328-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің ломбардындағы заттардың КЕПІЛІ  

Кепілдің ерекше түрі-ломбардтағы заттардың КЕПІЛІ. Кепілдің барлық белгілері бар-кепіл заттарын кепіл ұстаушыға беру, ломбардтағы заттардың КЕПІЛІ арнайы құқықтық реттеу, ресімдеу тәсілінің ерекшелігі, кепіл ұстаушылар Мен кепіл берушілер болып табылатын тұлғаларды заңнамалық айқындау, сондай-ақ кепіл заты ретінде пайдаланылатын мүліктің тізбесі түріндегі бірқатар ерекшеліктерге ие.

Ломбардтағы заттар кепілімен азаматтарға жеке тұтыну үшін берілетін қысқа мерзімді кредит (қарыз) ғана қамтамасыз етіледі. Кәсіпкерлік қызмет ретінде кредиттер (қарыздар) беру лицензияланатын қызмет түрі болып табылатындықтан, сондай-ақ кепіл ұстаушы тек қамтамасыз етілетін міндеттеме бойынша кредитор бола алатындығына байланысты (ст. түсініктемені қараңыз. 299, 325 АК), ломбардтағы заттар кепілінің кепіл ұстаушысы азаматтарға жеке заттарының кепілімен қысқа мерзімді кредиттер (қарыздар) берумен айналысатын және оған лицензиясы бар мамандандырылған ұйым ғана бола алады, ломбард.

Түсіндірілетін баптың 6-тармағына сәйкес азаматтарға тиесілі заттарды кепілге қою арқылы азаматтарды ломбардтармен несиелеу ережелері, сондай-ақ ломбардтарды лицензиялау тәртібі заң актілерінде белгіленуі тиіс. Осы уақытқа дейін несиелер беру және ломбардтардың қызметін жүзеге асыру жөніндегі қызметті реттейтін заңнамалық актілер банктер мен банк қызметі туралы Жарлық, Лицензиялау туралы Жарлық болып табылады. Қазіргі уақытта ломбардтардың қызметі баптың 2-тармағының "м" тармақшасына сәйкес. Банктер және банк қызметі туралы жарлықтың 30-ы Банк қызметіне жатады және ҚР Ұлттық Банкінен лицензия алуды Лицензиялау туралы Жарлықтың 11-бабына сәйкес талап етеді. Ломбардтардың қызметі туралы қандай да бір арнайы заңнамалық акт жоқ, осыған байланысты мұндай акт қабылданғанға дейін уақытша ломбардтардың қызметін құқықтық реттеудің қайнар көзі ретінде ҚР Ұлттық Банкінің 1995 жылғы 16 қарашадағы басқармасымен бекітілген "ломбардтар туралы ереже" деп тану қажет.  

Ломбардтағы заттардың КЕПІЛІ азаматтарға тиесілі және жеке тұтынуға арналған заттар болуы мүмкін. Ломбардта кепіл заты ретінде бағалы қағаздар, зергерлік бұйымдар да пайдаланылуы мүмкін. Көлік құралдары кепіл заты бола алмайды.

Ломбардтан тұтынушылық (кәсіпкерлік емес) несие алатын жеке тұлғалар ғана кепіл берушілер бола алады.

Ломбардта заттар кепілінің пайда болуының негізі-шарт. Ломбардта заттар кепілін ресімдеудің ерекшелігі-ломбардтың кепіл билетін беруі арқылы шартты ресімдеу. Бұл ретте кепіл билетін беру жазбаша нысанда мәміле жасауға теңестіріледі (АК 307-бабына түсініктемені қараңыз).

Ломбардтағы заттарды бағалау, әдетте, кепіл ретінде қабылданған кезде саудада алынатын ұқсас және сапалы заттардың бағасына сәйкес жүргізілуі керек, яғни бағалау мүмкіндігінше жарамдылыққа жақын болуы керек.

Ломбардта заттарды кепілге қою кезінде оларды ломбард өз есебінен бағалаудың толық сомасында міндетті сақтандыруы белгіленді. Осы міндетті орындамаған немесе кепілге салынған мүлікті көрсетілгеннен аз мөлшерде сақтандырған жағдайда, ломбард кепіл берушінің алдында өзінің қаза тапқан, жоғалтқан немесе бүлінген мүлкі үшін сақтандыру өтемін толық немесе бір бөлігінде алмай, соңғысының шеккен залалдары үшін жауап береді.

Ломбардтың ломбардтағы заттарды кепілге қою туралы шарттың қолданылуы кезінде кепіл нысанасын пайдалануға және оған билік етуге құқығы жоқ. Бұл норма императивті және тараптардың келісімі бойынша да басқа тәртіпке жол бермейді.

Ломбард кепілге қойылған заттардың жоғалуы мен зақымдануы үшін кепіл ұстаушының кепілге беру кезіндегі жауапкершілігінің жалпы ережелерімен салыстырғанда жоғары жауапкершілікке ие (бұл туралы АК-нің 313-бабына түсініктемені қараңыз). Кепіл затының жоғалғаны, жоғалғаны немесе бүлінгені үшін ломбардтың кінәсі, кепілге қойылған кезде кепіл ұстаушының кінәсі сияқты, оны кепіл берушінің залалын өтеуге міндеттейді және міндеттейді. Ол кепілге қойылған мүліктің жоғалуына, жетіспеуіне немесе бүлінуіне, сондай-ақ осы мүлікке кездейсоқ келтірілген зиянға жауап береді. Еңсерілмейтін күштің келтірген зияны ғана оны жауапкершіліктен босатады.

Баппен қамтамасыз етілетін міндеттемені орындау және борышкер ломбард берген кредитті (қарызды) қайтару жөніндегі міндеттемені орындамаған кезден бастап борышкердің қамтамасыз етілетін міндеттемені орындау мүмкіндігі үшін кепілге салынған мүлікті сатқанға дейін жеңілдікті бір айлық мерзім белгіленді.

Ломбардтың кепіл нысанасына өндіріп алуды қолдануы нотариустың атқарушы жазбасы негізінде жүзеге асырылады. Ломбард жалпы негіздерде кепілге қойылған мүлікті сот тәртібімен өткізуді жүзеге асыру үшін сотқа жүгінуге құқылы, бірақ іс жүзінде ломбардтың ақшалай талаптарының даусыздығына және кепілге қойылған жылжымалы мүліктің оның иелігінде болуына байланысты мұндай қажеттілік жоқ.

1998 жылғы 2 наурыздағы Заңмен АК-нің 328-бабының 5-тармағында "кепілге қойылған мүлікті сату үшін белгіленген тәртіппен"деген сөздер алынып тасталды. Айта кету керек, бұл өзгеріс кепілге қойылған мүлікті сату процедурасына айтарлықтай шатасулар әкеледі.

Бір қарағанда, ломбард енді Азаматтық кодекстің 318-бабында белгіленген кепілге қойылған мүлікті сату тәртібін сақтамауы мүмкін, яғни сауда-саттық арқылы сату.  

Алайда, бұл болжам дұрыс емес болып көрінеді. АК-нің 318-бабы кепіл ұстаушының кепілге салынған мүлікті тек сауда-саттық (аукцион) өткізу жолымен өткізуіне қатысты императивті түрде тұжырымдалған. Азаматтық кодексте де, басқа заңнамалық актілерде де басқа тәртіп орнатуға болмайды. Демек, кепілге қойылған мүлікті сату кезінде ломбард әлі де сауда-саттық туралы Азаматтық кодекстің 318-бабының ережесін қолдануға міндетті.  

Кепілге салынған мүлікті мәжбүрлеп өндіріп алу арқылы ломбардтағы тауарлар кепілінің тоқтатылуы, егер кепіл нысанасы сатылғаннан кейін түскен сома негізгі қамтамасыз етілетін міндеттеме бойынша ломбард талаптарын толық қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болса да, кез келген жағдайда негізгі қамтамасыз етілетін міндеттеменің тоқтатылуына әкеп соғады. Бұл ереже императивті және кепіл беруші мен ломбард арасындағы шартпен де, қысқа мерзімді несиелер беру және азаматтардың мүлкін кепілге алу тәртібі туралы ломбардтың ішкі ережелерімен де өзгертілмейді.

Ломбардтағы заттарды кепілге қою туралы шарттың талаптары туралы ережелер императивті сипатқа ие және шарттағы тараптардың келісімімен де, заңнамамен де, ломбардтардың ішкі ережелерімен де өзгертілмейді.

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы 

Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.  

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов

Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.