429-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің бірінші сатыдағы сотының ұйғарымына (қаулысына) шағымдану, наразылық білдіру тәртібі мен мерзімдері

1. Осы Кодексте көзделген жағдайларда, сондай-ақ соттың ұйғарымы істің одан әрі қозғалу мүмкіндігін бөгейтін жағдайларда бірінші сатыдағы соттың ұйғарымына осы Кодекстің 401-бабында көрсетілген адамдар жеке шағым, наразылық беруі мүмкін. Егер ұйғарым олардың құқықтары мен мүдделеріне қатысты болса, іске қатыспайтын адамдар да соттың ұйғарымына шағымдануға құқылы. Жеке шағым, наразылық анықтаманы түпкілікті нысанда дайындаған күннен бастап он жұмыс күні ішінде беріледі.

2. Бірінші сатыдағы соттың қалған ұйғарымдарына, оның ішінде сот отырысының хаттамасына енгізіле отырып, сол жерде шығарылған ұйғарымдарға жеке шағым, наразылық берілмейді, бірақ қарсылықтар апелляциялық шағымға, наразылыққа енгізілуі мүмкін.

3. Сот талқылауы кезінде шығарылған, шешім шығарумен аяқталған ұйғарымға шағым жасалған, наразылық білдірілген жағдайда, іс шешімге шағым жасау үшін белгіленген мерзім өткеннен кейін ғана жоғары тұрған сот сатысына жіберіледі. Бұл ретте, егер шешімге апелляциялық шағым, наразылық берілсе, жеке шағымды, наразылықты тексеруді істі апелляциялық тәртіппен қарайтын сот сатысы жүргізеді.

4. Жеке шағым, наразылық осы ұйғарым шығарған сотқа судья жіберетін немесе тапсыратын іске қатысатын адамдардың саны бойынша құжаттардың көшірмелерін қоса бере отырып беріледі. Судья жеке шағым, наразылық алғаннан кейін азаматтық істі немесе материалдарды апелляциялық сатыдағы сотқа жібереді

5. Жеке шағымдар, наразылықтар апелляциялық шағымдар мен наразылықтарды қабылдау және қарау үшін осы тарауда белгіленген тәртіппен қабылданады және қаралады.

Осы Кодекстің 414-бабында көзделген тәртіппен апелляциялық сатыдағы сот іске қатысатын адамдарға жеке шағымның, наразылықтың қаралатын уақыты мен орны туралы хабарлайды. Іске қатысушы адамдардың апелляциялық сатыдағы соттың сот отырысына келмеуі олардың қаралуына кедергі болмайды.

6. Жеке шағымды, наразылықты қарау нәтижелері бойынша апелляциялық сатыдағы сот мыналар туралы ұйғарым шығарады:

1) сот ұйғарымын өзгертусіз, ал жеке шағымды, наразылықты қанағаттандырусыз қалдырған;

2) соттың ұйғарымының толық немесе бір бөлігінде күшін жою және мәселені бірінші сатыдағы соттың жаңа қарауына беру;

3) соттың ұйғарымының толық немесе бір бөлігінде күшін жою және мәселені мәні бойынша шешу;

4) анықтаманың өзгеруі.

7. Жеке шағым немесе наразылық бойынша, талап арыздарды қайтару, іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру, талап арыздарды қараусыз қалдыру мәселелері бойынша шығарылған апелляциялық сатыдағы соттың ұйғарымдары шағымдануға және наразылық білдіруге жатпайды. Осы Кодексте белгіленген жағдайларда істің одан әрі қозғалу мүмкіндігін бөгейтін апелляциялық сатыдағы соттың ұйғарымдарына шағым жасалуы және наразылық білдірілуі мүмкін.

1. Соттың ұйғарымы, әдетте, азаматтық істерді, материалдарды қарау барысында, сондай-ақ сот актілерін орындау барысында туындайтын түрлі мәселелерді шешетін сот актісі болып табылады. Соттың ұйғарымы процестік, ал кейбір жағдайларда-материалдық құқықтар мен міндеттердің туындауына, өзгеруіне, тоқтатылуына негіз болатындығына байланысты азаматтық іс жүргізу заңында сот ұйғарымына шағымдану мүмкіндігі көзделеді. Түсініктеме берілген баптың бірінші бөлігінен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымына АПК тікелей көзделген жағдайларда, сондай-ақ соттың ұйғарымы істің одан әрі қозғалу мүмкіндігін бөгейтін жағдайларда шағым жасалуы мүмкін екендігі шығады.

2. Басқа жағдайларда, заң бойынша ұйғарымға шағымдануға, наразылық білдіруге жол берілмейді, жеке шағым, наразылық берілмейді, бірақ қарсылықтар апелляциялық шағымға, наразылыққа енгізілуі мүмкін. Осы ереже отырыс хаттамасына енгізіле отырып, сот сол жерде шығарған сот ұйғарымына қолданылады.Егер ұйғарым олардың құқықтары мен мүдделеріне қатысты болса, іске қатысушы да, іске қатысуға тартылмаған да тараптарға, басқа адамдарға, сондай-ақ прокурорға сот ұйғарымына шағымдану құқығы беріледі.Заңда ұйғарым түпкілікті нысанда дайындалған күннен бастап жұмыс күндерінде есептелетін сот ұйғарымына шағымданудың он күндік мерзімі көзделген.Қолданыстағы АІЖК соттың мынадай ұйғарымдарына шағымдану мүмкіндігі көзделген: істі басқа сотқа беру туралы (34-баптың үшінші бөлігі), дәлелдемелерді қамтамасыз ету туралы (70-баптың үшінші бөлігі), өтінішті қараусыз қалдыру туралы (106-баптың екінші бөлігі, 280-баптың екінші бөлігі), өткізіп алған іс жүргізу мерзімін ұзартудан немесе қалпына келтіруден бас тарту туралы (126-баптың алтыншы бөлігі), қабылдаудан бас тарту туралы өтінішті қайтару туралы (138-баптың төртінші бөлігі), сот бұйрығының күшін жоюдан бас тарту туралы (142-баптың екінші бөлігі), талап арызды қабылдаудан бас тарту туралы (151-баптың бесінші бөлігі), талап арызды қайтару туралы (152-баптың төртінші бөлігі), талап қоюды қамтамасыз ету мәселелері бойынша (161-бап), талап қоюдан бас тартуға байланысты іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы (170-баптың үшінші бөлігі), бітімгершілік келісімді бекіту туралы (177-баптың жетінші бөлігі), шешімге түзетулер енгізу туралы (235-баптың үшінші бөлігі), қосымша шешім шығарудан бас тарту туралы (236-баптың үшінші бөлігішешімді түсіндіру туралы (237-баптың үшінші бөлігі), шешімді орындауды кейінге қалдыру немесе мерзімін ұзарту туралы, оны орындау тәсілі мен тәртібін өзгерту туралы мәселе бойынша (238-баптың үшінші бөлігі), берілген ақша сомаларын индекстеу туралы сот (239-баптың үшінші бөлігі), атқарушылық құжаттың телнұсқасын беру туралы (242-баптың бесінші бөлігі), шешімнің дереу орындалуы туралы (244-баптың төртінші бөлігі), сот шешімінің орындалуын кейінге қалдыру, мерзімін ұзарту туралы, оны орындау тәсілі мен тәртібін тәртіппен өзгерту туралы, бітімгершілік келісімді, дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісімді (244-баптың төртінші бөлігі) бекіту туралы 246), шешімнің орындалуын бұру туралы (248-баптың төртінші бөлігі), сот орындаушысының ұсынысын қарау туралы (249-баптың екінші бөлігі), төрелік шешімді мәжбүрлеп орындауға атқару парағын беру туралы (254-баптың екінші бөлігі), төрелік шешімді орындауға келтіру туралы (255-баптың үшінші бөлігі), жеке ұйғарым (270-баптың төртінші бөлігі), іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру туралы (275-бап), Іс жүргізуді тоқтату туралы (278-баптың төртінші бөлігі), төрелік шешімді орындаудан бас тарту туралы қараусыз талап арызды (280-баптың екінші бөлігі) және т. б.

3. Түсініктеме берілген баптың үшінші бөлігі істі апелляциялық сатыға жіберу тәртібін және кейіннен шешім шығарумен аяқталған іс бойынша ұйғарымға шағымданған (наразылық білдірген) жағдайда оны апелляциялық қарау ерекшеліктерін регламенттейді. Мәні бойынша қабылданған шешімге шағымдану (наразылық білдіру) үшін тиісті жағдайлар жасау мақсатында заңда негізгі сот актісіне (сот шешіміне) шағымдану (наразылық білдіру) мерзімі өткеннен кейін істі сот ұйғарымына жеке шағым (наразылық) бойынша апелляциялық сатыдағы сотқа жіберу мүмкіндігі көзделген. Сот практикасында іске қатысушы адамдардың бірінші сатыдағы соттың шешімдері мен ұйғарымдарына бір мезгілде шағымдану жағдайлары жиі кездеседі. Көбінесе азаматтық істер апелляциялық сатыға істің әр түрлі қатысушылары берген жеке және апелляциялық шағымдар бойынша түседі. Мұндай жағдайларда, егер жеке шағым (наразылық) жеке құрамда қаралуға тиіс болса, ал апелляциялық шағым (наразылық)істі қайта қарау тәртібі туралы мәселе туындауы мүмкін - алқалы түрде.Істі қарау кезінде шығарылған бірінші сатыдағы соттың ұйғарымына және сот шешіміне шағымданған (наразылық білдірген) жағдайда азаматтық істі апелляциялық қайта қарау тәртібі түсініктеме берілген бапта реттеледі.Жеке шағымды (наразылықты) және апелляциялық шағымды (наразылықты) олар бір мезгілде келіп түскен жағдайда тексеруді апелляциялық соттың сол құрамы АІЖК-нің 402-бабында көзделген жалпы қағидалардан ауытқи отырып, алқалы тәртіппен жүзеге асырады. Мұндай тәсіл сот ісін жүргізуді жеңілдету талаптарына жауап береді және іс жүргізу үнемдеу принципіне сәйкес келеді.

4. Түсініктеме берілген бап тұтастай алғанда апелляциялық шағым (наразылық) бойынша істерді қайта қарау рәсіміне ұқсас жеке шағым (наразылық) бойынша апелляциялық сатыдағы сотта азаматтық істерді қараудың жалпы шарттары мен тәртібін көздейді. Жеке шағым, наразылық даулы ұйғарым шығарған сотқа іске қатысатын адамдардың саны бойынша құжаттардың көшірмелерін қоса бере отырып беріледі.

5. Жоғарыда көрсетілген тұжырым сондай-ақ АІЖК-нің 429-бабының бесінші бөлігінің ережесіне негізделеді, ол жеке шағымды (наразылықты) қабылдау және қарау апелляциялық шағым, наразылық бойынша істерді қарау туралы тарауда көзделген тәртіппен жүзеге асырылады деп белгіленген. Бұл апелляциялық шағым (наразылық) бойынша іс жүргізуді реттейтін нормаларды сот ұйғарымына шағымданған (наразылық білдірген) жағдайда істі қайта қарау рәсіміне таратуды білдіреді. Ерекшелік АІЖК-нің 429-бабында көзделген ерекшеліктер болуы мүмкін.

6. Түсініктеме берілген баптың алтыншы бөлігінде жеке шағым (наразылық) бойынша істі қайта қараудың мынадай нәтижелері көзделген. Апелляциялық сатыдағы сот: соттың даулы ұйғарымын өзгеріссіз, ал жеке шағымды (наразылықты) қанағаттандырусыз қалдыра алады; соттың ұйғарымын толығымен немесе бір бөлігінде алып тастап, мәселені бірінші сатыдағы соттың жаңа қарауына бере алады; соттың ұйғарымын толығымен немесе бір бөлігінде алып тастап, мәселені мәні бойынша шеше алады; анықтаманы өзгерту.Іс жүргізу заңының жоғарыда аталған ережелері апелляциялық тәртіппен АІЖК-нің 427-бабында көзделген сот шешімінің күшін жою не оны өзгерту үшін жалпы негіздер сот ұйғарымына жеке шағым (наразылық) бойынша істі қайта қарау кезінде де қолданылатынын білдіреді. Әдетте, егер бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы жойылған кезде азаматтық істі жеке шағым (наразылық) бойынша қарау жиналған немесе қосымша ұсынылған іс материалдарының негізінде аса күрделі болмаса, апелляциялық сатыдағы сот мәселені мәні бойынша қарауы мүмкін. Көптеген жағдайлар осы санатқа жатады. Сонымен қатар, егер бірінші сатыдағы соттың негізсіз ұйғарымының күші жойылған кезде істі қарау дауды мәні бойынша шешуді талап етсе, тиісті мәселе, мысалы, іс жүргізуді тоқтату туралы ұйғарымның күші жойылған немесе арызды қараусыз қалдырған жағдайда, жаңа қарауға берілуі мүмкін.

7. Істің одан әрі қозғалысына кедергі келтіретін сот ұйғарымына шағымдануға (наразылық білдіруге) жол берудің жалпы қағидатын ұстана отырып, түсіндірілетін баптың жетінші бөлігінде апелляциялық сатыдағы соттың мұндай ұйғарымына шағымдану, наразылық білдіру мүмкіндігі көзделген. Сонымен қатар, істің одан әрі қозғалу мүмкіндігін бөгемейтін ұйғарымдар да, жеке шағым бойынша ұйғарымдар да, талап қоюды қайтару, іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру, арызды қараусыз қалдыру мәселелері бойынша наразылық одан әрі шағымдануға, наразылық білдіруге жатпайды.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы