427-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің апелляциялық тәртіппен сот шешімінің күшін жоюға не оны өзгертуге негіздемелер

1. Апелляциялық тәртіппен сот шешімінің күшін жоюға не оны өзгертуге негіз болып табылады:

1) іс үшін маңызы бар мән-жайлар шеңберін дұрыс анықтамау және нақтылау;

2) іс үшін маңызы бар бірінші сатыдағы сот белгілеген мән-жайлардың дәлелденбеуі;

3) шешімде баяндалған бірінші сатыдағы сот қорытындыларының істің мән-жайларына сәйкес келмеуі;

4) материалдық немесе процестік құқық нормаларын бұзу немесе дұрыс қолданбау;5) істе оны жүргізу міндеттілігі осы Кодексте көзделген кезде сот отырысының, жекелеген процестік әрекеттің хаттамасы жоқ.

2. Материалдық құқық нормалары бұзылған немесе дұрыс қолданылмаған деп есептеледі, егер сот:

1) қолдануға жататын заңды қолданбаған; 2) қолдануға жатпайтын заңды қолданған;

3) заңды қате түсіндірді.

3. Тек ресми себептер бойынша соттың дұрыс шешімін жою мүмкін емес. Материалдық немесе іс жүргізу құқығының нормаларын бұзу немесе дұрыс қолданбау, егер бұл бұзушылық дұрыс емес шешім қабылдауға әкеп соқтырса немесе әкелуі мүмкін болса, бірінші сатыдағы сот шешімін өзгертуге немесе жоюға негіз болып табылады.Егер сот дұрыс шешім қабылдаса, бірақ көрсетілген бұзушылықтарға жол берсе, қаулыда материалдық және іс жүргізу құқығының уәждері, нормалары келтіріледі, соған сәйкес шешім өзгеріссіз қалдырылуға тиіс.

4. Бірінші сатыдағы соттың шешімі кез келген жағдайда, егер:1) іс соттың заңсыз құрамында немесе соттылығы туралы қағидаларды бұза отырып қаралса, күшін жоюға жатады;

2) осы Кодекстің 133-бабының қағидалары бойынша қаралған істерді қоспағанда, істі іске қатысатын, сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісті түрде хабарланбаған адамдардың біреуі болмаған кезде сот қараған;

3) істі қарау кезінде сот ісін жүргізу тілі туралы ереже бұзылған; 4) сот іске қатысуға тартылмаған адамдардың құқықтары мен міндеттері туралы мәселені шешкен;

5) шешімге судья қол қоймайды немесе істі қараған және шешкен дұрыс емес судья қол қоймайды.

5. Осы баптың төртінші бөлігінің 2) тармақшасында көзделген негіздер болған кезде апелляциялық сатыдағы сот бірінші сатыдағы соттың шешімінің күшін жояды, ол туралы ұйғарым шығарады. Ұйғарымда істі бірінші сатыдағы сотта іс жүргізу қағидалары бойынша қарауға көшу, іске қатысушы адамдардың жасауы тиіс іс-әрекеттер және оларды жасау мерзімдері туралы көрсетіледі. Көрсетілген әрекеттер аяқталғаннан кейін іс, әдетте, апелляциялық сатыдағы соттың сол құрамында қаралады.Басқа жағдайларда, оның ішінде жаңа шешім шығара отырып, сот шешімінің күші жойылған кезде апелляциялық сатыдағы сот істі бір сот актісін қабылдай отырып, бір сот отырысында қарайды.6. Сот шығындарын бөлу туралы мәселені шешпеу немесе дұрыс шешпеу сот шешімінің күшін жоюға немесе өзгертуге негіз болып табылмайды. Қаулының қарар бөлігінде сот шығыстарының бөлінуі көрсетіледі.

1. Осы бапта апелляциялық тәртіппен сот шешімінің күші жойылуы немесе өзгертілуі мүмкін негіздердің тізбесі қамтылады.Түсініктеме берілген бапта көзделген сот шешімінің күшін жоюға не оны өзгертуге негіздер, ең алдымен, сот шешімінің заңдылығы мен негізділігінің (АІЖК-нің 6, 68, 224-баптары) негіз қалаушы қағидаттарын бұзумен, сондай-ақ материалдық немесе іс жүргізу құқығы нормаларын елеулі бұзумен байланысты. Апелляциялық тәртіппен сот шешімінің күшін жоюға не оны өзгертуге негіздердің маңыздылығын бағалау кезінде сот актілерінің күшін жоюдың сөзсіз негіздерін регламенттейтін осы баптың төртінші бөлігінің ережелерін ескеру қажет.

2. Заң шығарушы түсіндірген бірінші, екінші баптың бөліктерінде жоғарыда көрсетілген белгілермен сипатталатын сот шешімінің күшін жою немесе өзгерту үшін ресми негіздер көзделген.

3. Сонымен қатар, АІЖК-нің 427-бабының бірінші, екінші бөліктерінің ережелерін қолдану сол баптың үшінші бөлігінде қамтылған нормалармен бірге мүмкін болатындығын, онда тек ресми себептер бойынша соттың дұрыс шешімінің күшін жою мүмкін ,стігін, ал материалдық немесе іс жүргізу нормаларын бұзу немесе дұрыс қолданбау мүмкін возможностігін атап өткен жөн құқықтар, егер бұл бұзушылық дұрыс емес шешім қабылдауға әкеп соқтырса немесе әкелуі мүмкін болса, сот шешімінің күшін жоюға немесе өзгертуге негіз бола алады.Осылайша, азаматтық істі қарау кезінде АІЖК-нің 427-бабының бірінші, екінші бөліктері бойынша бұзушылықтарға жол беру фактісі, егер бұл дұрыс емес шешім қабылдауға әкеп соқтырса немесе әкеп соқтыруы мүмкін болса, сот шешімінің күшін жою немесе өзгерту үшін негіз бола алады.Заң шығарушы АІЖК-де "ресми ойлар" анықтамасын ашпайды. Әдетте, азаматтық процестің негізгі принциптеріне әсер етпейтін және іске қатысатын адамдардың құқықтары мен мүдделеріне нұқсан келтірмейтін кішігірім бұзушылықтарды түсіну әдеттегідей. Өз кезегінде, рәсім мәселелері, яғни процедуралық тәртіптің элементтері формальды қарастыру ұғымына жақын. Материалдық құқықтың ережелерін де қарастыруға болады. Қалай болғанда да, ресми себептер бойынша сот шешімінің күшін жоюға немесе өзгертуге жол бермеу туралы ереже жол берілген бұзушылық елеусіз болған жағдайда ғана, сондай-ақ жиынтығында даудың мәні бойынша сот қабылдаған шешімнің дұрыстығына әсер етпейтін қандай да бір өзге де кемшіліктер болмаған жағдайда ғана қолданылатынына келісу керек.

4. Түсініктеме берілген баптың төртінші бөлігінде біз іс жүргізу заңнамасының талаптарын айтарлықтай бұзатын сот шешімін жоюдың сөзсіз негіздері туралы айтып отырмыз. Норманың көрсетілген бөлігінде қамтылғандарға түсініктеме бере отырып, біз мыналарды атап өтеміз.Істі соттың заңсыз құрамында қарау АІЖК-нің 35, 37, 38-баптарының ережелерін бұзуды (соттың жеке және алқалы құрамы туралы талаптар, судьяны немесе судьялар құрамын ауыстыруды шектеу, судьяның істі қарауға және судьядан бас тартуға (өздігінен бас тартуға) қайта қатысуына жол бермеу туралы ереже) болжайды.Соттылық туралы ережелерді бұзу, ең алдымен, АІЖК-нің 8-бабының үшінші бөлігінің, 26-33-баптарының талаптарын орындамауды көздейді. Соттылық туралы норманы бұзу негіздемесі бойынша сот шешімі жойылған жағдайда, іс ол сотталушы болып табылатын сотқа жіберілуге тиіс.Азаматтық істі іске қатысушы адамдардың ешқайсысына тиісінше хабарламай сотта қарау, ең алдымен, егер сот шешімімен оның сот арқылы қорғалу құқығының шектелуіне байланысты мұндай адамның заңды құқықтары мен мүдделері тікелей бұзылған болса, сот шешімінің күшін жою үшін негіз бола алады. Бұл ретте заң шығарушы АІЖК-нің 133-бабының тәртібімен қаралған істер үшін АІЖК-нің 427-бабының төртінші бөлігінің 2) тармақшасының ережесінен хабарламаның "жария тәсілі" (іске қатысушы адамның соңғы белгілі жұмыс орны бойынша ПИК, ЖЭК, жергілікті билік органына, әкімшілікке сот хабарламасын жеткізу)қолданыла отырып алып тастауға жол береді.3) тармақшадағы сот ісін жүргізу тілі туралы қағидаларды бұзу деп соттың АІЖК-нің 14-бабының талаптарын орындамауын түсіну керек.Іске қатысуға тартылмаған адамдардың құқықтары мен міндеттері туралы мәселені соттың шешуі, сот шешімінің негізінде бұл адамдардың құқықтары немесе міндеттері тікелей туындаған кезде, өзгертіледі немесе тоқтатылады.бұл ретте осы 4) тармақшаның түсіндірме ережесі сөзбе-сөз түсіндірілуі керек екенін атап өткен жөн. Бұл жағдайда, ең алдымен, іске қатысуға тартылмаған адамдардың құқықтары мен міндеттерінің туындауы, өзгеруі және тоқтатылуы туралы мәселені сот шешімінің қарар бөлігінде тікелей шешу туралы сөз болып отыр. Әрине, мұндай бұзушылық адамның сот арқылы қорғалу құқығына тікелей нұқсан келтіреді.Сот практикасында сот шешімімен әр түрлі актілер жарамсыз деп танылған жағдайлар бар, олардың негізінде кейінгі заңды әрекеттер жасалды, мысалы, мүлікке билік ету бойынша басқа мәмілелер жасалды. Мұндай жағдайларда сот өз бастамасы бойынша сотта даулы актіден кейін және оның негізінде құқықтары мен мүдделері туындаған үшінші тұлғаларды іске қатысуға тартуы керек пе деген сұрақ туындайды. Соттың кейіннен заңдық әрекеттер жасалған актіні жарамсыз деп тануы басқа мүдделі тұлғалар үшін құқықтық салдарға әкеп соғуы мүмкін екендігіне байланысты, АІЖК-нің 51-бабының екінші бөлігі бойынша дау мәніне дербес талаптарды мәлімдемейтін үшінші тұлғалар ретінде осы тұлғаларды іске қатысуға тарту ұсынылуы мүмкін.АІЖК-нің 223, 226-баптарына сәйкес сот шешіміне оны шығарған судья қол қоюға тиіс. Көрсетілген ережені сақтамау түсіндірілетін баптың төртінші бөлігінің 5) тармақшасы бойынша сот шешімінің күшін жоюға негіздердің бірі болып табылады.

5. Түсініктеме берілген баптың бесінші бөлігінде апелляциялық сатыдағы соттың істі қайта қарау нәтижелері бойынша істі іске қатысушы адамдардың қайсысы да тиісінше хабардар етпей қараған жағдайда өз актісін қабылдауының жеке тәртібі айқындалған (АІЖК-нің 427-бабы төртінші бөлігінің 2) тармақшасы). Бұл ретте апелляциялық соттың істі мәні бойынша бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша қарауы шешім жойылғаннан кейін АІЖК-нің 402-бабында көзделген алқалы немесе жеке құрам туралы талапты сақтай отырып жүзеге асырылуы тиіс деп пайымдау керек. Бұл ретте АІЖК-нің 427-бабының бесінші бөлігінің бірінші сатыдағы соттың қағидалары бойынша іс қаралатыны туралы ережесі, әдетте, апелляциялық сатыдағы соттың сол құрамында сотта іс жүргізудің жалпы қағидаларын ескере отырып қолданылуы тиіс.6. АІЖК-нің 427-бабының түсініктеме берілген бөлігі бойынша сот шығыстарын бөлу туралы мәселені бірінші сатыдағы соттың шешпеуі немесе дұрыс шешпеуі сот шешімінің күшін жою немесе өзгерту үшін негіз болып табылмайды. Заңда мұндай жағдайда апелляциялық сатыдағы сот өзінің қаулысымен көрсетілген сот шығындарын бөлетіні көрсетілген.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы