68-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің дәлелдемелерін бағалау

1. Әрбір дәлелдеме салыстырмалылықты, жол беріктігін, дұрыстығын, ал жиналған барлық дәлелдемелер жиынтығында - азаматтық істі шешу үшін жеткіліктілігін ескере отырып бағалауға жатады.2. Осы Кодекстің 16-бабына сәйкес судья дәлелдемелерді өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды.3. Егер бір Тарап екінші тарап ұсынған дәлелдемелерге дау айтпаса және мойындаса не дәлелдемелерге дауласу жауапкердің қарсылығынан немесе талапкердің жауапкердің дәлелдеріне қарсылығынан тікелей туындамаса, мән-жайлар белгіленген болып есептеледі.4. Дәлелдеменің екінші тарапы ұсынған бұрмалау туралы өтінішхат мәлімделген жағдайда, мұндай мәлімдеме жасаған адам дәлелдеменің бұрмаланғанын куәландыратын белгілерді көрсетуге міндетті.Егер дәлелдемені ұсынған адам оны бұрмалау туралы арызды негізді деп таныса, сот дәлелдемені жол берілетін арыздан алып тастайды және істі басқа дәлелдемелер негізінде шешеді. 

5. Егер түпнұсқаны ұсыну қажеттілігі заң талаптарынан туындаған кезде құжаттардың көшірмелері ғана оларды растауға ұсынылса, мән-жайлар белгіленген деп есептелмейді.Егер:1) құжаттың түпнұсқасы жоғалса және сотқа берілмесе;2) дауласушы тараптардың әрқайсысы ұсынған осы құжаттың көшірмелері бір-бірімен бірдей болмаса;3) басқа дәлелдемелердің көмегімен құжаттың түпнұсқасының мазмұнын анықтау мүмкін болмаса, сот құжаттың немесе оның мазмұнына дау айту кезінде өзге де жазбаша дәлелдемелердің көшірмесімен ғана расталатын мән-жайларды дәлелденген мән-жайлар деп есептей алмайды.6. Егер іске қатысты іс үшін маңызы бар мән-жайларды даусыз растайтын, жол берілетін және дұрыс дәлелдемелер жиналса және екінші Тарап жоққа шығармаса, дәлелдемелер жиынтығы азаматтық істі шешу үшін жеткілікті деп танылады.Осы бапта соттың дәлелдемелерді бағалау қағидалары белгіленген. Дәлелдемелерді бағалау дегеніміз-дәлелдемелердің салыстырмалылығын, жарамдылығын, олардың дұрыстығын, жеткіліктілігін және өзара байланыстың болуын анықтау.Сот берген дәлелдемелерді бағалау алдын-ала, түпкілікті және бақылау сипатына ие.Алдын ала дәлелдемелерді бағалау деп аталады, оны судья (сот) қабылдау, дәлелдемелерді зерттеу, яғни шешім шығару үшін кеңесу бөлмесіне шығарылғанға дейін береді. Алдын ала бағалау нәтижесінде сот дәлелдемелерді салыстырмалы және рұқсат етілген деп қабылдайды немесе дәлелдемелерді қабылдаудан бас тартады, дәлелдемелердің жеткіліксіздігі туралы қорытынды жасайды және қосымша дәлелдемелер ұсынуды ұсынады және т.с. С. сот шешім шығарған кезде Кеңес бөлмесінде дәлелдемелерді түпкілікті бағалауды ұсынады. Осындай бағалау нәтижесінде сот шешімде белгіленген деп санайтын нақты мән-жайларды көрсетеді (АІЖК-нің 226-бабының бесінші бөлігі). Мән - жайлар дәлелдемелерді көрсетпей, олардың даусыздығына, фактіні мойындауына, дәлелдемелерден, дәлелдемелік презумпциялардан босатылуына байланысты, ал даулы мән-жайлар-осы мән-жайларды растайтын дәлелдемелерді міндетті түрде көрсете және бағалай отырып белгіленеді.Дәлелдемелерді бақылауды істі қайта қарау кезінде жоғары тұрған соттар жүргізеді.Дәлелдемелерді алдын ала және түпкілікті бағалауды апелляциялық сатыдағы сот жаңа дәлелдемелерді қабылдау кезінде жүргізе алады (АІЖК-нің 413-бабының екінші бөлігі).1. Сот әрбір дәлелдемені салыстырмалылық, рұқсат ету, сенімділік тұрғысынан бағалайды. Дәлелдемелерді тексеру критерийлері-салыстырмалылық, рұқсат ету, сенімділік әрбір дәлелдемені сот тексеретін реттілікте келтірілген.Әрбір дәлел іс үшін маңызды белгілі бір жағдайға қатысты болуы керек-оны растау немесе жоққа шығару (АІЖК-нің 64-бабындағы түсініктемені қараңыз).Сот әрбір қатысты дәлелдеме заңда белгіленген тәртіппен алынғанын тексереді (АІЖК-нің 65-бабындағы түсініктемені қараңыз). Дәлелдеме дәлел ретінде рұқсат етілмеген мәліметтерге жатпайтындығы тексеріледі (АІЖК-нің 66-бабына түсініктемені қараңыз). Сот сонымен қатар сот мойындаған және рұқсат етілген әрбір дәлелдеменің дұрыстығын тексереді (АІЖК-нің 67-бабындағы түсініктемені қараңыз).

Жиналған барлық дәлелдемелер азаматтық істі шешу үшін олардың жеткіліктілігі тұрғысынан жиынтықта бағаланады (осы баптың алтыншы бөлігінің түсініктемесін қараңыз).2. Судья дәлелдемелерді өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды.АІЖК-нің 16-бабының бірінші бөлігіне сәйкес ішкі сенім істе бар дәлелдемелерді олардың жиынтығында бейтарап, жан-жақты және толық қарауға негізделеді, бұл ретте судья заң мен ар-ожданды басшылыққа алады.Дәлелдемелерді бейтарап қарау соттың шешілетін іске қызығушылығының жоқтығын, дәлелдемелерді бағалау кезінде біржақтылық пен алалаушылықты білдіреді. Дәлелдемелерді жан-жақты қарау деп дәлелдемелерге заңда белгіленген барлық талаптарды ескере отырып, дәлелдемелерді зерттеу және бағалау түсініледі. Дәлелдемелерді толық қарау-бұл іске қатысушы тұлғалар ұсынған әрбір дәлелдемені ескеру және тексеру.3. Осы баптың үшінші бөлігінде сот ісін жүргізуді жеңілдететін және іске қатысатын адамдарға дәлелдеу ауыртпалығын жеңілдететін жаңа ереже енгізілді.Осы ереже Тараптың өзінің талаптары мен қарсылықтарының негіздері ретінде сілтеме жасайтын мән-жайларды дәлелдеу жөніндегі іс жүргізу міндетін орындамауының процестік салдарын, сондай-ақ фактілерді бекіту, даулау, дәлелдемелерге және дәлелдемелерге қарсылық білдіру міндеттерін белгілейді (АІЖК-нің 72-бабының бірінші бөлігі): егер Тарап басқа тарап ұсынған дәлелдемелерге дау айтпаса және оларды таныса, бұл дәлелдер растау үшін ұсынылған жағдайлар анықталған деп саналады.Мән-жайларды анықтау үшін екінші тарап ұсынған дәлелдемелерді мойындау ғана емес, екінші Тараптың дәлелдемелеріне қатысты жай ғана үнсіздік жеткілікті. Бұл ереже сотқа істің нақты мән-жайлары туралы толық және шынайы мәлімдеуге, екінші Тарап бекіткен фактілерді жоққа шығаратын жазбаша құжаттарды айтуға немесе сотқа ұсынуға міндетті Тараптың пассивті мінез-құлқының салдары болып табылады (АІЖК-нің 46-бабының екінші бөлігі).Осы ереже судьяның талап қоюға кері қайтарып алуды алғаннан және зерделегеннен кейін істі сот талқылауына дайындау сатысынан бастап екінші Тарап көрсеткен және (немесе) ұсынған дәлелдемелерге қатысты Тараптардың ұстанымын анықтау қажеттілігін негіздейді; Тарап екінші Тараптың дәлелдеріне қарсылықта көрсетілмеген екінші Тараптың дәлелдемелерін нақтылайды, даулайды немесе таниды (мысалы, тарап назар аудармады, өзінің қарсылықтарын көрсетуді ұмытып кетті және т.б.); дәлелдеу жөніндегі іс жүргізу міндеттерін және осы міндеттерді орындамаудың құқықтық салдарын түсіндіру.4. Іске қатысушы адам екінші тарап ұсынған дәлелдемелерді бұрмалау туралы мәлімдей алады. Бұрмалау-бұл ақпаратты манипуляциялаудың бір түрі, атап айтқанда оның бұрмалануы; нақты зат ретінде берілетін жалғандық, заттардың түрін немесе қасиетін өзгерту (әдетте өзімшілдік мақсатымен), сондай-ақ әдейі жарамсыз дәлелдерді пайдалану.Тек жансыз заттар (әртүрлі жазбаша құжаттар, материалдық ақпарат құралдары және т.б.) бұрмалануы мүмкін. Фальсификация объектісі аудио - және бейнежазбалар, жазбаша және заттай дәлелдемелер болуы мүмкін. Осыған байланысты дәлелдемелерді бұрмалау туралы тек көрсетілген дәлелдемелерге қатысты мәлімдеуге болады.Бұрмалануы мүмкін дәлелдемелер шеңберінен мыналар алынып тасталады: - іске қатысатын адамдардың түсіндірмелері, өйткені сотқа нақты мән-жайлар туралы мәлімдеу міндетін орындамау (АІЖК-нің 46-бабының екінші бөлігі) АІЖК-де көзделген іс жүргізу салдарының басталуына әкеп соғады; - куәгерлердің айғақтары, өйткені көрінеу жалған айғақтар беру ҚК-нің 420-бабына сәйкес жазаланады; 

- сарапшылардың қорытындылары, өйткені көрінеу жалған қорытынды бергені үшін жауапкершілік ҚК-нің 420-бабында көзделген.Дәлелдемелерді бұрмалау туралы өтінішхатта өтініш беруші дәлелдемелерді бұрмалау туралы куәландыратын белгілерді көрсетуге міндетті. Мысалы, көп беттік құжатқа дауласу кезінде адам қолтаңбамен және мөрмен бекітілмеген аралық беттегі мәтін басқа баспа құрылғысында жасалғанын, қаріп пен интервал құжаттың басқа беттеріндегі қаріп пен интервалдан ерекшеленетінін және т. б. сот дәлелдемені бұрмалау туралы арызға қатысты дәлелдемені ұсынған тараптың ұстанымын анықтайды. Дәлелдеме ұсынған Тарап өтінішті негізді деп тануға құқылы. Бұрмаланған дәлелдеме АІЖК-нің 66-бабы бірінші бөлігінің 8) тармақшасына сәйкес жол берілмейтін дәлелдеме болып табылады, осыған байланысты сот бұл дәлелдемені жол берілетіндер қатарынан алып тастайды және істі қолда бар қалған дәлелдемелер негізінде шешеді. Дәлелдемелерді жол берілетіндер қатарынан алып тастау туралы соттың ұйғарымы сот отырысының хаттамасына енгізіледі.Азаматтық іс бойынша дәлелдемелерді бұрмалағаны үшін іске қатысушы адамның немесе оның өкілінің (ҚК 416-бабының бірінші және бесінші бөліктері) қылмыстық жауаптылығы көзделген.Егер Тарап дәлелдемелерді бұрмалау туралы арызды негізді деп танымаса, онда сот іске қатысушы адамдарға нақты мән-жайларды растау үшін не даулы дәлелдемелерді теріске шығару үшін қосымша дәлелдемелер беру құқығын түсіндіреді, немесе дәлелдемелердің дұрыстығын тексеру үшін сараптама тағайындау туралы өтініш (АІЖК-нің 82-бабының төртінші бөлігі).5. Осы баптың бесінші бөлігі жазбаша дәлелдемелерді бағалаудың ерекшеліктерін анықтады. Жазбаша дәлелдемелер, әдетте, түпнұсқада ұсынылады (АІЖК-нің 100-бабының бесінші бөлігі). Бұл ереже соттың іс бойынша дәлелдемелерді тікелей зерттеу міндетін қамтамасыз етеді (АІЖК-нің 186-бабының бірінші бөлігі).Жазбаша дәлелдеменің түпнұсқасын сотқа ұсыну қиын болған кезде сот осындай құжаттың тиісті түрде куәландырылған көшірмелері мен үзінді көшірмелерін ұсынуды немесе оларды сақтау орнында тексеру мен зерттеуді және басқа да жазбаша дәлелдемелерді (АІЖК-нің 100-бабының бесінші бөлігі) жүргізуді талап ете алады. Түпнұсқалардың заңды күші бар Ресми құжаттар мемлекеттік мұрағаттар мен олардың филиалдары, ведомстволық және жеке мұрағаттар берген көшірмелер мен үзінділер болып табылады ("Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар туралы"Заңның 15-бабының 5-тармағы).Құжаттың көшірмесін ұсына отырып, іске қатысушы тұлға, түпнұсқаның орналасқан жерін көрсетуге және құжатты зерттеудің мүмкіндіктері мен тәсілдері туралы мәселені соттың кейіннен шешуі үшін құжаттың түпнұсқасын ұсынудың мүмкін илистігін немесе қиындығын негіздеуге тиіс.Құжаттың түпнұсқасының болмауы немесе оны сотқа ұсынудың не оны АІЖК нормаларында көзделген өзге де тәсілдермен зерттеудің мүмкінностьстігі, өзге дәлелдемелер болмаған немесе жеткіліксіз болған кезде, мән-жайлардың дәлелденбегені туралы соттың қорытындысына әкеп соғады, растау үшін құжаттың көшірмесі ұсынылған.Осы ережеден алып тастау түрінде, егер екінші Тарап көшірмеде ұсынылған құжаттың мазмұнына дау айтпаса, сот құжаттың көшірмесін рұқсат етілген дәлел ретінде қабылдайды.Іске қатысушы адам нақты мән-жайларды растау үшін басқа тарап ұсынған құжаттың немесе өзге де жазбаша дәлелдеменің көшірмесінің мазмұнына дау айтуға құқылы. Мұндай жағдайда сот құжаттың немесе өзге де жазбаша дәлелдеменің көшірмесімен ғана расталатын мән-жайларды, егер: құжаттың түпнұсқасы жоғалса және сотқа берілмесе; дауласушы тараптар сотқа осы құжаттың бір-бірімен бірдей емес көшірмелерін ұсынса; құжаттың түпнұсқасының мазмұнын басқа дәлелдемелердің көмегімен анықтау мүмкін болмаса, дәлелденбеген мән-жайлар деп санайды.Бұл ережелер құжаттың түпнұсқасының болмауы құжаттың дұрыстығын тексеру мақсатында сараптама жүргізу мүмкіндігін болдырмайтындығына байланысты анықталды. Құжаттың жарық көшірмелері (ксерокөшірмелері) бойынша сараптама жүргізілмейді, өйткені бастапқы түпнұсқа құжат қасиеттерінің бір бөлігі көшірмелерге берілмейді. Басқа дәлелдемелердің болмауы құжат көшірмесінің дұрыстығын тексеруге мүмкіндік бермейді, бұл құжаттың немесе өзге де жазбаша дәлелдемелердің көшірмесін жол берілетін және дұрыс дәлелдемелер қатарынан алып тастайды.6. Жиналған барлық дәлелдер жиынтықта олардың азаматтық істі шешу үшін жеткіліктілігі тұрғысынан бағаланады. Егер іс үшін маңызы бар және дәлелдеу нысанасына кіретін әрбір мән-жай салыстырмалы, жол берілетін, дұрыс дәлелдемелермен расталса, дәлелдемелер жиынтығы азаматтық істі шешу үшін жеткілікті болып табылады. Бұл ретте белгіленген мән-жайлардың болуы күмән тудырмайды, дәлелдемелерде болған қайшылықтар жойылды, яғни сот даудың нақты негізін белгіледі.Құқықтық әдебиеттерде бір ғана жанама дәлелдеме әрдайым жеткіліксіз екендігіне назар аударылады, өйткені бұл дәлелденген факт туралы сенімді емес, тек болжамды қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бір-біріне қайшы келетін және сенімділігі күмәнді дәлелдер де жеткіліксіз болады (мүдделі куәгердің айғақтары, Тараптардың басқа мәліметтермен расталмаған түсіндірмелері және т.б.). Мысалы, адамның нашар немесе, керісінше, жақсы материалдық жағдайы, жәбірленушінің денсаулығына келтірілген зиян мөлшері және т.б. сияқты күрделі фактілерді растайтын дәлелдер жеткіліксіз болуы мүмкін, егер олар адамның табыс көздері немесе жәбірленушінің еңбек қызметін жалғастыру қабілеті туралы толық түсінік бермесе. Қосымша дәлелдемелер жинау арқылы олардың жетіспеушілігі жойылмайынша, жеткіліксіз дәлелдер сот шешімінің негізі бола алмайды.___________________36 Мартынова М. Г. Азаматтық процестегі сот дәлелдемелері //http://www.bestreferat.ru/referat-336605.html

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы