148-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің талап арызының нысаны мен мазмұны
1. Талап арыз бірінші сатыдағы сотқа жазбаша нысанда не электрондық құжат нысанында беріледі.
2. Өтініште:1) талап арыз берілетін соттың атауы;2) талапкердің тегі, аты және әкесінің аты (егер ол жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілсе), оның туған күні, тұрғылықты жері, жеке сәйкестендіру нөмірі, ал егер талапкер заңды тұлға болып табылса, онда оның толық атауы, орны көрсетілуге тиіс орналасқан жері, бизнес-сәйкестендіру нөмірі және банк деректемелері; егер өкіл өтініш берсе, өкілдің атауы және оның мекенжайы. Өтініште талапкердің және өкілдің ұялы байланысының абоненттік нөмірі және электрондық мекенжайы туралы мәліметтер, егер олар бар болса, көрсетілуге тиіс;3) жауапкердің тегі, аты және әкесінің аты (егер ол жеке басын куәландыратын құжатта көрсетілсе), оның тұрғылықты жері, жеке сәйкестендіру нөмірі (егер ол талапкерге белгілі болса), егер жауапкер заңды тұлға болып табылса, содан кейін оның толық атауы, орналасқан жері, банктік деректемелері (егер олар талапкерге белгілі болса) және іскери сәйкестендіру нөмірі (егер ол талапкерге белгілі болса). Өтініште, егер олар талапкерге белгілі болса, жауапкердің ұялы байланысының абоненттік нөмірі және электрондық мекенжайы туралы мәліметтер көрсетілуге тиіс;4) азаматтың құқықтары мен бостандықтарын немесе талапкердің заңды мүдделерін бұзу немесе қорқыту мәні және талапкердің талаптары;5) талапкер өз талаптарын негіздейтін мән-жайлар, сондай-ақ осы мән-жайларды растайтын дәлелдемелердің мазмұны;6) егер бұл заңда белгіленген немесе шартта көзделген болса, жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібінің сақталуы туралы мәліметтер; 7) Егер талап қою бағалауға жататын болса, талап қою бағасы, сондай-ақ өндіріп алынатын немесе дауланатын ақша сомаларының есебі;8) талап арызға қоса берілетін құжаттардың тізбесі.
3. Прокурордың мемлекеттік немесе қоғамдық мүдделер үшін қойған талап арызында мемлекеттік немесе қоғамдық мүдденің не екенін, қандай заңды мүдделердің бұзылғанын негіздеу, сондай-ақ қолдануға жататын заңға сілтеме болуы керек. Прокурор азаматтың мүддесі үшін жүгінген жағдайда, талап арызда азаматтың өзі талап қоюдың мүмкін причинстігі себептерінің негіздемесі болуға тиіс. Іс-әрекетке қабілетсіз адамның мүддесі үшін талап қою берілген жағдайларды қоспағанда, азаматтың немесе оның заңды өкілінің прокурордың талап қоюмен сотқа жүгінуіне келісімін растайтын құжат талап қою арызына қоса берілуге тиіс.
4. Талап арызға талап арызға қол қоюға өкілеттігі болған кезде талап қоюшы немесе оның өкілі қол қояды. Талап қоюды электрондық құжат нысанында берген кезде ол талапкердің немесе оның өкілінің электрондық цифрлық қолтаңбасымен куәландырылады.Талап қою ісін жүргізу бірінші сатыдағы сотта құқықты қорғаудың негізгі түрі болып табылады. Талап-арыз азаматтық процесте құқық туралы дауды шешу арқылы бұзылған немесе даулы құқықты немесе заңды мүддені қорғау туралы талаппен мүдделі тұлғаның сотқа жүгінуі бар. Түсініктеме берілген мақала талап арыздың нысаны мен мазмұнына қойылатын талаптарды белгілейді.
1. Талап арыз сотқа жазбаша нысанда не электрондық құжат нысанында берілуі мүмкін. Өтініштің жазбаша нысаны қолмен немесе компьютермен жасалуы мүмкін қағаз тасығышта құжат бар. Электрондық құжатты қолдану "электрондық құжат және электрондық цифрлық қолтаңба туралы" Заңмен реттеледі. Аталған Заңға сәйкес электрондық құжат-ақпарат электрондық-цифрлық нысанда ұсынылған және электрондық цифрлық қолтаңба арқылы куәландырылған құжат. Осы Заңның талаптарына сәйкес келетін электрондық құжат қағаз тасығыштағы құжатқа тең.Осы Ереженің мазмұны өтінішті әдеттегі тәртіппен немесе ақпараттық технологияларды қолдану арқылы беру тәсілін көрсетеді. Өз кезегінде құжаттарды, оның ішінде электрондық құжаттар нысанында беру тәртібі соттарда іс қағаздарын жүргізу жөніндегі нұсқаулықтармен регламенттелген.
2. Түсініктеме берілген баптың екінші бөлігінде талап қою арызының мазмұнына, яғни талап қою арызында көрсетілетін мәліметтерге міндетті талаптар көзделген.1) -3) талап арыз АІЖК-нің 3-тарауында белгіленген соттылық қағидаларына сәйкес сотқа беріледі. Егер жауапкердің тұрғылықты жері талапкерге белгісіз болған жағдайда, талап арыз жауапкердің соңғы Белгілі тұрғылықты жері немесе оның мүлкі орналасқан жері бойынша сотқа берілуі мүмкін.Талапкер мен жауапкердің атауы Толық (Тегі, Аты, Әкесінің аты (егер ол белгілі болса), не егер Тарап ұйым болса, оның фирмалық атауы, заңды мекенжайы және басқа да деректемелері) көрсетілуге тиіс. Көрсетілген мәліметтер міндетті болып табылады, осыған байланысты талапкер оларды анықтап, сотқа көрсетуі қажет.Кәсіпорынның филиалы немесе өкілдігі заңды тұлға болып табылмайды, сондықтан талапкер ретінде заңды тұлға көрсетілуі керек.Бұдан басқа, талап арызда талапкер мен жауапкердің сәйкестендіру деректері, олардың байланыс деректері (ұялы байланыстың абоненттік нөмірі, электрондық пошта мекенжайы) көрсетілуі тиіс. Бұл ереже сот шақырулары мен хабарламалар мәселелерін регламенттейтін АІЖК-нің 11-тарауының талаптарына сәйкес келеді, оған сәйкес Тараптарға, оның ішінде смс-хабарламалар арқылы және ақпараттық технологияларды пайдалана отырып хабарлау мүмкіндігі көзделеді.4) сотқа қойылатын талаптың мәні талап арызда жазылады. Талапкердің құқықтары мен бостандықтарының, заңды мүдделерінің бұзылуын сипаттау олардың құқықтық біліктілігін ескере отырып, яғни нормативтік құқықтық актілерге сілтеме жасай отырып жүзеге асырылуға тиіс. Талап - арыздар нақты тұжырымдалуы керек, олар заңнамада көзделген құқықтарды қорғау тәсілдеріне сәйкес келуі тиіс.
5) істі дұрыс шешу үшін талапкер жауапкерге өзінің талап арызын негіздейтін мән-жайларды көрсеткен кезде маңызды мәнге ие болады. Іс бойынша дәлелдеменің нысанасын, талапкердің жауапкерге материалдық-құқықтық талабын айқындайтын заңдық маңызы бар фактілерді көрсету қажет.Талап арызды дұрыс жасау судьяға іс бойынша мән-жайлар шеңберін, процеске қатысушыларды, дау шешілетін заңды анықтауға мүмкіндік береді.Істердің жекелеген санаттары бойынша Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларымен талап арызда нақты қандай мәліметтер көрсетілуге тиіс екендігі түсіндіріледі. Мәселен, Жоғарғы Соттың 2000 жылғы 28 сәуірдегі "соттардың некені бұзу туралы істерді қарау кезінде заңнаманы қолдануы туралы" № 5 нормативтік қаулысына сәйкес, талап арызда некенің қашан және қай жерде тіркелгені, ортақ балалардың бар-жоғы, олардың жасы, ерлі-зайыптылардың балалардың тұратын жері туралы келісімге қол жеткізген-жетпегені, себептер көрсетілуі тиіс АІЖК-нің 148-бабында көзделген жалпы талаптардан басқа, ерекше және ерекше талап қою ісінде қаралуға жататын өтініштер бойынша некені бұзу және т. б., тиісті тараулардың нормаларында басқа да міндетті талаптар белгіленген.6) талап арызда, егер мұндай тәртіп заңда белгіленген болса немесе бұл туралы шартта көзделген болса, жауапкерге жүгінудің сотқа дейінгі тәртібінің сақталуы туралы мәліметтер көрсетілуге жатады. Бұл талап сотқа талап арыз берілгенге дейін сақталуы тиіс.Сотқа дейінгі реттеу істердің барлық санаттары үшін міндетті болып табылмайды. Мысалы, АК-нің 403-бабының екінші бөлігіне сәйкес шартты өзгерту немесе бұзу туралы талапты Тарап екінші Тараптың шартты өзгерту немесе бұзу туралы ұсыныстан бас тартуын алғаннан не ұсыныста көрсетілген немесе заңнамада не шартта белгіленген мерзімде, ал ол болмаған кезде - отыз күн мерзімде жауап алмағаннан кейін ғана сотқа мәлімдей алады.АК-нің 706-бабында тасымалдаушыға жүктерді тасымалдаудан туындайтын талап қойылғанға дейін оған заңнамада көзделген тәртіппен талап қою міндетті деген талап бар. Бұл жағдайда біз "теміржол көлігі туралы" Заң туралы айтып отырмыз, онда дауларды сотқа дейінгі реттеуді реттейтін "актілер, шағымдар, талап-арыздар" деген 11-тарау бар."Мемлекеттік мүлік туралы" Заңның 61, 208-баптарына сәйкес жер учаскесін алып қою туралы немесе мемлекет мұқтажы үшін алынатын мүліктің құны және өтелуге жататын залалдардың мөлшері туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде меншік иесіне немесе мемлекеттік емес жер пайдаланушыға алдын ала хабарлама жіберу көзделген. Хабарламаны алған сәттен бастап үш ай өткен соң, бірақ қаулыда айқындалған мәжбүрлеп иеліктен шығаруды жүзеге асыру мерзімінен (күнінен) кешіктірмей жергілікті атқарушы орган жер учаскесін мемлекет мұқтажы үшін алып қоюға байланысты жер учаскесін немесе жылжымайтын мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы талап-арызбен сотқа жүгінуге құқылы.Сотқа дейінгі реттеу тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы даулардың жекелеген санаттары бойынша да міндетті; еңбек заңнамасы; бұдан басқа, шарттар жасау кезінде тараптар дауларды келіссөздер жолымен шешуді; дауларды бейбіт реттеу институттарын (медиация, омбудсмендер, партисипативтік рәсім және басқа да келісу рәсімдері) қолдануды; баламалы тәсілмен (төрелік) қолдануды көздей алады; талапты алдын ала жібергеннен кейін сотқа жүгінуге болатындығы туралы шартта көрсетілсін екінші Тарапқа және Тарап міндеттемені орындамаған немесе автор белгілеген мерзімде талапты жауапсыз қалдырған.
Дауды сотқа дейінгі реттеу тәртібін сақтамау, егер сот талқылауы барысында осындай рәсімді сақтау қажеттілігі анықталса, судьяның талап арызды қайтаруына не арызды соттың қарауынсыз қалдыруына әкеп соғады (АІЖК-нің 152, 279-баптарына түсініктемені қараңыз).Сонымен қатар, сот шығыстары мәселелерін регламенттейтін АІЖК-нің 10-тарауында дауды сотқа дейінгі реттеу кезінде тарап шеккен шығыстар пайдасына сот шешімі шығарылмаған тараптан өтелуге тиіс деп көздейді. Бұл ереже тараптар мүдделі болатын сотқа дейін дауды шешуге бағытталған механизмнің бір түрі.7) талап қою арызында, егер талап қою бағалауға жататын болса, талап қою бағасы, сондай-ақ өндіріп алынатын немесе дауланатын ақша сомаларының есебі көрсетіледі. Жауапкерден борыш, кредит сомасын не шетел валютасындағы басқа да ақшалай талапты өндіріп алу туралы талап арызды сот қабылдамайды. Өтініште талап қою бағасы теңгемен көрсетілуі тиіс. Жиынтық соманы есептеу талапкердің жауапкерден өндіріп алуды сұрайтын жалпы сомасын білдіреді (қараңыз АІЖК-нің 105-бабына түсініктеме).8) талап арызда өтінішке қоса берілетін құжаттардың тізбесі көрсетілуге жатады.
3. Прокурор ұсынған талап арызда мемлекеттік немесе қоғамдық мүдденің не екенін, қандай құқықтың бұзылғанын, заңға немесе өзге де нормативтік құқықтық актіге сілтемені негіздеу болуға тиіс. Прокурор азаматтың мүддесі үшін талап қою арызымен жүгінген жағдайда, азаматтың өзі талап қою мүмкін причинстігі себептерінің негіздемесі болуға тиіс, бұл ретте әрекетке қабілетсіз адамның мүддесі үшін талап қою арызын берген жағдайларды қоспағанда, арызға азаматтың талап қоюмен сотқа жүгінуге келісімін растайтын құжат қоса беріледі.
4. Талап қою арызына сенімхатта көрсетілуге тиіс талап қою арызына қол қоюға өкілеттігі болған кезде талап қоюшы немесе оның өкілі қол қояды. Электрондық құжат нысанында берілген өтініш талапкердің немесе оның өкілінің электрондық цифрлық қолтаңбасымен куәландырылады. Сенімгердің мүдделерін білдіруге өкілеттік АІЖК-нің 60, 61-баптарының талаптарына сәйкес ресімделеді.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ
Астана, 2016 жыл
УДК 347 (574)
К 63
ISBN 978-601-236-042-4
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
