Қызметтер үшін төлем тек компанияның шотына төленеді. Сізге ыңғайлы болу үшін біз Kaspi RED / CREDIT /БӨЛІП ТӨЛЕУДІ іске қостық 😎

Басты бет / Баяндама / Адамның барлық құқықтарын, оның ішінде азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, сондай-ақ даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея) Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Хайнер Билефельдттің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2014 жылғы 23 желтоқсан

Адамның барлық құқықтарын, оның ішінде азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, сондай-ақ даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея) Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Хайнер Билефельдттің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2014 жылғы 23 желтоқсан

АMANAT партиясы және Заң және Құқық адвокаттық кеңсесінің серіктестігі аясында елге тегін заң көмегі көрсетілді

Адамның барлық құқықтарын, оның ішінде азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарын, сондай-ақ даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)

Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Хайнер Билефельдттің баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2014 жылғы 23 желтоқсан

Қосымша

Қазақстанға миссия*

Түйіндеме

      Осы баяндамада Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы 2014 жылғы 25 наурыздан 4 сәуірге дейін Қазақстанға жасаған сапарының қорытындылары бойынша шығарылған негізгі тұжырымдарды баяндайды. Елде жалпы алғанда діни әралуандық мойындалатынын атап өте отырып, ол кейбір дәстүрлі емес діни қауымдастықтарға қатысты теріс көзқарастың бар екенін атап өтті. Мемлекет экстремизмнің алдын алу және оның пікірінше, халықтың әл-ауқатына нұқсан келтіретін «секталармен» күресу мақсатында діни қызметті қатаң бақылауда ұстайды. Осыған байланысты қабылданатын көптеген шаралар дін немесе наным-сенім бостандығына қатысты халықаралық нормаларға сәйкес келмейді. Бұдан басқа, діни қауымдастықтарды міндетті тіркеу бір-бірімен тығыз байланысты талаптармен ұштаса отырып, құқықтық қауіпсіздік болмаған жағдайда жүзеге асырылатын діни практика бостандығына елеулі түрде нұқсан келтіреді.

* Осы баяндаманың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Түйіндемеге қосымшада қамтылған баяндаманың өзі тек ұсынылған тілде және орыс тілінде таратылады.

Қосымша

[Тек ағылшын және орыс тілдерінде]

**      Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Хайнер Билефельдттің баяндамасы**

      Мазмұны

                                                               Тармақтар

      I. Кіріспе...................................................1      II. Жалпы ескертулер........................................2-15      A. Діни плюрализм қоғамы.........................2-6      B. Діни плюрализмді қамтамасыз етудегі мемлекеттің өз рөлінұғынуы........................................................7–8      C. Конституциялық нормалар...................................9–15      III. Қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті жалпыға бірдей қамтамасыз ету мәселелері...........................................16–23      A. Діни экстремизмге қатысты алаңдаушылық..........16–19      B. Дін немесе наным-сенім бостандығын шектеу мәселесі....20–23      IV. Діни қызметті жүзеге асыруға арналған міндетті әкімшілік рұқсаттар.....................................................24–40      A. Дінибірлестік ретінде міндетті тіркеу.....................................................24–31      B. Тіркеу туралы шешімдер қабылдаудағы теологиялық өлшемшарттар .......32–34      C. Миссионерлік қызметті тіркеу.................35–37      D. Діни әдебиетті әкелу және тарату..........38–39      E. Діни қайырымдылық қызметке кедергілер................................................................40      V. Діни өшпенділікпен және діниэкстремизммен күрес....................................................41–51      A. Дискриминацияға, өшпенділікке немесе зорлық-зомбылыққаарандатуды білдіретін діни өшпенділікпен күрес...........41–43      B. Қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты анықтамасының болмауы................................................................44–51      VI. Мектептерде де, мектептен тыс жерлерде де білім беру саласындағыкүш-жігер............................................................52–64      A. Діни білім беру мен дін туралы ақпараттың арасындағышекараны ажырату...........................................52–53      B. Дін туралы ақпарат мектеп бағдарламасының бөлігі ретінде....54–57      C. Секталарға қарсы күрес науқандары мәселесі................58–59      D. Халықтың «діни сауаттылығын» арттыру..........60–62      E. Жастарды діни тәрбиелеу........................63–64      VII. Қорытындылар мен ұсынымдар ...............................65–69

I. Кіріспе

      1. Дін немесе наным-сенім бостандығы мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Хайнер Билефельдт 2014 жылғы 25 наурыздан 4 сәуірге дейін Қазақстанға сапар жасады. Ең алдымен, ол Қазақстан Үкіметінің Адам құқықтары жөніндегі кеңестің барлық арнайы рәсімдеріне бағытталған тұрақты шақыруы үшін алғысын білдіргісі келеді. Ол әртүрлі мемлекеттік мекемелердің көптеген әңгімелесушілеріне, азаматтық қоғам ұйымдарының кең ауқымды өкілдеріне, бірқатар ғылыми қызметкерлерге және әртүрлі діни қауымдастықтарға ерекше алғыс білдіргісі келеді. Талқылаулар Астанада, Алматыда және Қарағандыда өтті. Әртүрлі әңгімелесушілермен пікір, тәжірибе және бағалау алмасу сындарлы жағдайда өтті. Астанадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының елдік тобы сапарды ұйымдастыруға жәрдемдесуде және әртүрлі мемлекеттік мекемелермен, азаматтық қоғам ұйымдарымен және діни қауымдастықтармен маңызды байланыстар орнатуда шешуші рөл атқарды. Арнайы баяндамашы осы мүмкіндікті пайдалана отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымының резидент-үйлестірушісіне және оның тобына, атап айтқанда, адам құқықтары жөніндегі бағдарламалар қызметкеріне тағы да алғысын білдіргісі келеді.

II. Жалпы ескертулер

A. Діни плюрализм қоғамы

      2. Үкімет пен азаматтық қоғам өкілдері өзінің бай әрі ұзақ тарихына қарамастан, Қазақстанның әлі де жас мемлекет болып табылатынын бірнеше рет атап өтті. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап Қазақстанда бұрын-соңды болмаған жоғары экономикалық өсу қарқынын, сондай-ақ жаңа мемлекеттік мекемелердің құрылуын, көптеген азаматтық қоғам ұйымдарының дамуын, этникалық, мәдени және діни плюрализмнің одан әрі дамуын және бірқатар әсерлі жаңа діни ғимараттардың салынуынан көрініс тапқан діни өмірдің жандануын қоса алғанда, қарқынды әрі келешегі зор өзгерістер байқалды.

      3. Діни плюрализм – қазақ қоғамының айрықша ерекшелігі, оның тамыры тарихтың тереңіне, тіпті, бәлкім, тарихқа дейінгі дәуірге дейін жетеді. Арнайы баяндамашымен осы мәселені талқылау барысында көптеген әңгімелесушілер елде ежелден қалыптасқан діни төзімділік мәдениетін атап өтті. Олардың кейбіреулері сондай-ақ елде қалыптасқан басқа адамдарға қатысты «көшпелі» қонақжайлылық пен ашықтық дәстүрлерін ерекше атап өтті. Бүгінгі таңда екі ірі конфессия – сунниттік бағыттағы ислам (ханафи мәзһабы) және православие (Орыс православие шіркеуі) – бірқатар шағын қауымдастықтармен бірге елдің діни құрамын айқындайды. Мұсылмандар халықтың басым бөлігін – шамамен 70 пайызын құрайды, ал православие дінін ұстанушылардың үлесі бағалау бойынша шамамен 25 пайызды құрайды. Шағын қауымдастықтарға католиктер, лютерандар, баптистер, әдіскерлер, жетінші күн адвентистері, жаңаапостолдар, пятидесятниктер, Иегова куәгерлері, мормондар, шииттер, Ахмадия мұсылман қауымдастығының мүшелері, бахаилер, буддистер, саентологтар және кришнаиттер жатады. Сондай-ақ атеистер мен агностиктердің немесе діни наным-сенімдер мен ерекшеліктерге бейжай қарайтын адамдардың да едәуір саны болуы мүмкін екенін ұмытпаған жөн. Жоғарыда аталған қауымдастықтардың кейбіреулері Қазақстанда бірнеше ғасырдан бері өмір сүріп келеді, ал басқалары оның аумағында кейінгі кезеңдерде пайда болған. Арнайы баяндамашының пікірінше, әртүрлі діни қауымдастықтар арасында, әдетте, қолайлы қарым-қатынастар қалыптасқан деген пікірмен көптеген адамдар келіседі. Дінаралық қақтығыстар жағдайлары өте сирек кездесетін сияқты, ал халық діни әралуандықты негізінен Қазақстан үшін мүлдем табиғи құбылыс ретінде қабылдайды.

      4. Алайда мұндай жалпы оң көзқарас дәстүрлі емес қауымдастықтардың мүшелеріне бірдей дәрежеде таралмайды. Дін істері агенттігі жүргізген сауалнамаға сәйкес, халық дәстүрлі және дәстүрлі емес діни қауымдастықтарға әртүрлі дәрежеде жағымды көзқарас танытады. «Дәстүрлі емес» деп саналатын қауымдастықтардың мүшелері кейде қоғам тарапынан күмәншілдікке, күдікке және кемсітушілікке тап болатынын хабарлады. Мысалы, оларға қауымдастық жиналыстарын өткізу немесе діни ғибадаттарды орындау үшін ғимаратты немесе үй-жайды жалға алу қиын болуы мүмкін. Үкімет өкілдері бұл тақырыпты талқылау кезінде, Қазақстанда тұрақты түрде өткізілетін әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының жоғары деңгейдегі кездесулері туралы сөз болған жағдайларды қоспағанда, негізінен «дәстүрлі» және «дәстүрлі емес» терминдерін қолданудан аулақ болғанымен, олардың ешқайсысы ұлттық «дәстүрлі жиынтыққа» кірмейді деп есептелетін діни топтарға қатысты теріс көзқарастың бар екенін жоққа шығарған жоқ. Бұдан басқа, көбінесе исламның белгілі бір ағымдарымен байланыстыратын діни экстремизмге қатысты кеңінен таралған алаңдаушылық, сондай-ақ, әдетте, шағын дәстүрлі емес топтармен байланыстырылатын «секталардың» ықпалына қатысты алаңдаушылық қоғамда басым болып отырған діни төзімділік ахуалына нұқсан келтіреді.

      5. Қазақстанда діни плюрализм мен этникалық плюрализмді бір-бірінен іс жүзінде ажырату мүмкін емес. Негізгі этникалық топты құрайтын этникалық қазақтар, әдетте, өздерін мұсылман деп санаса, екінші ірі топты құрайтын этникалық орыстар, әдетте, өздерін православ христиандары деп санайды. Алайда мұндай қабылдау мен өзін-өзі айқындау әрдайым белсенді діни ұстанымда көрініс таба бермейді. Дін көбінесе этникалық тиесіліктің көрсеткіші ретінде және керісінше қызмет ететін сияқты. Бұл күрделі діни плюрализм Қазақстанның болашағын құруға негіз болатын сенімді іргетас ретінде кеңінен қабылданады. Осы этнодіни плюрализмнің көрінісі ел Президенті басқаратын Қазақстан халқы Ассамблеясы болып табылады, ол жылына кемінде бір рет ұлттық деңгейде шақырылып, халықтың барлық топтарының өкілдерін біріктіреді.

      6. Бір діннен басқа дінге немесе атеизмге өту мемлекеттің қандай да бір араласуынсыз мүмкін. Адамдарды өз сеніміне тартуға бағытталған миссионерлік қызмет мемлекет тарапынан қатаң бақыланғанымен, дінді ауыстырудың өзі мемлекет тарапынан ешқандай санкцияларға әкеп соқпайды. Сонымен бірге, дін мен этникалық тиесіліктің тығыз байланысына байланысты мұраға қалған дінді ауыстыру өзінің этникалық және отбасылық ортасынан бас тарту ретінде де қабылдануы мүмкін, бұл әлеуметтік оқшаулануға әкелуі ықтимал.

B. Діни плюрализмді қамтамасыз етудегі мемлекеттің өз рөлін ұғынуы

      7. Халықаралық аренада Қазақстан әртүрлі халықаралық және өңірлік ұйымдар арасында, сондай-ақ әлемнің түрлі діндері арасында көпір болуға ұмтылады. 2013 жылдың басынан бастап Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің мүшесі болып табылады. Ол сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Өркениеттер альянсына кіреді. Қазақстан Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымында белсенді рөл атқарады және 2010 жылы осы Ұйымға төрағалық еткенімен мақтанады. Қазақстан ресми түрде Еуропа Кеңесіне кірмегенімен, Еуропа мен Еуразия өңірі мемлекеттерінің бүкіл аумағында құқық үстемдігі қағидаттарын таратуға жәрдемдесуге арналған Құқық арқылы демократия жөніндегі Еуропалық комиссияның («Венеция комиссиясы») жұмысына қатысады. Бұдан басқа, Қазақстан Ислам ынтымақтастығы ұйымының мүшесі болып табылады, ал ел үкіметі осы Ұйымның адам құқықтары жөніндегі құрамдас бөлігін нығайтуға бейілділігін көрсетті. Соңында, Үкімет Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшылары съезінің тұрақты кеңестерін ұйымдастырушы ретіндегі рөлімен ерекше мақтанады.

      8. Осылайша, Қазақстанның халықаралық аренадағы және ұлттық деңгейдегі саяси ұмтылыстары әртүрлі дін өкілдері арасындағы достық қарым-қатынастарды көтермелеумен байланысты. Дінаралық диалогқа деген бұл бейілділік елде қалыптасқан және қайтадан жанданып келе жатқан плюрализммен, сондай-ақ Үкіметтің осы плюрализмді қамтамасыз ету тәжірибесімен едәуір дәрежеде негізделеді. 2011 жылы құрылған Дін істері агенттігі өңірлік және ұлттық деңгейлерде әртүрлі діни кеңестердің отырыстарын ұйымдастыруға жәрдемдесуде маңызды рөл атқарады. Мұндай отырыстар жылына кемінде төрт рет өткізіледі. Ресми мүшелерге арналған жабық отырыстардан басқа, кейбір отырыстардың жұмысына мүше болып табылмайтын адамдар да қатыса алады. Кейбір діни азшылық өкілдері Үкіметтің осы саладағы күш-жігерін нақты атап өтіп, мемлекеттің белсенді рөлі болмаса, діни қауымдастықтар, сірә, сирек кездесетін еді деген болжам айтты.

C. Конституциялық нормалар

      9. Қазақстан өзін қандай да бір нақты дінге немесе қандай да бір нақты наным-сенімге артықшылық бермейтін зайырлы мемлекет деп санайды. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес зайырлы сипат мемлекеттің айқындаушы белгісі болып табылады. Конституцияның 1-бабының 1-тармағына сәйкес, «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары». Бұдан басқа, Конституцияның 5-бабының 4-тармағына сәйкес діни негіздегі саяси партиялардың қызметіне жол берілмейді.

      10. Үкімет пен азаматтық қоғам ұйымдарының өкілдерімен өткізілген көптеген талқылаулар барысында мемлекеттің зайырлы сипаты аталды. Осыған байланысты Дін істері агенттігі халықтың мемлекеттің зайырлы сипатын кеңінен қолдайтынын көрсететін қоғамдық пікір сауалнамаларын атап өтті. Мысалы, кейбір көршілес елдерде бар ислам мемлекеті сияқты діни мемлекет құру идеяларының аса танымал емес екені байқалады.

      11. Бұдан басқа, мемлекеттің зайырлы сипаты Үкіметтің діни әралуандықты қамтамасыз етуде беделді рөл атқаруы үшін міндетті шарт ретінде кеңінен қабылданады. Талқылаулар барысында мемлекеттік лауазымды адамдар Қазақстанның зайырлы сипаты кеңестік режим кезіндегідей діндерге теріс көзқарасты білдірмейтінін, керісінше, мемлекеттің елде бар әртүрлі діндерге бейтарап көзқарасының кепілі болып табылатынын атап өтті. Сонымен бірге, Үкімет өкілдері діндердің зайырлы мемлекеттік мекемелерге шамадан тыс ықпал етуіне жол бермеу қажеттігін айқын атап көрсеткенімен, олар діни қауымдастықтарды мемлекеттің шамадан тыс бақылауынан қорғау қажеттігіне әдетте әлдеқайда аз көңіл бөлді. Зайырлылықты мұндай ерекше түсіну саяси практикада да көрініс табады. Үкімет діннің мемлекеттік мектептер, басқару органдары және әскери мекемелер сияқты мемлекеттік мекемелерге қандай да бір түрде енуіне жол бермеу мақсатында шектеу саясатын жүргізеді. Мысалы, армияда әскери дін қызметшілері жоқ. Бұл ретте мемлекет діни ұйымдардың, атап айтқанда, дәстүрлі емес қауымдастықтардың қызметін бақылауға қатысты жеткілікті түрде қатаң ұстанымда болады. Зайырлылық мәселесін талқылау барысында Арнайы баяндамашы неғұрлым аз шектеуші ұстаным ұстануды және мемлекеттік мекемелер мемлекеттік салада да діндер мен наным-сенімдердің әралуандығын қамтамасыз ету үшін ашық әрі инклюзивті орта қалыптастыратын неғұрлым қолайлы практиканы пайдалануды ұсынды.

      12. Конституцияда адам құқықтарына қатысты бірқатар ережелер қамтылған, олардың кейбіреулері дін немесе наным-сенім бостандығын қамтамасыз ету практикасында ерекше маңызды. 14-бапта теңдік пен кемсітпеу қағидаттары бекітілген. Осы бапта кемсітушілікке тыйым салынатын негіздердің ішінде «дінге көзқарасы» және «наным-сенімі» нақты көрсетілген. 19-бап әрбір адамға өзінің діни тиесілігін айқындау және көрсету немесе көрсетпеу құқығына кепілдік береді. Дін немесе наным-сенім бостандығына қатысты Конституцияның ең басты ережесі – 22-бап, онда былай делінген: «1. Әркімнің ар-ождан бостандығына құқығы бар. 2. Ар-ождан бостандығын жүзеге асыру жалпы адамзаттық және азаматтық құқықтар мен мемлекет алдындағы міндеттерге себепші болмауға немесе оларды шектемеуге тиіс». Бұдан басқа, Конституцияның 39-бабына сәйкес ар-ождан бостандығы құқығы ешбір жағдайда шектелмеуге тиіс.

      13. Конституцияның 22-бабында қолданылған тұжырым Қазақстан 2006 жылы ратификациялаған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 18-бабындағы тұжырымнан айтарлықтай тар. Пактінің 18-бабы жеке және қоғамдық өмірдің әртүрлі көріністерінде, жеке және ұжымдық деңгейлерде әрбір адамның ой, ар-ождан, дін немесе наным-сенім бостандығын кеңінен қамтыса, Конституцияның 22-бабында тек әрбір адамның ар-ождан бостандығы ғана аталады. Бұдан басқа, Конституцияның 22-бабының 2-тармағымен салыстырғанда, онда ықтимал шектеулер туралы мәселе жеткілікті дәрежеде ашық күйінде қалдырылған, Пактінің 18-бабының 3-тармағында бекітілген дінді немесе наным-сенімді ұстану бостандығын шектеу өлшемшарттары анағұрлым нақты әрі айқын айқындалған.

      14. Конституцияға сәйкес халықаралық адам құқықтары туралы шарттар оларға қайшы келетін ішкі заңдардан, елдің басты заңы болып қалатын Конституцияны қоспағанда, басымдыққа ие. Егер 4-баптың 2-тармағы Қазақстандағы «ең жоғары заңдық күші» бар құжат ретінде Конституцияның ең жоғары құқықтық беделін белгілесе, 4-баптың 3-тармағында «Республика ратификациялаған халықаралық шарттардың заңдардан басымдығы болады және халықаралық шарттан оны қолдану үшін заң шығару талап етілетіні туындамайтын жағдайларда олар тікелей қолданылады» деп көзделген.

      15. Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия мен Омбудсменді қоса алғанда, бірқатар мемлекеттік мекемеге конституциялық және халықаралық нормалар негізінде елдегі адам құқықтарының жай-күйін қадағалау өкілеттігі берілген. Қазіргі уақытта Омбудсменнің өз басқармасы тек елордада ғана бар, алайда қазір тиісті өңірлік басқармаларды құру мәселесі талқылануда.

III. Қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті жалпыға бірдей қамтамасыз ету мәселелері

A. Діни экстремизмге қатысты алаңдаушылық

      16. Үкіметтің діни плюрализмді қамтамасыз етудегі белсенді рөлі көбінесе діни экстремизмге қатысты алаңдаушылықпен байланысты екені байқалады. Мемлекеттік қызметшілерден басқа, мұндай алаңдаушылықты азаматтық қоғам ұйымдарының қызметкерлері мен діни қауымдастықтардың өкілдері де білдірді. Қазақстанмен көршілес кейбір елдерде орын алып отырған діни соғыстар, дін негізіндегі зорлық-зомбылық қақтығыстары және тіпті террористік әрекеттер жағдайында қазіргі алаңдаушылықты, сөзсіз, түсінуге болады.

      17. Бірнеше ғалым кеңестік мұраға байланысты дінге сенушілердің көпшілігі өздерінің діни дәстүрлерін терең түсінбейді, соның нәтижесінде, олардың пікірінше, бұл адамдар діни радикализмнің үстірт ұрандарының ықпалына ұшырауы мүмкін деген ортақ пікірге келді. Қазақстандағы діни және этникалық плюрализмнің бір-бірімен іс жүзінде ажырамас байланысы қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылықты күшейтуі мүмкін.

      18. Көптеген әңгімелесулер барысында, атап айтқанда, Үкімет өкілдерімен кездесулерде тұрақтылық, тыныштық және келісім сияқты негізгі сөздер жиі айтылды. Арнайы баяндамашы Қазақстан тәуелсіздік алған сәттен бастап жалпы алғанда сақталып келе жатқан саяси тұрақтылық мақтауға және одан әрі дамытуға лайық жетістік болып табылатынымен келіседі. Сонымен бірге тұрақтылыққа ерекше басымдық беру адам құқықтары нормаларының, соның ішінде дін немесе наным-сенім бостандығының қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіп туралы кеңінен түсіндірілетін пайымдауларға бағындырылуына әкелуі және әкеліп отыр. Бұл тіпті адам құқықтарының, соның ішінде дін немесе наным-сенім бостандығының ажырамас құқықтар ретіндегі жоғары нормативтік мәртебесін көлеңкеде қалдырады.

      19. Арнайы баяндамашы дін немесе наным-сенім бостандығы әртүрлілікті қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттің тиімді саясатының нәтижесі ғана емес, барлық адамдардың әмбебап құқығы мәртебесіне ие екенін тағы да атап өтуді қалайды. Әрбір адам өзінің дінін немесе наным-сенімін жеке және ұжымдық деңгейде, жеке немесе жария түрде ұстану мүмкіндігіне ие болуға тиіс. Бұл бостандыққа ие болу – әрбір адамның құқығы, ол қандай да бір әкімшілік санкция берілгенге дейін және түптеп келгенде оған қарамастан беріледі. Бұдан басқа, адамдардың өздерінің дін немесе наным-сенім бостандығын білдіруінің әртүрлі тәсілдері бар. Оларға дәстүрлі және дәстүрлі емес діни ұстаным нысандары, өз діни қауымдастығының ішінде және одан тыс жерлерде ақпараттық-коммуникациялық қызмет, отбасылық және қауымдастық деңгейіндегі білім беру, ұйымдастырылған қайырымдылық қызметі, діни әдебиетті әкелу және тарату, сондай-ақ тиісті діни инфрақұрылым объектілерін құру жатады. Хабарланғандай, заңнамада және практикада бұл бостандықтар, ең алдымен, «дәстүрлі емес» деп аталатын қауымдастықтардың мүшелеріне қатысты шектеледі.

B. Дін немесе наным-сенім бостандығын шектеу мәселесі

      20. Үкімет өкілдерімен өткізілген әңгімелесулер барысында олардың барлығы дін немесе наным-сенім бостандығының толық қорғалатын ішкі мазмұнынан (forum internum) басқа бөлігінің шектелуі мүмкін емес деп айтуға болмайтынымен келісті. Алайда шекараны қай жерден белгілеу керектігіне қатысты келіспеушіліктер бірнеше рет атап өтілді. Бақытымызға орай, адам құқықтары жөніндегі халықаралық құқық нормалары осыған байланысты нақты нұсқаулар береді. Шешуші мәнге ие жайт – дәлелдеу ауыртпалығы әрқашан шектеулерді талап ететіндерге жүктеледі, ал адамның бостандық құқығын жақтайтын немесе іске асыратындарға жүктелмейді. Басқаша айтқанда, адамның бостандық құқығы мен осы құқықты шектеу арасындағы арақатынас ереже мен одан алып тастау арасындағы арақатынас сияқты сақталуға тиіс. Күмән туындаған жағдайда ереже басымдыққа ие болады, ал ерекшеліктерді мойындау үшін эмпирикалық дәлелдер деңгейінде де, нормативтік дәлелдер деңгейінде де әрдайым қосымша негіздеме қажет.

      21. Егер дін немесе наным-сенім бостандығына қойылатын шектеулер Пактінің 18-бабының 3-тармағында белгіленген барлық өлшемшарттарға сәйкес келмесе, олар заңды болып табылмайды. Демек, олар заңмен белгіленуге тиіс; заңды мақсатқа қол жеткізу үшін айқын қажетті (яғни соңғы шара болуға тиіс) болуға тиіс; олар мөлшерлес болып қалуға тиіс, бұл, басқалармен қатар, олардың заңды мақсаттардың біріне қол жеткізу үшін қажетті ең аз араласумен шектелуге тиіс екенін білдіреді. Бұдан басқа, шектеулер қандай да бір кемсітушілік ниетпен немесе салдармен байланысты болмауға тиіс.

      22. Үкімет өкілдерімен өткізілген әңгімелесулер барысында Арнайы баяндамашы құқық бостандығы мен оның ықтимал шектеулері арасындағы өзара байланысты қарастыруда өзгеше бастапқы ұстанымды жиі байқады. Мемлекет енгізетін шектеулердің әмбебап адам құқықтары мәртебесіне сәйкестік дәрежесін бағалаудың орнына, дін немесе наным-сенім бостандығын, тіпті осы адам құқығының негізгі элементтерін іске асыру үшін мемлекеттің арнайы рұқсаты қажет деген идея кеңінен таралған сияқты. Үкімет өкілдерінің бірі мұны жүргізуші куәлігін берумен едәуір дәрежеде салыстырды. Мемлекет енгізетін шектеулерді ең аз араласумен тек соңғы шара ретінде қолданудың орнына, Үкіметтің кейбір өкілдері мемлекеттің кең ауқымды араласуы мен бақылау шараларын жақтады. Мұндай шектеуші үрдістер Қазақстанның заңнамасында да, оның ішінде 2011 жылғы 11 қазанда күшіне енген «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңда да көрініс тапқан. Әрбір адамның дін немесе наным-сенім бостандығын толыққанды іске асыруы үшін туындайтын тиісті теріс салдарлар алынған көптеген хабарламаларда көрсетілген.

      23. Арнайы баяндамашы адамның бостандық құқығы мен мемлекеттің өз аумағында бейбітшілікті немесе тұрақтылықты қамтамасыз ету міндеті арасында ішкі қайшылық жоқ екеніне сенімді, мұны, сөзсіз, Орталық Азия өңірінің кең ауқымында жүзеге асыру өте күрделі. Адам құқықтарын, оның ішінде дін немесе наным-сенім бостандығын толық құрметтей отырып, мемлекет 1948 жылғы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының преамбуласында көрсетілгендей, «адамзат отбасының барлық мүшелеріне тән қадір-қасиетті тану» негізінде бейбітшіліктің кепілі ретіндегі өзінің беделін іс жүзінде арттыра алады. Бұл құжат тарихтағы алғашқы халықаралық адам құқықтары жөніндегі құжат болып табылады. Бұдан басқа, адам құқықтарын толық құрметтеу қоғамда, сондай-ақ мемлекеттік мекемелер мен жалпы халық арасында сенімді нығайту үшін ең жақсы алғышарттар жасайды. Діни өшпенділік пен діни экстремизм сияқты кеселдермен күресуде мемлекет адам құқықтарын, оның ішінде ой, ар-ождан, дін немесе наным-сенім бостандығын әрдайым толық көлемде сақтауға тиіс, өйткені олар бәрібір ажырамас құқықтар болып саналады. Қажет болған жағдайда қандай да бір адам құқығына қатысты енгізілетін шектеулер осы құқықтың нақты нормативтік мәртебесін ескере отырып негізделуге және Пактінің 18-бабында және басқа да тиісті нормаларда белгіленген барлық өлшемшарттарға сәйкес келуге тиіс¹.

 

¹ Шектеулер Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенцияның 4-бабына және Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 18-бабының 3-тармағына, 19-бабының 3-тармағына және 20-бабына, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің 1624-қарарына және Адам құқықтары жөніндегі кеңес пен Бас Ассамблеяның әртүрлі тиісті қарарларына және шарттық органдардың практикасына сәйкес келуге тиіс.

IV. Діни қызметті жүзеге асыруға арналған міндетті әкімшілік рұқсаттар

A. Діни бірлестік ретінде міндетті тіркеу

      24. Көптеген талқылаулар барысында негізгі мәселелердің бірі «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңға қатысты болды. 1992 жылғы ескі заңның орнына қабылданған осы жаңа заңда Қазақстанның мәдени және рухани өмірінің дамуындағы ханафи мәзһабы мен православиенің тарихи рөлі атап өтіледі, сондай-ақ басқа діндер танылады. Бұдан басқа, 2011 жылғы заңға сәйкес жоғарыда аталған Дін істері агенттігі құрылды, ол діни қызметті мемлекеттік реттеуге жауапты мемлекеттік орган болып табылады.

      25. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңның негізгі айрықша ерекшелігі – барлық діни қауымдастықтарға белгілі бір мерзім ішінде (яғни бір жыл ішінде) ұлттық, өңірлік немесе жергілікті деңгейлерде тіркелген діни бірлестік мәртебесін сақтау немесе алу үшін тіркелу талабын енгізу. Үкімет өкілдері көптеген мемлекеттер діни ұйымдарды тіркеу практикасын қолданатынын атап өткен болса, кейбір діни қауымдастықтардың мүшелері немесе азаматтық қоғам ұйымдары 2011 жылғы заңды құқықтық қауіпсіздіктің болмауы мен әкімшілік қуғын-сүргіннің негізгі көзі ретінде сынға алды.

      26. Осы мәселені талқылауды бастамас бұрын Арнайы баяндамашы тіркеу рәсімдері адам құқықтарының бірі ретіндегі сипатына байланысты дін немесе наным-сенім бостандығы құқығы туған сәттен бастап барлық адамдарға тиесілі болатынын және мемлекеттің оны мақұлдау немесе әкімшілік тіркеу жөніндегі қандай да бір нақты әрекеттеріне ешқашан тәуелді бола алмайтынын нақты түсінуге негізделуге тиіс екенін тағы да атап өтуді қалайды. Басқаша айтқанда, дін немесе наным-сенім бостандығы қандай да бір әкімшілік рәсімдерге сәйкес «құрылуы» мүмкін емес. Керісінше, тіркеу кез келген тіркеуден бұрын пайда болған осы адам құқығының мақсаттарына қызмет етуге тиіс. Осы жалпы түсінікке сүйене отырып, тіркеу міндетті құқықтық талап емес, мемлекет ұсынатын қызмет болуға тиіс. Осыған байланысты тіркелмеген діни қауымдастықтардың жағдайы дін немесе наным-сенім бостандығының жалпы нормативтік мәртебесін түсіну жөніндегі маңызды мәселенің өзіндік сынағы болып табылады.

      27. Қазақстандағы діни қауымдастықтардың көпшілігі 2011 жылғы заң күшіне енгеннен кейін қайта тіркеуден сәтті немесе кем дегенде ішінара өткеніне қарамастан, кейбір өтініштер қанағаттандырылмады. Бірқатар қауымдастық бұрынғы құқықтық мәртебесінен айырылды, ал басқа қауымдастықтар мүлдем тіркелмеді. Сондай-ақ өз наным-сенімдеріне байланысты ресми мемлекеттік тіркеуден, әдетте, бас тартатын бірнеше шағын топтың (мысалы, кейбір евангелиялық қауымдастықтардың) мысалдары бар. Басқа діни қауымдастықтар жергілікті деңгейде тіркеле алды, бірақ өңірлік және ұлттық деңгейлерде тіркеуден өте алмады. Мұндай жағдайдың негізгі себебі – ұлттық деңгейде тіркеу үшін белгіленген талаптардың жеткілікті түрде жоғары болуы.

      28. Діни тіркеуді ұйымдастыруға байланысты негізгі проблема – тіркелмеген діни топтардың Қазақстанда қандай да бір ұжымдық діни функцияларды іс жүзінде орындай алмауында. Олардың қызметінің кез келген түрі, тіпті жеке үйлерде ортақ дұға оқу мен діни рәсімдерді орындау да заңсыз болып саналады және ауыр әкімшілік жазаларға әкеп соғуы мүмкін. Мұндай жазалау шаралары іс жүзінде шынымен қолданылады, кейде Әкімшілік кодекстің 374-1 және 375-баптарына сәйкес салынатын елеулі айыппұлдарды төлеуге әкеп соғады және дәстүрлі емес қауымдастықтарға мөлшерлес емес дәрежеде қатты әсер етеді. Арнайы баяндамашы сондай-ақ кейбір тіркелмеген топтардың үй-жайларында полиция жүргізген рейдтер туралы, соның нәтижесінде компьютерлер, әдебиет, ұялы телефондар және басқа да мүлік тәркіленгені туралы шынайы әңгімелерді естіді. «Қоғамдық бірлестіктер туралы» заңға сәйкес тіркеу «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң бойынша тіркеле алмаған осы бірлестіктер үшін қолайлы балама бола алмайтынын атап өткен жөн, өйткені діни бірлестік ретінде тіркеуге қарағанда әлдеқайда оңай алынатын қоғамдық (зайырлы) бірлестік мәртебесі бірлестіктерге діни функцияларды орындауға мүмкіндік бермейді. Сондықтан тіркелмеген діни қауымдастықтар мен олардың мүшелері өздерінің дін немесе наным-сенім бостандығының елеулі бұзылуынан зардап шегеді. Олар әсіресе құқық қорғау органдары тарапынан қорқытуға бейім және оларға қарсы санкциялар қолданылуы мүмкін деген тұрақты қорқыныш жағдайында өмір сүреді.

      29. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң тіркеу мәртебесі тек белгілі бір аумақта ғана заңды күші бар қауымдастықтардың діни қызметіне де нұқсан келтіреді. Ұлттық тіркеуге қойылатын жоғары талаптарды ескере отырып, қазіргі уақытта тек сунниттік бағыттағы исламға, Орыс православие шіркеуіне және католик шіркеуіне жататын қауымдастықтардың ғана бүкіл ел аумағында діни бірлестіктер мәртебесі бар, ал қайта тіркелген басқа қауымдастықтар тек жергілікті және/немесе өңірлік деңгейлерде ғана тіркеуден өте алды. Бұл олардың қауымдастықтық практикасы елдегі белгілі бір аумақтық шекаралар шегінде ғана заңды болып саналатынын білдіреді. Осы аумақтық шекаралардан тыс жерлерде діни ғибадаттарды орындау құқықтық проблемаларға, соның ішінде әкімшілік жазаға әкеп соғуы мүмкін. Іс жүзінде жазалау шараларын қолдану ықтималдығы нақты діни қауымдастықтың қоғамдағы жалпы беделіне байланысты сияқты. Бұл жағдайда діннің дәстүрлі немесе дәстүрлі емес сипаты қайтадан шешуші факторға айналады. Дәстүрлі діни қауымдастықтар өз қызметін жалпы алғанда ешқандай проблемасыз жүзеге асыра алса, дәстүрлі емес және шағын қауымдастықтарға белгіленген аумақтық шекаралардан тыс қызметті жүзеге асырған жағдайда жазалау шараларының қолданылу қаупі әлдеқайда жоғары. Арнайы баяндамашы өздері мемлекеттік органдармен қарым-қатынастарын жалпы алғанда «сындарлы» деп атаған азшылық өкілдерінің өзі құқықтық айқындықтың жоқтығына және оның діни қауымдастық өміріне тигізетін тиісті теріс салдарына шағымданғанын атап өтуді қалайды.

      30. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңның мақсаттарының бірі Қазақстандағы діни конфессиялардың қызметіне нақты қадағалау жүргізу мүмкіндігін алу болған сияқты. Арнайы баяндамашыға қазіргі уақытта елде 18 дін немесе діни наным бар екені хабарланды. Алайда елдегі діни плюрализмнің таралу дәрежесін іс жүзінде бағалау мүмкіндігі күмән туғызады. Дін немесе наным-сенім бостандығы тұрғысынан, ең алдымен, адамдардың жеке тұлға ретінде және қауымдастықтар шеңберінде басқа адамдармен өзара қарым-қатынаста өзін-өзі кеңінен ұғынуын көздейтін инклюзивті жүйенің болуы қажет. Арнайы баяндамашыда Қазақстандағы діни әралуандық халықтың ресми діни құрамын құрайтын 18 конфессиямен шектелмейтіні туралы айқын түсінік қалыптасты.

      31. Көпшілік дінін – исламды ұстанатын қауымдастықтар әдетте Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы (ҚМДБ) арқылы ұсынылады. Арнайы баяндамашы осы мәселені талқылай алған мұсылмандардың көпшілігі ҚМДБ рөліне оң баға берді. Алайда әртүрлі себептермен тәуелсіз мәртебе алуды талап ететін кейбір исламдық азшылықтар да бар. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласындағы «Дін-Мұхаммед» мешітінің татар-башқұрт қауымдастығының мүшелері өздерінің ерекше тілдік және рухани мұраларын ҚМДБ-ға тәуелсіз ұйым болып қалу арқылы жақсырақ сақтай аламыз деп санайды. «Дін-Мұхаммед» мешіті жанындағы осы қауымдастық 2011 жылғы заңда белгіленген мерзімдерге сәйкес қайта тіркеуге өтініш берді. Нәтижесінде мемлекет қауымдастық пен оның имамына ҚМДБ-ға қосылуы үшін елеулі қысым көрсете бастады. Қауымдастықтың бағынудан бас тартуына байланысты оған тіркеуден бас тартылды. 2013 жылғы 12 қыркүйекте апелляциялық сот оны міндетті түрде тарату туралы шешім шығарды. Хабарланғандай, мешіттің өзі намаз оқу үшін әлі де ашық болғанымен, қауымдастық заңды түрде таратылған және жақын арада ҚМДБ жаңа имам тағайындауға тиіс.

B. Тіркеу туралы шешімдер қабылдаудағы теологиялық өлшемшарттар

      32. Арнайы баяндамашы Үкіметтен діни бірлестіктер ретінде тіркеу немесе қайта тіркеу туралы өтініштер бойынша шешімдер әрдайым ғылыми бейтараптық рухында, қандай да бір теологиялық өлшемшарттарды ескермей қабылданатыны туралы ақпарат алды. Бұл сондай-ақ Конституцияның 1-бабында көрсетілгендей, мемлекеттің өзін зайырлы мемлекет ретінде ұғынуына сәйкес келеді. Алайда Арнайы баяндамашы осы қағидаттан айқын ауытқудың кем дегенде бір жағдайы туралы білді, бұл анағұрлым кең ауқымды проблеманың бар екенін көрсетуі мүмкін. Ахмадия мұсылман қауымдастығы берген қайта тіркеу туралы өтініш сунниттік бағыттағы исламның теологиялық тұрғысынан біржақты жасалған шешім негізінде қабылданбады. Құжаттың бүкіл мәтіні діни тілде жазылғанымен, онда сүнниттердің негізгі діни органы – Дүниежүзілік мұсылман лигасының ахмадилерді өздерін мұсылман ретінде айқындау құқығынан айыру туралы шешімі аталады.

      33. Белгілі бір діннің негізгі элементтерін айқындау өлшемшарттары, әдетте, әртүрлі діндердің шеңберінде әлі де келіспеушіліктер туғызады. Дін немесе наным-сенім бостандығы мұндай келіспеушіліктер кемсітушілік, дұшпандық немесе зорлық-зомбылық әрекеттеріне әкеп соқтырмайтын дәрежеде оларға жол береді. Осылайша, діни қауымдастықтар өздерінің пікірінше, сенімдерінің негізгі қағидаттарынан ауытқитын басқа діни тармақтардан немесе мектептерден бейбіт жолмен бөлініп шыға алады. Алайда мемлекет араласа алмайды және әкімшілік құқық шеңберінде қабылданатын шаралар арқылы белгілі бір теологиялық түсіндірмелерге заңды күш бере алмайды. Әрбір адамның дін немесе наным-сенім бостандығын тануда бастапқы нүкте адамдардың өзін-өзі ұғынуы және өз наным-сенімдерін жеке қабылдауы болуға тиіс.

      34. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңға сәйкес діни бірлестік мәртебесінен айырылғаннан кейін бірнеше жүз адамнан тұратын шағын топты білдіретін Ахмадия мұсылман қауымдастығы Қазақстанда қандай да бір қауымдастықтық қызметті іс жүзінде тоқтатты. Оның жиналыстары, егер олар мүлдем ұйымдастырылатын болса, тек жасырын түрде өткізілуі мүмкін. Осы қауымдастықтың мүшелері ықтимал полиция рейдтері мен құқықтық санкциялардан үнемі қорқады. Осы шағын қауымдастықтың өтінішін қарау барысында анықталған айқын кемшіліктерден басқа, оның жағдайы жалпы міндетті тіркеудің теріс салдарын және, демек, реформалардың айқын қажеттілігін де көрсетеді.

C. Миссионерлік қызметті тіркеу

      35. «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заң жеке тұлғалардан, оның ішінде діни қызметті белгілі бір қоғамдық маңыздылық дәрежесімен жүзеге асыратын Қазақстан азаматтарынан «миссионерлер» ретінде тіркелуді талап етеді. Бұл талапты сақтамау заң бойынша қудаланатын құқық бұзушылық болып табылады. Миссионерлік қызметті тіркеу тек бір жыл бойы жарамды болғандықтан, оны жыл сайын жаңартып отыру қажет. Бұдан басқа, «миссионерлік қызмет» ұғымы нақты айқындалмаған және әкімшілік практикада бірізділік жоқ сияқты. Дәстүрлі діни қауымдастықтардың өкілдері іс жүзінде миссионерлік қызметке арнайы рұқсат алмай-ақ өздерінің діни функцияларын белсенді түрде орындай алса, шағын топтардың мүшелері өздерінің сенімдері туралы айтқаны немесе көпшілік алдында қойылған сұрақтарға жауап бергені үшін ғана іс жүзінде жазаға тартылған. Хабарланғандай, кейде «миссионерлік қызмет» термині сенім туралы куәлік ету мен ақпарат берудің іс жүзінде барлық нысандарын қамту үшін соншалықты кең қолданылады. Осы маңызды саладағы құқықтық айқындықтың болмауы діни азшылық қауымдастықтарының біріне жататын әңгімелесуші айтқандай, қауіпсіздіктің жоқтығы және «белгісіз жағдайда қалу» сезімін туғызатын сияқты. Бұл ережелер, атап айтқанда, өздерінің діни ілімі шеңберінде өз наным-сенімдерін басқа адамдар арасында тарату өздерінің міндеті деп санайтын Иегова куәгерлеріне қатысты. Арнайы баяндамашы миссионерлік қызметті тіркеу талаптарының шектеуші салдарына қатысты алаңдаушылықты әртүрлі қауымдастықтардың мүшелері, оның ішінде жергілікті, өңірлік немесе ұлттық мекемелермен сындарлы қарым-қатынастарды қолдайтынын мәлімдеген және Дін істері агенттігінің қамқорлығымен өткізілетін әртүрлі діни кеңестердің отырыстарына қатысатын қауымдастықтардың мүшелері де білдіргенін тағы да атап өтуді қалайды.

      36. Халықаралық стандарттарға сәйкес дін немесе наным-сенім бостандығы өз наным-сенімдерін тарату, діни және конфессиялық шекаралардың ішінде және одан тыс жерлерде ақпарат алмасу, сондай-ақ басқа адамдарды мәжбүрлеусіз өз сеніміне тартуға тырысу құқығын нақты көздейді. Бұл сондай-ақ ең кең мағынадағы миссионерлік қызметті қамтиды. Шетелден елге кіруге ниет білдірген азаматтығы жоқ адамдарға қатысты неғұрлым нақты визалық мәселелерді есепке алмағанда, мұндай қызмет, әдетте, мемлекеттің ресми мақұлдауын талап етпейді, атап айтқанда, ол ел азаматтары немесе тұрақты тұрғындары тарапынан жүзеге асырылған кезде.

      37. Міндетті тіркеуге байланысты құқықтық және практикалық проблемалар наным-сенімдердің кез келген білдірілуі көбінесе «миссионерлік қызмет» санатына жатқызылуымен одан әрі күрделене түседі. Осылайша, құқықтық қауіпсіздіктің болмауы діни практиканың өте кең саласын, атап айтқанда, «дәстүрлі емес» діни азшылықтардың өкілдеріне қатысты елеулі түрде шектейді. Бұдан басқа, миссионерлік қызметке рұқсаты бар адамдардың өз қауымдастығы тіркелген мәртебеге ие аумақтық шекаралардан тыс жерлерге шығуы кезінде де проблемалар туындауы мүмкін. Бұған дейін айтылғандай, тек сунниттік бағыттағы мұсылмандарға, Орыс православие шіркеуіне және католик шіркеуіне жататын қауымдастықтардың ғана ұлттық тіркеуі бар, ал барлық басқа қауымдастықтар тек нақты аудан мен өңірдің аумағында ғана ресми түрде танылады, олардың шегінен тыс кез келген айқын және қауымдастықтық қызмет «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» заңға сәйкес «заңсыз» деп саналуы мүмкін. Рұқсатты ұзарту үшін белгілі бір уақыт қажет болған кезде де тағы бір проблема туындайды, бұл күту кезеңінде құқықтық қорғалмаудың қосымша факторын қалыптастырады.

D. Діни әдебиетті әкелу және тарату

      38. Бұл мәселе діни әдебиетті әкелуге қатысты, ол үшін әкелінетін материалдардың көлемі жеке пайдалануға белгіленген шекті көрсеткіштен (яғни кітаптың үш данасынан) асқан жағдайда мемлекеттің келісімі қажет. Дін істері агенттігінің деректері бойынша, басым көпшілік жағдайда мұндай рұқсатты ерекше қиындықсыз алуға болады. Арнайы баяндамашыға Үкімет мемлекет осы салаға ең алдымен діни өшпенділік пен діни экстремизмнің алдын алу мақсатында араласатыны туралы хабарлады. Ол діни өшпенділік пен діни экстремизм мемлекеттің іс-қимылын талап ететін күрделі проблемалар болып табылатыны туралы пікірмен келіскенімен, қабылданатын шаралардың Пактінің 18-бабының 3-тармағында баяндалған өлшемшарттарға және басқа да тиісті халықаралық стандарттарға сәйкес келетін-келмейтіні туралы мәселе ашық күйінде қалып отыр. Діни әдебиетті әкелу мен таратуға байланысты проблемаларға тап болған әртүрлі діни қауымдастықтар келтірген мысалдармен танысқаннан кейін Арнайы баяндамашы Қазақстанға мұндай материалдарды әкелуге қойылған шектеулердің көзделген мақсаттарға мөлшерлес емес екеніне көз жеткізді. Мысалы, 2012 және 2013 жылдары Иегова куәгерлері өздерінің қауымдастығы шығаратын ай сайынғы журналдарды қоса алғанда, бірқатар діни басылымдарды әкелуге өтінім берді. Хабарланғандай, Дін істері агенттігі осы басылымдардың кейбірін әкелуге тыйым салды. Агенттік 2013 жылғы 31 қаңтардағы өз шешімінде әкелуге тыйым салынған басылымдар зайырлы білім алудан бас тартуға шақыратынын, отбасылардың ыдырауын қолдайтынын және дәстүрлі христиан қауымдастықтарының мүшелерінің наразылығын тудыруы мүмкін идеяларды қамтитынын (мысалы, Киелі кітапта Қасиетті Үшбірлік туралы айтылмайды деген көзқарасты) түсіндірді. Агенттік Иегова куәгерлеріне басылымдардың мазмұнын өзгертіп, өзгертілген нұсқаларын бекітуге ұсынуды ұсынды.

      39. Діни әдебиетті сататын дүкендердің де арнайы лицензиясы болуы тиіс. Дін істері агенттігі ұсынған ақпаратқа сәйкес, бүкіл ел бойынша діни әдебиетті сатуға рұқсат етілген дүкендердің саны 250-ден асады, ал лицензия алуға берілген өтінімдер, әдетте, ешқандай қиындықсыз қанағаттандырылады. Сонымен бірге, Үкімет өкілдері іс жүзінде діни қауымдастықтар қажетті әдебиетті алу тұрғысынан елеулі проблемаларға тап болмайтынын мәлімдегенімен, арнайы рұқсат алу талабын енгізудің өзі бостандықтың негізгі құқығы мен оны шектеу арасындағы өзара байланысты түсіну түбегейлі теріс айналдырылғанын көрсетеді. Дін немесе наным-сенім бостандығы Пактінің 18-бабының 3-тармағында баяндалған өлшемшарттарды ескере отырып, шектеулері негізделуге тиіс адам құқықтарының бірі мәртебесіне ие екенін түсінуден бастау орнына, Қазақстанда діни әдебиетті пайдалану, әкелу немесе тарату құқығын іске асырғысы келетін адамдар мемлекеттен арнайы рұқсат сұрауға тиіс. Бұл дін немесе наным-сенім бостандығына қатысты халықаралық стандарттарға қайшы келеді. Бұдан басқа, шектеуші ережелер Пактінің 19-бабында бекітілген пікір білдіру бостандығы құқығын бұзады.

 

 

 

 

 

 

E. Препятствия религиозной благотворительной деятельности

      40. Представители религиозных общин также рассказали о проблемах, с которыми они сталкиваются при попытке организации благотворительной деятельности. Это может объясняться узким пониманием религии или убеждений исключительно как отправления религиозного культа и обрядов. Вместе с тем многие верующие и религиозные организации видят свое предназначение в благотворительной деятельности как во благо своих общин, так и за их пределами. Специальный докладчик хотел бы подчеркнуть, что право исповедовать свою религию или убеждения в соответствии с пунктом 3 статьи 18 Пакта касается "практики" в широком смысле, а следовательно, охватывает и благотворительную деятельность. Кроме того, в соответствии со статьей 6 b) Декларации о ликвидации всех форм нетерпимости и дискриминации на основе религии или убеждений (1981 год) право на свободу мысли, совести, религии или убеждений включает, в частности, "право создавать и содержать соответствующие благотворительные или гуманитарные учреждения".

V. Борьба с религиозной ненавистью и религиозным экстремизмом

A. Борьба с религиозной ненавистью, представляющей собойподстрекательство к дискриминации, вражде или насилию

      41. Специальный докладчик отмечает усилия правительства по борьбе с религиозной ненавистью, нетерпимостью и экстремизмом. Стабильность в Казахстане, особенно по сравнению с некоторыми соседними государствами, страдающими от насильственных религиозных конфликтов, - это большая ценность, которую нужно бережно хранить. В процессе переговоров с различными заинтересованными сторонами, включая организации гражданского общества, у Специального докладчика сложилось впечатление о наличии широкого согласия относительно необходимости сохранения бдительности и принятия надлежащих политических мер в этой области.      42. В ходе некоторых дискуссий, проведенных с представителями правительства, Специальный докладчик высказал свое мнение по поводу Рабатского плана действий по запрещению пропаганды национальной, расовой и религиозной ненависти, представляющей собой подстрекательство к дискриминации, вражде или насилию, принятый в октябре 2012 года под эгидой Управления Верховного комиссара по правам человека2. Рабатский план действий получил широкое одобрение международного сообщества, включая Казахстан. Как следует из названия документа, речь в нем идет о мерах, которые необходимо принять правительствам и другим заинтересованным сторонам по борьбе с ненавистническими актами подстрекательства. В то время как в Рабатском плане действий государствам предлагается принять широкий спектр мер в этой области, в нем также установили высокий предел ограничительных правовых мер с целью полного обеспечения свободы выражения мнений и других коммуникативных прав человека. Основной посыл Рабатского плана действий - это призыв к творческому использованию свободы выражения мнений в целях борьбы с "языком ненависти" посредством "положительных высказываний" и противостояния тем, кто разжигает ненависть, путем информационно - пропагандистской работы. Ответственные лица в государственных органах, религиозных общинах, организациях гражданского общества, СМИ и других организациях должны совместно и недвусмысленно выступать против подстрекательства к ненависти и открыто демонстрировать солидарность с затрагиваемыми группами.      43. Приверженность Казахстана межрелигиозному диалогу совпадает с некоторыми из ключевых рекомендаций, содержащихся в Рабатском плане действий. Как упоминалось ранее, участие правительства в этой области включает национальные усилия по налаживанию сотрудничества с религиозными общинами и организации встреч религиозных лидеров, которые проходили в Казахстане уже четыре раза. Пятый Съезд лидеров мировых и традиционных религий состоится в 2015 году в Астане._____________________________________________________________________2 A/HRC/22/17/Add.4, добавление.

B. Отсутствие четкого определения уголовных преступлений

      44. В борьбе с религиозной ненавистью Казахстан использует в том числе уголовные меры наказания. В этом контексте проблемы в области прав человека возникают из-за слишком широкой терминологии, используемой в некоторых статьях Закона о противодействии экстремизму, Уголовного кодекса и Кодекса об административных правонарушениях. Во время визита Специальный докладчик узнал, что действующие Уголовный кодекс и Кодекс об административных правонарушениях в скором времени будут заменены новым Уголовным кодексом и новым Кодексом об административных правонарушениях, которые были приняты в июле 2014 года и вступят в силу 1 января 2015 года. В ходе визита у Специального докладчика сложилось представление, что предстоящие реформы, которые обсуждались с рядом представителей государственных органов, обеспечат возможность для значительных преобразований и большей ясности. Вместе с тем, ознакомившись с новой редакцией Уголовного кодекса и Кодекса об административных правонарушениях, Специальный докладчик с разочарованием отметил, что в них такая возможность не предусмотрена. Он надеется, что еще не поздно внести поправки, необходимые для приведения законодательства в соответствие с международными стандартами.      45. Уголовный кодекс (как его действующая редакция, так и новый вариант) предусматривает наказания - от значительных штрафов до лишения свободы на срок до семи лет - за совершение преступлений, связанных с экстремизмом, включая подстрекательство к религиозной вражде или розни, оскорбление религиозных чувств граждан, пропаганду превосходства либо неполноценности граждан по признаку их отношения к религии3; за создание и руководство незаконным религиозным объединением, деятельность которого сопряжена с насилием над гражданами или иным причинением вреда их здоровью, либо с побуждением граждан к отказу от исполнения гражданских обязанностей, а также участие в таком объединении; за создание, руководство или участие в религиозной партии или общественной организации, провозглашающей или реализующей на практике религиозную нетерпимость или исключительность4; и за организацию и участие в деятельности организации, запрещенной или ликвидированной по решению суда в связи с осуществлением экстремизма5.      46. Многие из этих положений не содержат четких определений и достаточно широко трактуются. Возможно, самым наглядным примером этого является статья 164 действующего Уголовного кодекса (статья 174 нового Уголовного кодекса). В этой статье понятие "возбуждение религиозной вражды" смешивается с рядом других явлений, таких как "оскорбление религиозных чувств". Учитывая широкую формулировку, под данную статью могут подпадать даже заявления об исключительности или превосходстве, сделанные от имени отдельных религий. Однако из-за широкого толкования составов преступлений любые нежелательные заявления религиозного характера, показавшиеся оскорбительными какой-либо части общества или каким-либо государственным органам, могут повлечь за собой уголовное наказание, вплоть до тюремного заключения. Это ведет к правовой неопределенности с сопутствующими негативными последствиями для свободы выражения мнений и свободы религии и убеждений.      47. Опасность наказания является вполне реальной, а не гипотетической. Статья 164 Уголовного кодекса неоднократно применялась на практике, и ряд лиц, осужденных по этой статье, по-прежнему находятся в тюрьмах. В ходе дискуссий с представителями организаций гражданского общества, работающих в этой области, Специальному докладчику рассказали о вызывающих большое беспокойство случаях обвинений представителей различных религиозных общин, приводивших к допросам, административным задержаниям и длительным срокам досудебного содержания под стражей. Хотя и не имея возможности изучить все индивидуальные случаи, доведенные до его сведения, Специальный докладчик убежден, что статья 164 действующего Уголовного кодекса дает повод для серьезного беспокойства из-за чрезмерно широкого толкования содержащихся в ней преступлений. Поэтому и с точки зрения его мандата он хотел бы согласиться с рекомендацией по этому вопросу, вынесенной Комитетом по ликвидации расовой дискриминации Организации Объединенных Наций в марте 2014 года в его заключительных замечаниях по периодическому докладу Казахстана. Комитет рекомендовал государству-участнику "четко определить уголовные преступления, в частности в статье 164 Уголовного кодекса, с тем чтобы они не приводили к необоснованному или несоразмерному ограничению свободы выражения мнений, в том числе общин меньшинств"6. Эта рекомендация будет оставаться в силе и для нового Уголовного кодекса, в частности для статьи 174.      48. Статья 337-1 действующего Уголовного кодекса (статья 404 нового Уголовного кодекса), которая касается объединений, обвиняемых в осуществлении экстремизма, в том числе религиозного экстремизма, вызывает аналогичные проблемы. Опять же, нет никаких сомнений в том, что правительство должно принимать активные меры по борьбе с религиозным экстремизмом, в частности с организованным религиозным экстремизмом, и что Уголовный кодекс может быть одним из различных инструментов, используемых для этой цели. Вместе с тем в статье 337-1 Уголовного кодекса (и его нового эквивалента) прежде всего отсутствует четкое определение термина "религиозный экстремизм". Без такого определения это положение дает неограниченные возможности для применения карательных мер в отношении отдельных лиц или групп лиц, которые могут казаться подозрительными некоторым государственным органам, включая правоохранительные структуры. И эта опасность, опять же, носит не просто гипотетический характер.      49. 18 февраля 2005 года Казахстан принял Закон о противодействии экстремизму, в котором, в частности, дано определение религиозного экстремизма и мер по его предупреждению. В Законе под религиозным экстремизмом понимается разжигание религиозной вражды или розни, в том числе связанной с насилием или призывами к насилию, а также применение любой религиозной практики, вызывающей угрозу безопасности, жизни, здоровью, нравственности или правам и свободам граждан7. Кроме того, экстремистская (религиозная) пропаганда определена в законе как преднамеренные действия, направленные на разжигание религиозной розни или на оскорбление религиозных чувств граждан. Закон уполномочивает Агентство по делам религий и местные и районные органы исполнительной власти проводить изучение деятельности миссионеров и религиозных объединений, которые нарушают законодательство о противодействии экстремизму, и принимать в отношении них превентивные меры8. Специальный докладчик обеспокоен тем, что определение религиозного экстремизма в Законе Казахстана "О противодействии экстремизму" является чрезмерно широким и размытым, что создает условия для его произвольного применения.      50. Кроме того, действующий и новый Кодексы об административных правонарушениях предусматривают меры наказания, варьирующиеся от высоких штрафов до заключения под стражу за публикацию, хранение, ввоз, перевозку и распространение материалов, направленных на разжигание религиозной розни9; за руководство, финансирование и участие в деятельности незарегистрированных религиозных объединений, а также объединений, деятельность которых приостановлена или запрещена10; за нарушение законодательства, касающегося религиозной деятельности и религиозных организаций, в том числе за невыполнение требований в отношении проведения религиозных обрядов, церемоний и собраний, ввоз, издание и/или распространение религиозной литературы, а также строительство культовых зданий; осуществление миссионерской деятельности без регистрации (разрешения); за руководство религиозной организацией иностранцем без согласования с уполномоченным органом; и за участие несовершеннолетних в деятельности религиозной организации без согласия обоих родителей11. Кодекс об административных правонарушениях также предусматривает широкий спектр наказаний для религиозных организаций, включая штрафы, приостановление деятельности и полный запрет деятельности организации за нарушение законодательства, касающегося религиозной деятельности и религиозных организаций, включая невыполнение финансовых предписаний или правил безопасности12.      51. При обсуждении вопроса об уголовном и/или административном производстве некоторые организации гражданского общества жаловались на отсутствие транспарентности и справедливости процедур. Они отметили, что обвиняемым и их адвокатам сложно получить важные документы, на которых основаны обвинения. Специальному докладчику также рассказали о случаях чрезмерно продолжительного административного ареста и предварительного заключения и о неприемлемых условиях содержания под стражей. Были также высказаны озабоченности по поводу того, что психиатрическое лечение используется как мера обеспечения дисциплины, контроля и наказания лиц, подозреваемых в том, что они придерживаются и пропагандируют религиозные убеждения, считающиеся опасными. Такое положение дел еще больше усугубляет негативное воздействие нечетких положений уголовного законодательства на свободу выражения мнений и свободу религии или убеждений._____________________________________________________________________3 Статья 164 Уголовного кодекса 1997 года и статья 174 Уголовного кодекса 2014 года.4 Статья 337 Уголовного кодекса 1997 года и статья 404 Уголовного кодекса 2014 года.5 Статья 337-1 Уголовного кодекса 1997 года и статья 404 Уголовного кодекса 2014 года.6 CERD/C/KAZ/CO/6-7, para.13.7 Статья 1 Закона "О противодействии экстремизму".8 Статья 6 Закона "О противодействии экстремизму".9 Статьи 343 и 344 Кодекса об административных правонарушениях 2001 года и статья 453 Кодекса об административных правонарушениях 2014 года.10 Статьи 374-1 Кодекса об административных правонарушениях 2001 года и статья 489 Кодекса об административных правонарушениях 2014 года.11 Там же.12 Там же.

VI. Усилия в области образования как в школах, так и вне школ

A. Проведение грани между религиозным образованием и информацией о религии

      52. В ходе обсуждения вопросов образования были упомянуты Толедские руководящие принципы преподавания материала, касающегося религий и убеждений, в государственных школах, разработанные Организацией по безопасности и сотрудничеству в Европе13. В Толедских руководящих принципах проводится четкое различие между образованием в целях осведомления учащихся об их собственных религиозных традициях и образованием в целях расширения общих знаний учащихся в области религии. В то время как первый вид можно определить как "религиозное обучение", второй можно назвать "информацией о религии". И если "религиозное обучение" основано на принципах определенной веры, то "информация о религии" должна подаваться нейтрально и беспристрастно. Смешивание или объединение обоих видов образования может привести к серьезным нарушениям свободы религии или убеждений, в частности, в контексте обязательного школьного образования.      53. В связи с тем, что государственные школы Казахстана носят светский характер, школьная программа включает лишь общую информацию о религиях и не обеспечивает религиозного обучения по вопросам какой-либо конкретной веры. Поэтому ознакомлением молодого поколения с конкретными религиозными традициями полностью занимаются религиозные общины._______________________________________________________________13 Толедские руководящие принципы, опубликованные в 2007 году, были разработаны Бюро по демократическим институтам и правам человека Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ) и Консультативным советом экспертов по вопросу о свободе религии или убеждений.

B. Религиозная информация как часть школьной программы

      54. Как уже было сказано, Казахстан придерживается четкого понимания светскости, что также отражено в программе школьного обучения. Министерство образования ввело религиозное просвещение в рамках информирования о религиях лишь несколько лет назад. В настоящее время этот предмет преподается в течение одного года в девятом классе. Министерство не намеревается продлевать этот период. При обсуждении данной темы с преподавателями этого предмета в школах Специальный докладчик пришел к выводу, что эта тема вызывает большой интерес у учащихся, и они хотели бы знать о религиях больше. Этот предмет, как правило, изучается в помещении школы и, согласно полученной информации, не включает посещение мест отправления культа или религиозных объектов, расположенных неподалеку от школ.      55. Учебник по этому предмету для учащихся девятого класса содержит нейтральное описание различных мировых религий. Вместе с тем глава, посвященная "новым религиозным движениям", написана в таком тоне, чтобы явно предупредить учащихся об опасности совращения или манипулирования, связанной с каким-либо конкретным видом религиозных движений. Какие-либо конкретные религиозные группы в этой главе не указаны.      56. Хотя опасности, которые обсуждаются в учебниках, безусловно, существуют, они не должны ассоциироваться с конкретной религией, например, с "новыми религиозными движениями". История религий, к сожалению, богата примерами применения силы, принуждения и манипуляций со стороны традиционных или новых религий, крупных и малых общин, организованных групп, а также менее организованных движений. Увязывание "разрушительных" тенденций с одним лишь видом религий может способствовать укоренению предрассудков в отношении небольших групп, зачастую именуемых сектами. При ближайшем рассмотрении такой вид небольших групп и новых религиозных движений включает широкий спектр различных религий и убеждений, которые следует рассматривать в соответствии с их отличительными чертами.      57. В ходе посещения города Караганды Специальный докладчик обсудил программы обучения истории, включая историю репрессий во время тоталитарного режима. Он узнал, что в советскую эпоху многие политические оппоненты и диссиденты были высланы в Караганду, и многие из них содержались в концентрационных лагерях. Он провел интенсивные обсуждения по вопросу о значении преподавания истории в рамках более широких программ образования в области прав человека, как в школах, так и вне школ. Такое образование в области прав человека должно охватывать весь спектр прав человека, включая свободу религии или убеждений.

C. Проблема кампаний по борьбе с сектами

      58. Члены небольших религиозных общин неоднократно высказывали обеспокоенность в связи с кампаниями по борьбе с сектами, организуемыми муниципальными центрами "борьбы с сектами". В обществе, как представляется, бытует мнение, что некоторые религиозные общины, в частности, небольшие и менее традиционные общины, создают угрозу для здоровья и благополучия людей. Во многих случаях такие опасения не основаны на каких-либо фактических данных. Специальный докладчик видел несколько агитационных брошюр, посвященных определенным общинам, которые не содержали никаких достоверных фактов.      59. В соответствии с правом на свободу религии или убеждений правительства несут обязанность по ликвидации негативных стереотипов и созданию атмосферы взаимного уважения между различными религиозными группами. Вынесение публичных предупреждений в отношении определенных общин можно приравнять к посягательству на свободу религии или убеждений членов этих групп. Такие меры допустимы только в тех случаях, когда они соответствуют всем критериям в отношении ограничения свободы исповедовать свою религию или убеждения, установленным в пункте 3 статьи 18 Пакта, включая принцип соразмерности. Кроме того, для того чтобы обеспечить справедливое отношение к затрагиваемым религиозным общинам, необходимо с большой осмотрительностью подходить ко всем имеющимся фактам и данным. Специальный докладчик убежден в том, что те примеры борьбы с сектами, которые были доведены до его сведения, не отвечают этим критериям.

D. Поощрение "религиозной грамотности" населения

      60. С учетом важности твердых религиозных знаний и понимания для преодоления негативных стереотипов и мирного сосуществования в условиях религиозного плюрализма, программы религиозного просвещения должны выходить за рамки школьного образования и быть приемлемыми для широких слоев населения.      61. Специальный докладчик встречался с представителями некоторых организаций, занимающихся поощрением "религиозной грамотности" в обществе. Некоторые из них тесно сотрудничают с Агентством по делам религий. Они занимаются различными видами деятельности: ознакомление людей с богатством религиозных традиций, обеспечение более глубокого понимания религиозного разнообразия, поощрение межконфессионального диалога и укрепление сопротивляемости религиозной ненависти и экстремизму. Их цели, очевидно, пересекаются. Как объясняют эксперты, один из основных постулатов в этой области заключается в том, что религиозные экстремисты, хотя и утверждают, как правило, что представляют "чистый" вариант их веры, зачастую демонстрируют довольно узкое понимание религиозных взглядов и идей. Распространение знаний и более глубокая осведомленность могли бы помочь людям научиться не поддаваться этим примитивным лозунгам. Необходимость поощрения "религиозной грамотности" зачастую вызывает ассоциации с советским прошлым, которое привело к резкому ограничению религиозной практики и знаний в обществе.      62. Специальный докладчик признает инициативы, направленные на поощрение "религиозной грамотности" в обществе. Он считает, что такой позитивный подход является гораздо более продуктивным, чем кампании, проводимые центрами по борьбе с сектами, которые, по его мнению, вызывают большие проблемы. Толедские руководящие принципы включают критерии, которые можно использовать также при разработке программ повышения религиозной грамотности, в том числе за пределами государственных школ.

E. Религиозное воспитание молодежи

      63. В отсутствие религиозного обучения, о чем говорится в разделе VI.A выше, задача информирования молодого поколения в Казахстане об их собственной религии полностью возложена на религиозные общины. Представители различных общин рассказали, как они действуют в этой связи. Некоторые выразили обеспокоенность по поводу того, что отсутствие правовой определенности в широкой области религиозных проявлений в Законе о религиозной деятельности и религиозных объединениях также влияет на их усилия в области образования. Специальному докладчику рассказали о случаях закрытия частных религиозных школ руководящими органами по обвинению в нарушении законодательства. Одна из озвученных причин заключалась в том, что религиозные общины, занимающиеся просвещением молодого поколения, не должны называть свою деятельность "обучением". Специальный докладчик хотел бы вновь напомнить в этой связи о том, что свобода религиозного образования входит в число ключевых элементов свободы религии или убеждений в соответствии со статьей 18 Пакта, а также статьей 6 e) Декларации о ликвидации всех форм нетерпимости и дискриминации на основе религии или убеждений.      64. Согласно сообщениям, несовершеннолетние лица, участвующие в религиозной службе, должны иметь письменное разрешение от обоих родителей. На практике лицам, предоставляющим религиозные услуги, сложно просить молодых людей предъявить такое разрешение, поскольку это может вызвать у них чувство отторжения. Это еще один пример правовой неопределенности, которая препятствует полноценной деятельности религиозных общин, в частности, небольших и нетрадиционных меньшинств. Представители религиозных общин, включая традиционные общины, имеющих в целом хорошие отношения с государственным органом, высказались за обеспечение большей правовой ясности, исходя из понимания, что просвещение и образование относятся к основным элементам права человека на свободу религии или убеждений.

VII. Выводы и рекомендации

      65. Представители правительства неоднократно подчеркивали, что Казахстан начал процесс стремительных и далеко идущих преобразований. Страна стремится в полной мере использовать свой потенциал в качестве "моста" между различными географическими и культурными областями, а также между международными и региональными организациями. На национальном уровне уже осуществляются реформы, в том числе в сфере законодательства. В этом контексте Специальный докладчик отметил обнадеживающие заявления о приверженности дальнейшему развитию культуры мирного межэтнического и межрелигиозного сосуществования, которая оказала большое влияние на формирование истории страны. После распада Советского Союза в Казахстане произошло возрождение религиозной жизни, проявившееся, в частности, в строительстве впечатляющих религиозных сооружений.      66. Агентство по делам религий, созданное в 2011 году в качестве центрального государственного органа, отвечающего за осуществление государственного регулирования религиозной сферы, играет активную роль в управлении религиозным многообразием как на национальном, так и на региональном уровнях. Значительная часть его деятельности, например содействие проведению межрелигиозных встреч, поддерживается многими представителями религиозных общин, включая общины меньшинств. В то же время принятый в 2011 году Закон "О религиозной деятельности и религиозных объединениях" содержит ограничительные элементы, идущие вразрез с международными стандартами свободы религии или убеждений. Самая явная проблема касается обязательной официальной регистрации. Отсутствие такого статуса у религиозной общины означает ее "незаконность", что имеет далеко идущие негативные последствия для осуществления права на свободу религии или убеждений. Кроме того, даже те общины, которые зарегистрированы официально, в определенной степени страдают от правовой неопределенности, в частности в связи с официальным ограничением разрешенной религиозной деятельности заранее определенными вопросами и территориальными границами. В целом Закон 2011 года основан на предположении, что осуществление основных аспектов свободы религии зависит от конкретного одобрения правительства, в результате чего взаимосвязь между свободой и ограничениями, которая обычно понимается в контексте прав человека, переворачивается с ног на голову.       67. Хотя Казахстан в целом поддерживает религиозный плюрализм, члены небольших нетрадиционных религиозных общин, часто именуемых сектами, по-прежнему сталкиваются с подозрениями, недоверием и дискриминацией в обществе. Кроме того, некоторые положения действующих в новой редакции Уголовного кодекса и Кодекса об административных правонарушениях, направленные на борьбу с религиозной ненавистью и религиозным экстремизмом, содержат размытые определения, тем самым создавая атмосферу правовой неопределенности, которая еще больше усугубляется недостатками в уголовном процессе, длительными сроками предварительного заключения и смежными проблемами. Аналогичные проблемы характерны для Закона "О противодействии экстремизму" 2005 года.      68. На сегодняшний день информация о религии играет довольно ограниченную роль в государственном школьном образовании. Учебники, используемые в этих целях, содержат неоднозначные формулировки и предостережения в отношении нетрадиционных религиозных движений. Некоторые инициативы, предпринятые в целях повышения "религиозной грамотности" в обществе, могут играть положительную роль в расширении прав и возможностей лиц самостоятельно определяться в вопросах религии и убеждений.      69. В связи с вышеизложенным Специальный докладчик выносит следующие рекомендации:      а) Публичное обсуждение понятия светскости в Казахстане должно способствовать изменению преобладающего в настоящее время ограничительного толкования, согласно которому светскость понимается как инструмент ограничения проявлений свободы религии или убеждений заранее определенными и строго контролируемыми территориальными границами. Светская конституция, основанная на принципе свободы религии или убеждений для всех, должна создавать возможности для развития существующего и формирующегося религиозного плюрализма в обществе, свободном от страха и дискриминации. Специальный докладчик рекомендует правительству рассмотреть вопрос о внесении поправок в соответствующие положения Конституции, с тем чтобы привести их в соответствие со статьей 18 Международного пакта о гражданских и политических правах. В этой связи открытое обсуждение всеобъемлющего понимания светского характера государства может также помочь в преодолении ограничительных подходов в административных и правоохранительных органах.      b) Правительству следует привести положения его Конституции, касающиеся свободы религии или убеждений, в полное соответствие со статьей 18 Пакта и другими соответствующими международными стандартами в области прав человека.      c) В настоящее время правительство занимается организацией и подготовкой пятого Съезда лидеров мировых и традиционных религий. Специальный докладчик призывает лиц, отвечающих за организацию этого мероприятия, не ограничиваться рамками традиционных религий и приглашать представителей других общин. Несмотря на то, что обычно в качестве лидеров выступают мужчины, женщины также должны играть активную роль в проведении диалога, в том числе женщины-теологи различных конфессий. Это может послужить сигналом для дальнейшего расширения понимания и признания многообразия в обществе.      d) Прежде всего Специальный докладчик хотел бы рекомендовать внесение серьезных поправок в Закон о религиозной деятельности и религиозных объединениях 2011 года, исходя из понимания, что регистрация должна служить обеспечению свободы религии или убеждений, которая, будучи одним из универсальных прав человека, принадлежит каждому человеку еще до принятия каких-либо конкретных мер административного одобрения и независимо от них. Наиболее важное изменение заключается в том, что регистрация должна иметь характер предложения, а не являться обязательным требованием для осуществления деятельности религиозными общинами. Незарегистрированные общины должны иметь возможность осуществлять свою деятельность без дискриминации и страха перед запугиваниями.      е) Регистрация тех религиозных общин, которые хотели бы получить соответствующий статус, должна осуществляться в духе служения свободе религии или убеждений. Процедуры должны быть оперативными, прозрачными, справедливыми и не обремененными излишними бюрократическими сложностями. Решения по вопросам, касающимся статуса регистраций, ни в коем случае не должны отражать точку зрения конкурирующей религиозной группы.      f) Пороговые показатели для регистрации на различных уровнях (местном, региональном и национальном) должны быть определены таким образом, чтобы меньшинства могли полноценно осуществлять свою деятельность на всей территории страны. Требование регистрации миссионерской деятельности, а также практика выдачи разрешений на ввоз и распространение религиозной литературы также должны быть внимательно пересмотрены. В ходе этого процесса необходимо запрашивать мнения религиозных общин и организаций гражданского общества, работающих в этой области.      g) При внесении изменений в Закон о религиозной деятельности и религиозных объединениях 2011 года особое внимание следует уделять потребности религиозных общин в воспитании подрастающего поколения, что требует создания соответствующей инфраструктуры в образовательных учреждениях. Частные религиозные школы и аналогичные учреждения должны иметь возможность осуществлять свою деятельность свободно и без неоправданных административных требований.      h) Религиозные общины должны иметь возможность оказывать гуманитарные и благотворительные услуги своим последователям и/или обществу в целом.      i) Те религиозные или духовные общины, которые по каким-либо причинам не имеют статуса признанных религиозных общин, либо не желают получать такой статус, должны иметь реальную возможность получения альтернативной формы юридического статуса, который позволил бы им соответствующим образом выполнять важные общинные функции.      j) Чрезмерно широкие определения правонарушений, связанных с возбуждением религиозной розни и экстремизмом, которые могут негативно отражаться на осуществлении свободы религии или убеждений в сочетании со свободой выражения мнений, должны быть заменены четкими определениями, не допускающими широкого толкования. Это касается как Уголовного кодекса и Кодекса об административных правонарушениях, так и Закона "О противодействии экстремизму" 2005 года. После принятия (в июле 2014 года) новых Уголовного кодекса и Кодекса об административных правонарушениях сохраняется необходимость реформ, направленных на обеспечение большей ясности. В качестве практического руководства в этой области можно использовать Рабатский план действий (введен в действие Управлением Верховного комиссара Организации Объединенных Наций по правам человека в 2012 году).      k) Специальный докладчик призывает Министерство образования продолжать работу над программами религиозного просвещения для учащихся, в том числе после девятого класса. Школьное образование играет ключевую роль в содействии созданию атмосферы религиозной терпимости. Специальный докладчик также высоко оценивает инициативы, принятые в недавнее время в целях поощрения "религиозной грамотности" среди населения в целом.      l) Правительству следует прекратить практику борьбы с сектами, которая подпитывает негативные стереотипы в отношении новых религиозных движений. Информация о религиозных верованиях и общинах, представляемая, в частности, в рамках школьного образования, должна быть справедливой и точной. В этом контексте Специальный докладчик с удовлетворением отмечает Толедские руководящие принципы преподавания материала, касающегося религий и убеждений, в государственных школах, разработанные Организацией по безопасности и сотрудничеству в Европе.      m) Правительству следует способствовать дальнейшему укреплению национальной и региональной инфраструктуры защиты прав человека; например, путем создания региональных отделений института Омбудсмена.      n) Специальный докладчик разделяет выраженное многими собеседниками мнение о том, что строгое следование принципам верховенства права создает наилучшие условия для борьбы с такими негативными явлениями, как религиозный экстремизм и религиозная ненависть, поскольку соблюдение принципа верховенства права способствует укреплению доверия в обществе и между государственными учреждениями и населением в целом.      o) Меры по укреплению доверия также содержатся в Рабатском плане действий. Правительству было бы полезно провести широкие консультации с организациями гражданского общества, СМИ, религиозными общинами и другими заинтересованными сторонами по вопросу о том, как наилучшим образом применять Рабатский план действий в конкретной ситуации Казахстана. 

 

 

 

Конституция Закон Кодекс Норматив Указ Приказ Решение Постановление Адвокат Алматы Юрист Юридическая услуга Юридическая консультация Гражданские Уголовные Административные дела споры Защита Арбитражные Юридическая компания Казахстан Адвокатская контора Судебные дела Декларация Указ Приказ Постановление Решение Доклад Заключение Заявление Заключение Конвенция Контракт Меморандум Методика Нормы Нота Правила Программа Устав Хартия Статья Комментарий Резолюция Регламент Протокол Проект Программа Правила Послания