Азаматтық және саяси құқықтар, оның ішінде судьялардың тәуелсіздігі, сот төрелігін жүзеге асыру және жазасыздық мәселелері (Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес)
Судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігі мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Леонардо Деспуи мырзаның Адам құқықтары жөніндегі комиссияға 2005 жылғы 7 қаңтардағы баяндамасы.
Қосымша
ҚАЗАҚСТАНҒА МИССИЯ*
Түйіндеме
Қазақстан Үкіметінің ізгі ниетпен жасаған шақыруына сәйкес, судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігі мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы 2004 жылғы 11–17 маусым аралығында осы елге сапармен барды. Ол мемлекеттік лауазымды тұлғалармен мазмұнды әңгімелер өткізді және сот жүйесінің жай-күйі туралы егжей-тегжейлі анықтамалық ақпарат пен талдау ұсынған көптеген адамдармен еркін кездесті. Ол барлық сұхбаттасушыларына терең ризашылығын білдіреді.
Біріккен Ұлттар Ұйымында құжаттар көлеміне қатысты қабылданған шектеулерге байланысты фактілердің баяндалуы барынша қысқартылды. Сонымен бірге баяндамада 1991 жылдан кейін сот жүйесіне әсер еткен институционалдық және құқықтық салалардағы өзгерістердің жалпы көрінісін жасауға әрекет жасалған. Онда 2003 жылғы желтоқсанда өлім жазасы туралы үкімдерді орындауға мораторий енгізу сияқты аса маңызды шараларға назар аударылады, бұл жағдайдың дұрыс бағытта өзгеріп жатқанына үміт ұялатады. Алайда онда сот жүйесінің институционалдық жағынан да, іс жүзінде де атқарушы билік пен ықпалды іскерлік топтарға әлі де қатты тәуелді екені көрсетілген. Негізгі түйткіл прокурордың рөлі екені анық, өйткені ол қылмыстық та, азаматтық та істерді қарауға қатыса алады; қамауға алу туралы шешім қабылдауда шешуші рөл атқарады; іс бойынша іс жүргізу тоқтатылған жағдайда да сот шешіміне шағым жасай алады; сондай-ақ сот үкімінің орындалуын екі айға дейінгі мерзімге тоқтата тұру құқығына ие. Прокурор, судья және қорғаушы арасындағы құзыреттер мен өкілеттіктерді қайта бөлуге бағытталған түбегейлі өзгерістер енгізілмейінше, соттардың тәуелсіздігі саласында ешқандай ілгерілеу болуы мүмкін емес. Сонымен қатар, одан әрі реформалар жүргізу қажеттілігінен бөлек, шешілмеген негізгі проблемалар сот жүйесінің жұмыс істеу тәртібіне ықпал ететін орныққан «мәдениеттен» туындайтын сияқты және соттардың тәуелсіздігін, тиімділігі мен әділдігін қамтамасыз ететін жаңа мәдениетті қалыптастыру қажеттілігімен байланысты.
Судьялардың сыбайлас жемқорлығы алаңдаушылық туғызатын негізгі мәселе болып қала береді, сондықтан оны дереу әрі батыл түрде жою бірінші кезектегі міндет болып табылады. Тағы бір аса маңызды міндет судьялар мен адвокаттардың кәсібилігін арттыру мақсатында заңгерлік білім беру мен даярлау деңгейін көтеруге қатысты. Осы тұрғыдан алғанда, Сот академиясының жұмысын жетілдіру және адам құқықтары жөніндегі халықаралық құқық пен сот ісін жүргізудің халықаралық қағидаттары бойынша даярлықты ұйымдастыру үшін халықаралық қоғамдастықтың қолдауы қажет.
Баяндамада айтылған сын ескертулерге қарамастан, онда Қазақстанда оң институционалдық өзгерістерді жылдам жүргізуге, ең алдымен судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету жолындағы сақталып отырған кедергілерді жоюға қолайлы жағдайлар бар екеніне Арнайы баяндамашының сенімі көрініс тапқан.
Шынында да, билік өкілдерімен жүргізілген диалог олардың алдында тұрған проблемаларды түсінетінін және оларды шешуге белсенді түрде ұмтылуға дайын екенін көрсетеді. Осы оң жағдайларды ескере отырып, осы баяндамаға енгізілген ұсынымдар болашақта диалог жүргізуге негіз қалауға бағытталған. Арнайы баяндамашы осы баяндаманың көлеміне байланысты олардың шектеулі болуына қарамастан, бұл ұсынымдар қоғамның үміт-тілектеріне жауап беріп, тәуелсіз, халықтың сенімі мен құрметіне лайық сот жүйесін құруға ұмтылатын барлық адамдарға қолдау болады деп үміттенеді.
* Баяндаманың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Баяндаманың өзі осы құжатқа қосымшада берілген және тек ағылшын және орыс тілдерінде таратылады.
Қосымша
СУДЬЯЛАР МЕН АДВОКАТТАРДЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ МӘСЕЛЕСІ ЖӨНІНДЕГІ АРНАЙЫ БАЯНДАМАШЫ ЛЕОНАРДО ДЕСПУИ МЫРЗАНЫҢ ҚАЗАҚСТАНҒА ЖАСАҒАН МИССИЯСЫНЫҢ ҚОРЫТЫНДЫСЫ БОЙЫНША ҰСЫНҒАН БАЯНДАМАСЫ (2004 ЖЫЛҒЫ 11–17 МАУСЫМ)
МАЗМҰНЫ
Тармақтар
Кіріспе..................................................1 – 4
I. НЕГІЗГІ ФАКТІЛЕР........................................5 – 67
A. Жалпы саяси және құқықтық жағдай..........................5 – 7
B. Сот жүйесі...............................................8 – 9
C. Өзге де тиісті мекемелер................................10–15
D. Сот жүйесіне әсер ететін негізгі соңғы реформалар мен өзгерістер..............................................16 – 26
E. Судьялар корпусындағы әйелдер мен этникалық азшылық өкілдерінің үлесі.............................................27 – 28
F. Соттарға тең қол жеткізу.....................................29
G. Судьялар................................................30 – 39
H. Прокуратура..............................................40 – 47
I. Адвокатура....................................................48
J. Сот талқылауын жүргізу тәртібі...........................49 – 54
K. Судьялардың еңбек жағдайлары............................55 – 59
L. Ашықтық және есептілік...................................60 – 66
M. Сот жүйесі және саяси оппозиция.............................67
II. ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ҰСЫНЫМДАР...............................68 – 90
A. Қорытындылар...............................................68 – 71
B. Ұсынымдар..................................................72 – 90
Кіріспе
1. Өз мандатына сәйкес, судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігі мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы осы ел Үкіметінің ізгі ниетпен жасаған шақыруы бойынша 2004 жылғы 11–17 маусым аралығында Қазақстанға сапармен келді.
2. Бұл сапарға Үкіметтің зор күш-жігеріне және 1991 жылдан кейін жүргізген реформаларына қарамастан, судьялар әлі де саяси қысым мен әкімшілік нұсқауларға тәуелді, сыбайлас жемқорлыққа бейім және судьялардың тиісті даярлығы мен кәсібилігін, олардың тәуелсіздігін, сот корпусы қызметінің әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз ету мақсатында одан әрі реформалар жүргізу қажет деген бірнеше рет айтылған мәлімдемелер себеп болды. Бұл мәлімдемелер жағдайды бағалау және оны жақсарту жолдарын талқылау мақсатында елге бару арқылы жан-жақты тексеруді қажет етті.
3. Арнайы баяндамашы Сыртқы істер министрімен, Әділет министрімен, Ішкі істер министрімен, Білім министрінің орынбасарымен кездесті. Ол судьялардың және басқа да лауазымды тұлғалардың кең ауқымды тобымен жан-жақты консультациялар өткізді: Жоғарғы Сот Төрағасымен, Конституциялық Кеңестің Төрағасымен, Бас прокурордың орынбасарымен, Ұлттық омбудсменмен, Отбасы істері жөніндегі ұлттық комиссияның Төрайымымен, Адам құқықтары жөніндегі ұлттық комиссияның Төрайымымен, Сот академиясының Төрағасымен, Алматы қалалық соты Төрағасының орынбасарымен, Қазақстан Судьялар одағының Төрағасымен, қалалық адвокаттар алқасының Төрағасымен, Адвокаттар одағының Төрағасымен, Қазақстан гуманитарлық-заң университетінің ректорымен, сондай-ақ облыстық және аудандық соттарда жұмыс істейтін бірқатар судьялармен және адвокаттармен кездесті.
Ол әртүрлі жергілікті үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) өкілдерімен, атап айтқанда, Халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросының Қазақстандағы өкілдігімен, Алматы Хельсинки қорымен, «Құқықтық бастама», «Заң көшесі – Қазақстан», Этникалық азшылықтарға құқықтық көмек көрсету орталығы және «Құқық жүйесіндегі әйелдердің қызметі» ұйымдарымен кездесті.
Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының мынадай мекемелерінің жергілікті бөлімшелеріне барды: Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар басқармасы (АҚЖКБ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасы (БҰҰБЖКБ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдердің дамуы жөніндегі қоры (ЮНИФЕМ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ).
Ол Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) және Еуропалық одақтың (ЕО) өкілдерімен кездесті.
Сондай-ақ ол әртүрлі халықаралық ұйымдар мен ынтымақтастық жөніндегі ұлттық агенттіктердің өкілдерімен: Америка Құрама Штаттарының Халықаралық даму агенттігімен (АМР), Америкалық заңгерлер қауымдастығымен және 2004 жылы «Қазақстандағы сот реформасының жай-күйі туралы» атты баяндамасын ұсынған Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне арналған заңнамалық бастамалармен (АБА/СЕЕЛИ), Түрме реформасы институтымен (ИТР), Сорос қорымен және «Транспаренси Интернешнл» ұйымымен кездесті.
4. Арнайы баяндамашыға Қазақстанның сот жүйесінің қазіргі жай-күйімен және оған қатысты соңғы өзгерістермен танысуға бірегей мүмкіндік бергені үшін Қазақстан Үкіметіне зор ризашылығын білдіреді. Ол Үкіметке жан-жақты қолдау көрсеткені және Үкіметтің қазіргі проблемаларды түсінетінін әрі оларды шешуге ұмтылуға дайын екенін көрсеткен өте ашық әрі шынайы диалог жүргізуге мүмкіндік бергені үшін алғыс білдіреді. Ол кездескісі келген барлық адамдармен, оның ішінде аса құнды жұмыс атқарып жүрген ҮЕҰ өкілдерімен ешқандай шектеусіз немесе кедергісіз кездесуге мүмкіндік алды.
Ол өзі кездескен әрбір адамға қазіргі үрдістер мен болашақта реформалар жүргізу қажеттілігі туралы ұсынылған ақпарат пен талдау үшін терең ризашылығын білдіреді. Ол өзінің ұсынымдары негізгі үміт-тілектерге жауап беріп, Үкіметте, сот жүйесінде жұмыс істейтін және азаматтық қоғамның мүшесі болып табылатын, тәуелсіз, тиімді және ашық сот жүйесін құруға ұмтылатын барлық адамдарға қолдау болады, сондай-ақ болашақта нәтижелі диалог жүргізу мен оң нәтижелерге қол жеткізуге негіз болады деп үміттенеді.
I. НЕГІЗГІ ФАКТІЛЕР
A. Жалпы саяси және құқықтық жағдай
5. Қазақстан 1991 жылы бұрынғы Кеңес Одағының құрамында 70 жыл болғаннан кейін тәуелсіздік алды және тиімді басқарудың халықаралық өлшемдеріне сәйкес келетін институттарды дамытуға ұмтылуда. Тәуелсіздік алғаннан бері елді Президент Нұрсұлтан Ә. Назарбаев басқарып келеді (1999 жылы 2006 жылға дейінгі келесі мерзімге қайта сайланған). Ол 1993 жылғы посткеңестік алғашқы Конституцияның орнына келген және президенттік билігі күшті басқару жүйесін құруды көздейтін 1995 жылғы жаңа Конституцияны қабылдаудың бастамашысы болды. Конституцияның 3-бабының 3-тармағында мынадай кепілдік көзделген: «Ешкім де Республикада мемлекеттік билікті иемденіп кете алмайды. Билікті иемденіп кетушілік заң бойынша қудаланады».
6. Конституцияның VII бөлімі соттар мен сот төрелігіне қатысты мәселелерге арналған, ал сот жүйесінің қызметін реттейтін негізгі заң 2000 жылғы 25 желтоқсандағы № 132 «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заң болып табылады («Сот жүйесі туралы заң»). Істерді қарау тәртібі 1997 жылғы Қылмыстық кодекспен, 1997 жылғы Қылмыстық іс жүргізу кодексімен және 1998 жылғы Қылмыстық-атқару кодексімен реттеледі.
7. Қазақстан адам құқықтары саласындағы мынадай шарттардың қатысушысы болып табылады: Азаптауға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенция, Бала құқықтары туралы конвенция, Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы халықаралық конвенция және Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция.
2003 жылғы желтоқсанда Қазақстан Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіге қол қойды, бірақ оларды әлі ратификациялаған жоқ.
Осыған байланысты Конституцияның 4-бабының 3-тармағында былай делінгенін атап өткен жөн: «Республика бекіткен халықаралық шарттардың республика заңдарынан басымдығы болады және халықаралық шартта оны қолдану үшін заң шығару талап етілетін жағдайдан басқа реттерде тікелей қолданылады».
B. Сот жүйесі
8. Қазақстан Президент тағайындайтын әкімдер (губернаторлар) басқаратын 14 облысқа (әкімшілік өңірлерге) бөлінген. Алматы және Астана қалаларының мәртебесі облыс мәртебесіне теңестірілген. Әрбір облыс аудандарға бөлінеді. Осылайша, елде үш деңгейлі сот юрисдикциясы бар:
i) Конституцияның 81-бабына сәйкес, Жоғарғы Сот «азаматтық, қылмыстық және өзге де істер жөніндегі жоғары сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу нысандарында олардың қызметін қадағалауды жүзеге асырады және сот практикасы мәселелері бойынша түсініктемелер береді». Конституцияның 82-бабына сәйкес, Жоғарғы Соттың Төрағасы, алқа төрағалары және судьялары «Республика Президентінің ұсынуымен Республика Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесі негізінде Сенатпен сайланады». Соттың 48 мүшесі істің сипатына қарай үштен тоғыз адамға дейінгі құрамдағы топтарда отырады, сондай-ақ төменгі сатыдағы соттарға арналған консультациялық қорытындылар қабылдау үшін пленарлық отырыстарға қатыса алады. Сот құрамында тиісінше азаматтық істерді, қылмыстық істерді және қадағалау мәселелерін қарайтын үш алқа бар (www.supcourt.kz веб-сайтын қараңыз);
ii) 16 облыстық сот (14 облыста, сондай-ақ Алматы мен Астанада орналасқан), онда барлығы 572 судья жұмыс істейді. Олар апелляциялық соттар ретінде, сондай-ақ адам өлтіру сияқты ауыр қылмыстық құқық бұзушылықтарды қарау кезінде бірінші сатыдағы соттар ретінде әрекет ете алады. Конституцияның 82-бабының 2-тармағына сәйкес, «Облыстық және оларға теңестірілген соттардың төрағалары, алқа төрағалары мен судьяларын Республика Президенті Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесі бойынша қызметке тағайындайды»;
iii) барлығы 1 851 судья жұмыс істейтін 260 аудандық сот бірінші сатыдағы соттардың функцияларын орындайды. Конституцияның 82-бабының 3-тармағына сәйкес, осы соттардың төрағалары мен судьяларын «Республика Президенті Әділет министрінің ұсынуымен және Әділет біліктілік алқасының кепілдемесі негізінде қызметке тағайындайды». Аудандық соттарда ресми түрде құрылымдық бөлімшелер жоқ, дегенмен судьялардың көпшілігі қылмыстық немесе азаматтық істер бойынша маманданатын тәжірибе қалыптасқан. Істерді бір судья жеке-дара немесе үш судьядан тұратын алқа қарайды.
9. Бұдан басқа, шаруашылық дауларды қараумен айналысатын аудандық соттарға теңестірілген 16 экономикалық сот (Алматы мен Астананы қоса алғанда, әр облыста бір-бірден) құрылған.
Сонымен қатар облыстық және аудандық деңгейлерде қарулы күштер мен әскери қызметшілерге қатысты істерді қарайтын әскери соттар жұмыс істейді.
Ақырында, Қазақстан бірқатар мамандандырылған соттар құруға әрекет жасауда:
i) әкімшілік құқық бұзушылықтарға қатысты істерді қарау үшін Алматы мен Астанада эксперимент тәртібімен әкімшілік соттар құрылды;
ii) Алматы қаласы мен Алматы облысында кәмелетке толмағандарға қатысты істер бойынша мамандандырылған сот төрелігі жүйесі құрылды, ол кейіннен бүкіл ел аумағына таратылатын болады. Әзірге аудандық және облыстық соттардың кейбір судьялары кәмелетке толмағандардың істерін қарауға маманданған.
C. Өзге де тиісті мекемелер
10. Конституциялық Кеңес. Бұл квазисот органы Конституцияның 71-бабына сәйкес 1993 жылғы Конституцияда көзделген Конституциялық Соттың орнына құрылды. Оның ұйымдастырылуы мен қызметі Конституциялық заңмен реттеледі. Оның құрамындағы жеті мүше алты жыл мерзімге тағайындалады, олардың өкілеттіктері әрбір үш жыл сайын жаңартылып отырады: Төрағаны Республика Президенті тағайындайды және оның дауысы шешуші болып табылады; Кеңестің екі мүшесін Президент, екі мүшесін Сенат Төрағасы және екі мүшесін Мәжіліс Төрағасы тағайындайды.
Өз өкілеттіктері мерзімі ішінде Кеңес мүшелері Парламенттің келісімінсіз қамауға алынбайды, күштеп әкелінбейді, сот тәртібімен қолданылатын әкімшілік жазаға тартылмайды және қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды, бұған қылмыс үстінде ұсталған немесе «ауыр қылмыс» жасаған жағдайлар кірмейді.
Конституцияның 72-бабында Кеңестің функциялары көзделген. Арнайы баяндамашымен әңгімелесу барысында айтылған алаңдаушылықтар мынадай мәселелерге қатысты болды:
i) Кеңестің құзыретіне Президент жарлықтарының конституциялылығын қарау кірмейді; және
ii) Конституцияның 73-бабының 4-тармағына сәйкес, Республика Президентіне Кеңестің шешімдеріне қарсылық білдіру құқығы берілген. Конституцияда Президенттің қарсылығын Кеңес мүшелерінің үштен екісінің дауысымен еңсеруге болатыны көзделгенімен, іс жүзінде Кеңестің жеті мүшесінің үшеуін Президент тағайындайтындықтан, шешімдерге қарсылық білдіру құқығы Кеңеске ықпал етудің қуатты құралы болып табылады.
11. Жоғары Сот Кеңесі. Конституцияның 82-бабының 4-тармағында бұл органның «Республика Президенті басқаратыны және оның құрамына Конституциялық Кеңестің Төрағасы, Жоғарғы Соттың Төрағасы, Бас прокурор, Әділет министрі, Сенат депутаттары, судьялар және Республика Президенті тағайындайтын басқа да адамдар кіретіні» көзделген.
Оның мәртебесі, құрылу тәртібі және жұмысын ұйымдастыру заңмен айқындалады және Арнайы баяндамашы алған ақпаратқа сәйкес, оның қызметі көп жағдайда Республика Президентіне тәуелді. Кеңес оған тоқсан сайын облыстық және оларға теңестірілген соттардың төрағаларын, алқа төрағалары мен судьяларын тағайындауға қатысты ұсынымдар береді.
Айтылған мәлімдемелерде ашықтықтың жоқтығы және сыбайлас жемқорлық, оның ішінде судья лауазымын алу үшін ақша төлеу түрінде көрініс табатын жемқорлық туралы сөз болды.
12. Әділет біліктілік алқасы. Алқа Конституцияның 82-бабының 4-тармағына сәйкес құрылды, онда ол «Мәжіліс депутаттарынан, судьялардан, прокурорлардан, құқық пәндерінің оқытушыларынан және заңгер ғалымдардан, әділет органдары қызметкерлерінен құрылатын дербес, тәуелсіз орган» деп белгіленген. Оның мәртебесі, құрылу тәртібі және жұмысын ұйымдастыру заңмен айқындалады.
Әдетте оның ұсынымдарын Әділет министрі мен Республика Президенті қолдайтын сияқты. Мәлімдемелерге сәйкес, Алқа шешімдер қабылдау процесінде нақты өлшемшарттар мен жариялылық жоқ, сыбайлас жемқорлық фактілері кездеседі және оның он төрт мүшесіне қызмет көрсететін көмекші персонал жетіспейді.
13. Сот академиясы. Ол 2001 жылы құрылды және Үкіметтің қолдауына ие. Оның бюджеті ұлттық бюджет қаражаты есебінен қалыптастырылады. Академияда болашақ судьялардың кәсіби даярлығы және қызметтегі судьялардың біліктілігін арттыру жүзеге асырылады; 2003 жылы шамамен 400 судья онда бір айлық біліктілікті арттыру курстарынан өтті.
Оның құрылуына үлкен үміт артылды, қазіргі уақытта халықаралық қолдау мен көмек алу үшін күш-жігер жұмсалуда.
Қазіргі уақытта даярлау барысында қолданыстағы сот практикасына басты назар аударылады, ал жаңа заңнама мен проблемаларға немесе адам құқықтары саласындағы тиісті халықаралық нормалар мен қағидаттарға, оның ішінде судьялардың қызметіне қатысты нормалар мен қағидаттарға әлі де жеткіліксіз көңіл бөлінеді немесе мүлде назар аударылмайды.
14. Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия. Ол 1994 жылы Республика Президентіне тікелей есеп беретін консультативтік орган ретінде құрылды. Оның мәртебесі мен өкілеттіктері Президенттің бірқатар жарлықтарымен айқындалған. Олардың соңғысы (2004 жылғы 20 наурыздағы) ҮЕҰ, университеттер мен адвокаттар тарапынан қосымша өкілдерді енгізу мақсатында оның құрамын кеңейтті, осылайша олар Үкімет, Парламент және сот органдарының өкілдерімен бірлесіп оның жұмысына қатыса алады.
Комиссия Президентке мынадай мәселелер бойынша консультациялар береді:
i) адам құқықтары саласындағы саясатты, мемлекеттік бағдарламалар мен тұжырымдамаларды әзірлеу;
ii) адам құқықтарын қорғаудың институционалдық негіздері мен заңнамасы;
iii) адам құқықтары саласындағы шарттарға қосылу және халықаралық ынтымақтастыққа қатысу;
iv) адам құқықтары саласындағы тетіктер мен рәсімдер және құқық қолдану практикасын жетілдіру; және
v) адам құқықтары саласындағы білім беруді дамыту.
Ол шағымдарды қарайды және бұзылған құқықтарды қорғауды қамтамасыз ету жөнінде ұсынымдар әзірлейді (2003 жылы 700-ден астам шағым қаралған).
Хабарламаларға сәйкес, ол сот жүйесінің барлық субъектілері, халықаралық және ұлттық ұйымдар, ең бастысы, қалың жұртшылық арасында құрметке ие. Өйткені, әдетте, келіп түскен шағымдар назардан тыс қалмайды, олар бойынша тергеу жүргізіледі және шағым авторлары жауап алады.
Алайда, өкінішке қарай, Комиссияның жұмыс жүктемесі мен оның қызметінің нәтижелілік дәрежесін бағалауға көмектесетін статистикалық деректер жоқ.
Сонымен бірге ол соттардың адам құқықтарына қатысты мәселелерді қарауына ықпал ете алатын тетік ретінде қарастырылады.
15. Ұлттық омбудсмен. Бұл институт 2002 жылы Президент Жарлығына сәйкес құрылды. Алынған ақпаратқа сәйкес, қызметінің алғашқы екі жылы ішінде омбудсмен 1 200-ден астам шағым алған, олардың 27%-ы соттардың қызметіндегі кемшіліктер мен сыбайлас жемқорлыққа, 5,5%-ы сот шешімдерінің орындалмауына, ал 3%-ы сот талқылауындағы негізсіз кідірістерге қатысты болған.
Мұның бәрі, бәлкім, жұртшылық арасында омбудсменді апелляцияларды қарау тетігі ретінде қате түсінудің қалыптасуымен түсіндіріледі.
Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия мен омбудсменге берілген өкілеттіктердің, ең алдымен адам құқықтарының сақталуын бақылау саласында, қатарласуы және қайталануы байқалады.
Хабарламаларға сәйкес, омбудсмен әдетте шағымдарды прокурорға немесе тиісті сотқа жолдайды, алайда шағымдардың нақты авторларын бұл туралы тиісті түрде хабардар етпейді.
D. Сот жүйесіне әсер ететін негізгі соңғы реформалар мен өзгерістер
16. 1991 жылдан бастап Президент Назарбаев негізінен экономика саласында ірі реформалар жүргізді. Экономикалық және институционалдық өзгерістердің өзара байланысты екенін мойындай отырып, сот жүйесіне қатысты мынадай аса маңызды реформалар мен өзгерістерді атап өтуге болады:
17. Құқықтық реформалар. № 132 «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заң («Сот жүйесі туралы заң») 2000 жылғы 25 желтоқсанда қабылданды; 1997 жылы Қылмыстық кодекс пен Қылмыстық іс жүргізу кодексіне реформа жүргізілді, ал 1998 жылы Қылмыстық-атқару кодексіне өзгерістер енгізілді.
2002 жылы Парламент алдын ала тергеу кезеңінде де, сот талқылауы кезеңінде де адам құқықтарын қорғауды одан әрі күшейту мақсатында Қылмыстық іс жүргізу кодексіне түзетулер енгізетін № 363 Заңды қабылдады.
Қазіргі уақытта Кодекстің 68 және 69-баптарында телефон арқылы дереу хабарлау құқығы, қорғаушымен оңаша кездесу құқығы, қорғаушыны таңдау құқығы, шағым беру құқығы, аудармашының көмегін алу құқығы, айыптаудың мазмұнын білу құқығы, үнсіз қалу құқығы, сот үкімінің көшірмесін алу құқығы және т.б. көзделген.
18. Адам құқықтарын қорғау. «Заң көшесі» ұйымы орыс және қазақ тілдерінде «Өз құқықтарың туралы ақпарат» атты кітапша жариялады, онда әрбір азаматтың негізгі құқықтары егжей-тегжейлі баяндалған.
Халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросы да «Соттағы азаматтардың құқықтары» атты кітапша жариялады.
Осы екі кітапшаны, оның ішінде мектептер мен университеттерде кеңінен тарату орынды болар еді.
19. Сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстау. Бұрын Қазақстанда сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстауды қолдану көрсеткіші әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болған, алайда Қылмыстық іс жүргізу кодексіне жүргізілген реформалардың нәтижесінде бұл көрсеткіш төмендеді.
Бұл оң үрдіс ішінара 2004 жылы сотқа дейінгі қамауда ұстауды қамтамасыз ету жөніндегі өкілеттіктердің Ішкі істер министрлігінің қарамағынан Әділет министрлігінің қарамағына берілуіне байланысты болды.
Сонымен бірге қамауда отырған адамдардың саны әлі де шамадан тыс жоғары болып отыр және сапар кезінде ол 6 000-нан 8 000 адамға дейін, яғни түрмедегі барлық адамдардың шамамен 15%-ын құрады.
20. Өлім жазасы туралы үкімдерді орындауға мораторий. 2003 жылғы желтоқсанда Сенат өлім жазасы туралы үкімдерді орындауға мораторий енгізуді ұсынды.
2004 жылғы қаңтарда Президент Жарлығымен мораторийдің қолданылу мерзімі ұзартылды, ал Қылмыстық кодекске өлім жазасын өмір бойына бас бостандығынан айырумен алмастыру мақсатында түзетулер енгізілді.
Барлық құқық қорғау ұйымдарымен бірге Арнайы баяндамашы бұл шешімді құптайды, әсіресе 1999 жылы 40 адам, 2000 жылы 22 адам, ал 2001 жылы 15 адам өлім жазасына кесілгенін ескергенде.
Мораторий енгізілгеннен бері тек бір ғана өлім жазасы туралы үкім шығарылып, ол Жоғарғы Сотпен өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды.
21. Әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықты және оларды саудалауды қылмыстық жауаптылыққа тарту. Қазақстан Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияның (КЛДЖ) қатысушысы болып табылады, ал ЮНИФЕМ Отбасы істері жөніндегі ұлттық комиссиямен бірлесіп гендерлік бейтарап заңнаманы қабылдау және онда гендерлік теңдік қағидаттарын бекіту мақсатында белсенді жұмыс жүргізуде.
2003 жылғы мамырда Парламент Қылмыстық кодекске, ең алдымен әйелдер саудасы үшін нақты жазаларды көздейтін, адам саудасына қатысты түзетулер қабылдады.
Ішкі істер министрі аудандық деңгейдегі полиция органдарының әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықпен күрес жөніндегі арнайы ұлттық бағдарламасын жүзеге асырудың бастамашысы болды.
Сапар барысында Министрлік Парламентке отбасындағы зорлық-зомбылық туралы заң жобасын жолдады.
Бұл проблема полиция органдары мен сот жүйесі тарапынан ешқашан байыпты қабылданбаған сияқты, осыған байланысты жергілікті құқық қорғау мекемелері мен ұйымдары заңнамадағы өзгерістер оң өзгерістерге түрткі болады деген үміт білдірді.
22. Бас бостандығынан айыру түріндегі жазалар. 2000 жылы Қазақстан тұтқындар саны бойынша әлемде үшінші орында болды.
Қазіргі уақытта бірқатар реформаларды іске асыру нәтижесінде ел тұтқындар саны бойынша 19-орынға көтерілді. Бұл реформалар мыналарды қамтыды:
i) қамауда отырған адамдарды қоса алғанда, түрме жүйесін Ішкі істер министрлігінің қарамағынан Әділет министрлігінің қарамағына беру, бұл есептілікті жақсартуға және басқару тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді;
ii) бірқатар құқық бұзушылықтарды қылмыссыздандыру және сынақ мерзімін, сондай-ақ қоғамдық жұмыстар мен жазалаудың басқа да баламалы нысандарын енгізу.
23. Алқабилер сотын енгізу туралы ұсыныс. Конституцияның 75-бабының 2-тармағында «Заңда көзделген жағдайларда қылмыстық сот ісін жүргізу алқабилердің қатысуымен жүзеге асырылады» деп көзделген.
2002 жылғы қыркүйекте Президенттің № 949 «Құқықтық саясат тұжырымдамасы туралы» Жарлығымен болашақта сот талқылауына алқабилердің қатысуы қолдау тапты.
Заң жобасында облыстық соттар деңгейінде кейбір «ауыр» қылмыстарды қарау кезінде алқабилердің қатысуы ұсынылады және кейіннен бұл тәжірибені басқа қылмыстарға да тарату мүмкіндігі көзделген. Үлгі ретінде француз жүйесі (алқабилер соты) ең қызықты мысал ретінде қарастырылуда.
24. Заңгерлік білім беру және этика саласындағы хабардарлықты арттыру.
Кеңестік кезеңде небәрі екі заң оқу орны болды, онда шамамен 350 студент оқыды.
2003 жылы 65 000-ға жуық студент білім алатын және 16 000 құқық факультеттерінің түлектері бар шамамен 150 оқу орны тіркелді.
Сонымен бірге білікті оқытушылардың жетіспеушілігі мен оқытудың шамадан тыс теориялық сипат алуы заңгерлік білім беру сапасына теріс әсер етеді; бұдан бөлек, кейбір оқытушылардың белгіленген квотадан тыс студенттер қатарына қабылданғысы келетін адамдардан пара алатыны туралы мәлімдемелер бар.
Заң факультеттерінің оқу бағдарламалары құқықтық реформаларды көрсету мақсатында жаңартуды қажет етеді; сонымен қатар үздіксіз заңгерлік білім беру қажеттілігі бар, өйткені көптеген судьялар, прокурорлар мен адвокаттар өздерінің күнделікті қызметіне әсер ететін соңғы құқықтық реформалар туралы толық хабардар емес.
Осындай жағдайда Білім министрлігі (БМ) шетелдік заң факультеттерімен алмасу жүйесін енгізді және студенттердің екінші оқу жылында олардың білімдері соңғы курсқа көшкенге дейін ең төменгі стандарттарға сәйкес келуін қамтамасыз ету мақсатында қосымша аттестаттау шараларын қабылдады.
Ақырында, Білім министрлігі адам құқықтары құқығының кейбір аспектілерін заң факультеттерінің оқу жоспарларына енгізуді мақұлдағанымен, қазіргі уақытта адам құқықтары құқығы бойынша міндетті немесе факультативтік сабақтар түрінде оқытылатын бірде-бір арнайы курс ұсынылмайтын сияқты; халықаралық гуманитарлық құқық пен халықаралық босқындар құқығы саласында да осындай жағдай қалыптасқан.
Адвокаттарға немесе судьяларға және тұтқындармен қарым-қатынасқа қатысты халықаралық қағидаттар, сондай-ақ Судьялар одағы әзірлеген Әдеп нормалары кодексінің ережелері де кеңінен ескерілмейді.
Білім министрлігі мұндай жағдайдың бар екенін мойындады және заңгерлік білім беру мен кәсіби этика стандарттарын арттыру жөнінде реформалар жүргізуді жоспарлап отыр.
25. Құқықтық көмек. Адвокаттардың ерікті ұйымы болып табылатын Адвокаттар одағы тегін консультациялар береді және Үкімет тарапынан номиналды ақшалай сыйақы алады.
Заң факультеттерінің жанында аз қамтылған азаматтарға тегін заңгерлік консультациялар берумен айналысатын сегіз заң консультациясы жұмыс істейді; бұл өз кезегінде студенттерге практикалық тәжірибе жинақтауға мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта Сорос қоры, АБА/СЕЕЛИ және АМР құқықтық көмек жобаларын қаржыландыруда.
26. Сот жүйесін әкімшілік және қаржылық қолдау. Жоғарғы Сот өз бюджетін дербес басқарады.
Төменгі деңгейдегі соттарға келетін болсақ, бірқатар реформалардың нәтижесінде сот жүйесіне көрсетілетін кейбір әкімшілік функциялар мен қаржылық қолдау Әділет министрлігінен Жоғарғы Соттың Сот әкімшілігі комитетіне берілді.
Хабарламаларға сәйкес, бұл шара соттардың мүмкіндіктерін кеңейтіп, олардың бюджетін (2003 жылы ұлттық бюджеттің 0,91%-ын құраған) тиімдірек басқаруына және шығыс баптарын айқындауына мүмкіндік берді.
Осы шаралардың барлығы Жоғарғы Сот судьяларының жалақысын, тұрғын үй жәрдемақыларын арттыруға (алайда кейбір судьялар жеке меншік тұрғын үйге ие болып, жоғары жалақы алғанды жөн көрер еді), кеңсе техникасын сатып алуға және сот ғимараттарын жөндеуге мүмкіндік берді.
E. Судьялар корпусындағы әйелдер мен этникалық азшылық өкілдерінің үлесі
27. Ресми статистикалық деректерге сәйкес, 2002 жылы заңгерлік білім алған жоғары оқу орындары түлектерінің арасында әйелдердің үлесі 16,7%-ды, ал ерлердің үлесі 13,1%-ды құрады.
Әйелдер судьялар корпусында тиісті деңгейде ұсынылған, бұған жоғары деңгейдегі соттар кірмейді.
2002 жылы әйел судьялардың үлесі мынадай болды: Жоғарғы Сот – 34%; облыстық соттар – 52%; аудандық соттар – 49%.
Әйелдер облыстық деңгейдегі сот төрағалары лауазымдарының 50%-ын және аудандық деңгейдегі сот төрағалары лауазымдарының 11%-ын иеленді.
28. Қазақстан халқының жалпы саны 17 млн. адамды құрайды және оның 56%-ы этникалық қазақтардан, сондай-ақ көптеген этникалық топтардан тұрады, олардың ішінде 32%-ын этникалық славяндар (орыстар, украиндар және белорустар) құрайды.
Әртүрлі этникалық топтар арасында ашық этникалық қақтығыс жоқ, дегенмен кейбір адамдар этникалық қазақтардың өзге этникалық тектегі азаматтармен салыстырғанда экономикалық және саяси артықшылықтарға ие екендігі туралы кең таралған түсініктерге байланысты ықтимал қауіпке алаңдаушылық білдірді.
Бұдан басқа, елдің ресми тілдері тек қазақ және орыс тілдері болып табылады.
Хабарламаларға сәйкес, орыстар мен басқа да азшылық топтардың судьялар корпусындағы өкілдігі жеткіліксіз, дегенмен елдің кейбір соттары мен өңірлерінде жағдай қанағаттанарлық.
Осыған байланысты ешқандай статистикалық деректер алынған жоқ.
F. Соттарға тең қол жеткізу
29. Негізінде, тең қол жеткізу заңмен кепілдендірілген.
Соған қарамастан, мүгедектер, азшылық топтар, әйелдер мен балалар сияқты топтар үшін соттардың іс жүзінде қолжетімділігіне қатысты қандай да бір статистикалық деректер ұсынылмады.
G. Судьялар
30. Бұрынғы Кеңес Одағының басқа елдеріндегі сияқты, тарихи тұрғыдан сот жүйесі мемлекетпен тығыз байланысты болды және мемлекеттік мүдделерді іске асыратын институт ретінде қарастырылды.
Әдетте судьяларға күдікпен қарау орын алған және бұл жағдай 2000 жылы «Сот жүйесі туралы заңның» қабылдануына әкелді (жоғарыдағы 17-тармақты қараңыз).
31. Біліктілік және кәсіби даярлық. Кеңестік кезеңде судьялар «сайланатын»: кандидатураларды Коммунистік партия ұсынатын және дауыс беруге тек партия мүшелері ғана қатысатын.
Қазіргі жүйеде судья лауазымына орналасу үшін Конституцияның 79-бабының 3-тармағына сәйкес, Республика азаматы болу, 25 жасқа толу, жоғары заңгерлік білімнің болуы, заң мамандығы бойынша кемінде екі жыл жұмыс өтілі және біліктілік емтиханын тапсыру қажет.
«Сот жүйесі туралы» заңның 29-бабының 1-тармағында аудандық сот судьясы лауазымына кандидат сотта тағылымдамадан өтуге және облыстық соттың пленарлық отырысының оң қорытындысын алуға тиіс екені көрсетілген.
29-баптың 2-тармағында облыстық сот немесе Жоғарғы Сот деңгейіндегі судья лауазымына орналасу үшін кандидаттың заң мамандығы бойынша кемінде бес жыл, оның ішінде судья ретінде кемінде екі жыл жұмыс өтілі болуы қажет екені атап көрсетілген.
2001 жылдан бастап Сот академиясы қызметтегі судьялардың біліктілігін арттыру курстарын өткізді, ал 2004 жылғы қыркүйекте болашақ судьялардың алғашқы тобы магистр дәрежесін алу бағдарламасы бойынша оқуды бастады.
Мұндай даярлық болашақ судьялар үшін міндетті болуы тиіс, ал қызметтегі судьялар әрбір 3–5 жыл сайын екі-үш апталық даярлық курстарынан өтуге міндетті болады.
Барлық судьялардың дерлік мүдделерін білдіретін ұлттық қауымдастық болып табылатын Судьялар одағы да қызметтегі судьялардың біліктілігін арттырумен айналысады, ал жекелеген соттарда жаңа заңдар, сондай-ақ Жоғарғы Соттың шешімдері мен қаулылары талқыланатын, сот қателіктері немесе сот шешімдерінің күшін жою жағдайлары зерттелетін бір апталық немесе бір айлық даярлық курстары өткізіледі.
32. Тағайындау және қызметте болу. Республика Президенті тағайындау процесіне шешуші ықпал етеді (жоғарыдағы 8-тармақты қараңыз).
Әрбір бес жыл сайын судьялар Президенттің қайта тағайындауынан өтуге тиіс.
Хабарламаларға сәйкес, қайта тағайындау процесі теріс пайдаланулармен, мәжбүрлеумен және өзін-өзі цензуралаумен байланысты болуы мүмкін, өйткені судьялардың қызметте қалуы олардың істер бойынша қандай шешімдер шығаратынына тәуелді болуы ықтимал, бұл төмендегі 34-тармақта түсіндіріледі.
33. Қызмет бабында жоғарылату. Негізгі құқықтық өлшемшарттар қабілеттілік, адалдық және тәжірибе болып табылады.
Сонымен бірге, хабарламаларға сәйкес, бұл процесс ашықтық, әділдік және объективтілік қағидаттарын сақтаудан алыс.
34. Өкілеттіктерді тоқтату және тәртіптік шаралар. Жоғарғы Сот судьяларын тағайындау және олардың өкілеттіктерін тоқтату Парламенттің құзыретінде болғанымен, облыстық және аудандық соттардың судьяларына қатысты тәртіптік іс жүргізу және оларға ықтимал тәртіптік шаралар қолдану, сондай-ақ оларды Республика Президентінің әрбір бес жыл сайын қайта тағайындауы тәртібі қолданылады.
«Сот жүйесі туралы» заңның тиісті ережелері бұлыңғыр; Президенттің өкілеттіктерімен ұштаса отырып, олар, атап айтқанда, саяси тәуелсіз ұстанымды ұстанатын судьяны қызметінен босату немесе жазалау тұрғысынан теріс пайдалануға әкелуі мүмкін.
Судьялар, егер олар жекелеген адамдарға мемлекетке қаржылық талаптар қоюға мүмкіндік беретін ақтау үкімдерін шығарса немесе олардың үкімдерінің күші шағым беру нәтижесінде жойылса, өздерінің жағдайын осал сезінеді.
Мәселен, мемлекеттің мүдделеріне қайшы келетін көптеген үкім шығарған судьяларға пара алмағанын дәлелдеуге тура келуі мүмкін және олар тәртіптік жазаға тартылуы немесе Президент тарапынан қызметіне қайта тағайындалмауы ықтимал.
Қазақстанда ақтау үкімдерінің санының аздығын, олардың шамамен 1%-ды құрайтынын түсіндіретін болуы мүмкін бұл проблемаға судьялар мен адвокаттар, сондай-ақ АБА/СЕЕЛИ сияқты әртүрлі ұйымдар құқықтық жүйенің елеулі кемшілігі ретінде назар аударды; оны тіпті кейбір мемлекеттік лауазымды тұлғалар да мойындады.
35. Судьялардың әдеп нормалары. Бұл саладағы кәсіби даярлық халықаралық стандарттардан, атап айтқанда судьялардың мінез-құлқына қатысты Бангалор қағидаттарынан (E/CN.4/2003/65, қосымша) алшақ.
Жергілікті стандарттардың төмен деңгейін арттыруға жәрдемдесу мақсатында Судьялар одағы Әдеп нормалары кодексін әзірледі.
Бұл бастама жоғары бағалауға лайық; дегенмен оның ықпалы шектеулі болып қалуда, өйткені хабарламаларға сәйкес, көптеген судьялар Кодексті елемейді немесе бұл құжаттан хабарсыз сияқты әрекет етеді.
36. Судьялардың иммунитеті. Заңмен қорғалады, бірақ Республика Президенті оны алып тастай алады.
37. Судьяларды материалдық қамтамасыз ету. «Сот жүйесі туралы» заңның 47-бабының 2-тармағына сәйкес, судьялардың еңбекақысының мөлшерін Республика Президенті айқындайды, бірақ оның лауазымдық жалақыларын төмендетуге құқығы жоқ.
2002 жылы лауазымдық жалақылар ұлғайтылды және қазіргі уақытта судьялар ең жоғары жалақы алатын мемлекеттік қызметшілер болып саналады.
Облыстық және аудандық соттардың судьялары әртүрлі деңгейдегі судьялардың еңбекақысында әлі де айтарлықтай айырмашылық бар екенін және лауазымдық жалақылардың өсуіне қарамастан, ауылдық аудандардың соттарына судьяларды тарту немесе оларды сол жерде ұстап қалу қиындықтары бар екенін айтып шағымданды.
Осының салдарынан судьяларды тағайындау кезінде қойылатын ең төменгі талаптар, әсіресе ауылдық жерлерде, өте төмен болып қалуда, бұл сот төрелігін жүзеге асыру сапасына тікелей әсер етеді.
38. Қауіп-қатерлер мен қудалаудан қорғау. Әдетте судьялар өз қауіпсіздігіне байланысты шағымданбайды.
Сонымен бірге сот ғимараттары нашар күзетіледі немесе мүлдем күзетілмейді.
39. Судьялардың жаңа штаттық бірліктерін құру. Жоғарғы Соттың Сот әкімшілігі комитетінің ұсынуы бойынша жаңа штаттық бірліктер құру жөніндегі айрықша өкілеттік Республика Президентіне тиесілі.
2001 жылдан бастап 600 штаттық бірлік құрылды, тек 2003 жылдың өзінде 300 лауазым құрылды.
Комитет қосымша штаттық бірліктер құруға ұмтылуда, өйткені судьялардың көпшілігінің істерді қарау бойынша орташа жылдық жүктемесі ақылға қонымды нормалардан екі есе асып түсетіні белгілі.
H. Прокуратура
40. «Прокуратура туралы» заңға сәйкес, прокуратура өз қызметін басқа мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан тәуелсіз жүзеге асырады және тек Республика Президентіне ғана есеп береді.
Конституцияның 83-бабының 1-тармағында: «Прокуратура мемлекет атынан Республика аумағында заңдардың, Қазақстан Республикасы Президенті жарлықтарының және өзге де нормативтік құқықтық актілердің дәл әрі бірыңғай қолданылуына, жедел-іздестіру қызметінің, анықтау мен тергеудің, әкімшілік және атқарушылық іс жүргізудің заңдылығына жоғары қадағалауды жүзеге асырады, заңдылықтың кез келген бұзылуын анықтау мен жою жөнінде шаралар қолданады, сондай-ақ Республика Конституциясы мен заңдарына қайшы келетін заңдар мен өзге де құқықтық актілерге наразылық білдіреді. Прокуратура сотта мемлекет мүддесін білдіреді, сондай-ақ заңда белгіленген тәртіппен және шекте қылмыстық қудалауды жүзеге асырады» деп көзделген.
41. Де-факто және де-юре тұрғысынан кеңестік кезеңнен бері прокуратурада іс жүзінде ешқандай реформа жүргізілген жоқ, ол бұрынғысынша күшті позициясы мен ықпалын, әсіресе ауылдық жерлерде, сақтап отыр.
42. Қамауға алу, қамауда ұстау, тінту және алып қою жөніндегі өкілеттіктер. Конституцияның 16-бабының 2-тармағында және Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 150-бабының 1-тармағында қамауға алу мен қамауда ұстауға санкцияларды соттар немесе прокурор беруі тиіс екені көзделген.
Іс жүзінде оларды беру прокуратураның айрықша құзыретінде.
Полицияның ұстау мерзімі 72 сағатқа дейін болуы мүмкін.
Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 153-бабына сәйкес, іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде бастапқы қамауда ұстау мерзімі ерекше жағдайларды қоспағанда, екі айдан аспайды.
Осындай ерекше мән-жайлар болған жағдайда сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстау мерзімін аудан прокуроры және оған теңестірілген прокурорлар үш айға дейін, одан кейін алты айға дейін ұзарта алады.
Соңғы жағдайда Бас прокурордың орынбасары қамауда ұстау мерзімін тоғыз айға дейін ұзарта алады.
Ақырында, Бас прокурор сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстау мерзімін 12 айға дейін ұзарта алады.
Айыпталушы бұл шешімге сотқа шағымдана алады, бірақ мәлімдемелерге сәйкес, іс жүзінде бұл сирек кездеседі.
43. Ұстау ұзақтығы. 72 сағатқа дейінгі ұстау мерзімі прокуратураның шешімімен ұзартылуы мүмкін болғанымен, соттардың ұсталған адамдардың шағымдары мен апелляцияларына сәйкес шаралар қабылдау мүмкіндіктері өте шектеулі.
Конституциялық Кеңес 2002 жылы негізсіз ұстаудың 3 788 жағдайы болғанын және құқық қорғау органдарының 63 қызметкерінің 19-ы 41 қылмыстық іс бойынша сотталғанын хабарлады.
44. Сот талқылауы. Азаматтық істер бойынша прокуратура мемлекет істің нақты әрі заңды мүдделі тарапы болып табылмаған жағдайларда да сот талқылауының кез келген кезеңіне араласуға құқылы.
Хабарламаларға сәйкес, мұндай араласу белгілі бір мерзімділікпен, әсіресе экономикалық мүдделер қозғалған жағдайда орын алады: бұл судьялар мен прокурорлар арасындағы өкінішті өкілеттіктерді анықтау процесінің бір бөлігі болып табылады және айтылғандай, кейбір жағдайларда саяси немесе қаржылық мүмкіндіктері бар адамдарды өз мүдделеріне қайшы келетін шешімге араласу және шағым беру туралы өтінішпен прокуратураға жүгінуге (мүмкін, пара ұсынуға) итермелейді.
Керісінше, қылмыстық құқық бұзушылықтардың кейбір санаттары прокуратураның қатысуынсыз қаралады және олар бойынша қылмыстық қудалау тек жеке тұлғалардың өтініштері негізінде ғана қозғалуы мүмкін: бұл тек болмашы құқық бұзушылықтарға ғана емес, зорлау және отбасындағы зорлық-зомбылық сияқты ауыр қылмыстарға да қатысты. Ал мұндай қылмыстарды қудалау іс жүзінде мемлекеттің міндеті ретінде қарастырылуы тиіс.
45. Шағымдану құқығы. Прокуратураның және сотталған адамның жоғары тұрған сотқа шағымдану құқықтарының арасында сәйкессіздік бар.
Прокуратура жоғары тұрған сотқа автоматты түрде шағымдану құқығына ие, ал айыпталушыға алдымен шағымдануға рұқсат берілуі тиіс.
46. Сот шешімдерінің орындалуын уақытша тоқтата тұру. 2002 жылы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 466-бабына және Азаматтық іс жүргізу кодексінің 396-бабына түзетулер енгізілгенімен, Бас прокурор мен Жоғарғы Сот Төрағасы қылмыстық та, азаматтық та істер бойынша үкімнің, сот шешімінің немесе сот актісінің орындалуын екі айға дейінгі мерзімге тоқтата тұру құқығын сақтап қалды.
47. Жоғарыда келтірілген фактілер сот процесінің бүкіл кезеңінде прокуратураның үстем рөл атқаратынын көрсетеді: прокурор қылмыстық та, азаматтық та істерді қарауға қатыса алады; сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстау кезеңінде шешуші рөл атқарады; қорғаушыдан айырмашылығы, іс жабылған жағдайда да сот шешіміне шағымдана алады; тіпті сот шешімінің немесе үкімінің орындалуын екі айға дейінгі мерзімге тоқтата тұру құқығына ие.
Мұның бәрі прокурордың сот процесінің нәтижесіне шешуші ықпал ететінін растайды.
I. Адвокатура
48. Кеңестік жүйе шеңберінде қорғаушы сот процесінде маңызды рөл атқарған жоқ.
Осының салдарынан елде тиімді қорғаудың тарихи дәстүрі қалыптаспаған.
Маңызды реформаларға қарамастан, адвокатура сот жүйесінің әлсіз әрі ең енжар буыны болып қала береді.
Көптеген қорғаушылар жеткілікті құқықтық даярлығының, білімінің немесе заңнама мен заң ғылымындағы соңғы өзгерістерден, сондай-ақ адам құқықтары жөніндегі халықаралық құқық пен сот талқылауы қағидаттарынан хабардарлығының жеткіліксіздігімен танылған. Осыған байланысты бұл адвокаттардың өз клиенттерінің мүдделерін білдіруге мүмкіндік бермейтін жеткіліксіз даярлығы мен тиісті біліктілігінің жоқтығы туралы пікір қалыптасқан.
Бұдан басқа, адвокаттардың дәлелдемелер жинау құқықтары өте шектеулі, бұл олардың прокурормен тең дәрежеде жарысу және сот процесіне ықпал ету мүмкіндігін төмендетеді.
Қазақстанда өз қызметін толықтай дербес жүзеге асыратын 16 жергілікті адвокаттар алқасы бар: әр облыста бір-бірден және Алматы мен Астана қалаларында бір-бірден. Хабарламаларға сәйкес, олар өз саласында немесе сот жүйесінің басқа негізгі субъектілеріне айтарлықтай ықпал етпейді.
Олар өздерінің кәсіби этика кодекстерін қабылдаған, алайда қорғаушылар, мәлімдемелерге сәйкес, екі санатқа бөлінеді: өз клиенттерінің құқықтарын белсенді түрде қорғайтын «қызыл адвокаттар» және өз клиенттерімен кездесіп, олардың құқықтары туралы кеңес бергенін растайтын құжаттарды рәсімдейтін, бірақ іс жүзінде консультация бермейтін, керісінше клиенттерінің кінәсін анықтау үшін тергеушілерге немесе прокурорларға нақты көмек көрсететін және көбінесе бұл үшін пара алатын «қара адвокаттар».
Қорғаушылардың өз қатарларындағы мұндай бөліну туралы ақпарат адвокатураға және оған деген қоғамдық сенімге айтарлықтай теріс әсер ететіні анық.
J. Сот талқылауын жүргізу тәртібі
49. Кінәсіздік презумпциясы. Конституцияның 77-бабының 3-тармағында кінәсіздік презумпциясы көзделген және айыпталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес екені атап көрсетілген.
Іс жүзінде бұл қағидаттың сақталуына сот талқылауын жүргізу тәртібі және күдіктілерді қамауда ұстауға қатысты прокурордың шамадан тыс өкілеттіктері елеулі нұқсан келтіреді.
50. Алдын ала тергеу және қамауда ұстау. Конституцияның 84-бабына сәйкес, қылмыстық істер бойынша анықтау мен алдын ала тергеуді арнайы органдар жүзеге асырады және олар сот пен прокуратурадан бөлінген.
Сонымен бірге, жоғарыдағы 42-тармақта түсіндірілгендей, прокурор іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде қамауда ұстау мерзіміне шешуші ықпал етеді.
51. Адвокатқа қол жеткізу және қорғалу құқығын жүзеге асыру. Конституцияның 16-бабының 3-тармағында сот ісін жүргізудің тиісті тәртібі және әрбір азаматтың қорғалу құқығы кепілдендірілген.
Алайда хабарламаларға сәйкес, көптеген айыпталушылар өз құқықтары туралы білмейді.
Бұдан басқа, іс жүзінде қорғаушылар өз клиентінің мүддесін білдіру және онымен оңаша кездесу құқықтарын талап етуде жеткілікті табандылық танытпайтын немесе мүлдем әрекет жасамайтын, тіпті өз клиентіне қол жеткізуден бас тартылған жағдайда шағым бермейтін сияқты.
Осының салдарынан Қылмыстық іс жүргізу кодексінде нақты ережелер болғанына қарамастан, айыпталушылардың құқықтары жиі сақталмайды.
Сонымен қатар мемлекеттік қорғаушылардың ресми жүйесі жоқ.
Айыпталушыларды мемлекеттік қорғау функциялары не адвокаттардың іріктелген тобына жүктеледі, оларға өте аз ақшалай сыйақы (сағатына 2 АҚШ доллары) төленеді және олардың адвокат ретінде жұмыс тәжірибесі әртүрлі болуы мүмкін, не жекелеген жағдайларда заңгерлік қызмет көрсететін бірнеше ҮЕҰ-ға, атап айтқанда, Халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросының Қазақстандағы өкілдігіне немесе «Құқық жүйесіндегі әйелдердің қызметі» ұйымына жүктеледі.
52. Мойындау айғақтары және азаптауды қолдану туралы мәлімдемелер. Қазақстан Азаптауға қарсы конвенцияны ратификациялаған, ал Конституцияның 17-бабында және Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 116-бабында қысым көрсету арқылы алынған дәлелдемелерді қарауға тыйым салынған.
Сонымен бірге, хабарламаларға сәйкес, азаптау әлі де кеңінен таралған.
Үкімет полицияның үстірт тергеу жүргізген, дәлелдемелерді жойған, жәбірленушілер мен куәгерлерді қорқытқан немесе оларды айғақ беруден бас тартуға итермелеген, не бұрын берілген айғақтарынан бас тартуға мәжбүрлеген жағдайлар болғанын ашық мойындады.
Ақпаратқа сәйкес, қазіргі уақытта полиция қызметінің негізінде «ашылған қылмыстардың» жоғары көрсеткішіне қол жеткізуді міндеттейтін нұсқаулық жатыр.
Тергеушілер жұмыс нәтижелерінің көрсеткіштеріне қол жеткізу мақсатында қамауда отырған адамдардан мойындау айғақтарын алу үшін көбінесе негізсіз, тіпті заңсыз «қысым» көрсетуге жүгінеді.
Ішкі істер министрі осы жағдайды түзетуге айрықша ерік-жігер танытты және БҰҰДБ-ға полиция қызметкерлерін адам құқықтары саласында даярлау бағдарламасын әзірлеу туралы өтініш білдірді.
Осындай бағдарламаны судьялар үшін де пайдалану орынды болар еді, өйткені олардың кейбіреулері, айтылғандай, азаптауға қарсы жаңа заңнаманы қолдануға құлықсыз.
Мұндай реакция жаңа заңдар туралы хабардарлықтың жоқтығының, сонымен қатар судьялар өздерінің рөлін жекелеген адамдардың құқықтарын қорғау емес, мемлекет атынан қылмыспен күресу деп санаған Кеңес Одағы кезеңіндегі ойлау жүйесінің сақталуының салдары сияқты.
Хабарламаларға сәйкес, бұл тәжірибенің салдары ретінде судьялар құқық қорғау органдары қызметкерлерінің айыпталушыға қатысты азаптау немесе адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынас қолданғанын куәландыруы мүмкін ауызша айғақтарды немесе заттай дәлелдемелерді назарға алудан жиі бас тартады.
Осындай жағдайда заң бойынша айыпталушыға немесе оның адвокатына мұндай негіздер бойынша шағымдану құқығы берілгеніне қарамастан, іс жүзінде олардың бұл құқықты пайдаланбайтыны және мұндай әрекеттен тым қатты қауіптенетіні түсінікті болады.
53. Ақтау үкімдерінің үлесі, ақталған адамдарды оңалту және ақтау үкімі шығарылған жағдайда өтемақы төлеу. 2003 жылы соттар қараған 62 602 істің тек 73-і бойынша ғана ақтау үкімдері шығарылған.
Осы істердің көпшілігі бойынша бірнеше айыпталушы болғанын ескере отырып, ақтау үкімдерінің үлесі 1%-дан аспайды деп бағаланады.
Жоғарыдағы 34-тармақта атап өтілгендей, мұның себебі, атап айтқанда, судьяларға жасалатын күшті ықпал мен олардың жұмысынан айырылып қалудан қорқуы болуы мүмкін.
Арнайы баяндамашыға сондай-ақ ақтау үкімі полиция қызметіндегі қандай да бір кемшіліктерді, атап айтқанда процестік бұзушылықтарды жанама түрде мойындау ретінде қарастырылатыны және судьялардың полиция мен прокуратура тарапынан болуы мүмкін реакциядан қауіптенетіні туралы айтылды.
Сондай-ақ оған қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп айыпталған жағдайларда ақталған адамдарды оңалту шараларының жоқтығы және заңсыз айыптау немесе заңсыз қамауда ұстау салдарынан келтірілген зиян үшін өтемақы төлеуге қатысты Қазақстандағы теріс тәжірибе туралы хабарланды.
Жоғарғы Соттың зерттеуі 2002 жылғы қаңтар мен 2003 жылғы қыркүйек аралығында шығарылған 17 ақтау үкімі жағдайында тек үш айыпталушының өтемақы алғанын және бір айыпталушының кешірім алғанын көрсетеді, алайда олардың ешқайсысы үкімнің көшірмесін және өтемақыны қалай алуға болатыны туралы ақпаратты алмаған.
Азаматтық істер бойынша өтемақы алу үшін өтініш берген 104 адамның тек 76-сының өтініштері толық немесе ішінара қанағаттандырылған.
54. Шағымдарды қарау. Қазақстан заңнамасында сот шешімдеріне берілген шағымдарды сот тәртібімен қарау көзделген.
Сонымен бірге, атап өтілгендей, прокурорлар іс тоқтатылғаннан кейін де арнайы шағымдар бере алады, ал қорғаушылар мұндай құқықты пайдалана алмайды.
Бұдан басқа, прокурор жоғарыда аталған шағымдар бойынша шешім қабылданғанға дейін сот шешімдерінің орындалуын тоқтата тұра алады.
Іс жүзінде күшін жойған немесе қайта қаралған үкімдердің үлесі төмен болып қалуда: 2003 жылы аудандық соттар деңгейінде қылмыстық істер бойынша шешімдердің 0,7%-ының күші жойылып, 3,7%-ы өзгертілген; азаматтық істер бойынша шешімдердің 1,2%-ының күші жойылып, 0,9%-ы өзгертілген.
K. Судьялардың еңбек жағдайлары
55. Адами және материалдық ресурстар. Жоғарғы Соттың Сот әкімшілігі комитеті судьялардың лауазымдық жалақыларының жақында көтерілуіне қосымша әрбір судьяны жеке кабинетпен, хатшымен және компьютермен қамтамасыз етуге әрекет жасады.
Жалпы алғанда, осыған байланысты шағымдар жоқ.
56. Сот отырысы залдары. Қазақстан сот отырысы залдарының жеткілікті санын қамтамасыз етуге және жұмыс істеу үшін салыстырмалы түрде қолайлы жағдайлар жасауға елеулі қаржы бөлді.
Сонымен бірге бірқатар судьялар мен адвокаттар қаралатын істердің санына байланысты сот отырысы залдарының әлі де жетіспейтінін атап өтті.
Осының салдарынан сот талқылаулары сот отырысы залдарында емес, судьяның кабинетінде өткізіледі, бұл айыпталушылардың туыстары мен достарына және журналистерді қоса алғанда, қалың жұртшылыққа сот процестерін бақылауға кедергі келтіретіні анық.
Бұдан басқа, көптеген сот отырысы залдарында қылмыстық істер бойынша сотталушылар ұсталатын торлар әлі де бар, бұл кінәсіздік презумпциясы қағидатына қайшы келеді.
57. Қауіпсіздік. Әдетте, соттар күзетшілер мен металл іздегіштердің, сондай-ақ сот отырысы залдарында тәртіпті сақтау және сот шешімдерін орындау үшін қажетті қызмет көрсетуші персонал мен сот орындаушыларының жетіспеушілігіне байланысты қауіпсіздік тұрғысынан өте нашар қамтамасыз етілген.
Бұдан басқа, судьялардың кабинеттерінің көпшілігіне қандай да бір қауіпсіздік тексеруінен өтпей-ақ кіруге болады.
58. Қолданыстағы заңдардың мәтіндерінің болуы. Жоғарғы Соттың Сот әкімшілігі комитеті барлық соттарға заңдардың көшірмелерін таратады және оларды қағаз түрінде әрі электрондық форматта қамтамасыз етуге ұмтылады.
Көптеген соттарда «Заң» құқықтық деректер базасына қосылу жүзеге асырылған, ол жақын арада соттарда орнатылған барлық компьютерлік жүйелерден қолжетімді болады.
Бұл бағыттағы жұмыс ең жоғары бағаға лайық.
Сонымен бірге кейбір сұхбаттасушылар бұл жүйенің іс жүзінде әлі де оңтайлы режимде жұмыс істемейтініне қанағаттанбаушылық білдірді.
59. Істерді бөлу әдісі. Судьяның жүктемесін ескере отырып, бірқатар өлшемшарттар негізінде істерді кездейсоқ бөлудің компьютерлік жүйесі енгізілді. Бұл сот төрағасының істерді бөлу тәртібін айқындайтын немесе тіпті оларды өзі тікелей бөлетін бұрынғы тәжірибенің орнына келді.
Алайда сот төрағасы нақты судьяларға қатысты істерді бөлу және оларды алып қою өкілеттіктерін сақтап қалған сияқты, бұл іс жүзінде елеулі теріс пайдалануларға себеп болуы мүмкін.
L. Ашықтық және есептілік
60. Істерді мұрағаттау және іздеу. Қазіргі уақытта Жоғарғы Соттың Сот әкімшілігі комитеті компьютерлік жүйені енгізу бойынша күш-жігер жұмсап жатқанымен, соттардың көпшілігінде әлі де қолмен өңдеу жүйесі қолданылады, ол жалпы алғанда жұмыс жүктемесін ескергенде жеткілікті деп саналады.
Сонымен бірге жұмыс жүктемесінің артуына (2002–2003 жылдар аралығында 28,7%-ға) байланысты компьютерлерді қолдану, оның ішінде Қазақстанда, бақытымызға орай, негізгі проблема болып табылмайтын негізсіз істерді анықтау жүйесін енгізу жақын арада қажеттілікке айналуы мүмкін.
61. Сот хаттамаларына, үкімдер мен сот шешімдерінің мәтіндеріне қол жеткізу. Жоғарғы Соттың қаулыларын жариялау және тарату, хабарламаларға сәйкес, күнделікті тәжірибеге айналмаған.
Жұртшылыққа тек жекелеген сот шешімдері ғана (негізінен соттың веб-сайты арқылы) жеткізіледі және оларды жариялау елеулі кідірістермен байланысты болуы мүмкін.
Облыстық соттардың кейбір сот шешімдері бар, алайда аудандық және басқа да төменгі сатыдағы соттардың сот шешімдерімен танысу мүмкіндігі жоқ.
Сондай-ақ шешімдердің жобаларында, әдетте, нақты мән-жайлар мен тиісті құқықтық нормаларға нақты сілтемелер жасалмайтыны және қорғаушының дәлелдері есебінен прокурордың уәждеріне басымдық берілетіні алаңдаушылық туғызады.
Мәлімдемелерге сәйкес, сот отырыстарының хаттамаларында прокурордың ұсыныстары толық көрсетіледі, бірақ қорғау тарапының куәларының айғақтары, қорғаушылар тұжырымдайтын сұрақтар, қарсылықтар мен уәждер түсіп қалады.
62. Сот статистикасына қол жеткізу. Қазақстанда сот статистикалық деректерін сақтау жауапкершілігі ресми түрде Бас прокуратураға жүктелген.
Мұндай статистикалық деректер әрдайым еркін қолжетімді бола бермейді немесе мүлдем болмайды.
Бұдан басқа, мәлімдемелерге сәйкес, судьялардың көпшілігі өздері қарайтын істерге қатысты статистикалық деректерді ұсынуға құлықсыз.
Мұның бәрі сот ісін жүргізудегі елеулі олқылық болып табылатыны анық.
63. Жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының сот процестеріне қол жеткізуі және сот процестеріне бақылаушылардың қатысуы. Заңға сәйкес, жұртшылық пен бұқаралық ақпарат құралдарының сот процестеріне қол жеткізуі тиісті түрде қорғалғанымен, алынған ақпаратқа сәйкес, іс жүзінде бұл кепілдіктер әрдайым сақтала бермейді, әсіресе қылмыстық істерді қарау кезінде.
Мәлімдемелерге сәйкес, сот талқылауына қатысушы тараптардың туыстарымен немесе жұртшылық өкілдерімен жиі әңгімелер жүргізіліп, олардан сот процесіне қатысу ниетінің себептері сұралады; сонымен бірге бірінші сатыдағы соттар жоғары тұрған соттармен салыстырғанда анағұрлым ашықтық танытатын сияқты.
Сот процестеріне «тәуелсіз ресми бақылаушы» ретінде қатысу үшін арнайы рұқсат алу қажет.
АБА/СЕЕЛИ ұйымы осыған байланысты кездескен қиындықтары және кейбір судьялардың оның өкілдерімен диалог орнатуға құлықсыздығы туралы хабарлады.
Халықаралық адам құқықтары және заңдылықты сақтау бюросының Қазақстандағы өкілдігі 2004 жылы Астана қаласының аудандық соттарында азаматтардың процестік құқықтарының сақталуы туралы зерттеуге негізделген «Астана қаласының аудандық соттарында азаматтардың процестік құқықтарының сақталуы» атты баяндамасын жариялады.
Бұл зерттеу 900-ден астам сот процесіне қатысқан 24 білікті сот бақылаушысының жұмысына негізделген; онда әділ сот талқылауы қағидаттарының әртүрлі процестік бұзушылықтары атап көрсетілген, олар негізінен прокурор мен адвокаттардың тең мәртебеге ие болмауынан туындайды.
Оң өзгерістерге судьялар сот отырысы залдарына және сот процестеріне туыстар мен бұқаралық ақпарат құралдарының қатысуына жәрдемдесуге міндетті екені туралы Жоғарғы Соттың соңғы шешімдері жатады: бұл соттардың ашықтығы мен есептілігін қамтамасыз етуге, соның салдарынан сот жүйесіне деген қоғамдық сенімді арттыруға көмектесуі тиіс.
64. Жұртшылықтың сот отырыстарының хаттамаларына қол жеткізуі. Мұндай қол жеткізу заңмен кепілдендірілмеген, соның салдарынан сот төрағасына үшінші тараптың сот отырыстарының хаттамаларымен танысуына рұқсат беруден бас тартуға ештеңе кедергі келтірмейді.
65. Судья әдебінің кодексі. Мәлімдемелерге сәйкес, судьялардың көпшілігі өздерінің Одағы әзірлеген Кодекстен хабарсыз және сот этикасы мәселелері бойынша даярлық іс жүзінде жүргізілмейді.
Сонымен бірге, Жоғарғы Соттың 2002 жылғы қазанда қабылдаған нұсқаулығына сәйкес, облыстық соттардың төрағаларына ex-parte хабарламаларын және жекелеген адамдар мен заңгерлер ұйымдарының өкілдері беретін тікелей куәлік айғақтарын болдырмау міндеті жүктелген.
66. Сыбайлас жемқорлық және парақорлық. Қылмыстық кодекске сәйкес, пара алу және пара беру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады; бұдан басқа, сыбайлас жемқорлықпен күресу шарасы ретінде Үкімет экономикалық әкімшілік соттар құрды.
Әділет және Ішкі істер министрліктері парақорлық сияқты сыбайлас жемқорлықтың ең төзгісіз түрімен күресу мақсатында судьялар мен полиция қызметкерлерінің лауазымдық жалақыларын тиісінше арттырды.
Алайда, атап айтқанда, адвокаттар «телефон құқығы» сияқты кеңестік тәжірибенің әлі де жойылмағанын алға тартты.
Барлық сұхбаттасушылар сот жүйесінің барлық деңгейіндегі судьялардың жұртшылық арасында аса жағымсыз беделге ие екенін және қоғамның, әдетте, бұл жүйені сыбайлас жемқорлық жайлаған сала ретінде қарастыратынын мойындады.
Судьялардың қатысуымен өткен кездесулерде жыл сайын тек кейбір парақорлық істері ғана судьяны қызметінен босатумен аяқталатыны, ал көп жағдайда дәлелдемелердің жоқтығына байланысты олардың жай ғана «құлайтыны» мойындалды.
Алайда ЕҚЫҰ статистикалық деректеріне сәйкес, 2004 жылдың бірінші жартыжылдығында келіп түскен шағымдардың шамамен 50%-ы полиция немесе сот органдарының сыбайлас жемқорлығына қатысты болған.
Көптеген сұхбаттасушылар сыбайлас жемқорлық пен парақорлықтың шын мәнінде Үкіметті, полиция органдарын, сот жүйесін, прокуратураны және адвокатураны, оның ішінде барлық деңгейдегі заңгерлік білім беретін оқу орындарын қамтитынын алға тартты.
M. Сот жүйесі және саяси оппозиция
67. Конституцияның 20-бабында барлық адамдарға өз пікірін еркін білдіру құқығы кепілдендірілген.
Алайда, хабарламаларға сәйкес, пікір білдіру бостандығы Үкімет тарапынан мұқият бақыланады.
Арнайы баяндамашының бақылауында саяси оппозиция мүшелеріне, журналистерге немесе басқа белсенділерге қатысты соттарда қаралып жатқан бірқатар істер әлі де бар.
Бұл судьялар тарапынан саяси оппозицияға немесе келіспейтін адамдарға бақылау жасау мақсатында өкілеттіктерді теріс пайдаланудың ықтимал мүмкіндігін көрсетеді және құқық үстемдігі қағидатын әлсіретеді.
II. ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ҰСЫНЫМДАР
A. Қорытындылар
68. Он жылдан аз уақыт ішінде Қазақстан егемендікке ие болып, авторитарлық жүйеден анағұрлым демократиялық институционалдық жүйеге, орталықтандырылған жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға өту арқылы өте терең өзгерістерді жүзеге асырды.
Сонымен бірге жүзге жуық әртүрлі этникалық топтан тұратын Қазақстан қоғамы да терең өзгерістерге ұшырады және кез келген бақылаушы ескі және жаңа әдет-ғұрыптар мен жағдайлар арасындағы қайшылықты байқай алады.
Қазіргі уақытта халқы шамамен 17 млн. адамды құрайтын (Еуразиядағы ең ірі және уран, мұнай мен газ сияқты табиғи ресурстарға бай елдердің бірі) осы елдегі өтпелі процестер бүкіл өңірде ірі экономикалық және геосаяси мүдделерге байланысты факторлардың бүкіл жиынтығының ықпалымен жүзеге асырылған терең өзгерістер аясында, сондай-ақ өңірде орын алып отырған көптеген тәуекелдерді ескере отырып талдануы тиіс.
69. Соңғы жылдары жүргізілген реформалар ең алдымен экономикаға бағытталғанымен, олар институционалдық салада да түбегейлі өзгерістерге әкелді.
Арнайы баяндамашы Үкіметтің батылдығы мен табандылығының арқасында жасалған сапалық серпілісті құптайды.
1991 жылдан бастап сот жүйесі саласында маңызды қадамдар жасалғаны және бұл Қазақстанға сот төрелігін жүзеге асыру саяси басымдықтар мен әкімшілік нұсқауларға, тіпті жеке байланыстарға едәуір дәрежеде тәуелді болған тәртіптен құқық нормаларына негізделген анағұрлым берік негіздерге көшуге мүмкіндік бергені күмән тудырмайды.
Алайда атқарушы билік тікелей немесе жанама түрде бұрынғы саяси режимнен өзгеше саяси контексте және басқа институционалдық негізде сот жүйесінде бұрынғы режим кезіндегідей дерлік үстем рөл атқарып отырғанын және 1995 жылы жаңа Конституция қабылданғаннан кейін күшті президенттік режимнің құрылуымен бұл үрдістің тіпті күшейгенін атап өтпеуге болмайды.
70. Сот жүйесінің жұмыс істеу саласында прокурордың сот процесінің бүкіл кезеңінде сақталып отырған үстем рөлі жағдайды дәл осылай айқын көрсетеді; бұл бүкіл жүйе негізгі халықаралық қағидаттарға барынша сәйкес келтірілуі тиіс кезеңде орын алып отыр.
Бұрынғы режим кезінде сот жүйесі мен сот органдарының қызметкерлері Коммунистік партияның инстанцияларының қатаң бақылауындағы тік бағыныстылық жүйесі шеңберінде жұмыс істеді.
Бүгінде олардың қызметі билікті бөлу қағидатына негізделген институционалдық шеңберге енгізілген, бірақ прокурордың рөлі, бұрынғы уақыттағыдай, үстем болып қала береді.
Бұл жағдай демократиялық дамудың басты кедергісі болып табылатыны және тұтастай алғанда бүкіл сот жүйесіне тән болып отырған негізгі бұзушылықтарды туындататыны сөзсіз.
Осы жағдайларға байланысты сот жүйесінің жұмысын жетілдіруге бағытталған маңызды реформалар тәуелсіздіктің билікпен тығыз байланысты құрылымдардан артуына ықпал етпей, ақыр соңында тек функционалдық жақсартуларға ғана әкелсе, бұл өте өкінішті болар еді.
Осы тұрғыдан алғанда, алаңдаушылық туғызатын белгілердің бірі – ақтау үкімдерінің санының өте төмен болуы, шамамен бір пайызды құрайды.
Мұндай жағдай заңның қатаңдығынан гөрі қорғаушылардың кездесетін қиындықтарынан, сондай-ақ сот жүйесінің жұмыс істеу тәртібінен туындайтын сияқты, өйткені сот үкімдері әлі де едәуір дәрежеде прокурорлар келтіретін дәлелдерге тәуелді.
Сонымен бірге бұл жағдай адам құқықтары саласындағы халықаралық қағидаттар туралы білімнің жеткіліксіздігімен және оларды әлсіз қолданумен немесе оларға мүлдем сілтеме жасалмауымен де байланысты.
Кейбір сұхбаттасушылар мұны өткен кезеңдегі ойлау жүйесін ұстануға бейім азаматтық қоғамның енжарлығымен түсіндірді.
71. Жоғарыда келтірілген талдаудан тыс, Арнайы баяндамашы Қазақстан институционалдық деңгейде, әсіресе судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігі жолындағы кедергілерді жою арқылы сот жүйесі саласында жылдам әрі оң өзгерістер жүргізуге қабілетті ел екеніне сенімді.
Осы пайымды басшылыққа ала отырып, Арнайы баяндамашы төменде баяндалған ұсынымдарды ұсынады.
B. Ұсынымдар
72. Сот және құрылымдық реформалар. Кәсіби әрі тәуелсіз сот жүйесінің болуы судьялардың артықшылығы емес, қоғамның іргелі құқығы болып табылады.
Осылайша, Қазақстанды шынайы демократиялық мемлекет ретінде қарастыру үшін мемлекеттік билік тармақтары арасындағы өкілеттіктерді неғұрлым әділ бөлуге және ең алдымен сот органдарының тәуелсіздігін арттыруға мүмкіндік беретін, тіпті конституциялық реформаларды да қамтуы мүмкін құқықтық жүйені қайта құрудың маңызы зор.
Басқа президенттік жүйелердің тәжірибесіне сүйене отырып, Арнайы баяндамашы мұны осы саяси жүйедегі президенттік биліктің табиғатын өзгертпей-ақ жүзеге асыруға болады деп санайды.
Осыған байланысты мынадай мәселелердің түбегейлі маңызы бар:
i) сот жүйесінің барлық деңгейлеріндегі судьяларды тағайындау, олардың қызметте болуы, қызметінен босатылуы және жалақысының мөлшерін белгілеу процесі Республика Президентінің іс жүзінде айрықша құзыретінде қала алмайды;
ii) прокурордың өкілеттіктері, шамасы, тым кең және сот органдарының тәуелсіздігін қамтамасыз ету жолындағы негізгі кедергі болып табылады;
iii) Республика Президентінің айрықша қарамағында тұрған Жоғары Сот Кеңесінің құрамы мен қызметі;
iv) Республика Президентінің ықпалына қарсы тепе-теңдік құралы бола алмайтын Конституциялық Кеңестің әлсіздігі, өйткені оның Президент жарлықтарын қарауға құқығы жоқ және оның шешімдеріне Президент қарсылық білдіре алады.
73. Адам құқықтары саласындағы халықаралық-құқықтық актілерді ратификациялау және құқықтық саладағы тиісті шаралар. Арнайы баяндамашы Қазақстанның 1991 жылдан кейін адам құқықтары саласындағы бірқатар халықаралық-құқықтық актілерге қосылу жөнінде қабылдаған шараларын, әсіресе Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге және Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пактіге қол қоюын құптайды және билік органдарына оларды ешқандай ескертусіз дереу ратификациялауды, сондай-ақ Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік хаттамасына қосылуды табанды түрде ұсынады.
Ол ұлттық заңнамаға халықаралық стандарттарға сәйкес келтіру мақсатында қажет болған жағдайда түзетулер енгізуді ұсынады.
Қазақстанның өлім жазасын жою жөніндегі айрықша маңызды әрі жоғары бағалауға лайық бастамасын ескере отырып, ол билік органдарына өлім жазасын жоюға бағытталған Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Екінші факультативтік хаттамасына қатысты да осындай шаралар қабылдау мүмкіндігін қарастыруды табанды түрде ұсынады.
Бұдан басқа, ол Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасына қатысты да осындай қадамдар жасау мүмкіндігін қарастыруды табанды түрде ұсынады.
Ол Жоғарғы Сотты жоғарыда аталған құжаттарға өз шешімдерінде сілтеме жасау арқылы адам құқықтары саласында көшбасшылық танытуға шақырады, бұған Конституцияның 4-бабының 3-тармағына сәйкес рұқсат етіледі, сондай-ақ барлық судьяларды адам құқықтары саласындағы халықаралық нормаларды қолдануға шақырады.
74. Құқық және адам құқықтары саласындағы білім беру және кәсіби даярлық. Құқықтық білім беру деңгейін арттыру және үздіксіз заңгерлік білім беру мен кәсіби даярлықты енгізу, прокурорлардың, судьялардың, адвокаттардың кәсібилігін арттыру және жаңа заңдар мен заңдарға енгізілген түзетулердің қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында қажетті қаржыландыруды бөлумен ұштастырылған шұғыл шаралар қабылдануы тиіс.
Осыған байланысты Арнайы баяндамашы Сот академиясының құрылуын құптайды және халықаралық қоғамдастыққа осы мекемеге қолдау көрсетуді табанды түрде ұсынады.
Ол сот жүйесінің тиімділігін арттыру және оның ұлттық әрі халықаралық нормалар мен қағидаттарды сақтауын қамтамасыз ету үшін таптырмас мекеме болып табылады.
Осы мақсатта ұлттық заң оқу орындарының оқу жоспарларына адам құқықтары жөніндегі халықаралық құқық, халықаралық гуманитарлық құқық және халықаралық босқындар құқығы бойынша жеке міндетті курстар енгізілуі тиіс, сондай-ақ осы халықаралық жария құқықтың үш саласы бойынша қызметтегі судьялар, прокурорлар мен адвокаттар үшін міндетті үздіксіз кәсіби даярлық бағдарламалары әзірленуі тиіс. Олар сот жүйесіне қатысты әртүрлі халықаралық қағидаттар туралы білімдерін тереңдетумен айналысуы керек.
Бұл шаралар құқық қорғау органдары қызметкерлерін адам құқықтары саласында даярлаумен, сондай-ақ елдің конституциялық қағидаттары мен мақсаттарына сәйкес келетін адам құқықтары саласындағы ұжымдық мәдениетті қалыптастыру мақсатында жұртшылықтың адам құқықтары туралы хабардарлығын арттыруға бағытталған науқандармен ұштастырылуы тиіс.
75. Пікір білдіру бостандығы. Барлық адвокаттар, судьялар мен прокурорлар баспасөз органдарының, саяси оппоненттер мен ҮЕҰ-лардың осы құқықты қамту саласы мен қолдану тәртібі туралы білімдерін тереңдету мақсатында пікір білдіру бостандығы мәселелері бойынша арнайы даярлықтан өтуі қажет.
76. Азаптау және қатыгез қарым-қатынас. Соттардың барлық сот қызметкерлері барлық жағдайларда:
i) азаптау қолданылғаны туралы барлық айыптаулар бойынша жедел әрі бейтарап тергеу жүргізуге;
ii) Азаптауға қарсы конвенцияның 12 және 13-баптарының талаптарына сәйкес, болжамды кінәлі адамдардың қылмыстық жауаптылыққа тартылмауының кез келген жағдайын тиісті түрде тергеуге;
iii) қысым көрсету немесе азаптау арқылы алынған айғақтарды қарауға жол бермеу жөніндегі өз өкілеттіктерін жүзеге асыруға міндетті.
Осыған байланысты құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне тиісті кәсіби даярлық та берілуі қажет.
77. Құқықтық анықтамалық құжаттардың, ұлттық статистикалық деректердің және сот шешімдері жинақтарының болуы. Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан соттар мен құқықтық кітапханаларды соңғы уақытта қабылданған құқықтық құжаттармен жедел қамтамасыз ету және оларды электрондық форматта тарату жөніндегі күш-жігерді жалғастыру қажет. Бұл қызмет барлық тиісті халықаралық-құқықтық актілерді, қағидаттарды және құқық мәселелері жөніндегі ұлттық әрі халықаралық жарияланымдарды тарату жөніндегі іс-шаралармен ұштастырылуы тиіс.
Жинақталған материалдардың сапасын арттыруға және сенімді әрі үнемі жаңартылып отыратын статистикалық деректер мен сот шешімдері жинақтарының қолжетімділігін қамтамасыз етуге ерекше күш салу қажет.
Бұдан басқа, сот статистикалық деректерін қазіргі кездегідей Бас прокуратура емес, тікелей мемлекеттік статистика органы немесе Әділет министрлігі таратқаны орынды болар еді.
78. Гендерлік мәселелер туралы хабардарлық. Қазақстанда гендерлік мәселелер туралы хабардарлықты арттыру және әйелдердің құқықтарын көтермелеу бойынша жүргізілген реформаларды құптай отырып, Арнайы баяндамашы бұл елді өңірдің көптеген басқа елдері үшін үлгі ретінде қарастыруға болатынын атап өтеді және болашақта ЮНИФЕМ, Отбасы және әйелдер істері жөніндегі ұлттық комиссия мен тиісті ҮЕҰ-лар арасындағы тығыз ынтымақтастық шеңберінде ілгерілеуге қол жеткізуге болады деп сенеді.
Соттардың барлық қызметкерлері гендерлік мәселелер бойынша елеулі даярлықтан өтуі тиіс. Осыған байланысты ЮНИФЕМ-нің Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою туралы конвенцияға қатысты мәселелер бойынша судьяларға арналған оқу құралын тарату бастамасын құптау және көтермелеу қажет.
Сот жүйесінің жоғары деңгейлерінде, ең алдымен Жоғарғы Сот деңгейінде гендерлік құрамды жақсарту аса қажет.
79. Прокурор. Қазақстанға сот процесінің бүкіл кезеңінде прокурордың үстем өкілеттіктерін қысқарту және заңнамада да, іс жүзінде де прокурордың, қорғаушының және судьяның функциялары арасындағы неғұрлым әділ арақатынасты қамтамасыз ету мақсатында Конституцияның 16-бабының 2-тармағына және Қылмыстық кодекс пен Қылмыстық іс жүргізу кодексіне түбегейлі түзетулер енгізу қажет.
Атап айтқанда, қамауға алуға, тінтуге және алып қоюға санкция беру жөніндегі өкілеттіктер прокурордан судьяға берілуі тиіс.
80. Судьялар. Судьялар мәртебесі туралы заңға судьялардың кәсіби деңгейін тек Сот академиясы беретін білім беру және үздіксіз кәсіби даярлық жүйесі арқылы ғана емес, сондай-ақ олардың кәсіби қызметі үшін тұрақты жағдайлар жасау, қызметте болу кепілдіктері мен олардың жағдайының тұрақтылығын қамтамасыз ету арқылы арттыру мақсатында қосымша түзетулер енгізу қажет.
Мұның бәрі судьялардың прокурордың жаза тағайындау туралы талабын орындаудың орнына, қағидаттарды басшылыққа ала отырып, күдіктіні ақтағаннан кейін немесе өздері шығарған үкімдердің шағымдану тәртібімен күші жойылғаннан кейін өздерінің лауазымдық жағдайына алаңдамауына әкелуі тиіс.
Судьяларға қатысты тәртіптік санкциялар қолдану мәселесін олардың сот үкімін шығаруымен немесе істі шағымдану тәртібімен қарау кезінде қабылдаған шешімімен байланыстыру тәжірибесін дереу тоқтату қажет.
Бұдан басқа, сыбайлас жемқорлықтың кез келген актісі заңға сәйкес тиісті жазаға әкеп соғуын қамтамасыз етуге ұмтылу қажет.
Ақырында, әртүрлі деңгейдегі соттар арасындағы теңгерімділікті қамтамасыз ету, сондай-ақ ауылдық аудандарда судья лауазымын иеленуге қызығушылықты ынталандыру мақсатында судьялардың лауазымдық жалақыларын одан әрі қайта қарау қажет.
81. Қорғау. Қорғаушыларға сот талқылауында өз ұстанымын дайындау мақсатында сотқа дейінгі іс жүргізу кезеңінің өзінде дәлелдемелерге толық қол жеткізу құқықтары берілуі тиіс.
Сот талқылауы барысында олардың рөлі прокурормен тиімді түрде жарыса алатындай деңгейде арттырылуы қажет.
Тағы бір орынды реформа ұлттық мемлекеттік қорғаушылар жүйесін құру болар еді.
Арнайы баяндамашы заңгерлердің рөліне қатысты негізгі қағидаттардың 3-қағидатына сілтеме жасайды, оған сәйкес: «Үкіметтер кедей адамдарға және қажет болған жағдайда қолайсыз жағдайда тұрған басқа да адамдарға заңгерлік қызмет көрсету үшін жеткілікті қаржылық және өзге де қаражаттың бөлінуін қамтамасыз етеді. Заңгерлердің кәсіби қауымдастықтары осындай қызметтерді, қаражатты және басқа ресурстарды ұйымдастыру мен қамтамасыз етуге ынтымақтасады».
Ақырында, жергілікті адвокаттар алқаларына кәсіби өзін-өзі басқаратын органдар мәртебесі берілуі тиіс: қазіргі уақытта олардың лицензиялау, аккредиттеу немесе тәртіптік мәселелер бойынша бақылау жүргізуіне жол берілмейді.
82. Сотқа дейін қамауда ұстау. Үкімет бұл салада елеулі жетістіктерге қол жеткізгенімен, сотқа дейін қамауда ұстау ережеден тыс жағдайға айналуы үшін қосымша шаралар қабылдау қажет.
Қазіргі уақытта прокуратура белгілейтін сотқа дейінгі іс жүргізу кезінде ұзақ мерзімге қамауда ұстау мерзімін қысқарту және мұндай ұзақ мерзімді қамауда ұстау мәселесін сот органдарының қарауын қамтамасыз ету мақсатында Қылмыстық іс жүргізу кодексіне реформа жүргізу қажет.
83. Өлім жазасы. Қазіргі уақытта қолданылып жүрген мораторийді өлім жазасын жоюға айналдыру әлемдік үрдіске сәйкес келетін өте оң өзгеріс болар еді.
Мұндай шараны өлім жазасын жоюға бағытталған Факультативтік хаттаманы ратификациялаумен ұштастыру өте оң қадам болар еді.
84. Әйелдерді қанау мен оларға қатысты зорлық-зомбылықты қылмыстық жауаптылыққа жатқызу. Әйелдерді қанау мен оларға қатысты зорлық-зомбылықтың барлық нысандарын, оның ішінде тұрмыстық зорлық-зомбылықты қылмыстық жауаптылыққа жатқызу жөнінде шаралар қабылдануы тиіс. Мұндай әрекеттер мемлекеттік мүдделерге жауап беретін міндет ретінде қарастырылуы қажет.
Отбасындағы зорлық-зомбылықпен күрес туралы заң жобасы бойынша жұмысты барынша табандылықпен жалғастыру қажет. Оның тұжырымдары прокуратура мен сот органдары мұндай әрекеттерді ауыр құқық бұзушылықтар ретінде қарастыратындай етіп жасалуы тиіс, осылайша өтініш берушілер бұдан әрі істі жеке тәртіппен шешуге мәжбүр болмайды.
Осы болашақ заңның тиімді қолданылуын қамтамасыз ету үшін алдын ала тергеу кезеңінің шешуші маңызы бар.
85. Алқабилер соты. Қазіргі уақытта алқабилер соттары жүйесін құру жөнінде жүргізіліп жатқан күш-жігер шешім қабылдау тәуелсіздігін күшейту, сондай-ақ қоғамдық сенімді қамтамасыз ету мақсатында азаматтық қоғамның сот төрелігін жүзеге асыру процесіне қатысуын көтермелеу үшін жалғастырылуы тиіс.
86. Әдеп нормалары, ашықтық және есептілік. Сот жүйесіне деген қоғамдық сенімді қамтамасыз ету үшін тиімді әрі міндетті түрде орындалатын кәсіби этика кодексін әзірлеу және есептілікті күшейту бойынша батыл әрі шұғыл шаралар қабылдау қажет.
Сот жүйесінің барлық деңгейлерінде және заңгерлік білім беру жүйесінде сыбайлас жемқорлық пен парақорлықтың алдын алу және оларды жазалау, сөзсіз, аса маңызды әрі басым міндет болып табылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы бастамаларды әзірлеу мен жүзеге асыруды, мүмкін, халықаралық қоғамдастықтың көмегімен, соттарда сыбайлас жемқорлыққа жағдай жасайтын дәстүрлі тәжірибенің негізгі себептерін жоюға және тиісті жазаларды қолдануға бағыттау қажет.
87. Соттарға қол жеткізу. Үкімет барлығының, әсіресе ауылдық жерлерде, соттарға қол жеткізуіне кепілдік беру үшін қолдан келгеннің бәрін жасауы тиіс.
Ол жұртшылықтың хабардарлығын арттыруға және, атап айтқанда, балалардың, әйелдердің, азшылық топтар мен мүгедектердің мүдделерін білдіретін ұйымдардың құқықтық жүйенің құқық үстемдігін қамтамасыз ететініне, бұзылған құқықтарды қалпына келтіріп, құқықтық қорғау құралдарын ұсына алатынына деген сенімін арттыруға бағытталған науқандар ұйымдастырумен айналысуы тиіс.
88. Жұртшылықтың сот отырыстарының хаттамаларына қол жеткізуі. Болашақта мұндай қол жеткізу заңға сәйкес қамтамасыз етілуі тиіс.
89. Кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігі. Үкімет кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігінің жеке жүйесін құру мақсатында құқықтық реформалар жүргізу жөніндегі жоспарын дереу іске асыруға кірісуі және сонымен бірге ЮНИСЕФ-пен бірлесіп Баланың құқықтары туралы ұлттық кодексті әзірлеу жөніндегі жұмысын жалғастыруы тиіс.
Әділет министрлігі кәмелетке толмағандарға ұсақ құқық бұзушылықтар жасаған жағдайда бас бостандығынан айырудан аулақ болуға мүмкіндік беретін жазаның баламалы түрлерін тағайындау және анағұрлым ауыр құқық бұзушылықтар жасаған жағдайда мұндай жазаны міндетті түрде тағайындамау мақсатында жазалау жүйесін реформалауды жалғастыруы тиіс.
Бұл қылмыстық жүйеге тартылатын балалардың санын барынша азайтуға мүмкіндік береді.
90. Ұлттық омбудсмен. Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия мен омбудсменнің мандаттарын неғұрлым нақты тұжырымдау қажет.
Бұл жұмысты Президент жарлықтарының негізінде емес, заңға сәйкес жүргізген жөн.
Омбудсмен институтына қатысты реформа Париж қағидаттарының сақталуын қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.
Омбудсменнің рөлі туралы жұртшылық арасында түсіндіру жұмыстарын жақсарту қажет. Өз кезегінде омбудсмен айыпталушы немесе оның адвокаты беретін кез келген шағымға жеделірек жауап беріп, бұзушылықтарға жол берген адамдарды мұқият әрі кідіріссіз тергеуді және қажет болған жағдайда жазалауды талап етуі тиіс.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық істер Қылмыстық істер Әкімшілік істер Даулар Қорғау Арбитраж Заң компаниясы Қазақстан Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар