72-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексін дәлелдеу міндеті

Әрбір Тарап өзінің талаптары мен қарсылықтарының негізі ретінде сілтеме жасайтын мән-жайларды дәлелдеуге, қорғау құралдарын пайдалануға, фактілерді бекітуге, даулауға, судья белгілеген мерзімдерде дәлелдемелер мен дәлелдемелерге қарсылық көрсетуге тиіс, олар процестің адал жүргізілуіне сәйкес келеді және іс жүргізуге жәрдемдесуге бағытталған.

2. Осы Кодекстің 29-тарауында көрсетілген істер бойынша дәлелдеу ауыртпалығы актілеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасалатын мемлекеттік билік органдарына, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, қоғамдық бірлестікке, ұйымға, лауазымды адамдар мен мемлекеттік қызметшілерге жүктеледі. Осы бапта дәлелдеу ауыртпалығын істер бойынша бөлудің жалпы ережелері белгіленген, сондай-ақ дәлелдеу уақтылы және адал жүргізілуі тиіс екендігі атап көрсетілген.

1. Бәсекелестік қағидатына байланысты (АІЖК-нің 15-бабы) дәлелдеу ауыртпалығы тараптарға жүктелді.

1.1. Талапкер талап қоюдың негізін құрайтын мән-жайларды: даулы құқықтық қатынастардың пайда болуы, өзгеруі немесе тоқтатылуы байланысты фактілерді және жауапкердің талапкердің құқығын бұзғанын немесе даулағанын куәландыратын фактілерді дәлелдеуге тиіс. Сотталушы оның талапқа қарсылығын растайтын фактілерді дәлелдеуі керек. Дәлелдеу ауыртпалығын бөлу туралы жалпы ереже дәлелдемелік презумпциялардың көмегімен материалдық құқық нормаларымен түзетіледі, соның арқасында іске қатысушы тұлға қандай да бір болжамды фактіге сілтеме жасай отырып, оны дәлелдеуге тиіс емес, ал өзге тұлғалар оны теріске шығаруға құқылы. Сонымен, сот көбінесе презумпцияның келесі түрлерін қолданады: құқық бұзушының кінәсі презумпциясы( АК 9-бабының 6-тармағы); азаматтық құқықтарды жүзеге асырудың адал ниеті презумпциясы (АК 8-бабының 4-тармағы), әке болу презумпциясы (КоБС 47-бабының 2-тармағы, 51-бабы), ұзақ уақыт болмаған азаматтың қайтыс болу презумпциясы (АК 31-бабы) және т. б. Теріске шығарылатын презумпциялар түрінде дәлелдеуден босатуға негіз болып табылатын мән-жайлар анықталды (АІЖК 76-бабының жетінші бөлігі).Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер бойынша дәлелдеу ауыртпалығының ерекшеліктері АК-нің 143-бабында, Жоғарғы Соттың "сот практикасында жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы қолдану туралы"1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 нормативтік қаулысының 8-тармағында белгіленген.Дәлелдеу ауыртпалығын тараптарға жүктеу туралы жалпы ереже іске қатысатын өзге тұлғаларға да қолданылады. Даудың мәніне дербес талаптар қоятын, құқықтарды пайдаланатын және талапкердің міндеттерін орындайтын үшінші тұлға өз талаптарын негіздейтін мән-жайларды дәлелдеуге тиіс. Даудың мәніне дербес талаптар қоймаған үшінші тұлға оның процесстегі тараппен қарым-қатынасына әсер ететін фактілерді дәлелдейді. Прокурор, мемлекеттік органдар және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, заңды тұлғалар немесе АІЖК-нің 54, 55-баптарына сәйкес сотқа жүгінетін азаматтар қойылған талап-арыздың негізіне қойылған мән-жайларды дәлелдеуге тиіс.

1.2. Заңда тараптар қорғаныс құралдарын қолдануы керек делінген. Талап қою ісінде талапкер өз құқықтарын АІЖК-нің 48-бабының бірінші бөлігіне сәйкес билік етуге құқылы талап қоюмен (АІЖК-нің 148-бабы) қорғайды. Жауапкердің талап қоюға қарсы қорғану құралдары қарсылықтар (оның ішінде АІЖК-нің 166-бабына сәйкес талап қою арызына кері қайтарып алуда баяндалғандар) және қарсы талап қою (АІЖК-нің 153-бабы) болып табылады. Жауапкер талап қоюды тануға құқылы (АІЖК-нің 48-бабының бірінші бөлігі). Тараптар істі бітімгершілік келісіммен немесе дауды (жанжалды) медиация тәртібімен реттеу туралы келісіммен не дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісіммен (АІЖК-нің 48-бабының бірінші бөлігі) аяқтай алады.Тиісті қорғау құралдарын пайдалану туралы ереже АІЖК нормаларында белгіленген ерекшеліктерімен сотта өндірістің басқа түрлеріне де қолданылады.Бұйрық өндірісінде Өндіріп алушының құқықтары сот бұйрығын (АІЖК-нің 134, 136-баптары), ал борышкердің шығару туралы өтініш берумен қорғалады - мәлімделген талапқа қарсылық беру арқылы (АІЖК-нің 141-бабы).Ерекше талап қою ісін жүргізу және ерекше іс жүргізу істері бойынша мүдделі тұлғаның құқықтары тиісті өтініш беру арқылы қорғалады.

1.3. Дәлелдеу процесінде тараптар фактілерді бекітіп, дауласуы, өз фактілерін растайтын дәлелдер ұсынуы және екінші Тарап мәлімдеген фактілерді жоққа шығаруы керек. Бұл ереже жаңа болып табылады және құқық мәселелерін шешетін соттан айырмашылығы, дәлелдеу субъектілері ретінде Тараптардың факт мәселелерімен айналысу іс жүргізу міндетін көрсетеді.Тараптардың бұл іс жүргізу міндеті АІЖК-нің өзге де нормаларында және Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларында көрсетіледі және/немесе нақтыланады.Мәселен, іске қатысатын адамдар істің нақты мән-жайлары туралы сотқа толық және шынайы мәлімдеуге, екінші Тарап бекіткен фактілерді жоққа шығаратын жазбаша құжаттарды айтуға немесе сотқа ұсынуға міндетті (АІЖК-нің 46-бабының екінші бөлігі). Талапкер талап арызда өзінің талаптары негізделетін мән-жайларды, сондай-ақ осы мән-жайларды растайтын дәлелдемелердің мазмұнын көрсетуге міндетті (АІЖК-нің 148-бабы екінші бөлігінің 5) тармақшасы). Жауапкер кері қайтарып алуда мәлімделген талаптардың мәні бойынша дәлелдерді оларды негіздейтін дәлелдерге сілтеме жасай отырып көрсетеді (АІЖК-нің 166-бабы төртінші бөлігінің 3) тармақшасы). Судья істі сот талқылауына дайындау кезінде тараптар өзара дауласатын мән-жайлар бойынша түсініктеме беруді ұсынады (АІЖК-нің 165-бабының 3) тармақшасы). "Сот шешімі туралы" Жоғарғы Соттың 2003 жылғы 11 шілдедегі № 5 нормативтік қаулысының 16-тармағына сәйкес талап қоюдың мәні болып табылатын материалдық құқықтық қатынастардың туындауына, өзгеруіне немесе тоқтатылуына әкеп соғатын мүдделі тұлға көрсеткен фактілер талап қоюдың негіздемесі деп түсінілуі тиіс. "Азаматтық істерді сот талқылауына дайындау туралы" Жоғарғы Соттың 2001 жылғы 13 желтоқсандағы № 21 нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес даудың мәні бойынша тараптардан сұрау салу кезінде судья мән-жайларды, мәлімделген талаптарды негіздеуге немесе теріске шығаруға қосымша дәлелдемелердің бар-жоғын анықтайды, дәлелдемелерді талап етуге жәрдемдесу туралы өтінішхат мәлімдеу құқығын түсіндіреді.Заң тараптарды өздерінің талаптары мен қарсылықтарын негіздеу үшін құқық нормаларын көрсетуге міндеттемейді. Прокурордың талап арызда қолдануға жататын заңды көрсету міндеті (АІЖК-нің 148-бабының үшінші бөлігі) ерекшелік болып табылады. Сонымен қатар, тараптар даулы құқықтық қатынастарға қандай заң нормасын қолдану керектігін, заң нормасын (құқықтық пікірді) қалай түсіндіру керектігін көрсетуге құқылы.

1.4. Тараптар көрсетілген әрекеттерді судья белгілеген мерзімде жасауға тиіс. Судья жауапкердің:- істі оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қарау кезінде талап қою арызына кері қайтарып алуды (қарсылықты) ұсынуы үшін мерзімді белгілейді (АІЖК-нің 146-бабының үшінші бөлігі);

- талапкер мәлімдеген талаптарға жазбаша кері қайтарып алу (АІЖК-нің 165-бабының 1) тармақшасы); - егер жауапкер оны бұрын белгіленген мерзімге ұсынбаса немесе талап қою арызының барлық талаптары мен негіздері бойынша кері қайтарып алу ұсынбаса (АІЖК-нің 172-бабының бесінші бөлігі) және т. б. АІЖК-нің 165-бабының 2) тармақшасының мағынасынан талап қою арызына жазбаша кері қайтарып алу істі сот талқылауына дайындау кезіндегі судьяның іс-әрекеттері туралы судья талапкердің талап арызға қоса берілген құжаттардың көшірмелерін ұсыну мерзімін белгілей алатыны жөн. Судья белгілеген мерзімдерді сақтамау құқық бұзушы үшін жағымсыз салдарға әкеп соғуы мүмкін. Мәселен, АІЖК-нің 146-бабының төртінші бөлігінің мағынасынан сот белгілеген мерзім өткеннен кейін және оларды белгіленген мерзімде ұсыну мүмкін невозможстігі негіздемесіз сотқа келіп түскен кері қайтарып алуды (қарсылықтарды), дәлелдемелерді және өзге де құжаттарды сот қабылдамайды және іс жауапкердің көрсетілген құжаттары ескерілмей қаралады. Бұдан басқа, сот істі қарауы және сот белгілеген мерзімдер өткеннен кейін, бірақ жауапкерден кері қайтарып алу (қарсылық), дәлелдемелер және өзге де құжаттар (АІЖК-нің 146-бабының төртінші, бесінші бөліктері) түскенге дейін шешім шығаруы мүмкін.Тараптар өз құқықтарын қорғау жөніндегі әрекеттерді заңда белгіленген мерзімдерде де жасауға тиіс. Мұндай мерзімдер, мысалы, тараптардың және іске қатысатын басқа да адамдардың өкімдік әрекеттерін жасау үшін (АІЖК-нің 169, 170, 171-баптары), дәлелдемелерді ұсыну үшін (АІЖК-нің 73-бабы) және т. б. белгіленген. Іс жүргізу әрекеттерін жасау үшін заңда белгіленген мерзімдерді сақтамау іске қатысатын адамдар үшін де жағымсыз салдарға әкеп соғуы мүмкін, мысалы, сот талқылауы сатысында дәлелдемелерді бірінші сатыдағы сотқа немесе апелляциялық сатыдағы сотқа ұсыну құқығын белгілі бір қосымша шарттармен шектеу (АІЖК-нің 73-бабының бірінші бөлігі).1.5. Тараптардың өз құқықтарын қорғау жөніндегі, оның ішінде дәлелдеу жөніндегі іс-әрекеттері процестің адал жүргізілуіне сәйкес келуге және өндіріске жәрдемдесуге бағытталуға тиіс. Бұл ереже АІЖК-нің 46-бабының бірінші бөлігінің іске қатысатын адамдар өздеріне тиесілі барлық іс жүргізу құқықтарын басқа адамдардың құқықтарын теріс пайдаланбай, олардың мүдделерін бұзбай адал пайдалануы және істі қарау және шешу мерзімдерін қасақана кешіктіруге жол бермеуі тиіс деген талаптарына сәйкес келеді.

2. Дәлелдеу ауыртпалығын бөлу туралы арнайы ереже қарау тәртібі АІЖК-нің 29-тарауында көзделген ерекше талап қою ісінің санаты үшін белгіленген. АІЖК-нің 29-тарауында көрсетілген істер бойынша дәлелдеу ауыртпалығы актілеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасалатын мемлекеттік билік органдарына, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, қоғамдық бірлестіктерге, ұйымдарға, лауазымды адамдар мен мемлекеттік қызметшілерге жүктеледі. АІЖК-нің 227-бабының екінші бөлігінің мағынасынан түсіндірілетін баптың екінші бөлігінде көрсетілген адамдар даулы іс-әрекеттің (әрекетсіздіктің) жасалғанын, шешім Қазақстан Республикасының құзыреті мен заңнамасына сәйкес қабылданғанын дәлелдеуге тиіс.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы