42-1-бапқа түсініктеме. Қылмыстық-процестік сот ісін жүргізу форматы Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі

• 1. Қазақстан Республикасында қылмыстық сот ісін жүргізу қағаз және (немесе) электрондық форматтарда жүзеге асырылады.
• Қылмыстық процесті жүргізетін адам өз қалауы бойынша қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүзеге асыра алады, бұл туралы уәжді қаулы шығарылады.
• 2. Қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта одан әрі жүзеге асыру мүмкін болмаған жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін адам қағаз форматына көшеді, бұл туралы уәжді қаулы шығарылады.
• Ескертпе. 5-тарау Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңына сәйкес 42-1-баппен толықтырылды (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
•  
• ҚПК-нің 42-1-бабының нормалары іс бойынша іс жүргізуді екі форматта: қағаз жеткізгіштерде немесе электрондық түрде жүзеге асыру мүмкіндігін көздейді. Көптеген кәсіби және өзге де функцияларды жаппай цифрландыру енгізіліп жатқан жағдайда, бұл, жалпы алғанда, қалыпты құбылыс. Аталған бап қылмыстық процесте электрондық құжат айналымын қолданудың қолданыстағы мүмкіндіктерін кеңейтеді деп айтуға болады. Бұдан басқа, электрондық форматты енгізу қылмыстық іс бойынша іс жүргізудің қозғалыс тиімділігін арттырады, оны жүргізуге жұмсалатын шығындарды едәуір төмендетеді, қылмыстық процесс барысында сыбайлас жемқорлықты азайту факторларының бірі болып табылады. Қылмыстық процесте электрондық құжаттарды қолданудың жекелеген мысалдарын келтірейік.
• Мәселен, процестік және тергеу әрекеттерін жүргізу барысында ғылыми-техникалық құралдардың әртүрлі түрлерін пайдалану бұрыннан қолданылады (ҚПК-нің 80, 126, 197, 199 және басқа баптары).
• ҚПК қылмыстық процестегі электрондық құжаттардың түрлеріне мыналарды жатқызады: жеке тұлғаның қылмыстық құқық бұзушылық туралы ауызша, жазбаша немесе электрондық құжат нысанында берілетін арызы (181-баптың 1-бөлігі); азаматтық талап қоюшы азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен қаралатын талап қоюларға қойылатын талаптарға сәйкес жазбаша нысанда немесе электрондық құжат нысанында беретін талап қою арызы (ҚПК-нің 167-бабының 5-бөлігі) және т.б.
• Басты сот талқылауын аудио-, бейнетіркеу құралдарымен тіркеуге жол беріледі, бұл сот отырысының хатшысының сот отырысының қысқаша хаттамасын жазбаша нысанда жасауына әкеп соғады (ҚПК-нің 347-1-бабы).
• Сонымен қатар, «Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімі» ақпараттық жүйесінде тергеушінің ҚПК-де көзделген барлық процестік құжаттар мен қызметтік қағаздарды тек электрондық нысанда жасау арқылы қылмыстық іс бойынша іс жүргізуді электрондық форматта жүзеге асыру мүмкіндігі қарастырылған. Тергеуші және қылмыстық қудалау органдарының басқа да лауазымды адамдары жүйеге электрондық цифрлық қолтаңбаны, логинді (парольді), саусақ ізін пайдалану түріндегі үш авторизация арқылы кіреді. Рұқсатсыз әрекеттерден қосымша қорғау үшін нақты қылмыстық істер бойынша лауазымды адамдардың әрекеттерін бақылауға арналған «Оқиғаларды журналдау» функционалы енгізілген, яғни онда қылмыстық іске кімнің және қашан қол жеткізгені, оны зерделегені, тергеу әрекеттерін жүргізгені, редакциялағаны және т.б. тіркеледі.
• Электрондық құжаттар процестік шешімнің немесе тергеу әрекетінің түрін таңдау және мәліметтерді электрондық енгізу нысанына толтыру арқылы жасалады. Содан кейін бұл құжат PDF форматына түрлендіріліп, «Электрондық қылмыстық іс» модулінде «СДТБТ» АЖ құжаты түрінде визуалды түрде көрсетіледі. Тергеуі аяқталған «электрондық қылмыстық іс» тергеушіге де, прокурорға да қолжетімді болады, сондай-ақ интеграциялау арқылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының ақпараттық жүйесіне электрондық форматта беріледі.
• Қылмыстық істі электрондық форматта жүргізудің және оны жүргізуді тоқтатудың негізі қылмыстық процесті жүргізетін адамның уәжді қаулысы болып табылады, яғни қылмыстық іс бойынша іс жүргізу барысында сот ісін жүргізудің екі форматы да қолданылуы мүмкін. ҚПК-нің 42-1-бабының 2-бөлігі осыған назар аударады, яғни негіздер болған кезде сотқа дейінгі тергеп-тексерудің электрондық форматынан қағаз форматына көшуге жол беріледі (техникалық және өзге де себептер).
• ҚПК-нің 42-1-бабының қағидалары бойынша бүгінгі күні теріс қылықтар, ауырлығы онша ауыр емес, ауырлығы орташа, тіпті ауыр және аса ауыр қылмыстар туралы қылмыстық істер тергеледі. 2021 жылға дейін қылмыстық құқық бұзушылықтардың барлық санаттары бойынша электрондық тергеп-тексеруге көшу жоспарланған болатын. Мысалы, 2019 жылы ел бойынша 243462 қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген, олардың 44604-і электрондық форматта тергелген қылмыстық істер, оның ішінде теріс қылықтар мен ауырлығы онша ауыр емес қылмыстар бойынша — 20364, ауырлығы орташа қылмыстар бойынша — 23106, ауыр қылмыстар бойынша — 1129 және аса ауыр қылмыстар бойынша — 5 немесе қылмыстық істердің жалпы санының 18,3 пайызы. Соттарға 10723 электрондық қылмыстық іс жолданған.
• Қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүзеге асырудың процестік нысанын айқындауды ҚПК Қазақстан Республикасының Бас Прокурорына жүктейді, ол өз құзыреті шегінде осы мәселе бойынша да қылмыстық қудалау органдары орындауға міндетті нормативтік құқықтық актілер қабылдайды (ҚПК-нің 58-бабының 6-бөлігі).
• 2018 жылғы 3 қаңтарда Бас Прокурор «Қылмыстық сот ісін жүргізуді электрондық форматта жүзеге асыру жөніндегі нұсқаулықты бекіту туралы» № 2 бұйрық шығарды. Бұйрықтың мәні бойынша (егжей-тегжейіне тоқталмай-ақ) қылмыстық істі электрондық форматта жүргізу мыналарды көздейді:
• — электрондық процестік, тергеу және қызметтік құжаттарды жасауға, сақтауға, қол қоюға және пайдалануға мүмкіндік беретін мамандандырылған бағдарламалық кешеннің (СДТБТ АЖ) болуы;
• — жоғарыда аталған кешенге қол жеткізу үшін мемлекеттік органдардың бірыңғай көлік ортасы (МО БКО) — мемлекеттік байланыстың қорғалған арнасы арқылы жоғары жылдамдықты байланыс арналарының болуы;
• — мамандандырылған жабдықтың болуы (қылмыстық іске қатысушыларды авторизациялау үшін саусақ іздерін биометриялық оқуға арналған құрылғы, процестік немесе тергеу әрекетіне қатысушылардың құжаттарға қол қоюына арналған планшет);
• — процестік немесе тергеу әрекетіне қатысушыларда электрондық цифрлық қолтаңбаның болуы.
• Сонымен бірге, қазіргі уақытта тергеушінің қызметтік кабинетінен тыс жерде қылмыстық істі электрондық форматта жүргізу мүмкіндігі жоқ. Егер ИС ЕРДР жүйесіне қосылған компьютері жоқ жерде тергеу әрекеттері жүргізілсе, онда тергеу әрекеттері (оқиға болған жерді қарап-тексеру, сол жерде айғақтарды тексеру, тінту, алу, тергеу эксперименті және т.б.) қағаз түрінде ресімделеді. Содан кейін осы әрекеттердің жүргізілуін тіркейтін процестік құжаттар сканерленіп, «Электрондық қылмыстық іс» модулінің электрондық нысанына электрондық файл түрінде тіркеледі.
• Адвокаттың, жәбірленушінің, куәнің, күдіктінің, айыпталушының өтінішхаты бойынша тергеу әрекеттерінің аталған хаттамалары оған жүргізілгеннен кейін бірден электрондық пошта арқылы жіберілуі мүмкін немесе кейінірек қағаз жеткізгіште, бірақ тергеушінің қызметтік кабинетінде басып шығарылған құжат түрінде берілуі мүмкін.
• Бұдан басқа, жоғарыда аталған және қылмыстық процестің өзге де қатысушылары Бас прокуратура жанындағы ҚСжАЕК сайтындағы «СДТБТ АЖ жария секторы» бөліміне кіру арқылы Интернет желісі режимінде олардың көшірмелерін онлайн ала алады, сондай-ақ арыздар беруге, өтінішхаттар келтіруге, оларға жауаптар алуға және т.б. құқылы.
• Осылайша, қылмыстық сот ісін электрондық форматта жүргізуге арналған заманауи технологиялар бар. Алайда қазіргі уақытта қылмыстық сот ісін электрондық форматта жүргізуді толыққанды енгізуге кедергі келтіретін елеулі себептер де бар. Бұл, ең алдымен, мамандандырылған жабдықтарды сатып алуға қажетті қомақты қаражат салу қажеттілігі және басқа да (ұйымдастырушылық, техникалық, субъективті) себептер.
• Жалпы алғанда, электрондық сот ісін жүргізудің негізінде қылмыстық процесті жүзеге асыратын органдар мен лауазымды адамдар қызметінің ерекшеліктерін ескеру маңызды.
•  
•  
•  
•  
•  
• Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Қоғам Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
•  
• Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар