504-бапқа түсініктеме. Мемлекеттік құпияларды қорғау саласында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің таралуы шектелген қызметтік ақпаратпен жұмыс істеуде белгіленген талаптарды бұзу
1. Мемлекеттік құпияларға қол жеткізудің немесе рұқсат берудің белгіленген тәртібін бұзу -
жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
2. Егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, мемлекеттік құпиялармен немесе оларды тасымалдаушылармен жұмыс істеуге жіберілген адамдардың құпиялылық режимін қамтамасыз ету жөніндегі белгіленген талаптарды бұзуы, -
жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
3. Егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, мәліметтерді және олардың тасымалдаушыларын құпияландыруға жатпайтын негізсіз құпияландыру, құпиялылық белгілерін және мемлекеттік құпияларға жатқызылмаған мәліметтерді құпияландыру үшін өзге де шектеу белгілерін пайдалану, -
жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
4. Осы баптың үшінші бөлігінде көрсетілген, заңдылықты бұзуды жасыру мақсатында жасалған әрекеттер - елу айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
5. Мемлекеттік құпиялар туралы заңнамада көзделген жағдайларды қоспағанда, егер бұл әрекеттерде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер мен олардың жеткізгіштерін негізсіз құпиясыздандыру, тасығыштарды құпияландыру кезінде белгіленген құпиясыздандыру мерзімдерін бұзу, -
жиырма айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
6. Кәсіптік немесе қызметтік қызметке байланысты оған жіберілген адамдардың таралуы шектелген қызметтік ақпаратпен жұмыс істеу жөніндегі белгіленген талаптарды бұзуы, бұл мәліметтердің жария етілуіне немесе жоғалуына әкеп соқтырды, -
он бес айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
Мемлекеттік құпиялар мен құпиялылық режимі сақталған кезде басқарудың белгіленген тәртібі саласындағы қоғамдық қатынастар әкімшілік құқық бұзушылықтың жалпы объектісі болып табылады.
Қаралып отырған баптың 1-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы жолымен жасалған құқыққа қайшы әрекеттерде (әрекетсіздіктерде) көрсетіледі:
1) мемлекеттік құпияларға рұқсат берудің белгіленген тәртібін бұзған;
2) мемлекеттік құпияларға қол жеткізудің белгіленген тәртібін бұзған жағдайларда жүзеге асырылады.
"Мемлекеттік құпиялар туралы "1999 жылғы 15 наурыздағы Қазақстан Республикасының Заңында мемлекеттік құпияларға рұқсат беру деп азаматтардың мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге, ал ұйымдардың – осындай мәліметтерді пайдалана отырып жұмыстар жүргізу құқығын ресімдеу рәсімі түсініледі.
Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге қол жеткізу - өкілетті лауазымды адамның нақты адамды мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен санкциялаған танысуы.
Мағынасы бойынша мемлекеттік құпияларға қол жеткізу құқығын беру тиісті құпиялылық дәрежесіндегі мәліметтерге рұқсат болған жағдайда ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Осыған ұқсас тәртіп Мемлекеттік құпияларды қорғау жөніндегі іс-шараларға қаражаттың жұмсалуына қаржылық бақылауды жүзеге асыру кезінде "Мемлекеттік құпиялар туралы" ҚР Заңының 36-бабында бекітілген.
Қазақстан Республикасының Президенті Республиканың бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде төтенше немесе әскери жағдай енгізген жағдайларда осы кезеңге лауазымды адамдар мен азаматтарды мемлекеттік құпияларға жіберу тәртібі өзгертілуі мүмкін.
Лауазымды адамдар мен азаматтарды мемлекеттік құпияларға жіберуді ресімдеу немесе қайта ресімдеу мерзімдерін, мән-жайларын және тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді. Қазақстан Республикасының лауазымды адамдары мен азаматтарын мемлекеттік құпияларға жіберу:
1) Мемлекеттік құпияларды құрайтын өзіне сеніп тапсырылған мәліметтерді жария етпеу жөнінде мемлекет алдында жазбаша міндеттемелер қабылдау;
2) "мемлекеттік құпиялар туралы"1999 жылғы 15 наурыздағы N 349-1 ҚР Заңының 32-бабына сәйкес олардың құқықтарын ішінара, уақытша шектеуге келісу. Бұл бап "мемлекеттік құпияларға жіберілген немесе бұрын жіберілген рұқсатты ресімдеу кезеңінде Қазақстан Республикасы лауазымды адамының немесе азаматының құқықтарын шектеуде: "мемлекеттік құпияларға жіберілген немесе бұрын жіберілген Қазақстан Республикасының лауазымды адамы немесе азаматы өз құқықтарында уақытша шектелуі мүмкін"делінген.
Шектеулер мыналарға қатысты болуы мүмкін:
мемлекеттік құпияларға рұқсаттаманы ресімдеу кезінде еңбек шартында көзделген мерзімге Республикадан тыс жерлерге шығу құқығы;
мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қамтитын ашулар мен өнертабыстарды пайдалануға және осындай мәліметтерді таратуға құқықтар;
мемлекеттік құпияларға рұқсат беруді ресімдеу кезеңінде тексеру іс-шараларын жүргізу кезінде жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығы.
Қазақстан Республикасының лауазымды адамдары мен азаматтарын мемлекеттік құпияларға жіберу:
1) Мемлекеттік құпияларды құрайтын өзіне сеніп тапсырылған мәліметтерді жария етпеу жөнінде мемлекет алдында жазбаша міндеттемелер қабылдау;
2) олардың құқықтарын ішінара, уақытша шектеуге келісім беру;
3) оларға қатысты уәкілетті органдардың тексеру іс-шараларын жүргізуге жазбаша келісімі;
4) оны бұзғаны үшін жауапкершілікті көздейтін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпиялар туралы заңнамасымен танысу;
5)Мемлекеттік орган немесе ұйым басшысының ресімделетін адамды мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге жіберу туралы шешім қабылдауы. (Заңның 29-бабы).
Тексеру іс-шараларының көлемі ресімделетін тұлға жіберілетін мәліметтердің құпиялылық дәрежесіне байланысты болады. Әкімшілік пен ресімделетін тұлғаның өзара міндеттемелері еңбек шартында көрсетіледі. Құзыретті органдардың тексеру іс-шаралары аяқталғанға дейін еңбек шартын жасасуына жол берілмейді.
Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтердің құпиялылығының үш дәрежесіне сәйкес келетін лауазымды адамдар мен азаматтарды мемлекеттік құпияларға жіберудің үш нысаны белгіленеді: аса маңызды, өте құпия немесе құпия. Лауазымды адамдар мен азаматтардың құпиялылықтың неғұрлым жоғары дәрежесіндегі мәліметтерге рұқсат алуы олардың құпиялылықтың неғұрлым төмен дәрежесіндегі мәліметтерге қол жеткізуі үшін негіз болып табылады.
Шетелдіктерге мемлекеттік құпияларға Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қазандағы N 1355 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді Шет мемлекеттерге беру қағидаларында көзделген рәсімдер жүзеге асырылғаннан кейін Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын іске асыру шеңберінде ғана жол беріледі.
Шетелдіктерді Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларына жіберу тәртібі "шетелдіктерді Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларына жіберу қағидаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы 15 ақпандағы №222 қаулысымен айқындалған.
Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге қол жеткізу заңнамада өкілетті лауазымды адамның нақты адамды мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен санкциялаған танысуы ретінде айқындалады. Басқаша айтқанда, қолжетімділікті мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен танысу құқығын іске асыру ретінде анықтауға болады.
"Мемлекеттік құпиялар туралы" ҚР Заңының 31-бабының негізінде лауазымды адамның немесе азаматтың мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге қол жеткізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.
Үкіметтің мұндай мамандандырылған қаулысы бекітілмегенін атап өткен жөн, сондықтан қолжетімділікті ресімдеу кезінде "Мемлекеттік құпиялар туралы" ҚР Заңын және "мәліметтерді таратылуы шектелген қызметтік ақпаратқа жатқызу және онымен жұмыс істеу қағидаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1196 қаулысын басшылыққа алған жөн. "Қызметтік пайдалану үшін" деген белгісі бар, осы ақпаратты жария етуге немесе жоғалтуға себеп болмаған және әкеп соқпаған таратылуы шектелген қызметтік ақпаратпен жұмыс істеу тәртібін бұзу қолданыстағы заңнамаға сәйкес кінәлі адамдарды тәртіптік жауаптылыққа тарту үшін негіз бола алады.
Қылмыстық-процестік іс жүргізуге қол жеткізу және оны жүзеге асыру тәртібі "қылмыстық сот ісін жүргізуде мемлекеттік құпияларды қорғау мәселелерін регламенттейтін заңнаманың кейбір нормаларын қолдану туралы"ҚР Жоғарғы Сотының 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 3 нормативтік қаулысында көзделген. Қылмыстық істер бойынша іс жүргізу мемлекеттік құпияларды қорғау мәселелерін регламенттейтін заңнаманы қатаң сақтаған кезде жүзеге асырылуға тиіс. Егер қылмыстық іс материалдарында мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтер болған жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін орган оларға қол жеткізуді шектеу туралы тиісті қаулы шығаруға, бұл туралы қылмыстық процеске қатысушыларды жазбаша хабардар етуге және оларға осындай мәліметтерге рұқсат беру тәртібін түсіндіруге тиіс. Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен, тиісті рұқсаты жоқ адамдармен заңсыз танысу мүмкіндігін болдырмау мақсатында мемлекеттік құпияларды қамтитын Қылмыстық іс материалдарын құпия емес материалдардан (жекелеген томдарда) бөлек іске қосу ұсынылады.
Мемлекеттік органдар мен ұйымдардың басшылары мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерге жіберілетін адамдарды іріктеу үшін, сондай-ақ лауазымды адам немесе азамат мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен ғана және олардың лауазымдық (функционалдық) міндеттерін орындауы үшін қажетті көлемде танысатын жағдайлар жасау үшін дербес жауапты болады. Аяқталған әрекет ол жасалған сәттен бастап қарастырылады. Құқық бұзушылық құқыққа қайшы әрекеттер нысанында да, мемлекеттік құпияларға қол жеткізу немесе оларға рұқсат беру жөніндегі талаптар сақталмаған жағдайларда әрекетсіздік жолымен де жасалуы мүмкін.
Түсініктеме берілген баптың 1-бөлігінің субъектілері:
1) лауазымды адамға немесе басқа азаматқа мемлекеттік құпияларға рұқсатты ресімдеу немесе оған рұқсат беру қажеттілігі туралы шешім қабылдайтын мемлекеттік органдар мен ұйымдардың басшылары;
2) лауазымды адамдарға және басқа да азаматтарға мемлекеттік құпияларға рұқсат беруді ресімдеуді жүзеге асыратын кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың мемлекеттік құпияларды қорғау жөніндегі бөлімшелерінің және кадр бөлімшелерінің қызметкерлері.
Мәліметтерді мемлекеттік құпияларға жатқызу бойынша өкілеттіктер берілген мемлекеттік органдардың лауазымды адамдарының тізбесі Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 13 сәуірдегі №371 Жарлығымен айқындалған. Бұл нормативтік акт Мемлекеттік органдардың бірінші басшылары лауазымдарының атауларын және Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын құрайтын мәліметтер тізбесін қамтиды.
Түсініктеме берілген баптың 2-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы мемлекеттік құпиялармен немесе оларды жеткізушілермен жұмыс істеуге жіберілген адамдардың құпиялылық режимін қамтамасыз ету жөніндегі белгіленген талаптарды бұзуымен сипатталады.
Құқық бұзушылық мынадай құқыққа қайшы әрекеттерде (әрекетсіздіктерде)көрініс табуы мүмкін:
1) құпия іс жүргізуді бұзу;
2) шифрланған хат алмасумен жұмыс істеу кезінде белгіленген талаптарды бұзу;
3) өткізу және объектішілік режимді бұзу;
4) есептеу техникасы құралдарын қолдана отырып, мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді өңдеу кезінде белгіленген талаптарды бұзу;
5) техникалық барлауға қарсы іс-қимыл жөніндегі белгіленген шараларды бұзу;
6) құпия тасығыштарға қойылатын шектеулерді бұзу.
Құпиялылық режимін бұзу әдістерінің бұл тізімі толық емес. Алайда, азамат құпиялылық режимін бұзғаны үшін кінәлі деп танылған кезде Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтердің жария етілуінің (жоғалуының) алғышарттары, сондай-ақ олардың қауіпсіздігіне төнетін қатерлер қаралуға тиіс.
Құпиялылық режимі-нормативтік құқықтық актілерде белгіленген мемлекеттік құпияларды құрайтын, осы мәліметтерге рұқсатсыз қол жеткізуді болғызбауға бағытталған әкімшілік-құқықтық, ұйымдастырушылық-техникалық және өзге де шараларды қамтитын және мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің жалпы жүйесінің бір бөлігін білдіретін мәліметтердің сақталуын қамтамасыз етудің бірыңғай тәртібі.
Аяқталған әрекет ол жасалған сәттен бастап қарастырылады. Құқық бұзушылық құқыққа қайшы әрекеттер нысанында да, құпиялылық режимін қамтамасыз ету жөніндегі талаптар сақталмаған жағдайларда әрекетсіздік жолымен де жасалуы мүмкін.
"Мемлекеттік құпиялар туралы" ҚР Заңының 8-бабының 5-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпияларды қорғау жөніндегі уәкілетті органының құзыретіне Қазақстан Республикасында құпиялылық режимін қамтамасыз ету жөніндегі нұсқаулықты әзірлеу жөніндегі функция жатады. Біз осы нормативтік құқықтық актінің мазмұнын түсініктемеде көрсетпейміз және пайдаланбаймыз, өйткені оған "құпия"белгісі берілген.
Егер кінәлінің іс-әрекеттерінде қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмаса, құпиялылық режимін бұзу осы баптың 2-бөлігі бойынша жауаптылыққа әкеп соғады. Яғни, қылмыстық құқық бұзушылықтардың бәсекелес нормалары Қазақстан Республикасы ҚК-нің 185, 186, 458-баптары болып табылады.
Зерттелетін баптың 2-бөлігі бойынша қаралатын құқық бұзушылықтардың субъектісі құпиялылық режимін бұзуға жол берген лауазымды адамдар, заңды және жеке тұлғалар болуы мүмкін.
ӘҚБтК-нің 504-бабының 3-бөлігі бойынша құқық бұзушылықтың тікелей объектісі мәліметтер мен олардың жеткізгіштерін құпияландыру тәртібі сақталған кезде туындайтын қоғамдық қатынастар болып табылады.
Зерттелетін баптың 3-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы құқыққа қарсы әрекеттерде (әрекетсіздіктерде) мынадай түрде көрінеді:
1) құпияландыруға жатпайтын мәліметтер мен олардың жеткізгіштерін негізсіз құпияландыру;
2) мемлекеттік құпияларға жатқызылмаған мәліметтерді құпияландыру үшін құпиялылық грифтерін және өзге де шектеу грифтерін пайдалану;
Әкімшілік құқық бұзушылық біліктілігінің ерекшелігі жоғарыда аталған құқыққа қайшы әрекеттерде (әрекетсіздіктерде) қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгілері болмауы тиіс деген құқықтық жағдайлар болып табылады.
"Мемлекеттік құпиялар туралы" ҚР Заңының 20-бабының 1-тармағына сәйкес мемлекеттік органдар мен ұйымдардың басқарушылық, өндірістік, ғылыми және өзге де қызмет түрлерінің нәтижесінде алынған (әзірленген) мәліметтерді құпияландыру үшін олардың мемлекеттік органдар мен ұйымдарда қолданылып жүрген құпияландыруға жататын мәліметтер тізбесіне сәйкестігі негіз болып табылады. Осы мәліметтерді құпияландыру кезінде олардың тасымалдаушыларына тиісті құпиялылық белгісі беріледі.
"Мемлекеттік құпиялар туралы" Заңның 17-бабына сәйкес мәліметтер құпияландыруға жатпайды:
1) азаматтардың қауіпсіздігі мен денсаулығына қауіп төндіретін төтенше жағдайлар мен апаттар және олардың зардаптары, сондай-ақ дүлей зілзалалар, олардың ресми болжамдары мен зардаптары туралы;
2) денсаулық сақтау, санитария, Демография, көші-қон, білім беру, мәдениет, әлеуметтік қорғау, Экономика, ауыл шаруашылығы жай-күйі, сондай-ақ қылмыстың жай-күйі туралы;
3) терроризм актілерін жасау фактілері;
4) экологияның жай-күйі, өрт қауіпсіздігі, сондай-ақ санитариялық-эпидемиологиялық және радиациялық жағдай, тамақ өнімдерінің қауіпсіздігі туралы;
5) азаматтар мен ұйымдарға мемлекет беретін артықшылықтар, Өтемақылар және жеңілдіктер;
6) адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзу фактілері;
7) Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің алтын-валюта резервінің мөлшері;
8) Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ашатын мәліметтерді қоспағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерден қаражат қалыптастыру және жұмсау;
9) Қазақстан Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ашатын мәліметтерді қоспағанда, республикалық және жергілікті бюджеттерден қаражаттың жұмсалуын бақылау;
10) мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, олардың лауазымды адамдарының заңдылықты бұзу фактілері;
11) осы Заңның 14-бабында көзделген мәліметтерді, атап айтқанда, барлау, қарсы барлау, жедел-іздестіру және Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларына жатқызылатын өзге де қызмет саласындағы мәліметтерді қоспағанда, саяси, әлеуметтік және басқа да себептер бойынша, оның ішінде мұрағаттағы жаппай қуғын-сүргіндерге жол берілмейді.
Ведомстволық тізбелер олардың ведомстволық, салалық немесе бағдарламалық-нысаналы тиесілігін ескере отырып, нақты мәліметтердің (мәліметтер топтарының) құпиялылық дәрежесін айқындау үшін әзірленеді. Құжаттағы мәліметтердің құпиялылық дәрежесін орындаушы және құжатқа қол қоятын немесе бекітетін тұлға айқындайды.
Түсініктеме берілген құқық бұзушылықтың 3-бөлігін саралау кезінде ӘҚБтК-нің 456-1-бабын "ақпаратқа қол жеткізу құқығын заңсыз шектеу"қолдану ерекшеліктерін ескеру қажет. ӘҚБтК-нің 504-бабының үшінші бөлігінде көзделген әрекеттерді қоспағанда, қолжетімділігі шектеулі ақпарат болып табылмайтын ақпаратты қолжетімділігі шектеулі ақпаратқа заңсыз жатқызу ӘҚБтК-нің 456-1-бабының 3 немесе 4-бөлігі бойынша саралануы тиіс.
Тиісінше, түсініктеме берілген баптың 3-бөлігі бойынша қаралатын құқық бұзушылықтардың субъектілері мемлекеттік құпияларға байланысты қызметті жүзеге асыратын адамдар болып табылады.
Құқық бұзушылықтың субъективті жағын қоспағанда, құқық бұзушылықтың құрамы, атап айтқанда ӘҚБтК-нің 504-бабының 4-бөлігінің объективті жағы түсініктеме берілген баптың 3-бөлігімен толық сәйкес келеді, өйткені құқық бұзушылық субъектісінің құқыққа қарсы әрекеттерінің мақсаты заң бұзушылықты жасыру болып табылады.
Құпияландыруға жатпайтын мәліметтерді және оларды жеткізушілерді негізсіз құпияландыру, мемлекеттік құпияларға жатқызылмаған мәліметтерді құпияландыру үшін құпиялылық белгілерін және өзге де шектеу белгілерін пайдалану заңдылықты бұзу мақсатында жасалған кінәнің қасақана түрімен ғана сипатталады, өйткені кінәлі өзі жасаған әрекеттің немесе әрекетсіздіктің заңсыздығын түсінеді. Бұл әрекет аяқталған сәттен бастап аяқталды.
ӘҚБтК-нің 504-бабының 5-бөлігі бойынша құқық бұзушылықтың тікелей объектісі мәліметтер мен олардың жеткізгіштерін құпиясыздандыру тәртібі сақталған кезде туындайтын қоғамдық қатынастар болып табылады.
Талданатын баптың 5-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы мәліметтерді құпиясыздандыру тәртібін бұзатын құқыққа қайшы әрекеттерде көрінеді.
ҚР "Мемлекеттік құпиялар туралы" Заңының 22-бабына сәйкес мәліметтерді құпиясыздандыруға негіз болып табылады:
1) Қазақстан Республикасында Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтермен ашық алмасу бойынша Қазақстан Республикасының халықаралық міндеттемелерді қабылдауы;
2) объективті мән-жайларды өзгерту, соның салдарынан мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді одан әрі қорғау орынсыз болып табылады;
3) Қазақстан Республикасының мемлекеттік құпияларын құрайтын мәліметтер тізбесін өзгерту;
4) мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді құпияландыру мерзімінің аяқталуы;
5)қылмыстық процесте жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметінің нәтижелерін пайдалану қажеттілігі.
Басшыларына мәліметтерді мемлекеттік құпияларға жатқызу жөніндегі өкілеттіктер берілген мемлекеттік органдар мен ұйымдар осы органдар мен ұйымдарда қолданыстағы құпияландыруға жататын мәліметтер тізбесінің мазмұнын мәліметтерді құпияландырудың негізділігі және олардың бұрын белгіленген құпиялылық дәрежесіне сәйкестігі бөлігінде кезең-кезеңімен, бірақ әрбір бес жылдан кем емес мерзім сайын қайта қарауға міндетті.
Мемлекеттік органдар мен ұйымдарда қолданылып жүрген құпияландыруға жататын мәліметтер тізбесін өзгерту құқығына оларды бекіткен, мәліметтерді құпиясыздандыру жөнінде өздері қабылдаған шешімдердің негізділігі үшін дербес жауап беретін басшылар беріледі. Аталған басшылардың құпияландыруға жататын мәліметтер тізбесін өзгертуге байланысты шешімдері мемлекеттік құпияларды қорғау жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органмен және Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетімен келісілуге тиіс.
Сонымен қатар, егер құжатқа (бұйымға) құпиялылық белгісі дұрыс берілмесе, мемлекеттік құпияларды қорғау бөлімшесінің басшысы оны құжаттағы мәліметтердің құпиялылығының белгіленген дәрежесіне сәйкес келтіруге міндетті.
Бұдан басқа, заңнамада мәліметтерді құпиясыздандыру кезінде белгіленген мерзімдерден кешіктірмей құпиясыздандыру қажеттілігі көзделеді. Осы мерзімдер аяқталғанға дейін, егер қолданыстағы заңнаманың ережелері өзгертілсе, тасымалдаушылар құпиясыздандырылуға жатады. Айрықша жағдайларда мәліметтер тасығыштарды құпияландырудың бастапқы белгіленген мерзімдерін ұзарту құқығы белгіленген тәртіппен тағайындалған сараптама комиссиясының қорытындысы негізінде мемлекеттік құпияға жатқызу жөніндегі өкілеттіктері бар мемлекеттік органдар мен ұйымдардың басшыларына беріледі.
Талданатын баптың 5-бөлігінің диспозициясы ҚК-нің 185-бабында көзделген "мемлекеттік құпияларды заңсыз жинау, тарату, жария ету"қылмыстық жазаланатын қылмыстық іс-әрекеттің белгілерін көздейді. ҚР Жоғарғы Сотының 2013 жылғы 13 желтоқсандағы № 3 нормативтік қаулысымен құқыққа қайшы әрекеттердің салдарына байланысты әкімшілік құқық бұзушылықты қылмыстық құқық бұзушылықтан ажырату ерекшеліктері түсіндірілді.
Мемлекеттік құпияларға байланысты қызметті жүзеге асыратын азаматтар қаралатын құқық бұзушылықтардың субъектілері болып табылады.
Қызметтік ақпараты бар құжаттармен жұмыс істеу кезінде туындайтын қоғамдық қатынастар 504-баптың 6-бөлігі бойынша құқық бұзушылық объектісі болып табылады.
Түсініктеме берілген баптың 6-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы осы мәліметтердің жария етілуіне немесе жоғалуына әкеп соқтырған кәсіптік немесе қызметтік қызметке байланысты оған жіберілген адамдардың қызметтік ақпаратпен шектеулі таратылуымен жұмыс істеу жөніндегі белгіленген талаптарды бұзуы болып табылады.
Таралуы шектеулі қызметтік ақпаратқа мәліметтерді жатқызу және онымен жұмыс істеу қағидалары Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 31 желтоқсандағы № 1196 қаулысымен бекітілген.
"Қызметтік пайдалану үшін" деген белгісі бар құжаттарда, істерде және басылымдарда тіркелген таратылуы шектелген қызметтік ақпаратқа таратылуы шектелуі қызметтік қажеттіліктен туындайтын мемлекеттік органның қызметіне қатысты мәліметтер жатады. Мемлекеттік органдар ашық жариялануы немесе жария етілуі Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының мүдделеріне нұқсан келтіруі мүмкін "қызметтік пайдалану үшін" деген белгісі бар таратылуы шектелген қызметтік ақпараттың тиісті ведомстволық тізбелерін әзірлейді. Көрсетілген тізбелерді мемлекеттік органның басшысы бекітуге тиіс.
Қарастырылып отырған құқық бұзушылықтың субъектісі азаматтар да, лауазымды адамдар да болып табылады. Алайда, қызметтік немесе кәсіптік міндеттерді орындауға байланысты жоғарыда аталған ақпаратқа қол жеткізгендер ғана жауапты бола алады.
ӘҚБтК-нің 504-бабының жоғарыда аталған барлық біліктілік белгілері, егер оларда қылмыстық жазаланатын іс-әрекет белгісі болмаса, әкімшілік азаптаулар болып табылады. Бірақ Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде ҚК-нің қолданысына жататын, қоғамдық қауіптіліктің ең жоғары дәрежесі бар осындай құқыққа қайшы әрекеттерді тікелей қамтитын норма жоқ. Әкімшілік құқық бұзушылықтардың қылмыстық құқық бұзушылықтардан айрықша сипаттамалары ұғымдары ҚК-нің 3-бабында берілген ірі залал немесе ауыр зардаптар түріндегі салдарлар болып табылады.
Мемлекеттік құпияларды қорғау және қорғау саласында ҚК мынадай саралау белгілерін қамтиды:
1) Мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді заңсыз жинау; (185-бап)
2) мемлекеттік құпияларды құрайтын заңсыз алынған мәліметтерді тарату; (185-бап)
3) мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді олар сеніп тапсырылған немесе қызметі, жұмысы бойынша не Қазақстан Республикасының Заңында көзделген өзге де негіздер бойынша белгілі болған адамның жария етуі; (185-бап)
4) егер жоғалту мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді тасығыштармен жұмыс істеудің белгіленген қағидаларын бұзудың нәтижесі болып табылса, мемлекеттік құпияларды қамтитын мәліметтер тасығыштардың абайсызда қызмет, жұмыс бойынша не Қазақстан Республикасының Заңында көзделген өзге де негіздер бойынша сеніп тапсырылған адамның абайсызда жоғалуы; (186-бап).
Сондай-ақ, құқық бұзушылықтың ұқсас белгілері ҚК-нің 458-бабында қамтылған, бірақ олар әскери сипаттағы мемлекеттік құпияларға қатысты.
Субъективті жағынан бұл құқық бұзушылық ӘҚБтК-нің 504-бабының 4 және 5-бөлігінен басқа, қасақана да, абайсызда да жасалуы мүмкін.
ӘҚБтК нің 804 бабының 3 бөлігі негізінде Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс қозғауға түсініктеме берілген бап бойынша құқығы бар:
1) күзет іс-шараларын жүргізу кезінде Қазақстан Республикасы Мемлекеттік күзет қызметінің лауазымды адамдары;
2) Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаментінің бастығы және оның орынбасарлары, аумақтық органдардың басшылары және олардың орынбасарлары.
Қолжетімділігі шектеулі грифтің негізгі пайдаланушылары Қазақстан Республикасының Мемлекеттік құпияларды қорғау саласындағы заңнамасын бұзғаны үшін әкімшілік жауаптылықтан иммунитетті пайдаланбайтын және 32-баптың 2-бөлігі негізінде жалпы негіздерде жауаптылықта болуға тиіс арнаулы және құқық қорғау органдарының қызметкерлері болып табылатынын атап өткен жөн. Бірақ ӘҚБтК-нің 32-бабының бірінші бөлігінде арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметкерлері қызметтік міндеттерін атқару кезінде жасаған әкімшілік құқық бұзушылықтары үшін тиісті органдарда қызмет өткеру тәртібін регламенттейтін нормативтік құқықтық актілерге сәйкес жауапты болады деп көзделген.
ӘҚБтК-нің 726-бабына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарауға және ӘҚБтК-нің 504-бабы бойынша белгіленген әкімшілік жазалар қолдануға Ұлттық қауіпсіздік комитеті департаментінің бастығы және оның орынбасарлары, аумақтық органдардың басшылары және олардың орынбасарлары құқылы. Яғни, егер құқық бұзушылық қызметтік міндеттерін атқару кезінде жасалған болса, ҚР ҰҚК қызметкерлері кінәлілерді тәртіптік жауапкершілікке тарту туралы мәселені шешу үшін құқық бұзушылықтар туралы материалдарды тиісті органдарға беруге тиіс.
32-баптың 3-бөлігінде "мерзімді әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілерге және әскери және арнаулы оқу орындарының курсанттарына әкімшілік айыппұл түрінде әкімшілік жаза қолдануға болмайды.". Түсіндірме баптың санкциялары айыппұл түрінде әкімшілік жазаның бір түрімен ғана көрсетілгендіктен, ҚР Әскери және арнаулы оқу орындарының курсанттары тек тәртіптік жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:
Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);
Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;
Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);
Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;
Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;
Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;
Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);
Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);
Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;
Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;
Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;
Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;
Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);
Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;
Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.
Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).
Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
