30-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі талапкерінің таңдауы бойынша соттылығы

1. Тұрғылықты жері белгісіз не Қазақстан Республикасында тұрғылықты жері жоқ жауапкерге талап қою оның жылжымайтын мүлкінің орналасқан жері бойынша немесе оның соңғы Белгілі тұрғылықты жері бойынша қойылуы мүмкін.2. Заңды тұлғаға оның мүлкі орналасқан жерде де талап қойылуы мүмкін.3. Заңды тұлға филиалының немесе өкілдігінің қызметінен туындайтын талап қою филиалдың немесе өкілдіктің орналасқан жері бойынша да қойылуы мүмкін.4. Талап қоюшы әке болуды анықтау және алимент өндіріп алу туралы талаптарды тұрғылықты жері бойынша қоя алады.5. Мертігуден немесе денсаулығының өзге де зақымдануынан, сондай-ақ асыраушысының қайтыс болуынан келтірілген зиянды өтеу туралы талап-арыздарды талапкер өзінің тұрғылықты жері бойынша немесе зиян келтірілген жер бойынша қоя алады. Белгіленген тәртіппен өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиян үшін жауапты деп танылған заңды тұлға таратылған жағдайда, талап-арыздар бюджеттік бағдарламаның тиісті әкімшісінің орналасқан жері бойынша қойылады.6. Орындалу орны көрсетілген шарттардан туындайтын талап-арыздар шарттың орындалу орны бойынша да қойылуы мүмкін.7. Некені бұзу туралы талап-арыздар талапкердің тұрғылықты жері бойынша онымен бірге кәмелетке толмаған балалар тұрған кезде қойылуы мүмкін.8. Қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылыққа заңсыз тарту, процестік мәжбүрлеу шарасын заңсыз қолдану не әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шаралары бұзылған мүліктік және мүліктік емес құқықтарды қалпына келтіру туралы талап-арыздар талапкердің тұрғылықты жері немесе орналасқан жері бойынша қойылуы мүмкін.9. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы талап-арыздар талапкердің тұрғылықты жері бойынша не шарт жасалған немесе орындалған жер бойынша қойылуы мүмкін.10. Кемелердің соқтығысуынан келтірілген залалдарды өтеу туралы, сондай-ақ теңізде көмек көрсеткені және құтқарғаны үшін сыйақыны өндіріп алу туралы талап-арыздар жауапкердің немесе кеменің тіркелген портының орналасқан жері бойынша да қойылуы мүмкін.11. Сақтандыру шарты бойынша сақтандыру төлемін өндіріп алу туралы талап-арыздар талапкердің тұрғылықты жері бойынша не жауапкердің орналасқан жері бойынша қойылуы мүмкін.12. Талапкердің таңдауы бойынша жауапкерлердің біреуінің тұрғылықты жері немесе орналасқан жері бойынша бірнеше жауапкерге талап қойылуы мүмкін.13. Осы Кодекстің 31-бабында белгіленген соттылықты қоспағанда, осы бапқа сәйкес істі соттайтын бірнеше соттардың арасындағы таңдау талапкерге тиесілі болады.

1, 2. Талапкердің таңдауы бойынша соттылық немесе баламалы соттылық - аумақтық соттылықтың жалпы ережесінен ерекшелік, талапкерге өзіне ыңғайлы сотты таңдау құқығын береді.Түсініктеме берілген баптың бірінші және екінші бөліктерінде жауапкердің өзіне тіркелуге не даудың нысанасы болуға тиіс мүлкінің орналасқан жері бойынша талап қою жағдайлары келтіріледі.

3. Филиалдар мен өкілдіктер заңды тұлғалар болып табылмайды. Оларға заңды тұлға құрған мүлік беріледі және бекітілген Ережелер негізінде әрекет етеді. АІЖК-нің 43-45-баптарына байланысты тарап тек заңды тұлғалар бола алатындықтан, тиісінше олар істе әрекет ете алмайды, оларға талап қою заңды тұлғаның орналасқан жері бойынша жалпы ереже бойынша қойылады.Іс жүзінде Азаматтық Кодекстің 43 - бабына сәйкес филиалдар мен өкілдіктер-бұл заңды тұлғаның орналасқан жерінен тыс орналасқан, оның функцияларын жүзеге асыруға уәкілеттік берілген оқшауланған бөлімшелері, осыған байланысты олардың қызметінен туындайтын талаптарды олардың орналасқан жері бойынша, әсіресе шетелдік заңды тұлғалардың филиалдары мен өкілдіктері болған кезде ұсынған жөн.

4. Төртінші және жетінші бөліктерді заң шығарушы асырауында бар және кәмелетке толмаған балалармен бірге тұратын және объективті себептерге байланысты жауапкердің тұрғылықты жері бойынша сотқа жүгінуге мүмкіндігі жоқ талапкерлердің мүддесі үшін енгізді.Бұл ретте талапкердің соттылықты таңдау құқығын жүзеге асыруы үшін осы тармақта аталған негіздердің біреуі бойынша, мысалы, тек әке болуды белгілеу туралы талап қою жеткілікті.

5. Осы норманы сөзбе-сөз түсіндіру талапкердің өз тұрғылықты жері бойынша немесе зиян келтірілген жер бойынша сотқа денсаулығына залал келтірілген адамға, ол қайтыс болған жағдайда асыраушысынан айырылған асыраушыларына зиянды өтеу туралы талаппен жүгіну құқығы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.Белгіленген тәртіппен өміріне немесе денсаулығына келтірілген зиян үшін жауапты деп танылған заңды тұлға таратылған жағдайда, талап-арыздар бюджеттік бағдарламаның тиісті әкімшісінің орналасқан жері бойынша қойылады.

6. Шарттың орындалатын орны бойынша, егер бұл шартта көзделсе, шарттардан туындайтын талап-арыздар қойылуы мүмкін.Мәселен, Жоғарғы Соттың 2012 жылғы 14 желтоқсандағы № 5 "соттардың Мемлекеттік сатып алу туралы заңнаманы қолдануы туралы" нормативтік қаулысының 2-тармағына сәйкес мемлекеттік сатып алу туралы даулар бойынша талап-арыздар жауапкердің орналасқан жері бойынша қойылады. Орындалу орны көрсетілген мемлекеттік сатып алу туралы шарттардан туындайтын талап-арыздар талапкердің таңдауы бойынша АІЖК-нің 30-бабының алтыншы бөлігіне сәйкес шарттың орындалу орны бойынша да қойылады."Мемлекеттік сатып алу туралы" заңның 21-бабының 1-тармағына, 31-бабының 2-тармағына, 35-3-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттік сатып алуға қатысуға өтінім беру (баға ұсынысы) мемлекеттік сатып алу белгілеген талаптар мен шарттарға сәйкес тауарларды жеткізуді жүзеге асыруға, жұмыстарды орындауға, қызметтер көрсетуге келісім білдіру нысаны болып табылады. Осыған байланысты әлеуетті өнім берушіні көрсетілген тәсілдермен өткізілген Мемлекеттік сатып алудың жосықсыз қатысушысы деп тану туралы талап-арыздар талапкердің таңдауы бойынша шарттың орындалу орны бойынша да қойылуы мүмкін.Сондай-ақ, осы бөлімге сәйкес еңбек даулары бойынша талап-арыздар қаралуға жатады, өйткені еңбек қызметі Еңбек шарты негізінде жүзеге асырылады. Жұмыс берушінің еңбек шартында Еңбек міндеттерін орындау орны, сондай-ақ, әдетте, жалақы төлеу орны нақты анықталған. Аталған әрекеттер Еңбек шартын орындаудың бір бөлігі болып табылады, сондықтан талапкердің таңдауы бойынша еңбек даулары Еңбек міндеттерін орындау немесе жалақы алу орны бойынша да қаралуы мүмкін. Осы санаттағы істер бойынша талапкер-қызметкердің дәлелдемелік базасы негізінен басқа қызметкерлердің және басқа адамдардың айғақтарынан тұрады, оларды басқа аймақта орналасқан сотқа ұсыну талапкер үшін іс жүзінде мүмкін емес.

7. Осы мақаланың төртінші бөліміне түсініктеме қараңыз.

8. Қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылыққа заңсыз тарту, процестік мәжбүрлеу шараларын не әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шараларын заңсыз қолдану фактілері заңдылықты өрескел бұзу болып табылады, соның салдарынан азаматтардың, заңды тұлғалардың заңды құқықтары мен мүдделері елеулі түрде зардап шегеді.

9. Жоғарғы Соттың "соттардың тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы" 1996 жылғы 25 шілдедегі № 7 нормативтік қаулысының 4-тармағына сәйкес жеке тұлғаға - оның тұрғылықты жері бойынша және заңды тұлғаға-оның орналасқан жері бойынша талап-арыздар қойылады. Сонымен бірге, талапкердің таңдауы бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы талап-арыздар талапкердің тұрғылықты жері бойынша не шарт жасалған немесе орындалған жер бойынша қойылуы мүмкін, сондықтан талап арызды қабылдаған кезде соттар талапкердің істі қарау орнын таңдау құқығын ескеруі керек.Тұтынушылардың құқықтарын қорғау қоғамдарының талаптарымен сотқа жүгінген кезде талапкерлер мүдделері үшін талап қойылған адамдар болады, сондықтан талап қоюдың соттылығы тұтынушылардың құқықтарын қорғау қоғамдарының орналасқан жерімен емес, олардың тұрғылықты жерімен анықталады.

10. Кемелердің соқтығысуынан келтірілген залалдарды өтеу туралы, сондай-ақ теңізде көмек көрсеткені және құтқарғаны үшін сыйақы өндіріп алу туралы дауларға қатысты баламалы соттылық белгіленді: жауапкердің немесе кеменің тіркелген портының орналасқан жері бойынша.

11. Сақтандыру шарттары бойынша тараптардың теңдігі сақтандыру шарты бойынша сақтандыру төлемін өндіріп алу туралы талап-арыздардың тұрғылықты жері бойынша не жауапкердің орналасқан жері бойынша қойылуы мүмкін екендігін білдірді.

12. Бұл әртүрлі аймақтардағы бірнеше жауапкерлерді сотқа беру туралы. Аумақтық соттылықтың жалпы ережесіне және балама соттылық ережелеріне сәйкес іс сотталатын соттар арасында таңдау құқығы тек талапкерге тиесілі.

13. Түсініктеме берілген баптың он үшінші бөлігінің ережесі АІЖК-нің 30-бабының бірінші-он екінші бөліктерінде санамаланған талап арыздар АІЖК - нің 31-бабында белгіленген айрықша соттылықты қоспағанда, аумақтық соттылықтың жалпы ережесі бойынша-жауапкердің тұрғылықты жері немесе орналасқан жері бойынша да, түсініктеме берілген бапта көрсетілген сотқа да талапкердің таңдауы бойынша қойылуы мүмкін екенін көздейді.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы