сараланған түрлеріне (ҚР ҚК-нің 120-бабының 3-бөлігі) мыналар жатады:
а) абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соққан зорлау.
Жасалған әрекетті осы белгі бойынша саралау үшін жәбірленушінің өлімі дәл онымен жасалған зорлықпен жыныстық қатынастың нәтижесі болғанын, яғни зорлау мен жәбірленушінің өлімі арасында себептік байланыстың бар екенін анықтау қажет. Егер себептік байланыс болмаса, зорлаудың осы ерекше сараланған түрі де болмайды.
Зорлау нәтижесінде абайсызда жәбірленушінің өліміне әкеп соғу ҚР ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің «а» тармағымен толық қамтылады және ҚР ҚК-нің 101-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
Егер зорлау процесінде кінәлі адам жәбірленушіні қасақана өмірінен айырса, жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 96-бабы 2-бөлігінің «к» тармағында және ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Егер өлтіру зорлаудан немесе зорлауға оқталудан кейін жасалған қылмысты жасыру мақсатында немесе көрсетілген қарсылық үшін кек алу ниетімен жасалса, кінәлі адамның әрекеті ҚР ҚК-нің 96-бабы 2-бөлігінің «к» тармағында және ҚР ҚК-нің 120-бабының тиісті бөліктерінде көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
б) абайсызда жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян келтіруге, оның АИТВ/ЖИТС жұқтыруына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан зорлау.
Бұл жағдайда үш дербес ауырлататын мән-жай көзделген және осы зардаптарға қатысты кінә абайсыздық түрінде болуы тиіс.
Бұл үш мән-жай зорлаудың аса ауыр зардаптары ретінде тек зорлау фактісі мен денсаулыққа ауыр зиян келтіру арасында қажетті себептік байланыс анықталған жағдайда ғана танылуы мүмкін.
Жәбірленушінің денсаулығына ауыр зиян зорлау кезінде келтірілуі немесе осы қылмысты жасау барысында келтірілген жарақаттардан кейінірек туындауы мүмкін.
«Адам денсаулығына зиян келтіру» ұғымының өзі сот медицинасы ережелерінің негізінде қалыптастырылады және оны дене жарақаттары, ағзалар мен тіндердің анатомиялық тұтастығының немесе олардың физиологиялық функцияларының бұзылуы, не аурулар немесе патологиялық жағдайлар деп түсіну қажет.
Ауыр зиян деп, ең алдымен, келтірілген сәтінде жәбірленушінің өміріне қауіпті, өліммен аяқталуы мүмкін зиян танылады.
Жәбірленушінің АИТВ/ЖИТС жұқтыруы деп зорлау нәтижесінде жәбірленушінің АИТВ-инфекциясын жұқтыруы немесе ЖИТС ауруына шалдығуы жағдайларын түсіну қажет.
Өзге де ауыр зардаптарға, атап айтқанда, жәбірленушінің немесе оның туыстарының біреуінің өзіне-өзі қол жұмсауы жатады.
Денсаулыққа ауыр зиян келтіру (оның ішінде жәбірленушілердің қылмыстан қорғанудың өздері таңдаған тәсілі нәтижесінде, мысалы, биік ғимараттан, қозғалып келе жатқан автомобильден немесе пойыздан секіру кезінде алған жарақаттары), АИТВ/ЖИТС жұқтыру, сондай-ақ өзге де ауыр зардаптардың туындауы тиісінше ҚР ҚК-нің 120 немесе 121-баптарының 3-бөлігімен қамтылады және қосымша саралауды талап етпейді.
в) он төрт жасқа толмағаны көрінеу белгілі жәбірленушіні зорлау.
Заңнама 14 жасқа толмаған адамдарды жас балалар санатына жатқызады, яғни олар физикалық және психикалық тұрғыдан жеткілікті дәрежеде дамымаған деп есептеледі.
14 жасқа дейінгі қыздардың жыныстық жетілуі сот-медициналық сарапшылармен анықталмайды, өйткені физиология тұрғысынан олар барлық жағдайда жыныстық жетілуге жетпеген деп есептеледі.
Он төрт жасқа толмағаны көрінеу белгілі жәбірленушіні зорлау құрамын анықтау үшін субъективтік жағынан кінәлі адамның кәмелетке толмаған, он төрт жасқа толмаған адаммен күш қолданып жыныстық қатынас жасап жатқанын сезінгенін анықтау қажет.
Кінәлі адамның жәбірленушінің сыртқы келбетіне немесе оның өзі туралы берген мәліметтеріне негізделген жасы жөніндегі адал ниетті қателесуі жағдайында бұл ауырлататын мән-жай оған тағылмайды.
Н. кәмелетке толмаған М.-мен бір үйде тұрған. Н.-да оны зорлау ниеті туындаған. Осы мақсатта ол үйдің суық болуын сылтау етіп, жылыну үшін түнде оны өз төсегіне жатқызған және М.-ның небәрі 8 жаста екенін көрінеу біле тұра, оның жас балалық жасына байланысты дәрменсіз күйін пайдаланып, онымен зорлықпен жыныстық қатынас жасаған. Осылайша, Н.-ның әрекеттері ҚР ҚК-нің 120-бабы 3-бөлігінің «в» тармағы бойынша сараланған.
Кінәлі адам зорлау кезінде жәбірленушінің нақты жасына қатысты адал ниетпен қателесіп, істің барлық мән-жайларына сәйкес (оның сыртқы келбетін қабылдауына, оның жасы туралы берген жалған мәліметтеріне және т.б. негізделе отырып) оны кәмелетке толған деп есептеген жағдайларда, егер осы баптың 2 және 3-бөліктерінде көзделген басқа саралаушы белгілер болмаса, кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс. Әйтпесе бұл объективті айып тағу болады.
Кәмелетке толмаған адамды зорлау орын алған жағдайларда, оның кейіннен келісімімен жасалған жыныстық қатынастары кінәлінің ҚР ҚК-нің 120-бабы бойынша жауаптылығын жоққа шығармайды.
Мұндай жағдайларда, егер кәмелетке толмаған жәбірленуші 16 жасқа толмаған болса, кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 120 және 122-баптарында көзделген қылмыстар жиынтығы бойынша саралануға тиіс.
Егер зорлау кәмелетке толмаған адамды медициналық емес мақсатта есірткі құралдарын немесе басқа да есеңгірететін заттарды қолдануға не спирттік ішімдіктерді жүйелі түрде пайдалануға тартумен байланысты болса, мұндай жағдайларда кінәлінің әрекеттері ҚР ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің «д» тармағы және ҚР ҚК-нің 132-бабы бойынша саралануға тиіс.
г) қоғамдық апат жағдайларын пайдаланып немесе жаппай тәртіпсіздіктер барысында жасалған зорлау.
Қоғамдық апат жағдайларын және жаппай тәртіпсіздіктерді пайдалану, бір жағынан, кінәлі адамның қылмыстық ниетін жүзеге асыруын жеңілдетеді, ал екінші жағынан, оның құқыққа қайшы әрекеттері үшін жазасыз қалатынына сенімін арттырады.
Қоғамдық апаттар мен жаппай тәртіпсіздіктер өздігінен қылмыс жасауға себеп болмайды, керісінше, қылмыс жасау үшін қолайлы жағдайлар туғызады.
ҚР ҚК-нің 120-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыстар санатына жатады.
ҚР ҚК-нің 120-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс ауыр қылмыстар санатына жатады.
ҚР ҚК-нің 120-бабының 3-бөлігінде көзделген қылмыс аса ауыр қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. БОРЧАШВИЛИ.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Нормативтік құқықтық актілерді шығарушы орган берген тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының Нормативтік құқықтық актілері.
Ескерту: Аудармада бастапқы мәтіндегі заң баптарының нөмірлері, 2007 жылғы нормативтік актілерге сілтемелер және тарихи құқықтық тұжырымдар түпнұсқадағы қалпында сақталды. Бұл – мәтіннің аудармасы, қолданыстағы заңнаманың жаңартылған редакциясы емес.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
