Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Баяндама / Адамның барлық құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея) Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашы Ракель Рольниктің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2011 жылғы 19 қаңтар

Адамның барлық құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея) Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашы Ракель Рольниктің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2011 жылғы 19 қаңтар

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Адамның барлық құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)

Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашы Ракель Рольниктің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2011 жылғы 19 қаңтар

Қосымша

Қазақстанға миссия* **

Түйіндеме

Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашы 2010 жылғы 6–13 қыркүйек аралығында Қазақстанға ресми сапар жасады. Бұл миссияның мақсаты Қазақстанда жеткілікті тұрғын үйге құқықтың және онымен байланысты басқа да адам құқықтарының жүзеге асырылу барысы туралы тікелей ақпарат жинау болды. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы жаһандық экономикалық және қаржылық дағдарыстардың жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруға тигізген теріс салдарына, сондай-ақ Астана және Алматы қалаларында немесе оларға іргелес аудандарда тұратын адамдар мен қауымдастықтардың жаппай мәжбүрлі түрде көшірілуіне немесе қоныс аударуына назар аударды. Астана мен Алматы қалаларына сапары барысында Арнайы баяндамашы мемлекеттік және мемлекеттік емес субъектілердің кең ауқымды өкілдерімен кездесті және жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының бұзылғаны туралы мәлімделген бірнеше адамның куәліктерін тыңдады.

Арнайы баяндамашы үкіметтің ұлттық деңгейде жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруда қол жеткізген елеулі ілгерілеуін құптайды. Қабылданған шаралардың қатарына, атап айтқанда, Конституцияға жеткілікті тұрғын үйге қатысты нақты ережелерді енгізу, бірқатар заңнамалық және саяси шараларды қабылдау, атап айтқанда, 1997 жылғы «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң, 2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасы, сондай-ақ тұрғын үйді несиелендіру жүйесі, тұрғын үйді жалдау ақысын субсидиялау және халықтың аз қамтылған әрі әлеуметтік осал санаттарына жататын жекелеген адамдар мен отбасыларға жер учаскелерін бөлу сияқты ынталандыру шараларын әзірлеу жатады.

Қол жеткізілген ілгерілеуге қарамастан, бірқатар негізгі проблемалар әлі де сақталып отыр. Тұрғын үй саласындағы нормативтік-құқықтық база, атап айтқанда, мәжбүрлеп көшіруге қатысты ұлттық заңнама Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің жалпы сипаттағы ескертулері және даму мақсатында көшіру мен қоныс аударуға қатысты негізгі қағидаттар сияқты қолданыстағы халықаралық құқық қорғау стандарттарына толық сәйкес келмейді. Ұлттық соттар халықаралық шарттардың нормаларын іс жүзінде қолданбайды және халықаралық құқық қорғау стандарттарына сілтеме жасамайды. Көбінесе бейресми қоныстар бұзылып, алдын ала хабарлаусыз, қандай да бір сот бақылауынсыз немесе қадағалауынсыз, сондай-ақ тиісті өтемақы немесе басқа тұрғын үй берілместен мәжбүрлеп көшіру жағдайлары орын алады. Көптеген азаматтар мен отбасылар қаржылық және ипотекалық дағдарыстың салдарынан елеулі зардап шекті. Үлестік құрылысқа қатысушылардың көпшілігін жеке құрылыс компаниялары алдап, олардың жинақ ақшаларын алып, тұрғын үйлердің құрылысын аяқтамастан елден кетіп қалған, ал басқалары кредиттер мен ипотекалық қарыздарды өтей алмауына байланысты көшірілді немесе көшіру қаупіне ұшырады. Қаржылық дағдарыстың теріс салдарын жеңілдету үшін мемлекет қабылдаған шұғыл шараларға қарамастан, 42 000 үлескер әлі күнге дейін өз пәтерлерін күтуде.

Қорытындылай келе, Арнайы баяндамашы үкіметке жеткілікті тұрғын үйге құқықтың тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігеріне көмектесуге бағытталған бірқатар ұсынымдар береді.

* Осы құжаттың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Түйіндемеге қосымшада қамтылған құжаттың өзі тек ұсынылған тілде және орыс тілінде таратылады.** Кешіктіріліп ұсынылған.

 

Қосымша

Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашының Қазақстанға жасаған миссиясы туралы баяндамасы (2010 жылғы 6–13 қыркүйек)

Мазмұны

 Тармақтар
I. Кіріспе1–4
II. Тұрғын үй жағдайы5–19
III. Заңнамалық және институционалдық негіз20–50
А. Халықаралық міндеттемелер20–23
В. Заңнамалық және стратегиялық негіз24–37
С. Институционалдық негіз38–50
IV. Оң өзгерістер51–57
V. Жеткілікті тұрғын үйге құқыққа байланысты проблемалар58–92
А. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты58–61
В. Институционалдық негіз62–63
С. Мәжбүрлеп көшіру64–74
D. Қаржылық және ипотекалық дағдарыс75–77
Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар78–80
F. Әлеуметтік тұрғын үй81–83
G. Осал жағдайдағы топтар84–92
VI. Қорытындылар мен ұсынымдар93–113
А. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты93–95
В. Институционалдық негіз96–98
С. Мәжбүрлеп көшіру99–103
D. Ипотекалық дағдарыс104–107
Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар108
F. Әлеуметтік тұрғын үй109–111
G. Осал жағдайдағы топтар112–113

I. Кіріспе

  1. Тиісті өмір сүру деңгейіне құқықтың құрамдас бөлігі ретінде жеткілікті тұрғын үй мәселесі, сондай-ақ осы тұрғыда кемсітпеу құқығы жөніндегі Арнайы баяндамашы 2010 жылғы 6–13 қыркүйек аралығында Қазақстанға ресми сапар жасады.
  2. Бұл сапардың мақсаты Қазақстанда жеткілікті тұрғын үйге құқықтың және онымен байланысты басқа да адам құқықтарының жүзеге асырылу барысы туралы тікелей ақпарат жинау болды. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы назарын мынадай мәселелерге аударуды ұйғарды:

    a) Астана және Алматы қалаларында немесе оларға іргелес аудандарда тұратын адамдар мен қауымдастықтардың тиісті қорғау және өтемақы берілместен жаппай мәжбүрлі түрде көшірілуі немесе қоныс аударуы, сондай-ақ қалаларды қайта құру бағдарламаларына байланысты даму мақсатында көшіруден зардап шеккен адамдар мен қауымдастықтарды қорғауды қамтамасыз ету үшін мемлекет қабылдаған шаралар;

    b) жаһандық экономикалық және қаржылық дағдарыстардың жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруға тигізетін әсері және өз юрисдикциясы шеңберінде ең осал адамдарды, отбасылар мен қауымдастықтарды дағдарыстардың теріс салдарынан қорғау мақсатында мемлекет қабылдаған шаралар.

  3. Сапар барысында Арнайы баяндамашы Сыртқы істер министрлігінің, Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері агенттігінің, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің, Астана және Алматы қалалары жергілікті атқарушы органдарының (әкімдіктердің), Астана және Алматы қалалары ішкі істер департаменттерінің, Жоғарғы Соттың, Қазақстан Республикасы Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің (Омбудсменнің), Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның және Президент жанындағы Отбасы және гендерлік саясат жөніндегі ұлттық комиссияның бірқатар жоғары лауазымды өкілдерімен кездесті. Сондай-ақ ол жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының болжамды бұзылуы туралы бірнеше адамның куәліктерін тыңдады және Астана мен Алматы қалаларында, сондай-ақ оларға іргелес аудандарда азаматтық қоғамның көптеген өкілдерімен, оның ішінде қоғамдық қозғалыстар мен үкіметтік емес ұйымдар өкілдерімен кездесті.
  4. Арнайы баяндамашы Қазақстан Республикасының Үкіметіне шақырғаны және бүкіл сапар барысында көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіргісі келеді. 2009 жылғы шілдеде арнайы рәсімдер мандаттарының барлық иелеріне тұрақты шақыру жіберілуі, сондай-ақ миссия алдындағы кезеңде және оны өткізу барысында үкіметтің көрсеткен ашықтығы оның жеткілікті тұрғын үйге құқықты көтермелеу мен қорғауға бейілділігін және осы салада ел алдында тұрған шешілмеген проблемаларды шешуде халықаралық қоғамдастықпен ынтымақтасуға дайын екенін көрсетеді. Арнайы баяндамашы сондай-ақ Бішкектегі Біріккен Ұлттар Ұйымы Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының (АҚЖКБ) Өңірлік бөлімшесінің және Қазақстан Республикасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасының қызметкерлеріне осы миссия бағдарламасын ұйымдастырудағы құнды ынтымақтастығы мен көмегі үшін алғыс білдіргісі келеді.

II. Тұрғын үй жағдайы

  1. Соңғы жылдары Қазақстан мұнай мен табиғи газдың едәуір қорларының арқасында Орталық Азияның қуатты экономикалық державасына айналды. Экономикалық өсудің нәтижесінде басқа салалар, атап айтқанда құрылыс және банк секторлары да дамыды.
  2. 1995 жылы үкімет жаңа тәуелсіз мемлекеттің астанасын Алматыдан Астанаға көшіру туралы шешім қабылдады. Бұл шешім заманауи, әлемдік деңгейдегі астананы құру үшін мемлекеттік бюджеттен қомақты қаражат бөлумен қатар жүрді. Өз кезегінде қаланы қайта құру мен абаттандырудың ауқымды бағдарламалары құрылыс секторында жұмыс іздеу және өмір сүру деңгейін арттыру мақсатында елдің басқа өңірлерінен жаңа астанаға қоныс аударған көптеген ішкі мигранттарды тартты. 2009 жылы жүргізілген халық санағына сәйкес, 1999 жылдан 2009 жылға дейін Астана халқының саны 328 341 адамнан 613 006 адамға дейін өсті. Алматы 2010 жылы шамамен 1 365 632 халқы бар Қазақстанның ең ірі қаласы болып қала берді. Астана сияқты Алматы да Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі экономикалық дағдарыстан соң елдің негізгі экономикалық орталығына қоныс аударған еңбек мигранттарының едәуір санын тартты. Ресми бағалаулар бойынша, ауылдық жерлерден қалалық аудандарға ішкі көші-қон қарқыны жылына 300 000 адамнан асады.
  3. Экономикалық көрсеткіштерінің жоғары болуына байланысты Қазақстан Орталық Азияның басқа елдерінен және Қытайдан келетін көптеген еңбек мигранттарын да қабылдай бастады. Ресми бағалаулар бойынша, Қазақстанда жарты миллионнан бір миллионға дейін шетелдік жұмысшы бар, алайда басқа дереккөздердің мәліметтері бойынша, мигранттардың саны екі-үш миллионға жуық. Олардың көпшілігі құрылыста жұмыс істейді.
  4. Осындай жаппай көші-қонның нәтижесінде елдің екі негізгі экономикалық орталығында тұрғын үй мен қалалық жерлердің ұсынысы айтарлықтай қысқарып, екі қаланың шетінде бірқатар бейресми қоныстардың пайда болуына әкелді. Олардың бейресми сипатына байланысты бұл қоныстарда тұратын адамдардың саны туралы нақты статистикалық деректер жоқ. Мұндай тұрғын үйлер кейбір жағдайларда табиғат қорғау аймақтарында немесе су тасқыны мен жер сілкінісі қаупі бар аудандарда салынған.
  5. Көп жағдайда жоғарыда аталған бейресми құрылыстарда ас үй, дәретхана, электр қуаты және су құбыры сияқты қарапайым тұрмыстық қолайлылықтар жоқ, ал онда тұратын адамдар мемлекеттік органдар тарапынан мәжбүрлеп көшіру қаупіне үнемі ұшырайды. Заңды мекенжайдың болмауы бейресми қоныстар тұрғындарының тұрғылықты жері бойынша тіркелуіне іс жүзінде мүмкіндік бермейді, ал бұл мемлекеттік әлеуметтік қызметтердің, соның ішінде әлеуметтік тұрғын үйдің бірқатарына қол жеткізу үшін маңызды заңды талап болып табылады.
  6. Тәуелсіздік алған сәттен бастап Қазақстан Республикасының Үкіметі тұрғын үй саласындағы саясатын түбегейлі өзгертіп, тек мемлекетке сүйенетін тұрғын үй саясатынан бас тартып, оның орнына шетелдік инвестицияларды, банктер мен қаржы мекемелерін тарту үшін қолайлы қаржылық жағдайлар жасау арқылы тұрғын үйді жеке меншікке сатып алуды жеңілдетуге бағытталған жаңа тәсілді қабылдады. Тұрғын үй құрылысын ынталандыру мақсатында мемлекет жеке кәсіпкерлерге қолайлы қалалық жерлерді бөлу және ипотекалық несиелендіруге қолжетімділікті кеңейту үшін жоспарлау саласында елеулі күш-жігер жұмсады. Бұл азаматтарға өз үйлері мен пәтерлерін салуға немесе жеке инвесторлардың қаражатына салынған тұрғын үй кешендерінен жылжымайтын мүлік сатып алуға мүмкіндік береді.
  7. Тұрғын үй қорының жалпы көлемі 2004 жылғы 252,7 млн м²-ден 2008 жылы 267,8 млн м²-ге дейін өсті. 2008 жылы қалалық тұрғын үй қоры 153,4 млн м²-ді (жалпы көлемнің 57%-ын) құрады. Жаңа құрылыстың басым бөлігі жеке құрылыс салушылардың есебінен жүзеге асырылады. Мемлекеттік тұрғын үй қоры 2004 жылғы 7,8 млн м²-ден 2008 жылы 6,4 млн м²-ге дейін қысқарды. Ауылдық аудандарда ауылдық тұрғын үй қорының тек 1%-ы ғана (2008 жылы 1,2 млн м²) мемлекетке тиесілі болды¹. Елдің тұрғын үй қорының құрылымы туралы қолда бар деректер өздігінен тұрғын үй тапшылығының ауқымы, яғни тұрғын үйі жоқ немесе санитариялық және қауіпсіздік талаптарының ең төменгі деңгейіне сәйкес келмейтін тұрғын үйде тұратын азаматтар мен отбасылар саны туралы түсінік бермейді.
  8. Жан басына шаққандағы жалпы тұрғын үй алаңының орташа көрсеткіші соңғы онжылдықта тұрақты түрде өсіп, 2002 жылғы бір адамға шаққанда 16,6 м²-ден 2008 жылы 18,1 м²-ге жетті. Соған қарамастан, ауылдық жерлердегі бұл көрсеткіш қалалық жерлерге қарағанда 16%-ға төмен (тиісінше бір адамға 16,4 м² және 19,7 м²).
  9. Су құбырына қосылған үй шаруашылықтарының үлесі 2002 жылғы 52,4%-дан 2008 жылы 58,9%-ға дейін өсті. Сол кезеңде орталықтандырылған кәріз жүйесі мен тазарту құрылыстарына қол жеткізе алатын үй шаруашылықтарының үлесі 41,3%-дан 47,4%-ға дейін артты. Сонымен бірге бөлшектелген статистикалық деректер қалалық және ауылдық аудандар арасында айтарлықтай теңсіздік бар екенін көрсетеді; соңғыларында өмір сүру деңгейі қалалық аудандарға қарағанда едәуір төмен.
  10. 2010 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша табысы төмен азаматтар мен әлеуметтік қорғауды қажет ететін халық топтарына жататын 10 958 адам жергілікті атқарушы органдар салған немесе 2005–2007 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасына сәйкес жеке құрылыс салушылардан сатып алынған әлеуметтік тұрғын үйде тұрды. Сол кезеңде кезектен тыс немесе бірінші кезектегі санатқа жататын 36 656 отбасы мемлекеттік тұрғын үйді несиелендіру жүйесінің қолдауымен салынған тұрғын үйге ие болды.
  11. 2005–2010 жылдар аралығында мемлекет әлеуметтік тұрғын үй құрылысына 49,7 млрд теңге (шамамен 331,3 млн АҚШ доллары) бөлді. Сол кезеңде басым санаттағы халыққа арналған ипотекалық тұрғын үй құрылысы мақсатында мемлекеттік бюджеттен 150,1 млрд теңге (шамамен 1 млрд АҚШ доллары) бөлінді.
  12. Көптеген басқа елдер сияқты Қазақстан да халықаралық қаржылық дағдарыстан елеулі зардап шекті. Тұрақты табысы жоқ отбасыларға ипотекалық кредиттер алуға мүмкіндік берген мемлекеттің түбегейлі реттеуді алып тастау саясатының нәтижесінде қаржылық дағдарыс бүкіл банк жүйесінің күйреуіне әкелді. Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, 2000–2007 жылдар аралығында шамамен 10%-ды құраған Қазақстан экономикасының жыл сайынғы өсу қарқыны 2008 жылы 3,3%-ға, ал 2009 жылы 1,2%-ға дейін төмендеді.
  13. Құрылыс секторы жаһандық экономикалық құлдыраудың теріс салдарын алғашқылардың бірі болып сезінді. Көптеген құрылыс компаниялары жабылуға мәжбүр болып, құрылысы аяқталмаған 450 нысанды қалдырды. Үкіметтің деректері бойынша, қаржылық дағдарыс салдарынан 62 000-нан астам үлескер зардап шекті. Шамамен 16 000 үлескерді жеке құрылыс компаниялары алдап, олардың жинақ ақшаларын алып, құрылысты аяқтамастан елден кетіп қалған, ал басқа адамдар кредиттер мен ипотекалық қарыздарды өтей алмауына байланысты көшірілді немесе көшіру қаупіне ұшырады. Көптеген кәсіпорындардың банкротқа ұшырауы нәтижесінде жылжымайтын мүлік дағдарысы бүкіл экономикаға әсер етті.
  14. Мемлекет қаржылық дағдарыстан зардап шеккен адамдарға көмектесу және тұрғын үй нысандарының құрылысын аяқтауға жәрдемдесу мақсатында барлығы 433 441 млрд теңге (шамамен 2,8 млрд АҚШ доллары) инвестициялады. Атап айтқанда, қаржылық дағдарыс салдарынан іске асырылуы баяулаған немесе тоқтап қалған жобаларды аяқтау үшін құрылыс компанияларын қаражатпен қамтамасыз ету мақсатында «Самұрық-Қазына» жылжымайтын мүлік қорын құрды. Жалпы алғанда, осы ұлттық қордан 1,1 млрд АҚШ доллары, оның ішінде Астанада 937 млн АҚШ доллары және Алматыда 500 млн АҚШ доллары бөлінді.
  15. 2010 жылғы қазан айындағы жағдай бойынша осы мақсаттарға мемлекет бөлген қаражаттың арқасында тұрғын үй құрылысының 37 нысаны аяқталып, 8 265 үлескер өз пәтерлері мен үйлерін алды. Сонымен бірге 2010 жылғы қарашадағы жағдай бойынша 87 ғимараттың, оның ішінде Астанада 42 тұрғын үй нысанының, Алматыда 26 нысанның және басқа өңірлерде тағы 17 нысанның құрылысы әлі аяқталмаған болатын. Соның нәтижесінде шамамен 20 000 үлескер әлі күнге дейін өз пәтерлерін күтуде. Үкімет 2010 жылдың соңына дейін 51 тұрғын үй кешенінің құрылысын аяқтауды жоспарлап отыр (9 932 үлескер), оның ішінде Астанада 35 нысан және Алматыда 7 нысан бар.

 

¹ Мемлекеттік статистика агенттігі, «Қазақстан 2008 жылы», Астана, 2009 жыл.

III. Заңнамалық және институционалдық негіз

A. Халықаралық міндеттемелер

  1. Қазақстан негізгі халықаралық құқық қорғау саласындағы жеті шарттың, оның ішінде Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Халықаралық пактінің қатысушысы болып табылады. Осы шарттарға сәйкес мемлекет өзінде бар ресурстар шегінде жеткілікті тұрғын үйге құқықты толық жүзеге асыруға біртіндеп қол жеткізу үшін тиісті заңнамалық, әкімшілік, сот және басқа да шаралар қабылдауға міндеттеме алды. Мұндай қадамдарға тиісті кепілдіктерсіз, барабар өтемақысыз немесе балама тұрғын үй берілместен мемлекеттік органдар немесе жеке тұлғалар жүзеге асыратын мәжбүрлеп көшірудің алдын алу жөніндегі заңнамалық және өзге де шараларды қабылдау, сондай-ақ қажет болған жағдайда мұндай әрекеттер үшін жаза қолдану кіреді.
  2. Қазақстан Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияға қол қойғанымен, оны әлі ратификациялаған жоқ. Бұл конвенцияда мүгедектігі бар адамдардың өздері мен олардың отбасылары үшін жеткілікті тұрғын үйді қамтитын тиісті өмір сүру деңгейіне құқығы, сондай-ақ тұрғын үйге қолжетімділікке қатысты кедергілер мен тосқауылдарды анықтау және жою туралы ережелер бар.
  3. Қазақстан барлық еңбекші-мигранттар мен олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау туралы халықаралық конвенцияның қатысушысы болып табылмайды. Аталған конвенцияда, атап айтқанда, еңбекші-мигранттардың жалдамалы еңбек қызметін жүзеге асыратын мемлекеттің азаматтарымен тең дәрежеде әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламалары бойынша берілетін тұрғын үйді қоса алғанда, тұрғын үймен қамтамасыз етілу құқығы танылады. Қазақстан осы Конвенцияны жүзеге асыру нәтижесінде туындайтын ауқымды қаржылық салдарларға байланысты оны жақын болашақта ратификациялау ниеті жоқ екенін растады².
  4. Конституцияның 4-бабының 3-тармағына сәйкес, Қазақстан ратификациялаған халықаралық шарттар ұлттық заңнамадан басым болады және оларды қолдану заң қабылдауды талап ететін жағдайларды қоспағанда, ұлттық құқықтық жүйеде тікелей қолданылуы мүмкін. 2008 жылғы 10 шілдеде Жоғарғы Сот ұлттық соттар мен трибуналдардың халықаралық шарттарды тікелей қолдануы туралы нормативтік қаулы қабылдап, судьяларды Қазақстан қатысушысы болып табылатын халықаралық шарттардың нормаларын басшылыққа алуға міндеттеді³.

 

² A/HRC/14/10/Add.1, 1-тармақ.³ A/HRC/WG.67/KAZ/1, 22-тармақ.

B. Заңнамалық және стратегиялық негіз

  1. 1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Конституция ең жоғары заңды күшке ие және Республика аумағында тікелей қолданылады. Конституцияның 25 және 26-баптарында тұрғын үйге қатысты ережелер қамтылған. Осы ережелерге сәйкес тұрғын үйге қол сұғылмайды және азаматтар сот шешімінсіз өз үйлерінен айырылуы мүмкін емес. Азаматтардың тұрғын үй қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында Конституцияда тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға заңда белгіленген нормаларға сәйкес мемлекеттік тұрғын үй қорларынан қолжетімді ақыға тұрғын үй берілетіні көзделген.
  2. 2009–2012 жылдарға арналған Адам құқықтары саласындағы ұлттық іс-қимыл жоспары адам құқықтарын көтермелеу мен қорғаудың ұлттық жүйесін нығайтуға және жалпы жұртшылықты адам құқықтары мен оларды қорғау тетіктері туралы ақпараттандыруға бағытталған. Бұл жоспарда ұлттық заңнама мен практикадағы олқылықтарды жою, сондай-ақ адам құқықтарын қорғау саласында жұмыс істейтін мемлекеттік мекемелер мен үкіметтік емес ұйымдардың қызметін үйлестіруді жақсарту жөніндегі нақты шаралар кешені айқындалған.
  3. Қазақстан тұрғын үй мәселелері бойынша бірқатар заңнамалық және нормативтік актілер қабылдады. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заң (1997 жылғы 16 сәуірдегі № 94 Заң) тұрғын үй саласындағы негізгі нормативтік құжат болып табылады. Басқа да тиісті заңдарға мыналар жатады:

a) жеке құрылыс салушылардың тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу саласындағы жауапкершілігін арттыру арқылы үлескерлердің құқықтарын қорғауды мақсат ететін «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу туралы» Заң (2006 жылғы 7 шілдедегі № 180 Заң);

b) жеке тұрғын үй құрылысын салушыларға жер учаскелерін беру және тұрғын үй құрылысы аудандарының инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымын жетілдіру арқылы тұрғын үйлер салуды ынталандыруға бағытталған «Жеке тұрғын үй құрылысы туралы» Заң (1994 жылғы 3 қарашадағы № 213 Заң);

c) жеке тұлғалар мен басым санаттарға жататын үй шаруашылықтары (мысалы, балалары бар жас отбасылар) үшін тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыру мақсатында жеңілдікті шарттармен ипотекалық тұрғын үймен қамтамасыз ету жүйесін белгілейтін «Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй құрылыс жинақтары туралы» Заң (2000 жылғы 7 желтоқсандағы № 110 Заң).

  1. Тұрғын үйді сатып алу, әлеуметтік тұрғын үй немесе тұрғын үй субсидияларын алу құқығына тек азаматтар ғана ие. «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңның 67-бабына сәйкес мемлекеттік тұрғын үй қорынан немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалдаған тұрғын үй мынадай санаттағы тұрғын үйге мұқтаж адамдар мен отбасыларға беріледі:

a) Ұлы Отан соғысының мүгедектері мен ардагерлері;

b) зейнеткерлік жастағы адамдар, жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалар, сондай-ақ көпбалалы және толық емес отбасылар сияқты табысы төмен және әлеуметтік жағынан қорғалатын халық санаттарына жататын адамдар;

c) бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері мен әскери қызметшілер сияқты мемлекеттік қызметшілердің жекелеген санаттары.

  1. Жоғарыда аталған санаттарға жататын адамдар мемлекеттік тұрғын үй алу құқығына мынадай жағдайларда ие болады:

a) олардың Республика аумағында меншік құқығында тұрғын үйі болмаса;

b) олар бұрын Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алмаған болса;

c) олар санитариялық және техникалық нормативтік талаптарға сәйкес келмейтін тозығы жеткен тұрғын үйде тұрса;

d) жапсарлас, оқшауланбаған тұрғын үй-жайларда екі немесе одан да көп отбасы тұрса;

e) отбасы құрамында белгілі бір созылмалы аурулармен ауыратын науқастар болса.

  1. Мемлекет заңнамасына сәйкес табысы төмен отбасыларға отбасының әрбір мүшесіне шаққандағы жиынтық айлық табысы отбасы мүшесіне шаққандағы 14 952 теңге (шамамен 99 АҚШ доллары) мөлшерінде белгіленген ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен отбасылар жатады.
  2. Тұрғын үйге мұқтаж деп танылған адамдар әлеуметтік тұрғын үй беру туралы өтініштерін тек тұрғылықты жері бойынша ғана бере алады. Жергілікті атқарушы органдар тұрғын үйге мұқтаж деп танылған мынадай адамдар мен отбасылар санаттарының есебін бөлек жүргізеді: мүгедектер мен соғыс ардагерлері; аз қамтылған және әлеуметтік жағынан қорғалатын отбасылар; бюджеттік ұйымдар қызметкерлерінің жекелеген санаттары; сондай-ақ тозығы жеткен тұрғын үйде тұратын адамдар. Әлеуметтік тұрғын үй өтініш берілген сәттен бастап белгіленген кезектілік тізімдері бойынша беріледі; алайда мүгедектер мен соғыс ардагерлері тұрғын үйге мұқтаж деп танылған басқа санаттағы отбасыларға қарағанда басым құқыққа ие. Әлеуметтік тұрғын үй бір адамға кемінде 15 м² және 18 м²-ден аспайтын есеппен, бірақ кемінде бір бөлмелі пәтер мөлшерінде беріледі.
  3. Тұрғын үйге байланысты шығыстар отбасының жалпы табысының 10–15%-ынан асқан жағдайда жергілікті атқарушы органдар табысы төмен отбасыларға жалдау ақысын немесе тұрғын үйді күтіп-ұстау шығындарын өтеуге және коммуналдық қызметтерді төлеуге көмектесу мақсатында жергілікті бюджеттен тұрғын үй жәрдемақыларын да төлейді.
  4. 2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасы жеке инвестицияларды тұрғын үй құрылысына тарту және мемлекеттік-жекешелік әріптестікті ынталандыру үшін қолайлы жағдайлар, оның ішінде салықтық ынталандырулар жасау арқылы аз қамтылған және әлеуметтік жағынан қорғалатын халық санаттарына арналған мемлекеттік тұрғын үй қорын кеңейтуге жәрдемдесуге бағытталған. Бағдарламада әрбір өңірде, оның ішінде Астана және Алматы қалаларында аз қамтылған және әлеуметтік жағынан қорғалатын санаттардың өкілдеріне жыл сайын кемінде 100 пәтер бөлу қажеттігі көзделген⁴. Содан кейін мұндай пәтерлер тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасылар арасында «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңға сәйкес бөлінеді.
  5. Жоғарыда аталған бағдарлама сондай-ақ жергілікті атқарушы органдарға ұлттық бюджеттен қаржыландырылатын әлеуметтік тұрғын үй құрылысын жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тұрғын үйді несиелендіру жүйесін құру арқылы «Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй құрылыс жинақтары туралы» Заңды іске асыруға жәрдемдесуге бағытталған. Тұрғын үйді несиелендіру жүйесі нарықтық баға бойынша тұрғын үй сатып алуға мүмкіндігі бар орташа табысты адамдардың тиісті тұрғын үйге қол жеткізуін жеңілдетуге бағытталған. Осы жүйе шеңберінде тұрғын үйге мұқтаж деп танылған отбасыларға ұзақ мерзімді негізде 4%-дан аспайтын мөлшерлемемен тұрғын үй кредиті берілуі мүмкін. Рәсімдердің ашықтығын және тұрғын үйді әділ бөлуді бақылауды қамтамасыз ету үшін заңда кредит алуға өтініш білдірушілерді іріктеу өлшемшарттары белгіленіп, табыс деңгейінің шекті көрсеткіштері айқындалған.
  6. Бағдарламада халықтың мынадай басым санаттары айқындалған:

a) ерлі-зайыптылардың екеуі де 29 жасқа толмаған, балалары бар жас отбасылар;

b) ажырасқан немесе жесір қалған, 29 жасқа толмаған ата-аналар балаларын тәрбиелеп отырған толық емес отбасылар;

c) мемлекеттік қызметшілер;

d) мемлекеттік қызметшілер болып табылмайтын мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің белгілі бір санаттары (мысалы, мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлері).

  1. Сонымен қатар Қазақстан табысы төмен отбасыларға қолжетімді бағамен тұрғын үйді жалға беру жөнінде шаралар қабылдады. 2006 жылғы 7 шілдедегі «Тұрғын үйді жалға беру секторын дамыту мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң негізінде жергілікті атқарушы органдар жеке тұрғын үй қорынан тұрғын үй-жайларды жалға алып, кейін оларды тұрғын үйге мұқтаж табысы төмен отбасыларға беруге құқылы. Заңда сондай-ақ мұндай жалдау шарттарының құнын төмендету мақсатында құрылыс салушылар мен жалға берілетін ғимараттардың меншік иелері үшін нақты салықтық ынталандырулар көзделген.
  2. Қазақстанның жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыру үшін қолданатын басқа да ынталандыру шараларына тұрғын үйлер салу үшін жер учаскелерін бөлу және тұрғын үй сатып алуға ипотекалық кредиттер алуды жеңілдету мақсатында тұрғын үй құрылыс жинақтары жүйесін құру кіреді. Әкімдіктер сондай-ақ бейресми қоныстардың тұрғындарын көшіру немесе оларға меншік құқығын растайтын құжаттар беру және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділікті қамтамасыз ету арқылы мұндай қоныстарды заңдастыру жөніндегі бағдарламаларды жүзеге асырады.
  3. 1995 жылы Президент Назарбаев оралмандарды (Қазақстан Республикасынан тыс жерлерде тұрақты тұратын, қазақ ұлтына жататын шетел азаматтарын немесе азаматтығы жоқ адамдарды) тарихи отанына оралуға ынталандыру бағдарламасының басталғанын жариялады. 1997 жылғы «Халықтың көші-қоны туралы» Заңда белгіленген квоталарды көздейтін осы саясаттың құқықтық негіздері айқындалған. Репатрианттар бірқатар жеңілдіктерді, оның ішінде жер учаскелерімен қамтамасыз етілу, жұмыс іздеуге жәрдем алу, білім алу және зейнетақымен, әлеуметтік сақтандырумен және әлеуметтік жәрдемақылармен қамтамасыз етілу құқығын пайдаланады, дегенмен квота жүйесінен тыс оралған адамдар мұндай көмекті алуда белгілі бір шектеулерге тап болады.

 

⁴ Президенттің 2007 жылғы 20 тамыздағы № 383 Жарлығы.

C. Институционалдық негіз

  1. Қазақстан президенттік басқару нысанындағы унитарлық мемлекет болып табылады. Әкімшілік тұрғыдан ол 14 облыстан және республикалық маңызы бар екі қаладан (астана Астана және Алматы) тұрады.
  2. Президент — мемлекеттің басшысы. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайды және Қазақстанды ел ішінде және халықаралық қатынастарда таныстырады. Ол халық бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болып табылады.
  3. Парламент — заң шығару функцияларын жүзеге асыратын Республиканың жоғары өкілді органы. Ол екі палатадан: Сенаттан (жоғарғы палата) және Мәжілістен (төменгі палата) тұрады.
  4. Үкімет атқарушы билікті жүзеге асырады, атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызметіне басшылық етеді. Үкімет алқалы орган болып табылады және тікелей Президент алдында, ал Конституцияда көзделген жағдайларда Парламент алдында жауапты болады.
  5. Сот билігі жергілікті және облыстық (өңірлік) соттардан, сондай-ақ ұлттық деңгейдегі Жоғарғы Соттан тұрады. Жоғарғы Сот Қазақстандағы ең жоғары сот органы болып табылады. Жоғарғы Сот мүшелерін қоспағанда, барлық судьяларды Президент тағайындайды.
  6. Конституциялық Кеңес заңдар мен ережелердің Конституцияға сәйкестігін қарайды. Ол сондай-ақ Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді. Конституциялық Кеңестің екі мүшесін тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды, ал қалған екі мүшесі мен Төрағасын Президент тағайындайды.
  7. Жергілікті жерлерде мемлекеттік саясатты іске асыруға әкімдіктер жауапты. Олар әлеуметтік-экономикалық даму жоспарлары мен жергілікті бюджеттерді әзірлейді, коммуналдық меншікті басқарады және Конституция мен заңнамада көзделген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады. Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін жергілікті өкілді органның (мәслихаттың) келісімімен Президент тағайындайды.
  8. Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері жөніндегі мемлекеттік агенттік сәулет, қала құрылысы және құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласындағы заңнама мен саясатты жоспарлауға және іске асыруға жауапты орталық атқарушы орган болып табылады. Бұдан басқа, ол Республика аумағын ұйымдастырудың бас схемасының жобасын әзірлеуді қамтамасыз етеді, сондай-ақ астананың, республикалық маңызы бар қалалардың және халқы 100 000 адамнан асатын өңірлік маңызы бар қалалардың даму бас жоспарларын әзірлеу және іске асыру жобаларына қатысты қала құрылысы сараптамасын жүзеге асырады.
  9. Әкімдік қалалардың даму бас жоспарларын әзірлейді және іске асырады. Мұндай жоспарларды жүзеге асыру барысында әкімдік мемлекеттік қажеттіліктер үшін бөлінетін жер учаскелерін айқындайды, сондай-ақ алып қою актісін дайындайды. Сонымен қатар әкімдік әлеуметтік тұрғын үй беру туралы өтініштерді қабылдайды. Ол мемлекеттік тұрғын үй құрылысына және тұрғын үйге мұқтаж аз қамтылған отбасыларға жалға беру үшін салынатын жеке үйлердің құрылысына бақылау жүргізеді, сондай-ақ кезекте тұрған адамдардың тізімдерін жүргізеді және оларды тұрақты түрде қайта қарайды. Әкімдік сондай-ақ бейресми қоныстарды заңдастыруға жәрдемдесу және жеке тұрғын үй құрылысына арналған жер учаскелерін бөлу арқылы жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді.
  10. Адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тармақтары шеңберінде жүзеге асырылады. Сот билігінің тәуелсіздігі Конституцияның 77-бабында жарияланған. Сот арқылы қорғауға қосымша ретінде барлық азаматтардың екі ұлттық институтқа: Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілге (Омбудсменге) және Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияға шағымдануға құқығы бар. Бұл институттардың ешқайсысы ұлттық құқық қорғау мекемелерінің мәртебесіне қатысты Париж қағидаттарына сәйкес құрылмаған⁵.
  11. 2002 жылы құрылған Омбудсмен институтының негізгі міндеті мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар жасаған адам құқықтарының болжамды бұзылуына қатысты азаматтардың шағымдарын мемлекеттің юрисдикциясы шегінде қарау және осындай бұзушылықтардың салдарын жою үшін тиісті шаралар қабылдау жөнінде ұсынымдар беру болып табылады⁶. Тиісті лауазымды тұлғалар мен мемлекеттік органдар Омбудсменнің ұсынымдарын тиісінше қарауға және бір ай ішінде бұзушылықтарды жою үшін қабылданған шаралар туралы хабарлауға міндетті. 2003–2009 жылдар аралығында Омбудсменнің атына барлығы 11 879 жазбаша және ауызша шағым келіп түсті.
  12. 2009 жылы Омбудсменге жеткілікті тұрғын үйге құқықтың болжамды бұзылуына қатысты 88 хабарлама (олардың жалпы санының 5,3%-ы) келіп түсті. 2010 жылдың бірінші жартыжылдығында ол тұрғын үйге қатысты 47 хабарламаны қарады. Шағымдардың көпшілігі үлестік құрылысқа қатысуға және мемлекеттік қажеттіліктер үшін мәжбүрлеп көшіруге байланысты бұзушылықтарға қатысты болды.
  13. Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия — адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі конституциялық өкілеттіктерін жүзеге асыруда мемлекет басшысына жәрдем көрсету мақсатында 1994 жылы құрылған консультативтік орган. Осы функцияны орындау кезінде Комиссия адам құқықтарының болжамды бұзылуына қатысты Президенттің атына жолданған жеке өтініштерді қарай алады және мұндай бұзушылықтарды жою үшін қабылдануы қажет шаралар жөнінде мемлекеттік лауазымды тұлғалар мен мемлекеттік мекемелерге ұсынымдар бере алады. 2009 жылы Комиссия 1 137 шағымды қарады. Омбудсмен институтындағы сияқты, тұрғын үйге қатысты шағымдардың көпшілігі қаржылық дағдарыс салдарынан құрылысы аяқталмаған нысандарға тұрғын үй және ипотекалық кредиттер алған азаматтардан түскен ұжымдық шағымдар болды.

 

⁵ Бас Ассамблеяның 48/134 қарары, қосымша.⁶ Президенттің 2002 жылғы 19 тамыздағы № 947 Жарлығы.

IV. Оң өзгерістер

  1. Арнайы баяндамашы Қазақстанның жеткілікті тұрғын үйге құқықты бекітетін бірқатар халықаралық құқық қорғау шарттарын ратификациялағанын немесе оларға қосылғанын қанағаттанушылықпен атап өтеді. Сондай-ақ Конституцияға сәйкес мұндай шарттардың ұлттық заңнамамен қайшылық туындаған жағдайда басымдыққа ие болатынын және ұлттық соттар мен трибуналдарда тікелей қолданылуы мүмкін екенін құптайды.
  2. Арнайы баяндамашы мемлекет тарапынан ұлттық деңгейде жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыруды нығайту мақсатында қабылданған заңнамалық және саяси шараларды, оның ішінде мыналарды құптайды:

a) 2008–2010 жылдарға арналған Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасын қабылдау;

b) мүгедектігі бар адамдар мен репатрианттар сияқты осал топтарға жататын адамдардың тұрғын үй құқықтарын қорғауды жақсарту жөніндегі бірқатар ұсынымдарды қамтитын 2009–2012 жылдарға арналған Адам құқықтары саласындағы ұлттық іс-қимыл жоспарын қабылдау;

c) Бала құқықтары жөніндегі комитеттің ұсынымына⁷ сәйкес ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың әлеуметтік тұрғын үйге қол жеткізу құқығын танитын «Тұрғын үй қатынастары туралы» Заңға өзгерістер енгізу;

d) балалары бар орташа табысты жас отбасылар мен мемлекеттік қызметшілердің жекелеген санаттарына тұрғын үй сатып алуға мүмкіндік беру мақсатында тұрғын үйді несиелендіру жүйесін құру;

e) тұрғын үйді несиелендіру саласындағы қолданыстағы заңнамаға сәйкес халықтың басым санаттарына жатпайтын адамдардың қолжетімді тұрғын үй алуына бағытталған тұрғын үй құрылысына арналған кредиттер бағдарламасының жобасын әзірлеу;

f) тұрғын үйге мұқтаж аз қамтылған отбасыларға қолжетімді бағамен жалға берілетін тұрғын үй ұсыну жөніндегі шараларды қабылдау;

g) репатрианттардың жер учаскелері мен тиісті тұрғын үйге қолжетімділігін арттыруға бағытталған шараларды қабылдау.

  1. Арнайы баяндамашы сондай-ақ лауазымды тұлғалардың немесе мемлекеттік мекемелердің әрекеттері (немесе әрекетсіздігі) нәтижесінде жеткілікті тұрғын үйге құқықтарының бұзылуынан зардап шеккенін мәлімдейтін адамдарды қорғау мақсатында Омбудсмен мен Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия атқарған жұмысты құптайды. Омбудсменге қатысты Арнайы баяндамашы үкіметтің 2011 жылдың соңғы тоқсанына арналған заң шығару жұмысының жоспарына осы институттың мәртебесін Париж қағидаттарына сәйкес келтіру мақсатында заң жобасын әзірлеу енгізілгенін қанағаттанушылықпен атап өтеді.
  2. Арнайы баяндамашы қаржылық дағдарыстың зардап шеккен азаматтар мен отбасылардың жеткілікті тұрғын үйге құқығын тиімді жүзеге асыруына тигізетін салдарын жеңілдету тұрғысынан үкіметтің көрсеткен дайындығы мен жұмсаған күш-жігерін қанағаттанушылықпен атап өтеді. Мұндай күш-жігерге ипотекалық нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз ету жөніндегі басым іс-қимыл жоспарын қабылдау, қолданыстағы ипотекалық кредиттерді қайта қаржыландыруға қаражат бөлу және құрылыс нысандарын аяқтау үшін ұлттық қор құру кіреді.
  3. Арнайы баяндамашы үкімет жанынан консультативтік-кеңесші орган ретінде бірыңғай үйлестіру кеңесінің құрылғанын да қанағаттанушылықпен атап өтеді. Бұл кеңестің мандаты үлестік құрылысқа қатысты ең өзекті мәселелерді шешуді, үлестік құрылыс саласындағы заңнаманы жетілдіруді және үлескерлердің құқықтарын қорғауды, сондай-ақ жосықсыз құрылыс салушылар алдаған үлескерлерге өтемақы алуға жәрдемдесуді көздейді.
  4. Арнайы баяндамашы үкіметтің араласуы нәтижесінде бірқатар отбасылардың өз пәтерлерін ала алғанын қанағаттанушылықпен атап өтеді. Сондай-ақ Қазақстанның үлескерлерді қорғаудың тиімділігін арттыру және жосықсыз құрылыс компаниялары тарапынан болуы мүмкін теріс әрекеттерге жол бермеу мақсатында қабылдаған заңнамалық шараларын, оның ішінде 2010 жылғы 11 шілдедегі «Тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңды, сондай-ақ осы заңды іске асыру жөніндегі нормативтік актілерді құптайды.
  5. Соңында Арнайы баяндамашы азаматтық қоғамның, оның ішінде қоғамдық қозғалыстар мен үкіметтік емес ұйымдардың тұрғын үй саласындағы қызметіне, әсіресе мемлекеттік басқарудың барлық деңгейіндегі органдардың есептілігін қамтамасыз ету стандарттары ретінде халықаралық құқық қорғау құжаттарын пайдаланғаны үшін жоғары баға бергісі келеді.

 

⁷ CRC/C/KAZ/CO/3, 56-тармақ.

V. Жеткілікті тұрғын үйге құқыққа байланысты проблемалар

A. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты

  1. Арнайы баяндамашы тұрғын үйге қатысты құқықтық база жеткілікті тұрғын үйге құқықты халықаралық құқық қорғау стандарттарына сәйкес қорғауды қамтамасыз етпейді деген Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің алаңдаушылығымен келіседі⁸. Атап айтқанда, ол Конституция мен ұлттық заңнамаға сәйкес тұрғын үйге құқық әлі де тар немесе шектеулі мағынада, яғни баспанаға ие болу құқығы ретінде түсіндірілетінін, ал тұрғын үй адам құқығы емес, тауар ретінде қарастырылуын жалғастырып отырғанын атап өтеді⁹.
  2. Арнайы баяндамашы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің 11-бабының 1-тармағында баяндалған жеткілікті тұрғын үйге құқық туралы ереженің Қазақстанда тікелей қолданылатынын және Конституцияның 4-бабының 3-тармағына сәйкес ұлттық заңнамамен қайшылық туындаған жағдайда басымдыққа ие екенін біледі. Соған қарамастан, ол ұлттық соттардың іс жүзінде халықаралық шарттардың нормаларын қолданбайтынын және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет қабылдаған жалпы сипаттағы ескертулер сияқты халықаралық құқық қорғау стандарттарына сілтеме жасамайтынын алаңдаушылықпен атап өтеді.
  3. Арнайы баяндамашы Қазақстанның жеткілікті тұрғын үйге құқықты жүзеге асыру мақсатында қабылдаған шараларына қарамастан, мемлекет жалпы алғанда қабылданып жатқан шаралардың бұл құқықты әрбір адам үшін мүмкіндігінше қысқа мерзімде және қолда бар ресурстардың барынша жоғары көлемін ескере отырып жүзеге асыруға толық жеткілікті екенін көрсете алмаған деп есептейді¹⁰. Арнайы баяндамашының пікірінше, бұған тұрғын үйі жоқ немесе тиісті емес жағдайларда тұратын азаматтар мен отбасылардың көп болуы, мемлекеттік тұрғын үй қоры алаңының қысқаруы және мемлекеттік тұрғын үй қорынан қолжетімді бағамен тұрғын үй алу үшін кезекте тұрған отбасылардың ұзақ уақыт күтуі дәлел болады.
  4. Арнайы баяндамашы қазіргі Адам құқықтары саласындағы ұлттық іс-қимыл жоспарында елдегі жеткілікті тұрғын үйге құқықтың жүзеге асырылу жағдайына егжей-тегжейлі талдау жасалмағанына, сондай-ақ оны қосымша қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі нақты қадамдар айқындалмағанына өкініш білдіреді.

 

⁸ E/C.12/KAZ/CO/1, 29-тармақ.⁹ Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің жеткілікті тұрғын үйге құқық туралы № 4 жалпы сипаттағы ескертуін қараңыз, 7-тармақ.¹⁰ Сонда, 14-тармақ.

В. Институционалдық негіз

 

62. Арнайы баяндамашы елде жеткілікті тұрғын үйге деген құқық және жалпы алғанда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы хабардарлық деңгейінің төмендігіне алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ Омбудсмен мен Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның иелігіндегі шектеулі адами, қаржылық және техникалық ресурстар осы институттардың мемлекеттің юрисдикциясы шегінде тұратын адамдардың, оның ішінде олардың жеткілікті тұрғын үйге деген құқығын қорғау және көтермелеу мақсатында жүзеге асыратын күш-жігеріне іс жүзінде кедергі келтіретінін атап өтеді.

63. Арнайы баяндамашы Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөнінде қабылдап жатқан шараларына қарамастан, бұл құбылыстың елде, оның ішінде сот жүйесінде де әлі де кеңінен таралғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

С. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару

64. Конституцияның 26-бабының 3-тармағына сәйкес, ешкімді де сот шешімінсіз өз мүлкінен айыруға болмайды. Мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару заңда көзделген ерекше жағдайларда ғана, оның құны тең дәрежеде өтелген жағдайда жүзеге асырылуы мүмкін.

65. Мемлекет мұқтажы үшін мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығаруға жол берілетін ерекше жағдайлар Жер кодексінің 84-бабында көрсетілген және мыналарды қамтиды:

a) халықаралық міндеттемелер;

b) қорғаныс мұқтаждары, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, сауықтыру, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттағы жерлер үшін жер учаскелерін беру, арнайы экономикалық аймақтарды құру және олардың жұмыс істеуі;

c) пайдалы қазбалар кен орындарын игеру;

d) автомобиль жолдарын, электр беру желілерін, байланыс желілерін, магистральдық құбырларды, елді мекендердің жалпы пайдаланудағы инженерлік-коммуникациялық желілерін, сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар басқа да объектілерді салу;

e) құлау қаупі төнген тозығы жеткен тұрғын үйлерді бұзу;

f) осы бапта белгіленген ерекше жағдайлар тізбесіне жататын объектілерді салу бөлігінде елді мекендерді дамытудың бас жоспарларын орындау, сондай-ақ мемлекеттік және өңірлік бағдарламаларда көзделген объектілерді және мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз ететін әрі қоғамдық маңызы бар мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған инвестициялық жобаларды салу.

66. 84-бапта ұлттық және өңірлік бағдарламалардың, сондай-ақ мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз ететін және қоғамдық маңызы бар мақсаттарға қол жеткізуге бағытталған инвестициялық жобалардың нақты анықтамасы берілмеген. Конституциялық Кеңестің 2007 жылғы 28 мамырда қабылдаған нормативтік қаулысына сәйкес, осы ережеде аталған ерекше жағдайлардың нақты сипаты Конституцияның 26-бабының 3-тармағында бекітілген қағидаттарды қоса алғанда, іргелі конституциялық қағидаттар тұрғысынан айқындалуға тиіс.

67. Арнайы баяндамашы мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы ұлттық заңнама 1997 жылы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет қабылдаған мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы № 7 жалпы тәртіптегі ескертпе және тұрғын үй мәселесі жөніндегі алдыңғы Арнайы баяндамашы әзірлеген даму мақсатында тұрғын үйден шығару мен қоныс аударуға қатысты негізгі қағидаттар мен басшылық нұсқаулар11 сияқты қолданыстағы халықаралық құқық қорғау стандарттарына сәйкес келмейді деп есептейді. Атап айтқанда, ұлттық заңнамада «ерекше жағдайлар» мен «мемлекеттік мұқтаждықтар» ұғымдарының анық еместігі осындай түсініктерді еркін және кеңінен түсіндіруге мүмкіндік беретінін, соның салдарынан заңсыз мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару жағдайларының көптеп орын алатынын атап өтеді.

68. Мүлікті мәжбүрлеп иеліктен шығару туралы шешім қабылдау құқығы дамытудың бас жоспарларын іске асыруға жауапты әкімдікке жүктеледі. Әкімдік қаулысы сатып алу арқылы орындалады (Жер кодексінің 85-бабы). Жер учаскесінің бағасы, оны сатып алу мерзімдері мен өзге де талаптары меншік иесі немесе жер пайдаланушы мен әкімдік арасындағы келісім бойынша айқындалады. Меншік иесі немесе жер пайдаланушы нарықтық құны бойынша ақшалай өтемақы мен балама тұрғын үйдің бірін таңдауға құқылы. Егер меншік иесі немесе жер пайдаланушы сатып алу туралы шешіммен келіспесе, жергілікті атқарушы орган құзыретті сотқа тиісті талап-арызбен жүгіне алады.

69. Астана мен Алматының жергілікті атқарушы органдары жүзеге асырған заңдастыру бағдарламаларының нәтижесінде бейресми қоныстардың бірқатар тұрғындары тұрғын үйге меншік құқығын растайтын құжаттарды ала алды, бұл жеткілікті тұрғын үйге деген құқықты тиімді жүзеге асырудың қажетті шарты болып табылады. Алайда көптеген адамдар өз тұрғын үйлерін заңдастыра алмады және осыған байланысты әлі де мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару қаупінде қалып отыр. Кейбір жағдайларда тұрғын үй заңнамасын сақтамағаны үшін үйлері бұзылған отбасылар дәл сол учаскелерде мемлекеттік билік органдары берген деп болжанатын меншік құқығын растайтын құжаттар негізінде жаңа үйлер салынып жатқанын көрген.

70. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару саласындағы құқық қолдану практикасы адам құқықтары жөніндегі нормаларға сәйкес келмейді. Арнайы баяндамашы дамытудың бас жоспарларын іске асыру ұлттық заңнамада көзделген ерекше жағдай болмаған кезде мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару үшін жеткілікті құқықтық негіз бола алмайтынын атап көрсетеді. Ол сондай-ақ ұлттық соттар «мемлекеттік мұқтаждықтар» және «инвестициялық жобалар» ұғымдарын, әдетте, жеке құрылыс компаниялары жүзеге асыратын және жеке инвестициялар есебінен қаржыландырылатын инвестициялық жобаларды қамту үшін өте кең мағынада түсіндіретінін атап өтеді.

71. Арнайы баяндамашы соңғы жылдары Алматы мен Астанада жүзеге асырылған мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару жағдайларының саны, олардан зардап шеккен отбасылардың саны және тұрғын үйлері бұзылуы нәтижесінде баспанасыз қалған адамдардың пайыздық үлесі туралы жаңартылған статистикалық деректерді ала алмағанына өкініш білдіреді.

72. Арнайы баяндамашыға көпшілік жағдайда меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға берілетін ақшалай өтемақының тұрғын үйден шығарылған отбасылардың сол ауданда нарықтық бағамен лайықты үй сатып алуына жеткіліксіз екендігі туралы ақпарат берілді. Бұл жер учаскелері мемлекет мұқтажы үшін сатып алынғаннан кейін әкімдік жеке құрылыс салушыларға дамытудың бас жоспарына енгізілген инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беру мақсатында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді қалалық жер санатына ауыстырып, жерді аймақтарға бөлуді өзгерте алатындығымен байланысты. Сонымен қатар, тұрғын үйден шығарылған отбасыларға балама тұрғын үй сирек ұсынылатын көрінеді.

73. Мемлекеттік заңнамаға сәйкес, бос учаскелердегі өз бетінше салынған құрылыстар оларды салуға жауапты адамдардың күшімен немесе олардың есебінен бұзылуға тиіс; бейресми қоныстардағы бұзылған құрылыстар үшін өтемақы төлеу немесе олардың орнына басқа тұрғын үй беру көзделмеген. Мұндай қоныстардың тұрғындары тұрғын үйден шығарылғаннан кейін жиі баспанасыз қалады. 2006 жылы Алматы қаласының шетіндегі «Бақай» шағынауданында билік органдары заңсыз салынған деген уәжбен жүздеген үйді бұзды. Бұзылған 350–400 үйдің тек 29-ына қатысты ғана сот шешімдері болған, бұл ретте тұрғындарға жоспарланған тұрғын үйден шығару туралы іс жүзінде алдын ала ескерту жасалмаған. 2006 жылғы шілдеде «Шаңырақ» шағынауданында үйлерді бұзуға жасалған осындай әрекет халықтың батыл қарсылығына тап болды12.

74. Арнайы баяндамашы бейресми қоныстарды бұзу және алдын ала хабарламай, қандай да бір сот бақылауынсыз немесе сараптамасыз, сондай-ақ тиісті өтемақы немесе басқа тұрғын үй берместен мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару жағдайларының жиі орын алуына қатты алаңдаушылық білдіреді. Миссия барысында ол мемлекеттік органдар қызметкерлерінің күш қолдану арқылы тұрғын үйлерді бұзғаны туралы хабарламалар алды және құжаттық дәлелдермен танысты, кейбір жағдайларда бұл жұмыстар қыс мезгілінде, ауа температурасы нөлден төмен болған кезде жүргізілген. Осындай бұзу әрекеттерінің салдарынан жүкті әйелдерді, балалар мен мүгедектігі бар адамдарды қоса алғанда, осал жағдайдағы көптеген адамдардың баспанасыз қалғаны туралы мәліметтер оны қатты алаңдатты.

11 A/HRC/4/18, I қосымша.

12 «Қазақстан/Қырғызстан: еңбек мигранттарын қанау, баспана іздеушілер мен босқындарды қорғаудың болмауы», Адам құқықтарын қорғау жөніндегі халықаралық федерация, баспасөз хабарламасы, 2009 жылғы қазан.

D. Қаржылық және ипотекалық дағдарыс

75. Арнайы баяндамашы үкіметтің қаржылық дағдарыстың оның салдарынан зардап шеккен азаматтар мен отбасылардың жеткілікті тұрғын үйге деген құқығын тиімді жүзеге асыруына тигізетін әсерін жеңілдету және дағдарыс салдарынан құрылысы баяулаған немесе тоқтап қалған объектілердің құрылысын аяқтау үшін қабылдаған төтенше шараларына қарамастан, 20 000 үлескер әлі де өз пәтерлерін күтіп отырғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

76. Үкіметтің ең даулы шараларының бірі – тұрғын үй құрылысына үлестік қатысуға қаражат салған барлық адамдардың өздері мен отбасылары үшін кем дегенде бір тұрғын үй алуын қамтамасыз ету мақсатында, сатып алынған пәтерлердің санына қарамастан, үлескерлерге тиісті тұрғын үй кешенінен бір пәтерден артық бермеу туралы шешімі13. Ипотекалық нарықтың тұрақтылығын қамтамасыз етуге және тұрғын үй құрылысына үлескерлердің құқықтарын қорғауға бағытталған бұл шараның заңдылығы Астананың Есіл аудандық сотының 2010 жылғы 5 мамырдағы № 2-947/10 шешімімен расталды. Алайда үлескерлердің көпшілігі отбасының басқа мүшелерін (қарт ата-аналарын, некеге тұратын балаларын және ауылдық жерлерден келген туыстарын) тиісті тұрғын үймен қамтамасыз ету мақсатында бірден көп пәтерге қаражат салған болатын. Арнайы баяндамашы осы шешімнің қабылдануынан зардап шеккен көптеген азаматтарды тыңдады.

77. Арнайы баяндамашы сондай-ақ аз қамтылған отбасылардың өз кредиттері мен ипотекалық қарыздарын өтей алмауына байланысты мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару жағдайлары туралы хабарламаларға қатты алаңдаушылық білдіреді. Банктер мен басқа да қаржы ұйымдарының олардың мүлкін соттан тыс сатуы нәтижесінде кейбір азаматтар мен отбасылар баспанасыз қалды немесе неғұрлым нашар тұрғын үйге көшуге мәжбүр болды14.

13 Үкіметтің 2010 жылғы 1 тамыздағы № 277 қаулысы.

14 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің 2009 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз (Адам құқықтары жөніндегі комиссияның веб-сайтында қолжетімді: http://ombudsman.kz/en), 41–42-беттер.

Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар

78. Арнайы баяндамашы тұрғын үйдің қолжетімділігі мен сапасы тұрғысынан қалалық және ауылдық аудандар арасында елеулі айырмашылықтардың болуына алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ ауылдық жерлердегі жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуы, білім беру мен медициналық қызмет көрсету сапасының төмендеуі және қауіпсіз ауыз су мен санитария құралдары сияқты негізгі қызметтерге қолжетімділіктің шектеулі болуы көптеген азаматтар мен көптеген отбасыларды жұмысқа орналасу және өмір сүру деңгейін арттыру мүмкіндіктерін іздеп, әсіресе Астана мен Алматыға, басқа жерлерге көшуге мәжбүрлеп отырғанын алаңдаушылықпен атап өтеді.

79. Арнайы баяндамашыға ұсынылған ақпаратқа сәйкес, ауылдық жерлердегі тұрғын үйлердің едәуір бөлігі тозығы жеткен жағдайда. Ауыз сумен қамтамасыз ету және жетілдірілген санитария құралдары сияқты негізгі әлеуметтік қызметтерге қолжетімділік тұрғысынан да үлкен айырмашылықтар бар. 2008 жылы қалалық отбасылардың 82,5%-ы сумен жабдықтау жүйесіне қосылған болса, ауыл халқының тек 24,2%-ы ғана су көздеріне қол жеткізе алған. Санитария саласындағы айырмашылықтар одан да айтарлықтай: қалалық жерлерде тұратын адамдардың 73,5%-ы орталықтандырылған кәріз жүйесіне қосылған, ал ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш 8,9%-ды құраған.

80. Жоғарыда аталған проблемаларды шешу ауылдық жерлерде ерекше қиындық туғызады. Үкіметтің ауылдардағы жағдайды жақсарту және ауыл шаруашылығы секторын дамыту үшін жүзеге асырып жатқан бірқатар бағдарламаларына қарамастан, ауыл халқының өмір сүру деңгейі қалалық тұрғындардың деңгейінен әлі де әлдеқайда төмен. Мұның белгілі бір себептері бар, олардың ішінде ауылдың әлеуметтік саласын қалдық қағидаты бойынша қаржыландыру (бұл әсіресе экономикалық құлдырау кезеңінде өзекті), инфрақұрылымның, ең алдымен көлік және байланыс желілерінің дамымауы бар.

F. Әлеуметтік тұрғын үй

81. Арнайы баяндамашы «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңға сәйкес халықтың аз қамтылған санаттарына немесе әлеуметтік жағынан қорғалатын топтарға жататын адамдардың әлеуметтік тұрғын үй алуда басымдыққа ие болмайтынын алаңдаушылықпен атап өтеді. Халықтың осал және әлеуметтік жағынан қолайсыз кейбір санаттары, мысалы, табиғи апаттарға бейім аудандардың тұрғындары осы Заңның 68-бабында көрсетілген кезекте тұрған отбасылар тізіміне енгізілмеген. Заңның мәтінінен әлеуметтік жағынан қорғалатын халық санаттарының ешқайсысына жатпайтын баспанасыз адамдардың әлеуметтік тұрғын үй алуға құқығы бар-жоғы тікелей туындамайды.

82. Арнайы баяндамашы сондай-ақ «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 67-бабының 2-тармағында айқындалған мемлекеттік қызметшілер санаттарының халықтың аз қамтылған санаттарымен немесе әлеуметтік жағынан қорғалатын топтармен тең негізде әлеуметтік тұрғын үй алуға құқығы бар екенін, бұл ретте олардың тұрғын үйді өз бетінше сатып алуға қабілетсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігін алаңдаушылықпен атап өтеді.

83. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет 2010 жылы Қазақстанға қатысты қорытынды ескертулерінде атап өткендей, әлеуметтік тұрғын үйді ұзақ уақыт күту елдегі күрделі проблемалардың бірі болып қала береді15. 2010 жылғы шілдеде мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға 140 043 азамат кезекке қойылған, олардың ішінде 1 432 мүгедектігі бар адам мен соғыс ардагері және халықтың аз қамтылған санаттарына әрі әлеуметтік жағынан қорғалатын топтарға жататын 79 536 адам болған. 2010 жылғы шілдеде мемлекеттік тұрғын үй алуға Астанада 17 461 азамат және Алматыда 8 439 азамат кезекте тіркелген. Алынған ақпаратқа сәйкес, кезекте тұрған отбасылар мемлекеттік тұрғын үй қорынан пәтер алу үшін 10 жылға дейін күтуге мәжбүр. Мемлекеттік органдардың деректері бойынша, орташа күту мерзімі алты-сегіз жылды құрайды.

G. Осал жағдайдағы топтар

1. Еңбек мигранттары

84. Қазіргі уақытта елдегі ішкі мигранттар мен иммигранттардың қозғалысын бақылау және қадағалау мақсатында құрылған тіркеу жүйесі мигранттарды келген сәтінен бастап бес күн ішінде тұрғылықты жері бойынша міндетті түрде тіркеуді көздейді. Тұрғылықты жері бойынша тіркелу үшін жарамды мекенжайдың болуы қажет. Осыған байланысты заңды мекенжайы жоқ бейресми қоныстарда тұратын немесе қолданыстағы санитариялық және қауіпсіздік нормаларына сәйкес келмейтін тұрғын үй-жайларды алып отырған адамдардың тіркелу мүмкіндігі іс жүзінде жоқ, ал бұл әлеуметтік тұрғын үйді қоса алғанда, әлеуметтік қызметтердің белгілі бір түрлерін алу үшін қажет.

15 E/C.12/KAZ/CO/1, 30-тармақ.

2. Репатрианттар

85. 1991–2009 жылдар аралығында Қазақстанға 188 000-нан астам репатриант отбасы оралды, бұл шамамен 740 000 адамды құрайды. Жыл сайын Қазақстанға 10 000–15 000 этникалық қазақ отбасы келеді. Репатрианттардың басым бөлігі Өзбекстаннан (олардың жалпы санының шамамен 60%-ы), Моңғолиядан және Қытайдан келеді. Репатрианттардың көпшілігі квоталар жүйесіне жатады.

86. Жер кодексіне сәйкес, репатрианттарға олар тұратын ауылдарда жеке тұрғын үй құрылысы үшін жер учаскелері бөлінеді; бұл жер учаскелері мен құрылыстар Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаннан кейін олардың меншігіне өтеді. 2009–2011 жылдарға арналған «Нұрлы көш» бағдарламасы жеңілдікпен кредиттеу тетігі шеңберінде жеткілікті тұрғын үйдің қолжетімділігін арттыруға бағытталған16. Квоталар жүйесіне негізделген бұл бағдарлама елдің әртүрлі өңірлерінің демографиялық және әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесуге арналған. 2009 жылы осы бағдарлама шеңберінде 674 отбасы тұрғын үй алды.

87. Арнайы баяндамашы әкімдік қоныс аудару бағдарламасы шеңберінде репатрианттарға бөлген қараусыз қалған үйлердің кейіннен, 1990-жылдардың басындағы экономикалық құлдырау салдарынан оларды тастап кеткен бұрынғы иелері қайтып оралып, меншік құқықтарын қалпына келтіру туралы сотқа талап қойған кезде, қайтадан алып қойылғаны туралы бірнеше хабарлама алды.

16 A/HRC/WG.6/7/KAZ/1, 131-тармақ.

3. Мигранттар және баспана іздеушілер

88. 2010 жылғы шілдедегі жағдай бойынша Қазақстанда 597 адам босқын мәртебесін алған. Босқындардың басым көпшілігі (588 адам) Ауғанстаннан келген. Мемлекет Өзбекстаннан, Ресейден (шешендер) және Қытайдан (Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданынан келген ұйғырлар) келген баспана іздеушілерге босқын мәртебесін беруден үнемі бас тартады. Үкімет Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдерінің азаматтары визасыз режим шеңберінде ТМД аумағында еркін жүріп-тұру құқығын пайдаланатындықтан, анықтамасы бойынша босқын мәртебесіне мұқтаж емес деп мәлімдейді. Осыған байланысты олар елдегі Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының (БҰҰ БЖКБ) кеңсесіне жүгінуге және өтініші оң қаралған жағдайда оларды қабылдауға дайын үшінші елге қоныс аударуды күтуге тиіс. Мұндай жағдайдың нәтижесінде олар құқықтық белгісіздік жағдайында қалып, полиция тарапынан қысым көрсетуге және мәжбүрлеп кері қайтаруға осал болады. Сонымен қатар, олар нашар тұрмыс жағдайларына және экономикалық қиындықтарға тап болады әрі жұмыс табуда қиналады.

89. Босқындар мен баспана іздеушілердің тұрғын үй жағдайына қатысты статистикалық деректер жоқ. БҰҰ БЖКБ ұсынған ақпаратқа сәйкес, олардың көпшілігі жалға алынған үйлерде немесе пәтерлерде тұрады және негізгі коммуналдық қызметтерге (су, электр энергиясы және газ) қол жеткізе алады, алайда әртүрлі отбасылардың тұрғын үй сапасы айтарлықтай ерекшеленеді. Жалпы алғанда, Қазақстан Республикасында ұзақ уақыт бойы тұрып жатқан және мүшелері босқын мәртебесін алған отбасылардың жағдайы жаңадан келген адамдарға қарағанда жақсырақ. Экономикалық жағдайы неғұрлым қолайсыз адамдар өздерінің ұлттық немесе этникалық тобының өкілдерімен бірге бір тұрғын үйде тұрады. Босқындар мен баспана іздеушілер мемлекеттік пәтерлерде тұрмайтын сияқты.

4. Баспанасыз адамдар

90. Арнайы баяндамашы Қазақстандағы баспанасыз адамдардың саны туралы сенімді ақпарат ала алмады. Баспанасыз адамдарға көмек пен қолдау көрсетуге жауапты мемлекеттік орган болып табылатын Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінде қандай да бір себептермен мемлекеттің аумағында заңды мекенжайы жоқ адамдардың саны туралы статистикалық деректер жоқ. Азаматтық қоғам ұйымдарының мәліметтері бойынша, тиісті ақпараттың болмауы Қазақстан заңнамасында баспанасыз адамның анықтамасы жоқтығымен түсіндіріледі.

91. Елде белгілі бір тұрғылықты жері жоқ адамдарға арналған 21 әлеуметтік орталық құрылған. Әкімдік бюджеті есебінен қаржыландырылатын бұл орталықтар баспанасыз адамдарға көмек пен қолдау көрсетеді. Нақты жағдайға байланысты орталықтар оларды уақытша тұрғын үймен қамтамасыз етеді, медициналық көмек пен психологиялық қолдау көрсетеді, жұмысқа орналасуға немесе әлеуметтік жәрдемақы алуға жәрдемдеседі. Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің деректері бойынша, 2010 жылдың бірінші жартыжылдығында бұл орталықтар 4 000-ға жуық адамды қабылдаған. Орталықтарда болу мерзімі орта есеппен алты айдан аз уақытты құрайды, содан кейін онда болған адамдар өз отбасыларына оралады немесе басқа мекемелерге (мысалы, қарттар үйлеріне немесе мүгедектігі бар адамдарға арналған орталықтарға) жіберіледі.

92. Баспанасыз адамдар тұрғылықты жері бойынша тіркелуді талап ететін мемлекет ұсынатын бірқатар әлеуметтік қызметтерге іс жүзінде қол жеткізе алмайды.

VI. Қорытындылар мен ұсынымдар

A. Тұрғын үй заңнамасы және тұрғын үй саясаты

93. Арнайы баяндамашы Қазақстанға тұрғын үй саласындағы заңнамасы мен саясатын халықаралық құқық қорғау нормаларына және жеткілікті тұрғын үйге қатысты нормаларға сәйкестігін қамтамасыз ету мақсатында қайта қарауды және жүйеге келтіруді ұсынады. Қазақстан сондай-ақ тұрғын үйге қатысты тек нарықтық және ипотекалық меншік нысандарына ғана бағдарланған тәсілін (бұл жылжымайтын мүлік дағдарысының себептерінің бірі болды) қайта қарап, кешенді ұлттық тұрғын үй саясатын әзірлеуге тиіс. Мұндай саясат қоғамның әртүрлі топтарының, оның ішінде халықтың ең осал топтарының, мысалы, аз қамтылған отбасылардың, көп балалы отбасылардың, кішкентай балалары бар жалғызбасты аналардың, мүгедектігі бар адамдардың, қарттардың, ел тұрғындары қатарындағы еңбек мигранттарының, репатрианттардың (оралмандардың), босқындар мен баспана іздеушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жалға беру жоспарларын пайдалану және бейресми қоныстарды жаңғырту сияқты әртүрлі шараларды көздеуге тиіс.

94. Барлық мүдделі тараптар өз мүдделеріне әсер ететін заңнаманы, саясат пен стратегияларды әзірлеуге және жүзеге асыруға белсенді қатысуы тиіс; осы мақсатта үкімет азаматтық қоғаммен және адам құқықтарын қорғау топтарымен сындарлы рухта өзара іс-қимыл жасауы қажет. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы үкіметті ипотекалық дағдарыстан зардап шеккен жеке адамдар мен отбасылардың дағдарыспен күресуге арналған шешімдерді әзірлеуге белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға шақырады.

95. Қазақстан халықаралық шарттардың, атап айтқанда Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактінің ұлттық соттарда тиімді қолданылуын қамтамасыз ету үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға тиіс.

B. Институционалдық негіз

96. Адам құқықтары саласындағы білім беруді, атап айтқанда экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарға қатысты білім беруді жақсарту қажет. Арнайы баяндамашы Қазақстанға БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасының Бішкектегі өңірлік кеңсесінің жәрдемімен судьяларға, адвокаттарға және мемлекеттік лауазымды тұлғаларға экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы түсінік беру мақсатында оқыту және ақпараттық-ағартушылық іс-шаралар ұйымдастыруды ұсынады. Осындай адам құқықтары саласындағы бағдарламаларды әзірлеу және жүзеге асыру барысында жеткілікті тұрғын үйге деген құқықтың мазмұны мен көрініс нысандарына, сондай-ақ Арнайы баяндамашы мен Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің тұрғын үй мәселелеріне қатысты қызметіне тиісті назар аударылуға тиіс.

97. Арнайы баяндамашы үкіметті Адам құқықтары жөніндегі комиссияның тәуелсіздігін нығайтуға бағытталған заң жобасын қабылдауды аяқтауға және оның мәртебесін Париж қағидаттарына сәйкес келтіруге шақырады. Комиссияға өз функцияларын орындай алуы үшін жеткілікті адами, қаржылық және техникалық ресурстар бөлінуі тиіс.

98. Арнайы баяндамашы Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің17 Қазақстанды сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі күш-жігерін жандандыруға табанды түрде шақырған ұсынымын қайталайды. Осыған байланысты ол мемлекетті тиісті мамандандырылған мекемелер мен бағдарламалардың жәрдемімен және донорлар қауымдастығының қолдауына сүйене отырып, мемлекеттік қызметшілерге, оның ішінде құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, прокурорлар мен судьяларға сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнаманы қолдану саласында ақпараттық-ағартушылық бағдарламалар мен әлеуетті нығайту бағдарламаларын ұйымдастыруға шақырады.

17 E/C.12/KAZ/CO/1, 11-тармақ.

C. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару

99. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару, тұрғын үйді иелену құқығының кепілдіктері, бейресми қоныстарды заңдастыру және лашық аудандарды абаттандыру сияқты мәселелерді шешу үшін кешенді тәсіл қабылдау, сондай-ақ қалаларды салу және жаңарту жобаларын іске асыру басталғанға дейін осындай жобалардан зардап шегетін тұрғындармен және қауымдастықтармен ашық, кеңінен қатысуға негізделген және мазмұнды консультациялар өткізуді қамтамасыз ету қажет. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы Қазақстанды мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы арнайы заң қабылдауға табанды түрде шақырады. Бұл заң Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитеттің № 7 жалпы тәртіптегі ескертпесі және даму мақсатында тұрғын үйден шығаруға қатысты басшылық нұсқаулар сияқты қолданыстағы құқық қорғау стандарттарына сәйкес әзірленуге және халықаралық адам құқықтары құқығы нормаларында көзделген тиісті қағидаттар мен рәсімдерге сәйкес жүзеге асырылуға тиіс.

100. Жаңа заң мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару тек ұлттық заңнамада көзделген ерекше жағдайларда және тек жалпы әл-ауқатқа жәрдемдесу мақсатында ғана жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Тұрғын үйден шығаруды негіздеуге болатын жағдайлар ұлттық соттар тарапынан айқындалып, олармен шектеулі түрде түсіндірілуі қажет. Мәжбүрлеп тұрғын үйден шығарудан қорғау ішкі заңнамаға сәйкес үйге және/немесе мүлікке меншік құқығының бар-жоғына қарамастан, осал жағдайдағы барлық адамдар мен топтарға қолданылуға тиіс. Қалаларды дамытудың бас жоспарларын жүзеге асыру ешбір жағдайда мәжбүрлеп тұрғын үйден шығаруды негіздеу үшін пайдаланылмауы керек. Жаңа заң әзірленгенге дейін мәжбүрлеп тұрғын үйден шығаруға толық мораторий енгізу қажет.

101. Өздері алып отырған тұрғын үйден шығарылған барлық адамдарға тиісті өтемақы төленуге және/немесе оларға сәйкес келетін балама тұрғын үй ұсынылуға тиіс. Бұл процестен зардап шеккен адамдарға тиісті жағдайларда сол аудандағы балама тұрғын үйді таңдауға да мүмкіндік берілуі керек. Қоныс аудару кезінде тиісті жерлерде ауыз суға, энергиямен жабдықтауға, санитария мен гигиена жүйелеріне қолжетімділікті қоса алғанда, негізгі қызметтер көрсетілуге, сондай-ақ мектептер, медициналық орталықтар мен көлік сияқты қажетті инфрақұрылым объектілері болуы тиіс.

102. Тұрғын үйден шығару туралы шешімдер зардап шеккен отбасыларға жазбаша түрде жіберілуге және мемлекет мұқтажы үшін жерді мәжбүрлеп иеліктен шығаруға негіз болатын ерекше жағдайлардың егжей-тегжейлі түсіндірмесін қамтуға тиіс. Сонымен қатар, жергілікті атқарушы органдардың шешімінде осы процестен зардап шеккен адамдардың жеке деректері, сондай-ақ мәжбүрлеп тұрғын үйден шығару туралы шешім қолданылатын жер учаскелері нақты көрсетілуі қажет.

103. Астана мен Алматы қалаларының шетінде пайда болған бейресми қоныстар мәселесі өте күрделі және, атап айтқанда, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік жәрдемақылар төлеу және жұмыспен қамту мәселелерін қамтитын кешенді тәсілді қолдануды талап етеді. Осыған байланысты Арнайы баяндамашы мәжбүрлеп тұрғын үйден шығаруға тек аса ерекше жағдайлар болған кезде ғана жол берілуі мүмкін екенін және оның халықаралық адам құқықтары құқығы нормаларында көзделген тиісті қағидаттар мен рәсімдерге міндетті түрде сәйкес келуге тиіс екенін тағы да растағысы келеді. Атап айтқанда, Арнайы баяндамашы мемлекет тұрғын үйден шығару заңды болған-болмағанына қарамастан, оның нәтижесінде азаматтардың баспанасыз немесе басқа да адам құқықтарының бұзылуы тұрғысынан осал жағдайға тап болмауы үшін барлық қажетті шараларды қабылдауға міндетті екенін атап көрсеткісі келеді.

D. Ипотекалық дағдарыс

104. Арнайы баяндамашы үкіметтің қаржылық дағдарыстың жеткілікті тұрғын үйге деген құқықты тиімді жүзеге асыруға тигізетін теріс салдарын жеңілдету жөніндегі күш-жігері барысында алған сабақтары оның тұрғын үй стратегияларын, саясатын және бағдарламаларын жалпы қайта қарауға негіз болуы тиіс деп есептейді. Қаржылық дағдарыс шетелдік инвестицияларды тарту және қаржылық қызметті қолдау үшін қолайлы жағдайлар жасаудың өзі барлығына жеткілікті әрі қолжетімді тұрғын үйдің болуын қамтамасыз ете алмайтынын және мемлекеттің жеке сектордың, оның ішінде қаржы және құрылыс компанияларының қызметін тиімді реттеп, оны мұқият бақылауы қажет екенін көрсетті.

105. Мемлекет аз қамтылған отбасылардың ипотекалық кредиттеу нысандарына қол жеткізуіне қатысты өз заңнамасы мен саясатын қайта қарап, коммерциялық банктер мен қаржы мекемелерінің осындай отбасылардың төлем қабілетінің шектеулі екенін ескеруіне қол жеткізуі тиіс. Халықтың аз қамтылған санаттарына арналған қаржылық қызметтер олардың өкілдерімен кеңесе отырып әзірленуі керек, өйткені олар өздерінің төлем қабілетін бағалауға және нақты қажеттіліктеріне сәйкес келетін жүйелерді құруға барынша қабілетті.

106. Арнайы баяндамашы қатысушы мемлекетті кепілге қойылған жылжымайтын мүліктің кепіл ұстаушының меншігіне өтуінің салдарын жеңілдетуге және осы дағдарыс кедергі келтірген тұрғын үй объектілерінің құрылысын аяқтауға жәрдемдесуге бағытталған күш-жігерін жалғастыруға шақырады.

107. Арнайы баяндамашы мемлекетті борышкердің жалғыз тұрғын үйін соттан тыс сатуды заңсыз деп тану мақсатында заңнамаға өзгерістер енгізуге табанды түрде шақырады.

Е. Қалалық және ауылдық аудандар арасындағы айырмашылықтар

108. Арнайы баяндамашы қатысушы мемлекетке тұрғын үйдің болуы мен сапасы тұрғысынан қалалық және ауылдық аудандар, сондай-ақ өңірлер арасындағы айырмашылықтарды жою жөніндегі күш-жігерін жандандыруды ұсынады. Ол сондай-ақ үкіметті ауылдық жерлерден қалаларға көші-қонды қысқарту және Астана мен Алматы қалаларындағы тұрғын үй проблемаларын жеңілдету мақсатында әлеуметтік-экономикалық жағдайларды жақсартуға бағытталған кешенді бағдарламалар мен стратегияларды мүдделі жергілікті қауымдастықтармен тығыз ынтымақтастықта әзірлеуге және жүзеге асыруға шақырады. Бірінші кезектегі шаралар жаңа жұмыс орындарын құруды және білім алуға, медициналық қызмет көрсетуге, қауіпсіз ауыз сумен және санитария құралдарымен қамтамасыз ететін негізгі қызметтерге қолжетімділікті кеңейтуді қамтуға тиіс.

F. Әлеуметтік тұрғын үй

109. Арнайы баяндамашы мемлекетті халықтың осал және әлеуметтік жағынан қолайсыз топтарына жататын адамдарға әлеуметтік тұрғын үйді кезектен тыс беруді көздейтін өзгерістер енгізу мәселесін қарастыруға табанды түрде шақырады. Ол сондай-ақ 68-бапта қамтылған тізімді тұрғын үймен қамтамасыз етілуі тұрғысынан осал және әлеуметтік жағынан қолайсыз халықтың барлық топтарын енгізу мақсатында қайта қарауды ұсынады.

110. Арнайы баяндамашы мемлекетке Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар жөніндегі комитет өзінің № 4 жалпы тәртіптегі ескертпесінде жүргізілетін саясат пен қабылданатын заңнама басқа әлеуметтік топтардың есебінен онсыз да қолайлы жағдайдағы әлеуметтік топтарға артықшылық бермеуге тиіс екенін мәлімдегенін еске салады (11-тармақ). Осыған сәйкес, ол Қазақстанға әлеуметтік тұрғын үй мәселелері жөніндегі заңнаманы әлеуметтік тұрғын үй тек өздерінің тұрғын үйге деген қажеттіліктерін өз бетінше қанағаттандыра алмайтын азаматтар мен отбасыларға ғана берілетіндей етіп өзгерту мәселесін қарастыруды ұсынады.

111. Арнайы баяндамашы мемлекетке аз қамтылған және әлеуметтік осал топтарға жататын азаматтар мен отбасыларды барабар әрі қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз етуді жақсарту мақсатында тұрғын үй құрылысы саласындағы стратегиясы мен саясатын қайта қарауды ұсынады. Ол мемлекетке жаңа әлеуметтік тұрғын үй салуға бөлінетін бюджет қаражатын ұлғайтуды, сондай-ақ мемлекеттік және жеке секторлар шеңберінде шаралар кешенін әзірлеп, оны осал жағдайдағы азаматтар мен халық топтарының мүддесі үшін жеткілікті тұрғын үйге деген құқықты іске асыру мақсатында жүзеге асыруды ұсынады.

G. Осал жағдайдағы топтар

112. Арнайы баяндамашы мемлекетке оның аумағында заңды түрде жүрген, бірақ тіркелу үшін қажетті заңды мекенжайының болмауына байланысты тіркеу рәсімінен өте алмайтын адамдардың тіркелуіне жәрдемдесу мақсатында қолданыстағы тіркеу жүйесін қайта қарау мүмкіндігін қарастыруды ұсынады.

113. Арнайы баяндамашы сондай-ақ қатысушы мемлекетке азаматтығы жоқ адамдар, ішкі мигранттар, босқындар мен баспана іздеушілер сияқты осал жағдайдағы топтарға жататын адамдардың азаматтармен тең дәрежеде жеткілікті тұрғын үйге қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін барлық тиісті шараларды қабылдауды ұсынады.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заң қызметі Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар