78-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексін Дәлелдеу процесіндегі ғылыми-техникалық құралдар

1. Іс бойынша дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды сот, тараптар, сондай-ақ сарапшы мен маман олар осы Кодексте көзделген процестік міндеттерді атқарған кезде пайдалана алады.2. Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану кезінде көмек көрсету үшін сот маман шақыруы мүмкін.3. Егер:1) заңда тікелей көзделсе немесе оның нормалары мен қағидаттарына қайшы келмесе;2) ғылыми негізделген;3) іс бойынша іс жүргізудің тиімділігін қамтамасыз етсе;4) қауіпсіз болса, Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға жол беріледі деп танылады.4. Азаматтық сот ісін жүргізуде ғылыми-техникалық құралдарды жасырын қолдану нәтижелері дәлелдемелер ретінде пайдаланыла алмайды, мұндай қолдануға заңмен жол берілген және (немесе) бұл дәлелдемелерді олар жіберілген Тарап мойындаған және дауламаған жағдайларды қоспағанда.5. Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану Тарап ұсынатын анықтамамен немесе тиісті іс жүргізу әрекетінің хаттамасымен не сот отырысының хаттамасымен тіркеледі. Анықтамада немесе хаттамада ғылыми-техникалық құралдардың атауы, оларды қолдану шарттары мен тәртібі, осы құралдар қолданылған объектілер және оларды пайдалану нәтижелері көрсетіледі.6. Ғылыми-техникалық құралдардың көмегімен алынған құжаттар мен басқа да материалдарды зерттеу, сақтау және оларға билік ету осы Кодекстің 96 және 98-баптарында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.1. Ғылыми-техникалық құралдар деп заттар мен құбылыстардың қасиеттері, сипаттамалары немесе олардың өзара әрекеттесуі туралы ақпаратты бекіту мақсатында әртүрлі техникалық құралдар, құралдар, құрылғылар, Құрылғылар, материалдар, ғылыми әдістер мен оларды пайдалану әдістері түсініледі. Оларға, атап айтқанда, аудио -, бейнежазба, компьютерлік техника, әдістемелер және т. б. жатады, бірақ толық емес. ғылыми-техникалық құралдарды сот дәлелдемелерді зерттеу және бағалау кезінде, атап айтқанда, аудионы ойнату үшін қолдана алады- Тараптар дәлелдемелерді жинау, сотқа ұсыну кезінде, оның ішінде оларда бар техникалық құралдар (бейнекамералар, мобильді құрылғы камералары, бейнетіркегіш, диктофон, компьютер және т. б.) арқылы не маманды (мысалы, кинооператор, бағдарламашы және т. б.) тарта отырып, ғылыми-техникалық құралдарды пайдаланады т. б.).Сарапшы сараптамалық зерттеулер жүргізу кезінде ғылыми-техникалық құралдарды (сараптамалық техниканы), оның ішінде стационарлық үлгідегі ғылыми-техникалық құралдарды пайдаланады, маман ғылыми-техникалық құралдардың заттарын (материалдарын), жиынтықтарын (кешендерін) сот отырысына немесе жеке іс жүргізу әрекетін жүргізуге қатысқан кезде ғылыми-техникалық құралдарды пайдаланады (мысалы, жергілікті жерде даулы жер учаскесінің шекараларын айқындаған кезде GPS-қабылдағышы бар навигатор)._______________________38 Е. М. Тілеубергенов сараптама бөлімшелерінің жұмысындағы ғылыми-техникалық құралдар //ҚазҰПУ хабаршысы, 2013 // http://articlekz.com/article/10274

2. Дәлелдемелерді зерттеу және бағалау кезінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану кезінде сотқа жәрдемдесу үшін маман шақырылуы мүмкін. Мысалы, маман сотқа скриншоттың түпнұсқалығын тексеру кезінде, аудио, бейне жазбаларды ойнату кезінде және т.б. 3. Заңмен дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға жол берудің бірқатар критерийлері белгіленген.3.1. Егер заңда тікелей көзделген болса, Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға жол беріледі. Мәселен, сот-сараптамалық зерттеулер жүргізу кезінде ғылыми-техникалық құралдар мен әдістерді қолдану "Қазақстан Республикасындағы сот-сараптамалық қызмет туралы" Заңның (бұдан әрі осы тарау бойынша - ЭҚЖ туралы Заң) 9-бабында көзделген. Арнайы техникалық құралдарды пайдалану "жедел-іздестіру қызметі туралы" заңда көзделген.Егер ол заң нормалары мен қағидаттарға қайшы келмесе, ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға да жол беріледі. Мысалы, дәлелдемелерді зерттеу және бағалау кезінде соттың, сондай-ақ жеке іс жүргізу әрекетін жүргізуге қатысатын маманның ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануы азаматтық сот ісін жүргізу қағидаттарына қайшы келмеуі тиіс.3.2. Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануға жол беру ғылыми негізділікке де байланысты. Ғылыми негізділік ақпаратты белгілі бір жолмен бекіту үшін арнайы жасалған техникалық құралдарды пайдаланудан көрінеді; арнайы ғылыми білім, ғылыми дәлелденген әдістерді қолдану, ақпарат алудың жалпыға бірдей танылған әдістері мен тәсілдері және т. б. 3. 3. Дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды қолдануға рұқсат етіледі, егер бұл ретте дәлелдемелерді анықтау, бекіту, зерттеу, бағалау нәтижелеріне ең аз шығындармен жедел, оңтайлы тәсілмен қол жеткізілсе. Бұл критерий сотқа, сарапшыға және маманға қолданылады.3.4. Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану қауіпсіздігі оларды қолдану кезінде адамдарға, оның ішінде азаматтардың өмірі мен денсаулығына, олардың мүлкіне зиян келтірілмеуі, қоршаған ортаға орны толмас зиян келтірілмеуі тиіс дегенді білдіреді.4. Осы баптың төртінші бөлігінде ғылыми-техникалық құралдарды жасырын қолдану нәтижелерінің дәлелі ретінде азаматтық сот ісін жүргізуде пайдалануға жол бермеу туралы жалпы ереже белгіленген.Бұған дейін ҚІЖК белгілеген тәртіппен заңдастырылған "Қазақстан Республикасындағы жедел-іздестіру қызметі туралы" Заңға сәйкес ғылыми-техникалық құралдарды жасырын қолдану нәтижесінде алынған дәлелдемелердің жол берілуі осы ережеден жалғыз ерекшелік болып саналды. Азаматтық іс үшін маңызы бар мән-жайлар туралы мәліметтерді сот заңды күшіне енген сот үкімінде баяндауға тиіс______________________39 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексіне түсініктеме//Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кітапханасы. Астана, 2008. - Б. 334.АІЖК новеллалары осы норманы кеңейту үшін негіз береді.

Жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығы, оны шектеудің негіздері мен тәртібі Конституцияның 39-бабының 1, 3-тармақтарында, "Қазақстан Республикасындағы жедел-іздестіру қызметі туралы" заңда, яғни материалдық құқық нормаларында белгіленген.АІЖК нормалары азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу тәртібін, даулар бойынша істерді қарау тәртібін (АІЖК-нің 1-бабы), процестегі тараптардың мінез-құлқын реттейді, бірақ Тараптардың процестен тыс мінез-құлқының, оның ішінде сотта азаматтық іс қозғалғанға дейін болған қатынастардың қағидаларын белгілемейді және белгілей алмайды. Демек, АІЖК нормалары процестік емес құқықтарға тыйым салулар мен шектеулер белгілей алмайды.Күнделікті өмірде, іскерлік айналымда ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану, бұл әркімге тіркелу мүмкіндігін, оның ішінде Жасырын, басқа адамдардың әрекеттерін қол жетімді етеді, тараптардың процестен тыс мінез-құлқына жатады. АІЖК нормалары материалдық құқық нормаларында көзделмеген дербес, ғылыми-техникалық құралдарды тұрмыста, іскерлік айналымда, яғни процестен тыс пайдалануға тыйым салулар мен шектеулер белгілей алмайды. АІЖК нормаларында материалдық құқық нормаларында көзделген субъективті құқықтарға тыйым салулар мен шектеулер процестік нысанда ғана қайталануы немесе сынуы мүмкін.Демек, материалдық құқықтың тиісті нормаларынан бөлек, осы баптың төртінші бөлігінің ережесі ғылыми-техникалық құралдарды жасырын қолдану нәтижелеріне жол бермеу үшін негіз болып табылмайды. Бұл нәтижелерді азаматтық іс бойынша дәлелдемелер ретінде пайдалану оларды қолдануға заңмен жол берілген жағдайларда ғана мүмкін болады және (немесе) бұл дәлелдемелерді олар қарсы бағытталған тарап мойындаған және дауламаған жағдайларда ғана мүмкін болады.Мұндай дәлелдемелерге жол бермеу үшін, мысалы, Конституцияның 18-бабының 1-тармағында көзделген әрбір адамның жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығы негіз бола алады. Ғылыми-техникалық құралдарды жасырын пайдалану нәтижелерін мойындамайтын және даулайтын адам өзінің жеке өміріне (немесе өзге де субъективті құқыққа) қол сұғылмаушылық құқығын, оның ішінде тіркелген іс-әрекеттер мен оқиғаларды жатқызуды осындай жасырын пайдалану құқығының бұзылғанын дәлелдеуге тиіс, Тараптардың осы адамның жеке өмірі саласына деген қарым-қатынасы.Жеке өмірге (немесе өзге де субъективті құқыққа) қол сұғылмаушылық құқығын бұзу дәлелденген жағдайда ғылыми-техникалық құралдарды жасырын қолдану нәтижелері АІЖК-нің 78-бабының төртінші бөлігінде көзделгендей ғылыми-техникалық құралдарды жасырын пайдалану фактісінің өзіне байланысты емес, адамның субъективті құқықтарын бұза отырып, оны заңсыз тәсілмен алуына байланысты дәлел ретінде жол берілмейді.Мұның дәлелі дәлелдер базасын кеңейтуге бағытталған АІЖК новелласы болып табылады, ғылыми-техникалық құралдарды пайдалана отырып алынған. Дәлелдемелерді заңдастыру адамның жеке өмірі туралы ақпаратты пайдалана отырып келісетіндігіне байланысты (яғни субъективті құқықты бұзу жойылады) және адамның процеске заңсыз дәлелдеме жіберуге келіскеніне байланысты емес (бұл Тараптың іс жүргізу құқығында көзделмеген).Жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығы адамның жеке өмірі туралы ақпаратты оның келісімінсіз жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға тыйым салуды қамтиды. Егер адамның іс-әрекеті ол үшін байқаусызда біреудің көлігіне ашық орнатылған бейнетіркегішпен немесе ұйымның бейнебақылау камерасымен кездейсоқ тіркелсе, онда жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығын бұзудың дәлелденуі проблемалы болып көрінеді: ақпарат жинау кездейсоқ, еріксіз тіркеуді емес, мақсатты қызметті көздейді; адамның барлық іс-әрекеттері оның жеке өміріне жатпайды; сотқа ұсыну мәліметтерді (дәлелдемелерді) тарату болып табылмайды және т. б.

Заңның мұндай түсіндірмесі азаматтық процесте дәлелдеу құралдарын одан әрі жетілдіруді көрсетеді, ғылыми-техникалық прогресті дамытуға және оның жетістіктерін сот ісін жүргізуге енгізуге сәйкес келеді, сот құқықтарын қорғауды жүзеге асыруда дәлелдемелік базаны кеңейтеді.5. Тарап соттан тыс рәсімдерде дәлелдеу процесінде ғылыми-техникалық құралдарды пайдалануды (фото-, кино түсіру, аудио-, бейнежазба) ғылыми-техникалық құралдардың атауын, техникалық құралдарды қолдану уақыты мен орнын, қатысуымен ғылыми-техникалық құралдар қолданылған адамдар туралы деректерді, осы құралдарды пайдалану нәтижелерін көрсететін анықтамамен тіркейді, сондай-ақ пайдаланылған шығын материалдарының түпнұсқалары (негативтер) ұсынылған, магниттік жазбалар және т. б.)_____________________40 Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексіне түсініктеме//Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының кітапханасы. Астана, 2008. - Б. 334.

Ғылыми-техникалық құралдарды пайдалану туралы ұқсас деректер сот отырысының немесе жеке іс жүргізу әрекетінің хаттамасында баяндалады.6. Ғылыми-техникалық құралдарды пайдаланудың нәтижесі жазбаша (құжаттар) немесе заттай дәлелдемелерге жатқызылуы мүмкін құжаттар мен басқа да материалдарды алу болып табылады. Оларды зерттеудің, сақтаудың және билік етудің құқықтық режимі зерттеу, сақтау және дәлелдемелерге билік ету туралы АІЖК-нің тиісті нормаларымен белгіленген.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

Comments статья азаматтық іс жүргізу кодексі Азаматтық кодекс қылмыстық іс жүргізу кодексі Қылмыстық кодекс Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы қылмыстық заңнама Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері