373-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК дезертирі

     1. Дезертирлік, яғни әскери қызметтен жалтару мақсатында қызмет бөлімін немесе орнын өз бетінше тастап кету, сол сияқты қызметке сол мақсатпен келмеу, —   

  бес жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.    

2. Қызметке сеніп тапсырылған қарумен қашу, сол сияқты адамдар тобы алдын ала сөз байласу немесе ұйымдасқан топ жасаған қашу, —    

 үш жылдан жеті жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.   

  3. Соғыс уақытында немесе бо жағдайында жасалған дәл осындай әрекет, —    

 жеті жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.

     Ескерту. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген дезертирлік жасаған әскери қызметшіні, егер дезертирлік ауыр мән-жайлардың тоғысуының салдары болып табылса және ол одан әрі әскери қызмет өткеру үшін өз еркімен келген болса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін.

     Бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілігі-бұл мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетеді, әскери іс-шаралардың бұзылуына және қабылданған шешімдердің орындалуына әкеледі. Бұл қылмыс басқа моральдық тұрақсыз, тәртіпсіз әскери қызметшілерге теріс әсер етеді.   

  Қылмыскердің бөлімнен тыс заңсыз болу ұзақтығы көбінесе басқа әскери және жалпы қылмыстық құқық бұзушылықтарға жол ашады немесе олармен бірге жүреді. Сондықтан, кінәлі адам бөліктен тыс заңсыз болған сайын, бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесі соғұрлым жоғары болады.  

   Қашу әскери бөлімнің жауынгерлік дайындығы мен жауынгерлік қабілеттілігіне, Қарулы Күштерді жасақтау тәртібіне елеулі зиян келтіруі мүмкін.   

  Қылмыстың тікелей объектісі-ҚР азаматтарының конституциялық міндетінен туындайтын әскери қызмет өткерудің белгіленген тәртібі. Конституцияның 36-бабы ҚР-ны қасиетті борышпен және оның әрбір азаматының міндетімен қорғауды айқындайды.  

   Объективті жағынан, қашу қызмет бөлігінің немесе орнының орналасуын қалдыру арқылы да, қызметке келмеу арқылы да жасалуы мүмкін. Дезертирлік жасаған кезде әскери қызметші әскери қызмет өткеруді заңсыз тоқтатады, өзін әскери-қызметтік қатынастар саласынан толығымен алып тастауға тырысады.   

  ҚР Жоғарғы Сотының "Әскери қылмыстар туралы істер бойынша сот практикасы туралы" нормативтік қаулысының 15-тармағына сәйкес " дезертирлік субъект әскери қызметтен нақты жалтарған: әскери бөлімнің орналасқан жерін немесе қызмет орнын тастап кеткен не белгіленген мерзімде бөлімге келмеген кезден бастап аяқталды деп танылады. Дезертирлік қызметтен жалтарудың себептері мен ұзақтығы қылмыстың біліктілігіне әсер етпейді.    

 Тұрақты қылмыс ретінде қашу әскери қызметшінің қызмет орнына ерікті түрде келген, кінәлі болып келген, ұсталған кезінен бастап тоқтатылды деп есептеледі.   

  ҚК-нің 373-бабына ескертпеде көрсетілген жағдайларды қоспағанда, қызмет орнына ерікті түрде оралу немесе кінәлі болып келу дезертирлік пен қылмыстық жауаптылықтың аяқталған құрамын жоққа шығармайды, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі мүмкін".   

  Тәртіптік тәртіппен қамауға алынған, әскери қызметтен жалтару мақсатында жасалған әскери қызметшінің гауптвахтадан қашуы қашу ретінде саралануға жатады.   

  Тәртіптік әскери бөлімге жіберуге сотталған және үкім заңды күшіне енгенге дейін гауптвахтада ұсталатын әскери қызметші жасаған гауптвахтадан қашу, егер қашу әскери қызметтен жалтару мақсатында жасалса, қашу ретінде саралануы тиіс, өйткені тәртіптік әскери бөлімге жіберуге сотталған адам әскери қызметші, яғни әскери қызмет субъектісі болуды тоқтатпайды.- қызметтік қатынастар.     

Қылмыстық жауаптылықтан жалтару мақсатында күзетпен ұстау түріндегі шара сайланған әскери қызметші жасаған гауптвахта орнынан немесе тергеу изоляторынан қашуды қашу ретінде емес, бас бостандығынан айыру орындарынан, ҚК-нің 358-бабында көзделген қамаудан қашу ретінде саралау керек.      

Субъективті жағынан қашу тек тікелей ниетпен жасалуы мүмкін. Кінәлі өзінің әскери бөлімді немесе қызмет орнын заңсыз тастап кететінін не белгіленген мерзімде қызмет бөліміне немесе орнына келмейтінін түсінеді және осылайша әскери қызмет өткеруді тоқтатып, одан жалтарғысы келеді.   

  Қашуды бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше қалдырудан ажырату керек, өйткені қашу кезінде кінәлінің мақсаты жалпы әскери қызметтен жалтару болып табылады, ал бөлімді өз бетінше қалдыру әскери қызметтен біраз уақытқа жалтару мақсатында жасалады.   

  Кінәлінің қызмет бөлігінен немесе орнынан тыс жерде ұзақ уақыт бойы өз еркімен болуы, оның өз жағдайын жасыру мақсатында жалған құжаттар немесе азаматтық киім сатып алуы (бұл ретте азаматтық киім сатып алу әскери қызметтен жалтару тәсілі болмауы тиіс), біреудің атымен заңсыз тұру, тұрғылықты жерін ауыстыру және т. б. - адам мүлдем жалтарады деп есептеуге негіз болып табылады әскери қызметтен.    

 Қылмыстың субъектісі әскерге шақыру немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметші және офицерлер құрамының адамы болып табылады.    

 ҚР ҚК 373-бабының 2-бөлігі бойынша қылмыстық жауапкершілік, егер дезертирлік қызмет бойынша сеніп тапсырылған қарумен жасалса, сол сияқты адамдар тобы алдын ала сөз байласу немесе ұйымдасқан топ жасаған дезертирлік орын алады.      ҚК-нің 373-бабының екінші бөлігіне қатысты қызмет бойынша сеніп тапсырылған қару деп ҚР Қарулы Күштерінде және өзге де әскери құралымдарында қарулануға қабылданған табельдік, атқыштық және өзге де қару деп әскери қызметші өзіне жүктелген әскери қызмет жөніндегі міндеттеріне байланысты заңды түрде ие болатын қару деп түсінген жөн.  

   Әскери қызметшінің өзіне бекітілген суық қарумен (атыс қаруынан жасалған шанышқы-пышақ, басқа да арнайы армия және флот пышақтары) жасаған қашу да ҚК 373-бабының 2-бөлігі бойынша біліктілікке жатады.    

 Қызметтегі кінәліге сеніп тапсырылмаған қарумен дезертирлік жасаған кезде жоғарыда көрсетілген іс-әрекеттің саралау белгісі болмайды. Мұндай жағдайларда адамның қаруды иемдену мән-жайларына қарамастан іс-әрекеттері ҚК-нің 373-бабының тиісті бөлігі және атыс қаруын ұрлағаны не өзге де заңсыз сатып алғаны, сақтағаны және алып жүргені немесе суық қаруды алып жүргені үшін жауаптылықты көздейтін қылмыстық заңның баптары бойынша саралануы тиіс (ҚР ҚК 251 және 253-баптары).    

 Алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының қылмыс жасауы оған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдардың қатысуын білдіреді.    

 Егер қылмысты бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін алдын ала біріккен адамдардың тұрақты тобы жасаса, ұйымдасқан топ жасаған деп есептеледі.   

  ҚР ҚК 373-бабының 3-бөлігі бұрынғы қылмыстық-құқықтық нормаларды талдау кезінде айқындалуы қаралған соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда дезертирлік жасауды көздейді.   

  ҚР ҚК 373-бабына ескертпеде осы баптың 1-бөлігінде көзделген дезертирлік жасаған әскери қызметшіні, егер дезертирлік ауыр жағдайлардың тоғысуының салдары болып табылса және ол одан әрі әскери қызмет өткеру үшін өз еркімен келген болса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін делінген. Бұл әскери қызметшілер ҚР ҚК 373-бабының 2 және 3-бөлімдерінде көзделген дезертирлік жасаған жағдайда қолданылмайды.  

   Әскери қызмет өткеру үшін абсолютті кедергі болып табылмайтын, бірақ әскери қызметшінің қызметте болуын едәуір қиындататын өмірлік жағдайлар: әскери қызметшінің өзі ауыр сырқаттануы, жақын туыстарының ауруы немесе қайтыс болуы, дүлей зілзала, сондай-ақ әріптестер тарапынан жарғылық емес іс-әрекеттер, командирлер мен бастықтардың заңсыз іс-әрекеттері, өзге де іс-әрекеттер ауыр мән-жайлар тоғысында танылуы мүмкін әскери қызметшінің өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндірген, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне немесе өзге де құқықтарына қол сұғатын (әрекетсіздік).   

  ҚК-нің 34 және 36-баптарына сәйкес аса қажеттілік, физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу ретінде бағаланатын мән-жайлардың болуы адамды бөлімді өз бетінше тастап кеткені немесе қашқаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартуды болдырмайды.  

   ҚР ҚК 373-бабының 1 және 2-бөлімдерінде көзделген қылмыстар ауыр қылмыстарға жатады.   

  ҚР ҚК 373-бабының 3-бөлімінде көзделген қылмыс аса ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі                  

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы