155-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексіне талап қоюды қамтамасыз ету үшін негіздер

1. Іске қатысушы адамдардың, төрелік талқылау тараптарының арызы бойынша, егер мұндай шараларды қабылдамау сот шешімін орындауды қиындатса немесе мүмкін етпесе, сот істің кез келген жағдайында талап қоюды қамтамасыз ету шараларын қолдана алады.Төрелік талқылау тараптары талап қоюды қамтамасыз ету туралы өтінішке төрелікке талап қоюды растайтын құжатты қоса беруге тиіс.2. Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларда олар қайта құрылымдауды жүргізген кезде қаржы ұйымына, сондай-ақ банк конгломератына ата-ана ұйымы ретінде кіретін және қаржы ұйымы болып табылмайтын ұйымға қатысты талап қоюды қамтамасыз етуге шаралар қолдануға жол берілмейді.Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қаржы нарығында қызметті жүзеге асыруға лицензиялардың және (немесе) оларға қосымшалардың қолданылуын тоқтата тұру және (немесе) олардан айыру жөніндегі даулы құқықтық актісінің қолданылуын тоқтата тұруға қатысты талап қоюды қамтамасыз етуге шаралар қолдануға жол берілмейді, қаржы ұйымдарын, сондай-ақ оның жазбаша нұсқамаларын консервациялауды жүргізу.Салықтық тексерулер жүргізу үшін негіз болып табылатын мемлекеттік кірістер органдарының даулы құқықтық актісінің қолданылуын тоқтата тұру түрінде талап қоюды қамтамасыз ету жөнінде шаралар қолдануға жол берілмейді. 

Талап қоюды қамтамасыз ету - бұл заң актілерінде көзделген уақытша мәжбүрлеу шаралары, олар мәлімделген материалдық-құқықтық талаптардың мәнінен туындайды және сот мәлімдеген талаптарды қанағаттандырған жағдайда талапкердің мүліктік және мүліктік емес заңды құқықтары мен мүдделерін қорғаудың құқықтық кепілдіктерін жасайды.Талап қоюды қамтамасыз ету шараларын қолданудың негіздері мен тәртібі, олардың түрлері: АІЖК-нің 15-тарауының нормаларында көзделген, заңдармен:"атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы","банктер және банк қызметі туралы","Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы","Оңалту және банкроттық туралы" және басқа да нормативтік-құқықтық актілермен.Сот практикасында заңнамалық актілерді біркелкі түсіну және қолдану мақсатында Жоғарғы Сот 2009 жылғы 12 қаңтарда "азаматтық істер бойынша қамтамасыз ету шараларын қабылдау туралы" № 2 нормативтік қаулы қабылдады.Талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар АЗАМАТТЫҚ-құқықтық қатынастардың жосықсыз қатысушыларына қарсы бағытталған және сот шешімін орындау үшін нақты жағдайлар жасайды, жауапкер бұзған талапкердің немесе өтініш берушінің мүліктік немесе жеке мүліктік емес заңды құқықтары мен мүдделерін сот арқылы қорғау қамтамасыз етіледі.Талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шаралар жауапкерге меншік құқығында, шаруашылық жүргізу құқығында немесе жедел басқару құқығында тиесілі мүлікке, сондай-ақ мүлікке билік ету немесе нақты іс-әрекеттер жасау жөніндегі өкілеттіктерді шектеуге қолданылуы мүмкін.Заң шығарушы соттың талап қою ісін жүргізу істері бойынша ғана емес, мәлімделген материалдық-құқықтық талаптарды қамтамасыз ету шараларын қабылдауға мүмкіндік береді, бірақ ерекше талап-арыз және арнайы іс жүргізу істері бойынша.Мысалы, АІЖК-нің 29-тарауында көзделген істер бойынша АІЖК-нің 156-бабы бірінші бөлігінің 5) тармақшасында көзделген өтініш берушінің құқықтарын қамтамасыз ету шаралары қолданылуы мүмкін (5) мемлекеттік органның, жергілікті өзін-өзі басқару органының даулы құқықтық актісінің қолданылуын тоқтата тұру).Талап қою туралы талап-арыздар бойынша да, тану туралы талап-арыздар бойынша да талап-арызды қамтамасыз етуге болады.Талап қоюды қамтамасыз ету істер бойынша мәлімделген материалдық-құқықтық талаптарға қатысты ғана мүмкін болады, сот ісін жүргізуде.Мәлімделген материалдық-құқықтық талаптардың мазмұнына байланысты бір мезгілде талап қоюды қамтамасыз ету шараларының бірнеше түрі қолданылуы мүмкін.Талап қоюды қамтамасыз ету шарасының нақты түрін қолдану талап қоюдың мәніне және талап қоюшының (өтініш берушінің) қорғау туралы сотқа арыз берген құқықтары мен мүліктік мүдделерін алдын ала қамтамасыз ету қажеттілігіне байланысты болады.Талап қоюды қамтамасыз ету шаралары бірнеше белгілерге ие: - Сот Азаматтық іс қозғау туралы ұйғарым шығарғаннан кейін ғана қабылдануы мүмкін;- сот актісі заңды күшіне енгеннен және оны мәжбүрлеп орындауға жүгінгеннен кейін сот шешімінің орындалуын қамтамасыз ету туралы мәселені сот орындаушысы "Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" заңда көзделген рәсімдерде шешеді (бұдан әрі - Атқарушылық іс жүргізу туралы заң); - талапкердің өтініші бойынша ғана қолданылады. Соттың бастамасы бойынша талап қоюды қамтамасыз етудің кез келген шараларын қабылдауға жол берілмейді;

- талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шараларды қабылдау бастапқыда мәлімделген талап қоюға қатысты да, қарсы талап қоюға қатысты да мүмкін; - іс жүргізуінде іс тұрған бірінші сатыдағы сот қана емес, апелляциялық сатыдағы сот та қолдануы мүмкін; - АІЖК-нің 155-бабында көзделген негіздер болған кезде қолданылады; - судья іс жүргізусіз жеке-дара қолданады сот отырысына және іске қатысатын адамдарға хабарламастан;- талап қоюшы мәлімдеген материалдық-құқықтық талаптарды қанағаттандыру туралы сот шешімі толық орындалғанға дейін не мәлімделген талаптарды қанағаттандырудан бас тарту туралы сот шешімі немесе іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы сот ұйғарымы немесе арызды қараусыз қалдыру туралы сот ұйғарымы заңды күшіне енгенге дейін уақытша болып табылады және қолданылады;- талап қоюшы мәлімдеген материалдық-құқықтық талаптарды қанағаттандыру туралы сот шешімі толық орындалғанға дейін сот шешімдерін орындау үшін көзделген тәртіппен соттың ұйғарымы;- оларды қабылдаған сот іске қатысушы адамдардың өтініші бойынша немесе соттың өз бастамасы бойынша іске қатысушы адамдарға орны мен уақыты туралы тиісті түрде хабарланатын сот отырысында күшін жоя алады; - талап қоюды қамтамасыз ету шаралары тек сот ісіндегі нақты талап қоюға ғана қолданылуы мүмкін, бірақ болашақ талап қоюды қамтамасыз етуге қолданылмайды. талапкер ұсынуға ниетті;- талап қоюды қамтамасыз ету туралы өтінішті қарау кезінде сот отырысы өткізілмейді және сот отырысының хаттамасы жасалмайды.АІЖК-нің 155-бабына сәйкес талап қоюды қамтамасыз ету туралы өтініш беру құқығына іске қатысушы адамдар, сондай-ақ төрелік талқылау тараптары ие болады. Талап қоюды қамтамасыз ету туралы өтініш беру құқығына мыналар ие:- негізгі талап бойынша талапкер және қарсы талап бойынша жауапкер, сондай - ақ олардың өкілдері; - ерекше талап қою немесе ерекше іс жүргізу тәртібімен қаралатын істер бойынша өтініш берушілер; - талап қоюшы тарапынан дербес талап қоятын үшінші тұлғалар және олардың өкілдері; - АІЖК-нің 55-бабының бірінші бөлігінде көзделген тұлғалар басқа адамдардың заңды құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін талап қойған; - санаттары тиісінше АІЖК-нің 3-кіші бөлімінде және 302-бабында санамаланған аса талап қою немесе ерекше іс жүргізу істері бойынша өтініш берушілер;- мемлекет мүддесі үшін немесе АІЖК-нің 54-бабының үшінші бөлігінде көзделген жағдайларда талап қойған прокурор.АІЖК-нің 43-бабында аталған іске қатысушы тұлғалардың басқалары, егер осы адамдардың заңды құқықтары мен мүдделерін бұзу фактісі болмаса, талап қоюды қамтамасыз ету туралы өтініш беру құқығына ие болмайды.2. Түсініктеме берілген баптың екінші бөлігі талап қоюды қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауға жол берілмейтін жағдайларды тізімдейді.Атап айтқанда, заңдарда көзделген жағдайларда олар қайта құрылымдауды жүргізген кезде қаржы ұйымына, сондай-ақ банк конгломератына бас ұйым ретінде кіретін және қаржы ұйымы болып табылмайтын ұйымға қатысты талап қоюды қамтамасыз етуге шаралар қолдануға жол берілмейді.Қайта құрылымдау деп әкімшілік, құқықтық, қаржылық, ұйымдастырушылық-техникалық және басқа да іс-шаралар мен рәсімдер кешені түсініледі, қаржылық жағдайды сауықтыру және қаржы ұйымы жұмысының сапасын жақсарту үшін қайта құрылымдау жоспары негізінде іске асырылатын болады.Қаржы ұйымын немесе банк конгломератына бас ұйым ретінде кіретін және қаржы ұйымы болып табылмайтын ұйымды қайта құрылымдау туралы істі қарайтын сот қаржы ұйымына немесе банк конгломератына бас ұйым ретінде кіретін және қаржы ұйымы болып табылмайтын ұйымға және (немесе) оның мүлкіне қатысты талап қоюды қамтамасыз етуді жоюға міндетті, қайта құрылымдауды жүргізу туралы шешім шығарылғанға дейін сот қабылдаған.Баяндалғанға байланысты талап қоюды қамтамасыз ету жөніндегі шараларды қолдануға жол берілмейді.Ұлттық Банктің қаржы нарығында қызметті жүзеге асыруға, қаржы ұйымдарын консервациялауды жүргізуге арналған лицензиялардың және (немесе) оларға қосымшалардың қолданылуын тоқтата тұру және (немесе) олардан айыру жөніндегі даулы құқықтық актісінің қолданылуын тоқтата тұруға қатысты талап қоюды қамтамасыз етуге шаралар қолдануға жол берілмейді, сондай-ақ оның жазбаша нұсқамалары.Салықтық тексерулер жүргізу үшін негіз болып табылатын мемлекеттік кірістер органдарының даулы құқықтық актісінің қолданылуын тоқтата тұру түрінде талап қоюды қамтамасыз ету жөнінде шаралар қолдануға жол берілмейді.ӨК-нің 145-бабына сәйкес тексеру мемлекеттік органның тексеруді тағайындау туралы актісі негізінде жүргізіледі.ӨК-нің 155-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес тексерілетін субъектілер не олардың уәкілетті өкілдері тексеруді тағайындау туралы актіге шағымдануға құқылы.Салық кодексінің 632-бабына сәйкес салықтық тексеруді жүргізу үшін ұйғарым негіз болып табылады.Мұндай нұсқамаға сот тәртібімен шағымданған кезде оның қолданылуын тоқтата тұру түрінде қамтамасыз ету жөнінде шаралар қабылдауға жол берілмейді.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы