372-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК қызметінің бір бөлігін немесе орнын өз бетінше қалдыру

     1. Бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше қалдыру, сол сияқты қызметке дәлелді себептерсіз мерзімде бөліктен босатылған кезде, тағайындалған, ауысқан кезде, іссапардан, демалыстан немесе емдеу мекемесінен ұзақтығы бес тәуліктен астам, бірақ әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші жасаған он тәуліктен аспайтын мерзімде келмеу, —    

алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға немесе тәртіптік әскери бөлімде бір жылға дейінгі мерзімге ұстауға жазаланады.    

2. Тәртіптік әскери бөлімде жазасын өтеп жатқан әскери қызметшінің жасаған әрекеттері, —    

екі жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.    

 3. Әскерге шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші жасаған, ұзақтығы он тәуліктен асатын, бірақ бір айдан аспайтын мерзімде қызмет бөлімін немесе орнын өз еркімен тастап кету, сол сияқты дәлелсіз себептермен қызметке келмеу, —    

әскери қызмет бойынша екі жылға дейінгі мерзімге шектеуге не тәртіптік әскери бөлімде екі жылға дейінгі мерзімге ұстауға жазаланады.   

  4. Осы баптың үшінші бөлігінде көзделген іс-әрекеттер, егер өз бетінше болмауы бір айдан астам уақытқа созылса, сол сияқты тәртіптік әскери бөлімде жазасын өтеп жатқан әскери қызметшінің, егер өз бетінше болмауы он тәуліктен астам уақытқа созылса, дәл осы іс-әрекеттер, —   

  үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.    

5. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, егер өз бетінше болмауы бір тәуліктен астам уақытқа созылған болса, соғыс уақытында жасалған іс-әрекеттер, —   

  бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.   

  6. Қызмет бөлімін немесе орнын ұзақтығына қарамастан, жауынгерлік жағдайда өз бетінше қалдыру, —   

  үш жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

     Ескерту. Осы баптың бірінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген әрекеттерді жасаған әскери қызметшіні, егер бөлімді өз бетінше тастап кету ауыр жағдайлардың тоғысуының салдары болып табылса және егер ол әскери қызметті одан әрі өту үшін өз еркімен келген болса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.

     Бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілігі мынада: әскери қызметші өз бетінше шығарып жібере отырып, әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтарады, осылайша бөлімшенің, бөлімнің жауынгерлік дайындығын төмендетеді.

     Бұл қылмыстың тікелей объектісі Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында қызмет өткеру тәртібі болып табылады, ол әрбір әскери қызметшіні қолбасшылықта белгіленген қызмет орнында болуға міндеттейді.   

  Қылмыстың объективті жағы қызметтің бір бөлігін немесе орнын өз еркімен тастап кетумен, заңмен белгіленген уақыт ұзақтығымен қызметке дәлелсіз себептермен мерзімінде келмеуімен сипатталады.   

  Бөлімді өз бетінше қалдырудың басталуы әскери қызметшінің әскери бөлімнің немесе қызмет орнының орналасқан жерін тастап кеткен сәті, сол сияқты оның белгіленген мерзімде қызмет орнына келмеуі, аяқталуы — әскери қызметшінің өзі әскери басқару органдарына немесе әскери бөлімге келген уақыты не оны ұстау уақыты болып табылады.   

  Әскери қызмет міндеттерін атқарудан жалтарған адамның бір бөлігінің орналасқан жерінде қызмет өткеру жөніндегі міндеттерді орындаумен байланысты емес қандай да бір жеке және өзге де себептер бойынша уақытша пайда болуы өз бетінше болмау кезеңін үзбейді.   

  Әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілер әскери бөлімнің аумағында орналасқан казармаларға орналастырылады. Қызмет орны бастық айқындайтын өзге де орындар болуы мүмкін.   

  Қызмет бөлімінен немесе орнынан босату тиісті бөлімше командирінің рұқсаты бойынша жүргізіледі. Мұндай рұқсат болмаған жағдайда қызметтің бір бөлігін немесе орнын қалдыру мүмкін емес — бұл өз бетінше бас тарту болып саналады және қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.   

  Сонымен қатар, ҚР ҚК 372-бабының ескертпесіне сәйкес, осы баптың 1 және 3-бөлімдерінде көзделген әрекеттерді алғаш рет жасаған әскери қызметшіні, егер бөлімді өз еркімен тастап кету ауыр жағдайлардың тоғысуының салдары болып табылса және ол одан әрі әскери қызмет өткеру үшін өз еркімен келген болса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.      

Егер командир бөлімнен шығарудан бас тартса, қорқыту, зорлық-зомбылық әскери қызметшілер арасындағы қатынастардың жарғылық ережелерін бұзу немесе лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалану, жақын туысының қайтыс болуы немесе ауыр сырқаттануы ауыр жағдайлар деп саналуы керек.    

 Қызметтің бір бөлігін немесе орнын өз бетінше қалдырғаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартудың міндетті шарты — болмау ұзақтығы-бес тәуліктен артық, бірақ 10 тәуліктен аспайды. Бұл мерзім қызметтің бір бөлігі немесе орны қалдырылған сәттен бастап қайтып келген немесе ұсталған сәтке дейін есептеледі.   

  Дәлелсіз себептермен мерзімде келмеу әскери қызметші бөлімнің шегінен тыс жерде заңды негізде болған кезде (бөліктен босатылған, тағайындалған, басқа бөлімге ауыстырылған кезде, іссапарда, демалыста, емдеу мекемесінде) орын алады. Егер әскери қызметші дәлелді себептер болмаған кезде қызмет орнына кешігіп келсе, қылмыс құрамы орын алады. Ауру, табиғи апат және басқалар дәлелді себептер болып саналады.      Бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше қалдыру сияқты, егер әскери қызметші бес тәуліктен артық, бірақ 10 тәуліктен аспайтын мерзімге кешіксе, мерзімінде келмеу қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады. Кешігу ұзақтығы келу мерзімі өткен сәттен бастап есептеледі.    

 Егер әскери қызметші қызметтің бір бөлігінен немесе орнынан заңсыз болса немесе жоғарыда көрсетілген мерзімде қызмет орнына келмесе, қылмыс аяқталды деп есептеледі. Кінәлінің бөлімшеден немесе қызмет орнынан тыс жерде заңсыз болмау ұзақтығы біліктілікке әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін.

    Қылмыстың субъективті жағы тікелей ниет түріндегі кінәнің қасақана түрімен сипатталады: кінәлі қызметтің бір бөлігін немесе орнын өз еркімен тастап кететінін немесе себепсіз мерзімінде болмайтынын түсінеді және осы әрекеттерді жасағысы келеді.     

Осы қылмыс құрамының субъективті жағының міндетті белгісі кінәлінің қызмет бөлігін немесе орнын уақытша тастап кетуге немесе олардың шегінен тыс жерде болуға ниеті және одан әрі өту үшін қызмет бөлігіне немесе орнына оралуға ниетінің болуы болып табылады.     

Себептер мен мақсаттар әртүрлі болуы мүмкін және қылмыстық жауапкершілік мәселесін шешуде ескерілуі керек. Мақсат қылмыс құрамының міндетті элементін құрайды және әскери қызметтен жалтару ниетімен көрінеді. Бұл қылмыс барлық жағдайларда әскери қызметтен жалтару мақсатын жоққа шығарады. Себебі әскери қызметтен жалтару мақсатында осы әрекеттерді жасау қашу ретінде қарастырылуы тиіс (ҚР ҚК 373-бабы).   

  Қылмыс субъектісі-арнайы, яғни әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші.   

  ҚР ҚК 372-бабының 2-бөлігі біліктілік мән — жайы ретінде жазасын тәртіптік әскери бөлімде өтеп жатқан әскери қызметші-арнайы субъектінің қылмыс жасауын көздейді.    

 ҚР ҚК 47-бабына сәйкес тәртіптік әскери бөлімде ұстау, егер олар сот үкім шығарған кезде шақыру бойынша заңда белгіленген қызмет мерзімін өтемеген болса, әскерге шақыру бойынша және келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерге жаза ретінде қолданылады. Сот үкімі бойынша заңды күшіне енген, жазасын өтеу үшін тәртіптік әскери бөлімнің орналасқан жеріне жеткізілген әскери қызметші тәртіптік әскери бөлімде жазасын өтеуші болып есептеледі.   

  ҚР ҚК 372-бабының 3-бөлімінде бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше қалдыру ұзақтығы, сол сияқты қызметке дәлелсіз себептермен 10 тәуліктен астам, бірақ 1 айдан аспайтын мерзімде келмеуі болып табылатын біліктілік мән-жайы қамтылады.     

Бұл қылмыстың субъектісі әскерге шақыру бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерден басқа, келісімшарт бойынша қызмет өткеретін әскери қызметшілер мен офицерлер болып табылады. Әскери қызметшілердің осы санатының ерекшелігі-олар бөлім аумағынан тыс жерде де орналасуы мүмкін.     

ҚР ҚК 372-бабының 4-бөлігі біліктілік белгілері ретінде көзделеді:    

 - егер өз бетінше болмауы 1 айдан астам уақытқа созылса, осы баптың 3-бөлімінде көзделген әрекеттерді жасау;    

 -тәртіптік әскери бөлімде жазасын өтеп жатқан әскери қызметшілердің осы әрекеттерді жасауы, егер өз бетінше болмауы 10 тәуліктен астам уақытқа созылса.

    ҚР ҚК 372-бабының 5-бөлігі, егер өз еркімен болмауы бір тәуліктен астам уақытқа созылған болса, соғыс уақытында осы баптың 1 және 2-бөлімдерінде көрсетілген қылмыстарды жасағаны үшін жауапкершілікті көздейді.    

 ҚР ҚК 372-бабының 6-бөлігі біліктілік мән-жайы ретінде бөлімді немесе қызмет орнын қалдыру ұзақтығына қарамастан, осы қылмыстың жауынгерлік жағдайда жасалуын қарайды.  

   Соғыс уақыты мен жауынгерлік жағдай ұғымдары ҚР ҚК 367-бабын талдау кезінде берілген.  

   ҚР ҚК 372-бабының 1 және 2-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауырлығы төмен қылмыстарға жатады.      ҚР ҚК 371-бабының 3 және 4-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.    

 ҚР ҚК 371-бабының 5-бөлімінде көзделген қылмыс ауыр қылмыстарға жатады.   

  ҚР ҚК 371-бабының 6-бөлігінде көзделген қылмыс аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы, қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері