766-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің Әкімшілік құқық бұзушылық туралы об бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайлар
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша дәлелдеуге жатады:
1) оқиға және осы Кодексте көзделген әкімшілік құқық бұзушылық құрамының белгілері;
2) осы Кодексте әкімшілік жауаптылық көзделген құқыққа қарсы іс-әрекет (әрекет не әрекетсіздік) жасаған адам;
3) жеке тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі;
4) әкімшілік жауаптылықты жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар;
5) Әкімшілік құқық бұзушылықтан келтірілген залалдың сипаты мен мөлшері;
6) әкімшілік жауаптылықтан босатуға әкеп соғатын мән-жайлар;
7) Әкімшілік құқық бұзушылық жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайлар, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін маңызы бар өзге де мән-жайлар.
Түсініктеме берілген бап Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарау кезінде нақтылауға жататын, істі дұрыс шешу үшін қажетті және жеткілікті мән-жайларды айқындайды. Әкімшілік құқық теориясында оны дәлелдеу объектісі деп атайды.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша дәлелдеуге жататын мән-жайлардың заң шығарушы айқындаған жүйесі оларды шешудің қисынды дәйектілігінде баяндалған.
Әкімшілік жауапкершілікті жүзеге асыру процесі мынадай мәселені анықтаудан басталады: әкімшілік құқық бұзушылық жасалды ма, яғни әкімшілік жауапкершіліктің нақты негізі - Әкімшілік құқық бұзушылық оқиғасының болуы немесе болмауы белгіленеді. Әкімшілік құқық бұзушылық жасалды ма деген сұраққа жауап бере отырып, Әкімшілік құқық бұзушылық құрамының белгілерін анықтау қажет.
ӘҚБтК-нің 25-бабында берілген әкімшілік құқық бұзушылықтың анықтамасынан мынадай белгілерді бөліп көрсетуге болады.
1) әрекеттің (әрекетсіздіктің) заңсыздығы. Заңсыздықты белгілі бір қатынастарды реттейтін заңнаманың нормаларын бұзатын заңға негізделмеген әрекет (әрекетсіздік) деп түсіну керек.
2) жеке тұлғаның кінәлі әрекеті (әрекетсіздігі). Кінә кінәнің болуын білдіреді. Кінә-құқық бұзушылық субъектісінің жасалған әрекетке және оның салдарына қасақана немесе абайсыздық түрінде саналы-ерікті қатынасы (ӘҚБтК-нің 26, 27-баптары).
3) құқық бұзушылық субъектісі. Әкімшілік құқық бұзушылық субъектісі - жеке немесе заңды тұлға (ӘҚБтК 28-бабы). Практикалық қызметте заңды тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін және заңды тұлға мен жеке тұлғаның шектен шығуы арасындағы жауапкершілікті ажырату проблемасын анықтау қиын болып қала береді.
Осы мәселені шешу кезінде бірқатар мән-жайларды ескеру қажет (заңнамаға сәйкес заңды тұлғаның қызметі қаншалықты дұрыс ұйымдастырылған; заңды тұлға өзіне жүктелген міндеттерді тиісінше орындау үшін қажетті шаралар қабылдаған ба, оларды орындамағаны үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген бе; ол Әкімшілік құқық бұзушылықтың алдын алу және оның себептерін жою үшін қажетті күш-жігер жұмсаған ба) және т. б.
Заңды тұлғаны әкімшілік жауаптылыққа тарту орган, заңды тұлғаны басқару функцияларын жүзеге асыратын тұлға немесе ұйымдық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын заңды тұлғаның қызметкері жасаған, санкциялаған, мақұлдаған әрекет (әрекет не әрекетсіздік) арқылы жүзеге асырылады;
4) іс-әрекеттің жазалануы жеке немесе заңды тұлғаның іс-әрекетін (әрекетсіздігін) жасағаны үшін заңмен әкімшілік жауапкершілік белгіленгенін білдіреді.
Аталған белгілері бар іс-әрекет Әкімшілік құқық бұзушылық құрамы болған кезде әкімшілік құқық бұзушылық деп танылуы мүмкін.
Әкімшілік құқық бұзушылықтың құрамы - бұл белгілі бір әрекет Әкімшілік құқық бұзушылыққа айналатын белгілердің жиынтығы. ӘҚБтК-нің жалпы бөлігінің түсініктемесінде толығырақ баяндау.
Әкімшілік құқық бұзушылықтың құрамы:
1) Әкімшілік құқық бұзушылық объектісі-бұл әкімшілік жауаптылық шараларымен қорғалатын, құқыққа қарсы іс-әрекетімен зиян келтірілетін қоғамдық қатынастар.
2) әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы - бұл осы құқық бұзушылықтың сыртқы көрінісін сипаттайтын белгілердің жиынтығы.
3) әкімшілік құқық бұзушылық субъектісі - жеке немесе заңды тұлға.
4) Әкімшілік құқық бұзушылықтың субъективті жағы-субъектінің құқыққа қайшы әрекетке немесе әрекетсіздікке және оның салдарына психикалық қатынасы.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша анықталуға жататын екінші мән-жай құқыққа қайшы іс-әрекет жасаған адаммен байланысты, ол дұрыс белгіленуге тиіс (ӘҚБтК 28-бабы).
Жалпы құқық бұзушылық субъектілері-16 жасқа толған кез келген есі дұрыс адамдар.
Құқық бұзушылықтың арнаулы субъектілері - лауазымды адамдар, кәмелетке толмағандар, көлік құралдарының жүргізушілері, әскери қызметшілер, арнаулы атақтары бар адамдар және өзге де адамдар.
Сондай-ақ, оның лауазымды тұлға ретінде әкімшілік жауапкершілікке тартылмайтындығын, оның әскери қызметші немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін тәртіптік жарғылардың күші қолданылатын тұлға болып табылмайтындығын; Парламент депутаты, судья немесе Бас прокурор болып табылмайтындығын және т. б. анықтау қажет.
Бұл Парламент депутатының жеке басына қол сұғылмайтындығына байланысты. Ол Қазақстан Республикасы Парламентінің тиісті Палатасының келісімінсіз күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалау шараларына тартыла алмайды.
Судьяны Қазақстан Республикасы Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз, ал республика Жоғарғы Сотының Төрағасы мен судьяларына қатысты - Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының келісімінсіз тұтқындауға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазалау шараларына қолдануға болмайды.
Дәлелдеуге жататын келесі жағдай жеке тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі болып табылады. Адамның кінәсі әкімшілік құқық бұзушылықтың субъективті жағының негізгі белгісі болып табылады. Егер адамның іс-әрекетінде кінә анықталмаса және зиянды салдарлар жағдайлардың жиынтығынан туындаса, онда кінә жоқ, субъективті тарап жоқ, әкімшілік құқық бұзушылық жоқ және жауапкершілік болмайды. Кінә психиканың екі мүмкін формасын қамтиды: ниет және абайсыздық (ӘҚБтК-нің 26, 27-баптары) Дәлелдеуге жататын келесі жағдай жеке тұлғаның әкімшілік құқық бұзушылық жасаудағы кінәсі болып табылады. Адамның кінәсі әкімшілік құқық бұзушылықтың субъективті жағының негізгі белгісі болып табылады. Егер адамның іс-әрекетінде кінә анықталмаса және зиянды салдарлар жағдайлардың жиынтығынан туындаса, онда кінә жоқ, субъективті тарап жоқ, әкімшілік құқық бұзушылық жоқ және жауапкершілік болмайды. Кінә психиканың екі мүмкін формасын қамтиды: ниет және абайсыздық (ӘҚБтК-нің 26, 27-баптары). Мемлекет өзінің заңсыз мінез-құлқына қасақана немесе абайсызда қарауды ғана айыптайды. Тек осы екі формада шарап бар.
Әрі қарай, дәлелдеу тақырыбына жауапкершілікті жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар кіреді. Кодексте олар ӘҚБтК-нің 56 және 57-баптарында тұжырымдалған. Бұл жағдайларды анықтау жауапкершілікті даралау, санкция шегінде жаза қолдану үшін міндетті болып табылады.
Жеңілдететін жағдайлар теріс қылық пен құқық бұзушының салыстырмалы түрде аз қоғЖеңілдететін жағдайлар теріс қылық пен құқық бұзушының салыстырмалы түрде аз қоғамдық зияндылығын көрсетеді, соңғысының жауапкершілік дәрежесін төмендетеді, жазаны жеңілдетуге негіз береді. Ауырлататын мән-жайлар теріс қылық пен құқық бұзушының қоғамдық зияндылығын күшейтеді, оның жауапкершілік дәрежесін арттырады.
Жауапкершілікті жеңілдететін жағдайлардың тізімі кеңейтілетін түсіндіруге жататындай етіп белгіленгенін есте ұстаған жөн, яғни.ашық күйінде қалады.
Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істі қарайтын Судья, орган (лауазымды адам) заңда көрсетілмеген мән-жайларды жеңілдетуші деп тануы мүмкін. Әкімшілік құқық бұзушылық құрамына кірмейтін жағдайлар ғана ауырлатуы мүмкін екенін есте ұстаған жөн. Егер олар құқық бұзушылықтың біліктілік мән-жайлары ретінде құрамға кірсе немесе құқық бұзушылықтың дербес құрамын құраса, онда олар жауапкершілікті ауырлататын мән-жайлар ретінде қарастырыла алмайды. Мысалы, 7 Б. ӘҚБтК-нің 608-і мас күйінде жүрген және т.б. жүргізушілердің көлік құралдарын қайта басқарғаны үшін жауапкершілікті көздейді. Бұл жағдайда" қайталану "құқық бұзушылықтың құрамына объективті Тараптың элементі ретінде кіреді, сондықтан" қайталану " белгісі мұнда жауапкершілікті ауырлататын жағдай ретінде қарастырыла алмайды.
Әкімшілік құқық бұзушылық жеке немесе заңды тұлғаға мүліктік залал келтірумен қатар жүруі мүмкін. Кодекстің 59-бабына Әкімшілік құқық бұзуш немесе заңды тұлғаға мүліктікл келтірумен қатар жүруі мүмкін. Кодекстің 59-бабына сәйкес мұндай залал міндетті түрде өтелуге жатады. Мүліктік залалды өтеу азаматтық құқықтарды қорғаудың бір әдісі болып табылады. Бірақ залалдың өтелуі үшін зиян келтіру фактісі дәлелденуі керек, оның мөлшері, кімге келтірілгені, әкімшілік құқық бұзушылық пен мүліктік залал арасындағы себеп-салдарлық байланыс орнатылуы керек.
Әкімшілік құқық бұзушылық жеке немесе заңды тұлғаға мүліктік залал келтірумен қатар жүруі мүмкін. Кодекстің 59-бабына сәйкес мұндай залал міндетті түрде өтелуге жатады. Мүліктік залалды өтеу азаматтық құқықтарды қорғаудың бір әдісі болып табылады. Бірақ залалдың өтелуі үшін зиян келтіру фактісі дәлелденуі керек, оның мөлшері, кімге келтірілгені, әкімшілік құқық бұзушылық пен мүліктік залал арасындағы себеп-салдарлық байланыс орнатылуы керек.
Көптеген жағдайларда Әкімшілік құқық бұзушылықтардың құрамы ресми болып табылады, оларда құқық бұзушының зиян келтіруі сияқты белгі жоқ. Алайда, материалдық залал әкімшілік құқық бұзушылықтардың кейбір құрамдарының біліктілік белгісі болып табылады (мысалы: ӘҚБтК 615-бабының 2-бөлігі). Сондай-ақ келтірілген залалдың мөлшері әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікті қолдануға негіз болады. Мысалы, аң аулау, балық аулау және балық қорын қорғау ережелерін бұзу, жол қозғалысы ережелерін бұзу және т. б. келтірілген залалға байланысты қылмыстық жазаланатын іс-әрекет немесе әкімшілік құқық бұзушылық ретінде сараланады.
Әкімшілік құқық бұзушылық оқиғасы туралы және адамның оны жасағаны үшін жауаптылығы туралы мәселені анықтай отырып, құзыретті адамдар әкімшілік жауаптылықтан босатуға әкеп соғатын мән-жайларды анықтауы тиіс (ӘҚБтК-нің 8-тарауы). Мұндай жағдайларға мыналар жатады:
1) ескіру мерзімінің аяқталуы. Адамды әкімшілік жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі деп Әкімшілік құқық бұзушылық жасалған күннен немесе анықталған күннен бастап және адамды әкімшілік жауаптылыққа тарту туралы қаулы заңды күшіне енген күнге дейін есептелетін уақыт кезеңі түсініледі. Заң шығарушы адамды әкімшілік жауапкершілікке тартудың жалпы ескіру мерзімін қарастырды-2 ай, бірақ заң шығарушы ұзақ мерзімдерді есептеу жағдайларын қарастырды (ӘҚБтК-нің 62-бабы);
2) рақымшылық жасау актісі (ӘҚБтК 63-бабы). Рақымшылық-бұл Қазақстан Республикасының Парламенті актіде белгіленген, кері күші бар адамдардың жеке айқындалмаған тобына қатысты қабылдайтын нормативтік құқықтық акт. Рақымшылық актісі жарияланған жағдайда мынадай құқықтық салдарлар туындайды:
а) әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді бастау мүмкін емес (ӘҚБтК 741-бабы);
б) Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша басталған іс тоқтатылады (ӘҚБтК 741-бабы);
в)әкімшілік жаза тағайындау туралы қаулыны орындау тоқтатылады (ӘҚБтК 889-бабы);
3) тараптардың татуласуы. Заңның осы нормасына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер тараптардың татуласуы үшін жәбірленушінің өтініші бойынша және әкімшілік құқық бұзушылықтардың белгілі бір құрамы бойынша: 73, 73-1, 73-2, 79-баптар (бірінші бөлікте), 146, 185, 186, 220, 229 ӘҚБтК (ӘҚБтК 64-бабы).
ӘҚБтК-нің 73, 73-1 немесе 73-2-баптарында көзделген әкімшілік құқық бұзушылықтарды алғаш рет жасаған адамдар үшін татуласу күтілетін салдарға әкеп соқпауы мүмкін, өйткені 64-баптың 1-1-бөлігі бұл мәселені соттың қарауына жатқызады.
Әкімшілік құқық бұзушылықтарды жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтау маңызды. "Құқық бұзушылықтардың алдын алу туралы" 2010 жылғы 29 сәуірдегі ҚР Заңының 23-бабына сәйкес, құқық бұзушылықтардың жасалуына ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою туралы ұсыныс жасау құқық бұзушылықтардың алдын алу шараларының бірі болып табылады. Бұл әкімшілік құқық бұзушылықты жасауға ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтай отырып, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді жүзеге асыратын құзыретті тұлғаның осы жағымсыз құбылыстарды жою және ұқсас құқық бұзушылықтардың қайталануын болдырмау үшін жедел шаралар қабылдауға мүмкіндігі бар екендігіне байланысты.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне ғылыми-практикалық түсініктеме (мақала) авторлық ұжымнан:
Бачурин Сергей Николаевич, з.ғ. к., доцент - 48-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған);
Ғабдуалиев Мереке Трекович, з.ғ. к. – 11, 21, 22, 23-тараулар;
Жүсіпбекова Айнұр Маратқызы, з.ғ. м. – 13-тарау (а. в. Карпекинмен бірлесіп жазған); 33, 39-тараулар (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған);
Карпекин Александр Владимирович, з.ғ. к., доцент - 13 тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Корнейчук Сергей Васильевич-2 тарау; 6 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 8 тарау; 25 тарау (е. м. Хакимовпен бірлесіп жазған); 457-470, 488, 488-1, 491-506 баптар; 28, 30, 52 тараулар;
Корякин Илья Петрович, з.ғ. д., профессор-49 тарау;
Кысықова Гүлнара Бауыржанқызы, з.ғ. к. - 20 тарау;
Омарова Ботагөз Акимгереевна, з.ғ. к. – 17 тарау; 18 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 26, 31 тараулар; 32 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған);
Парманқұлова Баян Асханбайқызы - 18-тарау (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 19, 32-тараулар (Б. А. Омаровамен бірлесіп жазған); 43-тарау (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған);
Подопригора Роман Анатольевич, з.ғ. д., профессор-24 тарау, 489, 489-1, 490 баптар;
Порохов Евгений Викторович, з.ғ. д. - 14, 15, 16, 29-тараулар, 471-475-баптар;
Сейтжанов Олжас Теміржанұлы, з.ғ. к., доцент, – 4-тарау; 5-тарау (Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 6-тарау (С. В. Корнейчукпен, Е. М. Хакимовпен бірлесіп жазған); 9-тарау; 10-тарау (В. В. Филин Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 33-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған); 36-тарау (б. е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған); 39-тарау (А. М. Жүсіпбековамен бірлесіп жазған);
Смышляев Александр Сергеевич, PhD докторы. – 38, 40, 42, 43-1-тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған); 44-тарау;
Тукиев Аслан Сұлтанұлы – з.ғ. к., доцент-1, 3, 35 тараулар; 38, 40, 42 тараулар (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 43 тарау (Б. А. Парманқұловамен бірлесіп жазған); 43-1 тарау (А. С. Смышляевпен бірлесіп жазған); 44-1 тарау (бірге жазған Шипп Д. А.); 45-тарау; 46 (бірге жазған Шипп Д. А.); 47-тарау;
Филин Владимир Владимирович, з.ғ. к., доцент - 10 тарау (О. Т. Сейтжановпен, Б. Е. Шаймерденовпен бірлесіп жазған);
Хакимов Ержан Маратұлы, м. з. н. - 5-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 6-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған, С. В. Корнейчук); 7-тарау; 25-тарау (С. В. Корнейчукпен бірлесіп жазған); 34, 41-тараулар; 48-тарау (бірлесіп жазған С. Н. Бачуринмен); 53-тарау;
Шаймерденов Болат Ерденұлы, з.ғ. м., – 10-тарау (О. Т. Сейтжановпен, В. В. Филинмен бірлесіп жазған); 12-тарау; 476-487, 507-509-баптар; 36-тарау (О. Т. Сейтжановпен бірлесіп жазған); 37, 50, 51-тараулар.
Шипп Денис Алексеевич-44-1, 46 тараулар (А. С. Тукиевпен бірлесіп жазған).
Актінің өзгертілген күні: 01.01.2020 актінің қабылданған күні: 01.01.2020 қабылданған орны: 1000500000000 актіні қабылдаған Орган: 103001000000 қолданылу аймағы: 10000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000: 029000000000 / 028000000000 / 029002000000 / 028004000000 / 029001000000 / 026000000000 / 001000000000 / 001008000000 / 030000000000 акт нысаны: COMM / code заңды күші: 1900 акт тілі: rus
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
