Барлық адам құқықтарын, азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды, оның ішінде даму құқығын көтермелеу және қорғау (Бас Ассамблея)
Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Манфред Новактың баяндамасы. Адам құқықтары жөніндегі кеңес, 2009 жылғы 16 желтоқсан.
Қазақстанға миссия*
\* Осы баяндаманың түйіндемесі барлық ресми тілдерде таратылады. Түйіндемеге қосымшада қамтылған баяндаманың өзі тек ұсынылған тілде және орыс тілінде таратылады. Баяндамаға қосымша алынған күйінде таратылады.
Түйіндеме
Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Манфред Новак Қазақстанға 2009 жылғы 5-13 мамыр аралығында барды.
Арнайы баяндамашы ел үкіметіне шақыру жолдағаны үшін ризашылығын білдіреді және мұны елдің жағдайға объективті баға беруге шынайы мүдделі екендігінің белгісі ретінде түсіндіреді. Ол Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері адам құқықтары жөніндегі көптеген халықаралық шарттарға қосылғанын атап өтеді, бұл оның нормативтік-құқықтық базасы мен саясатын реформалауға бейілділігін көрсетеді. Сонымен қатар, ол әртүрлі қамауда ұстау орталықтары мен сотталғандарды өзінің инспекцияларына дайындау үшін елеулі күш-жігер жұмсалғанын атап өтті. Бұл тәуелсіз фактілерді анықтау және алдын ала хабарламай бару идеясына қайшы келеді. Сондай-ақ бұл қамауда ұстау жағдайлары мен азаптаулардың қолданылуына қатысты ахуалға объективті баға беруді қиындатады.
Соңғы жылдары түзеу мекемелеріндегі ұстаудың физикалық жағдайлары мен тамақтану халықаралық ең төменгі стандарттарға сәйкестендірілген сияқты болғанымен, халықаралық адам құқықтары құқығының негізгі талаптарының бірі, атап айтқанда, пенитенциарлық жүйелердің сотталғандарды жазалауға емес, оларды оңалтуға және қоғамға қайта кіріктіруге бағытталуы талабы орындалмаған; сыртқы әлеммен байланысқа заңмен белгіленген шектеулер осы қағидатқа тікелей қайшы келеді. Тағы бір маңызды алаңдаушылық туғызатын мәселе – сотталғандар арасындағы қалыптасқан иерархияның кемсітушілікке, ал кейбір жағдайларда зорлық-зомбылыққа әкелетін сияқты болуы.
Дәл осындай жағдай сотқа дейінгі қамауда ұстау орындары мен бас бостандығынан айыру орындарына да қатысты. Ішкі істер министрлігіне, Ұлттық қауіпсіздік комитетіне және Әділет министрлігіне қарайтын сотқа дейінгі қамауда ұстау орындарындағы жағдай физикалық ұстау жағдайлары мен тамақтану тұрғысынан жақсарған сияқты болғанымен, сыртқы әлеммен байланысқа іс жүзінде толық тыйым салу, көбінесе ұзақ уақытқа созылатын мұндай шектеу кінәсіздік презумпциясы қағидатына анық қайшы келеді және күдіктілерге шамадан тыс психологиялық қысым көрсетеді.
Мемлекеттік лауазымды тұлғалармен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен өткізілген талқылаулардың, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен жүргізілген әңгімелесулердің негізінде Арнайы баяндамашы зорлық-зомбылық пен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жекелеген жағдайлармен ғана шектелмейді деген қорытындыға келеді. Ол күдіктілерді жұдырықпен, құм толтырылған пластикалық бөтелкелермен, полиция таяқшаларымен және аяқпен ұрып-соғу, сондай-ақ олардан мойындау айғақтарын алу мақсатында целлофан пакеттермен және противогаздармен тұншықтыру туралы көптеген сенімді хабарламалар алды. Бірқатар жағдайларда бұл хабарламалар сот-медициналық сараптама деректерімен расталған.
Құқықтық негіздер мен кепілдіктерге келетін болсақ, Арнайы баяндамашы азаптаудың қылмыстық құқық бұзушылық ретінде сараланатынын құптайды, дегенмен оның қолданыстағы анықтамасын Азаптауға қарсы конвенцияға толық сәйкес келтіру қажет. Сондай-ақ кепілдіктердің жалпы алғанда заңнамада көзделгенін және формалды түрде сақталатынын атап өтеді. Алайда бұл кепілдіктер тиімді болуы үшін қылмыстық сот төрелігін жүзеге асыру процесінің барлық қатысушылары өз міндеттерін толық көлемде орындауға, іске асырудағы алшақтықты жоюға және қазіргі уақытта тәжірибеде қолданылмайтын азаптау жағдайларын айыптауға тиіс.
Жоғарыда айтылғандардың барлығын ескере отырып, Арнайы баяндамашы Қазақстан үкіметіне халықаралық адам құқықтары құқығы бойынша өз міндеттемелерін толық көлемде орындауды ұсынады. Атап айтқанда, ол үкіметті қажетті адами және өзге де ресурстармен қамтамасыз етілген тәуелсіз әрі тиімді ұлттық превентивтік тетік құруға және оны бас бостандығынан айыру орындарындағы нақты жағдайды анықтау жөніндегі бірлескен күш-жігердегі одақтас ретінде қарастыруға табанды түрде шақырады. Ол сондай-ақ пенитенциарлық жүйеге құқық бұзушыларды шынайы оңалту мен қоғамға қайта кіріктіруді көздейтін тәсілді қолдануды ұсынады. Шағым беру және оларды қарау тетіктерінің қолжетімділігі мен оларға деген сенім қамтамасыз етілуге тиіс; азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынас туралы хабарламаларды жедел әрі бейтарап тергейтін, болжамды құқық бұзушылардан тәуелсіз тетік құрылуға тиіс; ұстаудың нақты уақыты тіркеліп, полицияда қамауда ұстау мерзімдері қысқартылып, халықаралық нормаларға сәйкестендірілуге тиіс; уақытша ұстау изоляторлары Ішкі істер министрлігінің қарамағынан Әділет министрлігінің қарамағына берілуге тиіс; ал мойындау айғақтарының азаптау арқылы алынбағанын дәлелдеу міндеті прокурорға жүктелуге тиіс.
Қосымша
Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашының баяндамасы
Қазақстан Республикасына миссия (2009 жылғы 5-13 мамыр)
Мазмұны
| Бөлімдер | Тармақтар |
|---|---|
| I. Кіріспе | 1-9 |
| II. Құқықтық негіздер | 10-18 |
| А. Халықаралық деңгей | 10 |
| В. Өңірлік деңгей | 11 |
| С. Ұлттық деңгей | 12-18 |
| III. Жағдайды бағалау | 19-44 |
| А. Қамауда ұстау орындарындағы азаптау және қатыгез қарым-қатынас актілері | 19-24 |
| В. Қамауда ұстау орындарындағы жағдайлар | 25-36 |
| С. Әйелдер | 37-38 |
| D. Балалар | 39-43 |
| Е. Мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидаты | 44 |
| IV. Негізгі себептер | 45-71 |
| А. Жазалауға бағытталған пенитенциарлық саясат | 45-48 |
| В. Қорғау тетіктерінің тиімсіздігі | 49-63 |
| С. Превентивтік шаралардың әлсіздігі | 64-69 |
| D. Полиция қызметін бағалау және сыбайлас жемқорлық | 70-71 |
| V. Қорытындылар мен ұсынымдар | 72-85 |
| А. Қорытындылар | 72-78 |
| В. Ұсынымдар | 79-85 |
Қосымша
Болған қамауда ұстау орындары және өткізілген сұхбаттар
I. Кіріспе
1. Азаптаулар және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлері мәселесі жөніндегі Арнайы баяндамашы Манфред Новак ел үкіметінің шақыруымен 2009 жылғы 5-13 мамыр аралығында Қазақстанға барды.
2. Бұл сапардың мақсаты елдегі азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жағдайына, оның ішінде қамауда ұстау жағдайларына баға беру және үкіметке сот төрелігін жүзеге асыру жүйесін жетілдіру жөніндегі күш-жігеріне жәрдемдесу болды. Арнайы баяндамашы Қазақстанның кеңестік қылмыстық сот төрелігі жүйесінен көптеген проблемаларды мұра етіп алғанын толық түсінеді. Бұл жүйе жазалауға бағытталған және сотталғандарды оңалтудан гөрі арзан жұмыс күшінің көзі ретінде пайдалануды көздеген. Дәл осы факторлар, бәлкім, барлық жас санатындағы адамдарды мамандандырылған мекемелерге орналастыруға деген әлі де айтарлықтай күшті ұмтылысты түсіндіреді; шынын айтқанда, ол әртүрлі мемлекеттік органдардың қарамағында соншалықты көп бас бостандығынан айыру орындары болып, онда соншалықты көп сотталған адам ұсталатын елге сирек барған. Осыған қарамастан, ол Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері институционалдық құрылыс және адам құқықтарын қорғау саласында жетістіктерге жеткенін атап өтеді.
3. Арнайы баяндамашы үкіметтің оған шақыру жолдап, толық қолжетімділікті қамтамасыз ету фактісін жағдайға объективті баға беруге және қалыптасқан ахуалды жақсартуға бағытталған ұсынымдарды қабылдауға шынайы мүдделілігінің белгісі ретінде қарастырады. Ол сапарының басынан бастап тиісті мемлекеттік органдардың оған алдын ала хабарламай барлық қамауда ұстау орындарына кіруге, сондай-ақ сотталғандармен оңаша әңгімелесуге рұқсат беретін құжаттарды ұсынғаны үшін ерекше ризашылығын білдіреді. Ол үкіметке пенитенциарлық жүйе және бұрын тіркелген азаптау жағдайлары туралы жан-жақты статистикалық ақпарат бергені үшін алғыс айтқысы келеді.
4. Сонымен бірге ол қамауда ұстау орындары мен сотталғандарды оның тексерулеріне дайындау үшін елеулі күш-жігер жұмсалғанын атап өтеді. Мұндай дайындық шараларының көпшілігі ізгі ниетпен жүзеге асырылған деп болжағанымен, олар мұндай орындарға алдын ала хабарламай бару және фактілерді тәуелсіз анықтау идеясына қайшы келеді. Соңғысы қамауда ұстау орындарындағы күнделікті оқиғалардың барысын объективті бақылау мүмкіндігі болған жағдайда ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Өкінішке қарай, Қазақстанда өзі барған орындардың көпшілігінде жағдай басқаша болды, өйткені қамауда ұстау орындарының басшылығы мен онда отырған адамдардың Арнайы баяндамашының келуін күтіп отырғаны анық байқалды. Ол барған орындардың көпшілігі жақында ғана сырланған; кейбір колонияларда Арнайы баяндамашы келер алдында сотталғандар карантиндік камералар мен карцерлерден шығарылған, көрермендерсіз көрсетілімдік концерттер ұйымдастырылған және т.б. Ол сондай-ақ кейбір сотталғандарға онымен ашық сөйлесуге қорқыту арқылы тыйым салынуы мүмкін екенін алаңдаушылықпен атап өтті.
5. Фактілерді анықтаудың тексерілген қағидаттарын, оның ішінде қамауда ұстау орындарына алдын ала хабарламай баруды сақтау тек жағдайды толық бағалау үшін қажет болғандықтан ғана емес, сондай-ақ Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасының жақында ратификациялануына байланысты ерекше маңызға ие. Бұл хаттама үкіметтен тәуелсіз, кез келген уақытта барлық қамауда ұстау орындарына алдын ала хабарламай баруға және бас бостандығынан айырылған барлық адамдармен құпия түрде сөйлесуге мандаты бар орган – ұлттық превентивтік тетікті құруды көздейді. Бұл алға жасалған маңызды қадам болғанымен, мұндай шара фактілерді анықтау әдістемесі тәжірибеде толық сақталған және оның тәуелсіздігіне кепілдік берілген жағдайда ғана барынша тиімді болады.
6. Арнайы баяндамашы Қазақстан Президентінің атынан сыртқы істер мәселелері бойынша өкілдік ететін Мемлекеттік хатшымен; Ішкі істер министрімен; Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрімен және Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссияның төрайымымен; Экономикалық және сыбайлас жемқорлық қылмыстарға қарсы күрес агенттігінің (қаржы полициясының) төрағасымен; Сыртқы істер министрінің орынбасарымен; Қорғаныс министрінің орынбасарымен; Әділет министрінің екі орынбасарымен; Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасарымен және Бас прокурордың орынбасарымен кездесулер өткізді. Сонымен қатар, Арнайы баяндамашы пенитенциарлық органдардың басшысымен, Президент жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия хатшысымен, Денсаулық сақтау министрлігінің өкілдерімен және өзі барған барлық мекемелердің қызметкерлерімен кездесті. Арнайы баяндамашы Астана, Алматы, Қарағанды қалаларында және оларға іргелес аудандарда болып, әртүрлі қамауда ұстау орындарын, оның ішінде колонияларды, полиция бөлімшелерін, кәмелетке толмағандарға арналған уақытша ұстау изоляторын және психиатриялық ауруханаларды тексерді (қосымшаны қараңыз). Уақыттың жетіспеуіне байланысты ол басқа өңірлерге бара алмады.
7. Арнайы баяндамашы сондай-ақ Жоғарғы Сот төрағасымен, Адам құқықтары жөніндегі уәкілмен, үкіметтік емес ұйымдарды қоса алғанда, азаматтық қоғам өкілдерімен, қамауда ұстау орындарында отырған адамдармен және зорлық-зомбылық құрбандарымен кездесті. Бұдан басқа, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының елдік тобымен, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) өкілдерімен, Еуропалық комиссия делегациясымен және дипломатиялық қоғамдастықтың басқа да өкілдерімен кездесулер өткізді.
8. Арнайы баяндамашы БҰҰ-ның Резидент-үйлестіруші кеңсесіне және Біріккен Ұлттар Ұйымының барлық тобына миссияға дейін және оның барысында көрсеткен баға жетпес көмегі үшін, оның ішінде аудармашылар мен жүргізушілерге; сот-медициналық сарапшы доктор Дуарте Нуно Виейраға; сондай-ақ Венадағы Людвиг Больцман атындағы Адам құқықтары институтының Изабелла Тшан мен Роланд Шмидтке ризашылығын білдіреді.
9. Өз миссиясының соңында Арнайы баяндамашы үкіметті жұмысының алдын ала нәтижелерімен таныстырды. Осы баяндаманың алдын ала нұсқасы үкіметке 2009 жылғы 4 қарашада жіберілді, ал үкіметтің оған берген жауабы 2009 жылғы 4 желтоқсанда алынды. Арнайы баяндамашы ел билігіне жан-жақты әрі сындарлы жауабы үшін алғыс айтқысы келеді. Ол үкіметтің Азаптауға қарсы комитеттің ұсынымдарын орындау үшін «Іс-шаралар жоспары» әзірленіп жатқандығы туралы мәлімдемесін құптайды, бұл жоспар оның баяндамасында көтерілген бірқатар мәселелерді де қамтиды.
II. Құқықтық негіздер
A. Халықаралық деңгей
10. Қазақстан Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынасқа тыйым салатын негізгі адам құқықтары жөніндегі шарттарының, оның ішінде Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің және Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы конвенцияның қатысушысы болып табылады. Қазақстан 1949 жылғы Женева конвенцияларының және оларға 1977 жылғы Қосымша хаттамалардың қатысушысы болып табылады. Қазақстан Халықаралық қылмыстық соттың Рим статутын ратификациялаған жоқ. Қазақстанның 2008 жылғы қазанда Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасын ратификациялағанын ерекше атап өткен жөн. Алайда үкімет Факультативтік хаттаманың 24-бабына сәйкес өз міндеттемелерін орындауды уақытша кейінге қалдыру туралы мәлімдеме жасауды жоспарлап отыр, өйткені Ұлттық превентивтік тетікті (ҰПТ) құру туралы заң әлі де талқылану сатысында.
B. Өңірлік деңгей
11. Қазақстан ЕҚЫҰ-ға қатысушы мемлекет болып табылады және 2010 жылы осы ұйымға төрағалық етеді деп күтілуде. ЕҚЫҰ-ға қатысушы бола отырып, Қазақстан адам құқықтары саласында көптеген саяси міндеттемелерді өзіне алды. Ол сондай-ақ негізінен қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастыққа қатысты өңірлік келісімдердің, мысалы, Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы конвенцияның және Шанхай ынтымақтастық ұйымының қатысушысы болып табылады.
C. Ұлттық деңгей
1. Қазақстан Конституциясы
12. Қазақстан Конституциясының II бөлімінде адам құқықтарының бірқатары, оның ішінде өмір сүру құқығы, кемсітушілікке ұшырамау құқығы, дін, ар-ождан және сөз бостандығы құқығы, сондай-ақ денсаулықты сақтау құқығы көрсетілген. Азаптауға тыйым салу 17-бапта бекітілген. Сонымен қатар, 16-бапта жеке бас бостандығы құқығына кепілдік берілген, полицияда ұстаудың шекті ұзақтығы 72 сағат деп белгіленген, сондай-ақ заң көмегін алу және шағымдану құқығына қатысты ережелер қамтылған.
2. Ұлттық заңнамада азаптауға тыйым салу
13. Азаптауға Қылмыстық кодекстің 347-1-бабында тыйым салынған. Оның анықтамасы Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабында қамтылған анықтамадан тар, өйткені қылмыстық жауаптылық тек мемлекеттік лауазымды тұлғаларға ғана қатысты қолданылады, ал ресми сипатта әрекет ететін кез келген басқа адамдар немесе мемлекеттік лауазымды тұлғалардың арандатуымен не олардың білуімен немесе үнсіз келісімімен әрекет ететін адамдар жасаған азаптаулар қылмыстық құқық бұзушылықтар санатына жатқызылмаған. Сонымен қатар, азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабында айтылатын «заңды санкциялардан» айырмашылығы, 347-1-бапқа ескертпеде «лауазымды адамдардың заңды әрекеттері нәтижесінде келтірілген физикалық және психикалық азаптар азаптау деп танылмайды» деп көрсетілген. «Заңды әрекеттер» термині өзінің көмескілігіне байланысты алаңдаушылық туғызады. Жоғарғы Сот пен Прокуратура Арнайы өкілді 347-1-бапты қайта қарау мәселесі қазіргі уақытта зерделеніп жатқанына сендірді. Бұл бастаманы жан-жақты құптау қажет.
14. Қылмыстық кодексте құқық қорғау органдары қызметкерлеріне қатысты заңсыз қарым-қатынас жасағаны үшін қылмыстық қудалау қозғауға мүмкіндік беретін бірқатар басқа да нормалар бар. 307 және 308-баптарда «лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» және «билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдалану» қылмыстық әрекеттері деп танылып, әртүрлі жаза түрлері, оның ішінде тиісінше екі жылға дейін және бес жылға дейін бас бостандығынан айыру көзделген. Бұдан басқа, 107-бапта «[жеке тұлғалардың] жүйелі түрде ұрып-соғу немесе өзге де зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы физикалық немесе психикалық азап келтіруі» қылмыс ретінде сараланады, ал азаптауды қолдану ауырлататын мән-жай ретінде көрсетілген. Мұндай қылмыс, атап айтқанда, «бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға» жазаланады. Ішкі заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 5 (2) және 7-баптарына сәйкес әмбебап юрисдикция қағидатын бекітетін қандай да бір ережелер жоқ.
15. Қылмыстық-атқару кодексінің 10.9-бабында «жазасын өтеп жүрген адамдар мекеме қызметкерлерінің тарапынан сыпайы қарым-қатынас жасау құқығына ие. Олар қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасқа ұшырамауға тиіс. Күш қолдану шаралары тек заңды негіздер болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін» деп көрсетілген.
3. Кепілдіктер
16. Қылмыс жасады деп күдік келтірілген және айыпталған адамдарды қамауда ұстау тәртібі мен шарттары туралы заңның 4-бабында адамдарды қамауда ұстаудың мынадай негізгі қағидаттары белгіленген: заңдылық, кінәсіздік презумпциясы, азаматтардың заң алдындағы теңдігі, ізгілік, адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін құрметтеу және халықаралық құқық нормалары. Бұл заңда сондай-ақ қамауда ұстау күдіктілер мен айыпталушыларға физикалық немесе психикалық азап келтіруге бағытталған әрекеттермен қатар жүрмеуге тиіс екендігі белгіленген.
17. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 138.1 және 70.3-баптарында ұсталған адамдарға өз отбасыларына хабарлау және қорғаушыға қол жеткізу құқықтарына кепілдік беріледі. Кодекстің 14 (2) және 68 (3) (1)-баптарында күдіктіні сот шешімінсіз 72 сағаттан артық қамауда ұстауға болмайтыны белгіленген. Кодекстің 134-бабына сәйкес хаттама жасалуға тиіс. Содан кейін ұсталған адамға бұл құжат оқылып, оның құқықтары түсіндірілуге тиіс, содан соң ол құжатқа қол қоюы керек. Кодекстің 134 (1)-бабы ұстау хаттамасы жасалған сәттен бастап он екі сағат ішінде жауапты лауазымды тұлғаның ұстау фактісі туралы прокурорға жазбаша түрде хабарлауын талап етеді.
4. Өлім жазасы
18. Конституцияның 15.2-бабында «өлім жазасы заңмен ерекше ауыр қылмыстар үшін ерекше жаза шарасы ретінде белгіленеді, бұл ретте сотталған адамға кешірім жасау туралы өтінішхат беру құқығы беріледі» деп көрсетілген. Қылмыстық кодекстің 49-бабында тиісті қылмыстар көрсетілген. 2004 жылғы 1 қаңтарда өлім жазасын қолдануға қатысты Президенттің мерзімсіз мораторийі күшіне енді. Ресми дереккөздерге сәйкес, өлім жазасына кесілген үкімді орындаудың соңғы жағдайы 2003 жылғы 1 желтоқсанда орын алған. Соңғы өлім жазасы туралы үкім 2006 жылғы 31 тамызда шығарылған. 2007 жылғы 6 желтоқсанда өлім жазасына кесілген 31 үкімнің қалған бөлігі өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылды.
III. Жағдайды бағалау
A. Қамауда ұстау орындарындағы азаптау және қатыгез қарым-қатынас актілері
1. Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты пенитенциарлық мекемелер мен тергеу изоляторлары
19. Арнайы баяндамашы пенитенциарлық мекемелерде қатыгез қарым-қатынас жасау және дене жазаларын қолдану жағдайлары туралы хабарламалар алды¹. Осы тұрғыда бірнеше рет аталған (және сотталғандар «Қазақстандық Гуантанамо» деп атайтын) колониялардың бірі – Жітіқарадағы УК-161/3. Арнайы баяндамашы ол жерге «тәртіпке бағынбайтын» сотталғандар жіберілетіні және оларды «сындыру» үшін ұрып-соғуға және физикалық әрі психикалық зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне ұшырататыны туралы хабарламалар алды. Кейбір хабарламаларға сәйкес, сотталғандарға қысым көрсетудің тәсілі ретінде оларды камераластарының зорлауы қолданылады. Ол кейбір адамдардың өзіне барған кезінде кездескеннен кейін осы мекемеге жіберілгені туралы хабарламаларға қатты алаңдаушылық білдіреді.
20. Көптеген хабарламаларға сәйкес, Степногорск түрме ауруханасында (ЕЦ-166/18) қызметкерлер, оның ішінде жоғары басшылық, жаңадан келген адамдарды медициналық «тексерулер» деп аталатын рәсімдерге қатысады. Арнайы баяндамашы колония қызметкерлерінің мекеме басшылығымен ынтымақтасатын сотталғандардың көмегімен жаңадан келген адамдарды ұрып-соғатыны және медициналық әрі гигиеналық мақсатта деген желеумен олардың аналь тесігіне резеңке түтікті күштеп енгізетіні туралы бір-біріне сәйкес келетін сипаттамалар алды. Сондай-ақ зорлау жағдайлары туралы хабарланған. Мұндай қарым-қатынас осы ауруханаға келетін адамдардың көпшілігінің науқас екендігімен одан әрі ауырлай түседі. Кейбір сұхбаттасушылар мұндай «жаңадан келгендерді қабылдау» рәсімі олардың «әлсіз тұстарын», яғни денсаулық жағдайындағы кемшіліктерін пайдалану үшін жасалатынын көрсетті. Бірнеше мекеменің сотталғандары бұл түрме ауруханасына қайтып барудан соншалықты қорқатынын, тіпті медициналық көмек алудан мүлдем бас тартуды жөн көретінін айтты.
21. Сонымен қатар, әйелдер мен кәмелетке толмағандарға арналған колонияларда қызметкерлердің дене жазаларын қолдануға тікелей қатысатыны байқалады. Мұндай жазаларға қолмен, жұдырықпен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу, сондай-ақ, мысалы, сотталғандарды түнге қарай көрпесіз және төсек-орынсыз суық карцерге қамап қою сияқты неғұрлым «жетілдірілген» шаралар жатады.
¹ Осыған байланысты үкімет «Әділет органдары туралы» заңның 31-бабы «арнайы құралдар мен дене күшін» қолдануды реттейтінін және оларды қолданудың кез келген жағдайында ішкі тергеу жүргізу талап етілетінін алға тартты.
2. Полицияда қамауда ұстау
22. Полиция қызметкерлерімен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен жүргізілген әңгімелесулерден кейін Арнайы баяндамашы азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынасты қолдану жекелеген жағдайлар шеңберінен анық шығатыны туралы қорытындыға келді. Фактілерді анықтау жөніндегі жұмысына сотталғандарды алдын ала дайындау және қорқыту кедергі келтіргеніне қарамастан, ол күдіктілерді қолмен, жұдырықпен, аяқпен, құм толтырылған пластикалық бөтелкелермен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу, сондай-ақ олардан мойындау айғақтарын алу мақсатында целлофан пакеттермен және противогаздармен тұншықтыру туралы көптеген сенімді мәлімдемелер алды. Бірнеше жағдайда бұл мәлімдемелер сот-медициналық сараптама деректерімен расталды. Азаптаулар мен заңсыз қарым-қатынас көбінесе денеде із қалдырмайтындай етіп қолданылады (аяқтың табаны мен бүйрек тұсына иілгіш заттармен соққы жасау арқылы) және жиі қолданыстағы айыптарға қосымша айыптар тағылатыны, соның салдарынан күдіктінің түрмеде отыру мерзімі ұзартылатыны туралы қорқытулармен қатар жүреді. Сондай-ақ отбасы мүшелеріне қоқан-лоқы көрсету туралы көптеген хабарламалар келіп түсті.
23. Бұдан басқа, қылмыс жасағанын мойындаудан бас тартқан ұсталған адамдарды олар сексуалдық сипаттағы тиісуге немесе зорлауға ұшырауы мүмкін және соның нәтижесінде сотталғандардың негізгі бөлігі тарапынан шеттетілуі ықтимал «опущенные» деп аталатын адамдармен бір камераға орналастырумен қорқытатыны туралы мәлімдемелер бірнеше рет келіп түсті.
3. Қарулы күштер
24. Қорғаныс министрлігі Арнайы баяндамашыға 2008 жылы «жарғылық емес қатынастардың» 117 жағдайы тіркелгенін хабарлады (бұл іс жүзінде «әлімжеттік» ұғымының синонимі болып табылады). Осы жағдайлардың салдарынан бес адам өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл жағдайлар бойынша тергеу жүргізіліп, істер трибуналға берілді: бір іс бойынша бір жыл мерзімге шартты жаза тағайындалды; екінші іс бойынша төрт жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды; екі іс бойынша кінәлілер алты жылға бас бостандығынан айырылды; ал бір іс бойынша шешім әлі қабылданған жоқ. Басқа бір жағдайда өзге офицерге өлімге әкеп соққан ауыр дене жарақатын келтірген офицер төрт жылға бас бостандығынан айырылды. 2009 жылдың алғашқы үш айында «жарғылық емес қатынастардың» 27 жағдайы тіркелді, бұл 2008 жылдың осы кезеңінде тіркелген 43 жағдаймен салыстырғанда жақсаруды білдіреді. Арнайы баяндамашы әскери қызметшілердің басқа әскери қызметшілерге қысым көрсету актілері, егер олар Азаптауға қарсы конвенцияның 1-бабындағы өлшемшарттарға, әсіресе жазалау немесе қорқыту мақсатына сәйкес келсе, азаптау ретінде қарастырылуы мүмкін екенін атап көрсетеді.
B. Қамауда ұстау орындарындағы жағдайлар
1. Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты пенитенциарлық мекемелер мен тергеу изоляторлары
25. 2009 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Әділет министрлігіне қарасты орталықтарда ұсталған адамдардың жалпы саны 60 858 адамды құрады (уақытша ұстау изоляторлары мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің тергеу изоляторларын есептемегенде). Сонымен бірге түрмеде ұстау мерзімдері әлі де ұзақ, ал соңғы онжылдықта сотталғандар саны қысқарғанына қарамастан, әрбір 100 000 адамның 382-сі пенитенциарлық мекемелерде ұсталады, бұл Еуропадағы орташа көрсеткіштен үш еседен астам жоғары және посткеңестік басқа мемлекеттердегі тиісті көрсеткіштерден едәуір жоғары.
26. Жалпы алғанда, физикалық ұстау жағдайлары мен тамақтану халықаралық ең төменгі стандарттарға сәйкестендірілген. Арнайы баяндамашының пікірінше, өзі барған орындардың көпшілігінде (оның сапарына дайындалған) тазалық пен тәртіп сақталған. «Колония» үлгісіндегі бас бостандығынан айыру орындарында (ұйықтайтын орындары 20-100 адамға арналған) сотталғандарға, әдетте, белгілі бір аумақта еркін қозғалуға және басқа сотталғандармен қарым-қатынас жасауға рұқсат етіледі, бұл сөзсіз оң құбылыс болып табылады. Екінші жағынан, ортақ жатын бөлмелер жүйесі сотталғандардың жеке қауіпсіздігіне қауіп төндіруі мүмкін. Арнайы баяндамашы Аршалыдағы ерекше режимдегі колонияға (ЕЦ-166/5) да барды, онда ауысымдық жүйе қолданылады (сотталғандардың жартысы камераларында болады, ал екінші жартысы шағын аулада серуендей алады).
27. Тергеу изоляторларының көпшілігі Әділет министрлігінің қарамағында болғанымен, олардың төртеуі әлі де Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты. Әдетте, олар үштен сегізге дейін төсек орналастырылған камералары бар ғимараттар болып табылады және қозғалу мүмкіндігі шектеулі (әдетте, сотталғандар тәулігіне 23 сағат өз камераларында болады); сотталғандарға шағын, қабырғалармен қоршалған және үсті тормен жабылған аулада камераластарымен бірге бір сағат серуендеуге рұқсат етіледі. Изоляторлардың көпшілігінде су құбыры мен жаңа санитариялық жабдықтар болғанымен, сотталғандар әлі де жиі жеке кеңістікте болу мүмкіндігінен айырылған. Көптеген орындарда душты аптасына бір рет немесе 10 күнде бір рет қана пайдалануға болады.
28. Арнайы баяндамашы сотталғандар арасындағы иерархиялық қатынастар кеңестік кезеңнен қалған мұра екенін білді. Бұл иерархияға және сол жерде қолданылатын «ұрылар заңдарына» бағынбайтын адамдар басқа сотталғандар тарапынан зорлық-зомбылық пен кемсітушілікке ұшырайды, бұл түрме әкімшілігінің келісімімен, ал кейде оның мақұлдауымен және белсенді арандатуымен жүзеге асырылады. Соның нәтижесінде сотталғандар арасында, оның ішінде сексуалдық зорлық-зомбылық (мысалы, сотталғандар арасында шеттетілген адамдар болып саналатын «опущенные» деп аталатындарға қатысты) кең таралғаны айтылады. Сонымен қатар, Қазақстанда түрме колонияларының екі түрі бар: «қара» және «қызыл» аймақтар. «Қызыл» аймақтарда түрме басшылығы бір сотталғандарды басқаларын қорқыту үшін пайдалану арқылы тәртіпті сақтайды. «Қара» аймақтарда әкімшілік тәртіпті сақтау міндетін толығымен сотталғандардың өздеріне жүктейді. Екі тәсіл де халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді. Арнайы баяндамашы мемлекет сотталғандар арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін жеткілікті шаралар қабылдамаған жағдайда, мұндай зорлық-зомбылық азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас ретінде бағалануы мүмкін екенін еске салады.
29. Денсаулық сақтау жүйесін басқаруға кәсіби әрі жауапты көзқарас туберкулезбен күресте ілгерілеуге мүмкіндік берді (2009 жылдың алғашқы үш айында 3 133 жағдай тіркелді, ал 2008 жылдың осы кезеңінде 3 806 жағдай тіркелген). Сонымен бірге медициналық көмек көрсетуге байланысты проблемалар сақталып отыр. Арнайы баяндамашы күрделі аурулардың емделмейтіні немесе оларды емдеу ұзақ уақытқа кейінге қалдырылатыны туралы шағымдар алды; сондай-ақ кейбір дәрігерлер, пенитенциарлық мекемелердің қызметкерлері мен медицина қызметкерлері медициналық көмек көрсеткені үшін, кейде тіпті ауыр аурулар жағдайында да ақша талап еткені айтылды. Ресми деректерге сәйкес, 2009 жылдың алғашқы үш айында пенитенциарлық мекемелерде 99 адам қайтыс болған (2008 жылмен салыстырғанда 14 адамға аз); олардың 35-і туберкулезден, 16-сы жарақаттардан, уланудан және өз-өзіне қол жұмсаудан, ал 48-і соматикалық патологиялардан қайтыс болған. Бұдан басқа, АИТВ жұқтырған адамдар саны 2008 жылдың алғашқы үш айындағы 1 675 адамнан 2009 жылдың осы кезеңінде 2 073 адамға дейін өскен. Осыған байланысты Арнайы баяндамашы Қазақстанның бас бостандығынан айыру орындарында пайдаланылған шприцтерді алмастыру бағдарламалары мен есірткіге тәуелді адамдарға арналған алмастыру терапиясы бағдарламаларының жоқтығына алаңдаушылық білдіреді.
30. Пенитенциарлық мекемелер әкімшілігінің бірқатар қызметкерлері бөлісетін алаңдаушылықтың бірі – көптеген сотталғандардың жазасын үйінен және отбасынан алыс жерде өтеуі. Бір жағынан, пенитенциарлық мекемелердің елдің солтүстігінде дәстүрлі түрде орналасуы Қазақстанның оңтүстігіндегі көптеген тұрғындардың жазасын өтеу үшін солтүстікке жіберілуіне әкеледі. Екінші жағынан, пенитенциарлық орталықтардың шалғай орналасуы отбасы мүшелерінің келуін жиі қиындатады; мысалы, аса қауіпті қылмыскерлерді камералық жүйеде ұстайтын жалғыз мекеме болып табылатын Арқалықтағы түрме соншалықты алыс орналасқандықтан, Арнайы баяндамашы қолындағы шектеулі уақыт ішінде оған бара алмады.
2. Полиция бөлімшелері
31. Ішкі істер министрлігінің қарамағындағы көптеген нысандар елеулі құрылымдық жақсартулардан өтті. Арнайы баяндамашы әңгімелескен күдіктілердің көпшілігі күніне үш рет тамақтанатынын және белгілі бір дәрежеде медициналық көмекке қол жеткізе алатынын мәлімдеді. Сонымен бірге ол көптеген жағдайларда халықаралық ең төменгі стандарттарда белгіленген серуендеу мен дене жаттығуларына арналған ең аз уақытты (күніне бір сағат) бөлу туралы талаптың сақталмайтыны жөнінде мәлімдемелер алды. Кейбір мекемелерде қамауда отырған адамдар күніне тек 20 минутқа ғана серуендеуге шығарылатынын хабарлады. Бұдан басқа, көптеген жағдайларда санитариялық нысандар қажетті талаптарға сәйкес келмейді: камералардағы дәретханалар көбінесе ашық болады және жеке кеңістікті қамтамасыз етпейді, ал душты аптасына бір рет қана пайдалануға болады.
32. Полицияда салыстырмалы түрде көп адамның ұзақ уақыт бойы, кейде бірнеше айға дейін (мысалы, құжаттарды ресімдеуді күту кезінде немесе тергеу мен сот талқылауы барысында) ұсталуын ескерсек, сыртқы әлеммен байланыстың іс жүзінде мүлдем болмауы күдіктілерге шамадан тыс психологиялық қысым көрсетеді және Арнайы баяндамашының пікірінше, кінәсіздік презумпциясы қағидатына анық қайшы келеді.
33. Алматы қаласындағы құжаттары жоқ адамдар (оның ішінде Өзбекстан мен Қырғызстанның көптеген азаматтары) ұсталатын қабылдау-тарату орталығында желдетілуі нашар және күндізгі жарық іс жүзінде түспейтін өте шағын камералар бар. Ұсталған адамдарға нашар тамақ берілетіні және оларды күніне тек 15 минутқа серуендеуге шығаратыны туралы мәлімделді. Мұндай жағдайлар халықаралық ең төменгі стандарттарға анық сәйкес келмейді, әсіресе адамдардың онда сот шешімінсіз 30 күнге дейін ұсталуы мүмкін екенін ескерсек; кейіннен олар қайтадан қамауға алынуы мүмкін болғандықтан, оларға тағы да 30 күндік қамау қаупі төнуі ықтимал.
3. Басқа министрліктерге ведомстволық бағынысты мекемелер
34. Арнайы баяндамашы Алматы облысының Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына ведомстволық бағынысты Талғардағы психоневрологиялық орталыққа барды. Онда ауыр психикалық аурулары және мүгедектігі бар 18-ден 40 жасқа дейінгі адамдар орналастырылған. Бұл орталық жақсы жағдайда, таза ұсталады және жақсы жабдықталған. Қызметкерлердің хабарлауынша, өздігінен жүре алатын пациенттер уақытының көп бөлігін сыртта, үлкен бақта өткізе алады. Арнайы баяндамашы қатыгез қарым-қатынас туралы бірқатар мәлімдемелер алды, алайда бұл тәжірибенің қаншалықты кең таралғанын бағалау қиын. Ол пациенттер қызметкерлердің нұсқауларын орындамаған жағдайларда транквилизаторларды шамадан тыс қолдану туралы шағымдарға, сондай-ақ 2008 жылы басқа мекемелерден ауыстырылған пациенттердің көп саны қайтыс болғаны туралы хабарламаларға алаңдаушылық білдіреді. Ол сондай-ақ 2008 жылы аштық жағдайлары орын алғаны туралы мәлімдемелер алды. Пациенттерді осы орталыққа орналастыру және мұндай шешімдерді қайта қарау рәсімі², сондай-ақ осы орталыққа қандай да бір тәуелсіз бақылаудың болмауы да алаңдаушылық туғызады.
35. Арнайы баяндамашы Алматы облысындағы Ақтас мамандандырылған психиатриялық ауруханасына да барды. Бұл ауруханаға өз әрекеттеріне жауап бере алмайтын қайталама қылмыс жасаған адамдар сот шешімімен жіберіледі және судья бес білікті дәрігерден тұратын комиссияның ұсынымы негізінде оларды босату туралы шешім қабылдағанға дейін белгісіз мерзімге ұсталады. Бұл аурухана таза ұсталады, алайда жөндеуді қажет етеді және көп жағынан түрме колониясына ұқсайды. Арнайы баяндамашы қатыгез қарым-қатынас немесе зорлық-зомбылық туралы ешқандай мәлімдеме алған жоқ. Оқшаулау камералары жалпы блоктардың ішінде орналасқан және оларда ұсталатын адамдар басқа адамдармен қарым-қатынас жасай алады. Сотталғандар тамақ сапасының төмендігіне және темекі шегуге толық тыйым салынғанына бірнеше рет шағымданды. Бұл тыйым мақтауға тұрарлық себептерге негізделгенімен, олар оны қатаң шектеу ретінде қабылдайды.
36. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 14-бабының 2-тармағына сәйкес, алдын ала қамауда ұсталмаған адамды сот-психиатриялық сараптама жүргізу үшін медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыруға тек сот шешімі бойынша жол беріледі. Бұдан басқа, алдын ала қамауда ұсталмаған адамды сот-медициналық сараптама жүргізу үшін медициналық мекемеге мәжбүрлеп орналастыруға сот шешімі бойынша немесе прокурордың санкциясымен жол беріледі. Заңда мұндай емдеудің ең ұзақ мерзімі көрсетілмеген, бұл процесс ашықтыққа ие емес және мұндай шешімге шағымдану мүмкіндігі жоқ сияқты. Арнайы баяндамашы кейбір жағдайларда медициналық мекемеге осылайша орналастыру күдіктілерге немесе айыпталушыларға қысым көрсету үшін пайдаланылатыны туралы мәлімдемелер алды. Ол үкіметтен қазіргі тәжірибенің қайта қаралып жатқаны туралы алған сендірулерін құптайды.
² Үкімет бұл мәлімдемелердің шындыққа сәйкес келмейтінін көрсетті, бірақ 2008 жылы қайтыс болған адамдардың саны туралы ешқандай деректер келтірмеді.
C. Әйелдер
1. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық
37. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесіне келетін болсақ, Арнайы баяндамашы бұған дейін Азаптауға қарсы конвенцияда қолданылатын «үнсіз келісім» ұғымы қорғауға байланысты міндеттемелерден бөлек, мемлекеттің жеке саладағы азаптау актілерінің алдын алу міндетін де көздейді деген пікірін білдірген және мемлекеттің өз міндеттемелерін орындауын қарастыру кезінде «тиісті ұқыптылық» қағидатын қолдану қажеттігін еске салған болатын (А/HRC/7/3, 68-тармақ). Хабарламаларға сәйкес, әйелдерге, әсіресе отбасында зорлық-зомбылық көрсету кең таралған. Көбінесе мұндай жағдайлар жасырылып қалады және шаралар тек отбасындағы зорлық-зомбылық ауыр дене жарақаттарына әкелген жағдайларда ғана қабылданады. Прокуратураның деректері бойынша, тиісті статистикалық ақпарат іс жүзінде жиналмайды, өйткені мұны талап ететін заң жоқ. Алайда Қазақстан үкіметі осы құбылысқа қарсы күрес жөнінде шаралар қабылдады. Мысалы, 1999 жылы Ішкі істер министрлігінің құрылымында әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі бөлімшелер құрылды, қазіргі уақытта оларда 128 қызметкер жұмыс істейді. Бұл бөлімшелер елде жұмыс істейтін 24 дағдарыс орталығымен тығыз байланыста әрекет етеді. Ішкі істер органдары қызметкерлерін оқыту жұмыстары тұрақты түрде жүргізіледі. Қылмыстық кодекс пен Қылмыстық іс жүргізу кодексінде әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық, оның ішінде отбасындағы зорлық-зомбылық әрекеттері үшін қылмыстық қудалау қозғауға болатын қылмыстар туралы баптар болғанымен, жәбірленушілердің сот төрелігіне қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін аз жұмыс атқарылған. Арнайы баяндамашы 2009 жылы көптеген жылдар бойы қаралып келген отбасындағы зорлық-зомбылық туралы заң жобасын қабылдау жоспарланып отырғанына қанағаттанушылық білдіреді. Сонымен бірге бұл заң жобасы негізінен отбасындағы зорлық-зомбылық әрекеттері үшін қылмыстық қудалауды көздейтін сияқты, алайда оның алдын алу және жәбірленушілерді қорғау аспектілерін елемейді (мысалы, онда отбасындағы зорлық-зомбылық құрбандарын уақытша орналастыруға және оларға қолдау көрсетуге арналған қандай да бір инфрақұрылым көзделмеген). Сондай-ақ осы заң жобасына сәйкес кез келген қылмыстық қудалау жәбірленушінің шағымы бойынша ғана қозғалуға тиіс деген ереже күмән тудырады, өйткені бұл кінәлі адам оны шағымын қайтарып алуға мәжбүрлеуге тырысқан жағдайда жәбірленушіге қысым көрсетілуіне әкелуі мүмкін.
2. Қамауда ұстау жағдайындағы әйелдер
38. Арнайы баяндамашы қылмыс жасады деп айыпталған әйелдерге, атап айтқанда, олардың балаларына қатысты қорқыту жағдайлары туралы бірқатар мәлімдемелер алды. Ол есірткі таратуға байланысты қылмыстарға күдікті немесе айыпталған әйелдердің, сондай-ақ құқық қорғау органдары қызметкерлері тарапынан ұрып-соғуға және зорлық-зомбылықтың басқа да түрлеріне, оның ішінде басына қап кигізуге және электр тогымен азаптауға ұшыраған шетелдік әйелдердің жағдайлары туралы хабарламалар алды. Пенитенциарлық мекемелерде ол әйелдерге қатысты дене жазаларын қолдану туралы сенімді мәлімдемелер алды. Әйелдерге арналған колониялардың саны аз болғандықтан, онда ұсталатын адамдар, әдетте, ер сотталғандарға қарағанда өз отбасылары мен достарынан одан да алыс болады.
D. Балалар
1. Балаларға қатысты зорлық-зомбылық
39. 2002 жылғы 8 тамыздағы «Баланың құқықтары туралы» № 345-II Заңның 10-бабында баланың өмір сүруге, жеке бас бостандығына, қадір-қасиетінің және жеке өмірінің қол сұғылмауына құқығы жарияланған, сондай-ақ мемлекеттің балаларды физикалық және/немесе психикалық зорлық-зомбылықтан, қатыгез, дөрекі немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынастан, сексуалдық сипаттағы әрекеттерден және т.б. қорғау міндеті белгіленген. Сонымен бірге балаларға қатысты зорлық-зомбылық проблемасы, әсіресе жеке салада, өте аз зерттелген және елде мұндай зорлық-зомбылықпен күресудің тиімді тетіктері жоқ сияқты³. Жоғарыда аталған отбасындағы зорлық-зомбылыққа қарсы заң жобасы осы алаңдаушылықтардың кейбіріне жауап бола алғанымен, оның кемшіліктері де бар; мысалы, онда денсаулық сақтау жүйесі қызметкерлерінің балаларға қатысты зорлық-зомбылық жағдайлары туралы хабарлау міндеті көзделмеген.
³ Сондай-ақ CRC/C/KAZ/CO/3 құжатының 34 және 36-тармақтарын қараңыз.
2. Ювеналдық әділет
40. Қылмыстық кодекстің 15-бабына сәйкес, ауыр қылмыстар үшін қылмыстық жауаптылық он төрт жастан басталады; басқа қылмыстар үшін – он алты жастан. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 491-бабында кәмелетке толмаған адамды қамауға алу туралы өкім ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайда ғана ерекше жағдайларда шығарылуы мүмкін екені және оны ұстау ұзақтығы алты айдан аспауға тиіс екені көзделген. Кодекстің 71.2 және 79-баптарында, сондай-ақ 52-тарауында кәмелетке толмағандардың істері бойынша қылмыстық процестің әртүрлі кезеңдерінде қолданылатын кепілдіктер (жауап алу ұзақтығын шектеу, заңды өкілдің қатысуы, үнсіз қалу құқығы және т.б.) тізбеленген. Сонымен бірге Арнайы баяндамашы бұл кепілдіктердің көпшілігі тек формалды түрде сақталатынын және кәмелетке толмағандарды ұстау кезінде, көбінесе ұстау фактісі ресми тіркелгенге дейін, оларды жұдырықпен және полиция таяқшаларымен ұрып-соғу тәжірибесінің кең таралғанын білді. Осы кезеңде балаларды көбінесе бірнеше сағатқа, кейде түні бойы батареяға кісендеп қояды.
41. Арнайы баяндамашы Президенттің 2008 жылғы 18 тамызда Пекин қағидаларына сілтеме жасай отырып, 2009-2011 жылдар аралығында ювеналдық әділет жүйесін құруды, атап айтқанда, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған соттар құруды, кәмелетке толмағандар істері жөніндегі полицияны, мамандандырылған адвокатураны, қоғамнан оқшаулауға байланысты емес жазалардың орындалуын қадағалайтын арнайы инспекцияны құруды, үйлестіру тетіктерін жетілдіруді, сондай-ақ әлеуметтік-психологиялық көмек көрсету қызметтерін ювеналдық әділет жүйесіне енгізуді көздейтін ювеналдық әділет жүйесін дамыту тұжырымдамасын бекіткенін қанағаттанушылықпен білді. Ол мұндай кешенді тәсіл кәмелетке толмағандардың сот төрелігіне нақты қол жеткізуін едәуір жақсартады және балаларға қатысты азаптаулар мен қатыгез қарым-қатынасты жоюға ықпал етеді деп үміттенеді.
3. Бас бостандығынан айыру орындарындағы балалар
42. Арнайы баяндамашы Алматы қаласындағы тәрбиелеу колониясына (ЛА-155/6) барды. Ондағы ұстау жағдайлары (оның сапары қарсаңында жүргізілген қарқынды дайындықты ескере отырып) жақсы деп бағаланады. Балалар мектепке барады, бос уақыттарын өткізу мүмкіндігіне ие және тамақтану немесе медициналық қызмет көрсету сапасына қатысты қандай да бір елеулі шағымдар білдірмеген. Сонымен бірге Арнайы баяндамашыға осы колонияда кәмелетке толмағандарға дене жазалары қолданылатыны, атап айтқанда, қадағалаушылардың оларды жұдырықпен және дубинкамен үнемі аяусыз ұрып-соғатыны туралы мәлімдемелер келіп түскен. Арнайы баяндамашыны отбасы мүшелерінің келуіне қойылған қатаң шектеулер де ерекше алаңдатады (қағидаларға сәйкес тәрбиеленушілер жылына үш рет екі күндік кездесу және үш рет қысқа мерзімді кездесу құқығына ие). Кәмелетке толмағандарға қатысты мұндай шектеуші саясат мемлекет қабылдайтын барлық шаралардың негізгі мақсаты баланың ең үздік мүдделерін қамтамасыз ету болуға тиіс деген басты талапқа анық қайшы келеді.
43. Арнайы баяндамашы Қарағанды қаласындағы уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталығын да тексерді. Ішкі істер министрлігінің қарауындағы бұл мекемелер бірқатар міндеттерді шешу үшін құрылған. Олардың ішінде болмашы құқық бұзушылықтар жасады деген күдікке ілінген он алты жасқа дейінгі балаларды қамауда ұстау, сондай-ақ ата-анасынан немесе заңды қамқоршыларынан айырылған балаларды және қараусыз қалған, панасыз балаларды орналастыру бар⁴. Күдікті балаларды бұл мекемеге орналастыру полиция, білім беру департаменті, денсаулық сақтау департаменті, жергілікті өзін-өзі басқару органдары және азаматтық қоғам өкілдерінен тұратын әкімшілік орган — Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі комиссияның өкімі бойынша жүзеге асырылуы мүмкін.
Арнайы баяндамашы балалардың қорқытуға ұшырағанына және оның сапары кезінде нақты не айту керектігі жөнінде нұсқау алғанына өкініш білдіреді. Ол орталықта үш жастан он сегіз жасқа дейінгі балалардың бірге ұсталатынына алаңдаушылық білдіреді. Орталыққа келгеннен кейін балалардың көпшілігінің шашы тақырлап алынады. Бұдан басқа, оларға таза ауада көп уақыт өткізуге рұқсат етілмейтін сияқты: орталықтың айналасында бақ болғанымен, балаларға тек шағын аулада серуендеуге рұқсат беріледі және олардың ешқандай ойыншықтары жоқ.
Арнайы баяндамашы орталық қызметкерлерінің балалар өздерінің нұсқауларын орындаудан бас тартқан жағдайда оларға үнемі дене жазаларын қолданатыны туралы сенімді хабарламаларға ерекше алаңдаушылық білдіреді. Хабарламаларға сәйкес, тәрбиешілер балаларды көбінесе кілттер шоғырымен немесе орындықтың ағаш арқалығымен басынан ұрып, денесінің жоғарғы бөлігіне соққы жасайды. Сонымен қатар прокурордың шешімі негізінде балаларды мұндай орталықтарға 30 күнге (қандай да бір ауру таралған жағдайда қосымша үш аптаға) орналастыруға болатындығы халықаралық стандарттарға сәйкес келмейді.
Бірқатар ішкі тексерулер жүргізіліп, басқа қалалардағы орталықтардың өз қамқорлығындағы балаларға күш қолданғаны үшін бірнеше қызметкері жауапқа тартылғанына қарамастан, Арнайы баяндамашы мұндай шаралардың ашықтығы мен тәуелсіз мониторингтің жоқтығына өкініш білдіреді.
⁴ Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы және балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы Заңды және Уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталықтарының Жарғысын қараңыз.
E. Мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидаты
44. Қазақстан 1951 жылғы Босқындардың мәртебесі туралы конвенцияға қатысушы болып табылатынына және Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар істері жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейтініне қарамастан, ішкі заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 3-бабында көзделген мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидатын бекітетін қандай да бір ережелер жоқ. Осыған байланысты Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) елдерінен келген баспана іздеушілердің, тіпті олардың өтініштері негізді болған жағдайда да, әдетте босқындар ретінде танылмайтыны⁵ алаңдаушылық туғызады. Сонымен қатар заңнамаға сәйкес мемлекеттік органның кез келген шешіміне сот тәртібімен шағым жасауға болатындығына қарамастан, іс жүзінде ұстап беру және депортациялау туралы істерді қарау кезінде сот төрелігіне қол жеткізуді қамтамасыз ететін нақты рәсімдер жоқ. Қазіргі уақытта босқындар туралы заң әзірленуде.
⁵ Бұл көбінесе 1993 жылғы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек туралы Минск конвенциясына (Минск конвенциясы) және 2000 жылғы визасыз сапарлар туралы Минск келісіміне сілтеме жасау арқылы жүзеге асырылады. ТМД мемлекеттерінің азаматтары басқа ТМД мемлекеттерінің аумағында болған кезде сол мемлекеттердің азаматтарымен бірдей құқықтарға ие болады деп мәлімделеді. Алайда іс жүзінде Минск конвенциясы уағдаласушы тараптардың әкімшілік органдары, атап айтқанда соттары мен құқық қорғау мекемелері арасындағы қатынастарды реттеуге арналған.
IV. Негізгі себептер
A. Жазалауға бағытталған пенитенциарлық саясат
45. Түрмеге қамаудың өзі адам құқықтарына белгілі бір шектеулер әкелетінін мойындай отырып, Арнайы баяндамашы Қазақстанда қолданылатын құқықтық қағидаттар мен пенитенциарлық саясат сотталғандарды қоғамға қайта бейімдеуге емес, ең алдымен жазалауға бағытталғанын атап өтеді. Бұл Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 10-бабының 3-тармағында талап етілген. Мысалы, Қылмыстық-атқару кодексінің негізінде түрмеде ұстаудың әртүрлі режимдері жазалау нысаны болып табылады деген идея жатыр және оның ережелері сыртқы әлеммен байланыс жасауға қатаң шектеулер көздейді.
Осыған байланысты жақында енгізілген өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы алаңдаушылық туғызады, өйткені ол сотталғандарға босатылуға деген үмітті іс жүзінде қалдырмайды. Әділет министрлігінің мәліметтері бойынша, сапар кезінде 71 адам өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жатқан (оның 69-ы Жетықара колониясында).
Тағы бір алаңдатарлық жайт — сотталғандардың көпшілігі белгілі бір пенитенциарлық мекемелерге ауыстыруды жаза ретінде қабылдайды. Мұндай бейресми қосымша жазалау шаралары тіпті адам бас бостандығынан айыруға сотталған жағдайда да оның басқа адам құқықтарына барынша аз дәрежеде ғана нұқсан келтірілуге тиіс деген халықаралық нормаларға қайшы келеді. Қазақстан Үкіметі қазіргі уақытта сотталғандармен тәрбие жұмысын жүргізу және оларды қоғамға қайта бейімдеу қағидаттарына негізделген пенитенциарлық жүйені реформалау жүзеге асырылып жатқанын мәлімдеді.
46. Сотқа дейін қамауда отырған адамдардың сыртқы әлеммен байланыс жасау құқығы да дәл осындай дәрежеде қатаң шектелетін сияқты (Қылмыс жасағаны үшін күдіктілер мен айыпталушыларды қамауда ұстаудың тәртібі мен шарттары туралы заңның 17 және 19-баптары). Бұдан басқа, Арнайы баяндамашы мұндай рұқсатты алудан жиі бас тартылатыны туралы хабардар болды. Полицияның қамауында ұзақ уақыт, тіпті бірнеше айға дейін болатын адамдардың кездесулер өткізу мүмкіндігінен айырылуы оларға артық азап шектіреді.
47. Бұған қоса, сотталғандардың тек өте аз бөлігі ғана қандай да бір пайдалы қызметпен айналысу мүмкіндігіне ие сияқты. Кейбір мекемелерде мектептер мен кәсіптік-техникалық училищелердің болуы мақтауға тұрарлық факт болғанымен, Арнайы баяндамашымен әңгімелескендердің аз ғана бөлігі сол жерлерде білім алу мүмкіндігі болғанын хабарлады.
48. Тәртіптік жазалардың негізгі себептерінің бірі сотталғандардың колонияны абаттандыру бойынша ережелерде көзделген міндетті екі сағаттық жұмысты орындаудан бас тартуы болып көрінеді. Мұндай бас тартуға жауап ретінде түрме әкімшілігі жазалар, оның ішінде жаза мерзімінің ұлғаюына әкелетін қылмыстық санкциялар қолдануы мүмкін (Қылмыстық кодекстің 360-бабын қараңыз). Арнайы баяндамашы бір сотталған адамның бастапқы түрме мерзімі 10 жылдан астам уақытқа ұзартылған жағдай туралы білді. Тәртіптік бұзушылықтар үшін қолданылатын мұндай шамадан тыс жазалау шаралары пенитенциарлық жүйенің сотталғандардың құқық бұзушылықтарымен тиісті түрде күресуге қабілетсіз екенін анық көрсетеді.
B. Қорғау тетіктерінің тиімсіздігі
1. Шағым беру арналары
49. Заңнамада шағым берудің бірнеше тетігі көзделген (Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 177, 183.1 және 184-баптары және Қылмыстық-атқару кодексінің 10.2-бабы). Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 183-бабында кез келген қылмыс туралы арызды тіркеу міндеті тікелей көзделген. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 192.4-1-бабында Қылмыстық кодекстің 347-1-бабына жататын істер бойынша алдын ала тергеуді қылмыстық істі қозғаған ішкі істер немесе ұлттық қауіпсіздік органы жүргізетіні көзделген. Заң мұндай тергеуді нақты қай орган жүргізуге тиіс екенін белгілемейді; көп жағдайда полиция азаптау әрекеттері туралы, оның өз қызметкерлері жасады деп болжанатын хабарламаларды өзі тергейді; бұл Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен қаржы полициясына да қатысты⁶.
50. 2002 жылы Президент Жарлығымен құрылған лауазым — Адам құқықтары жөніндегі уәкілге шағымдарды қабылдау өкілеттігі берілген. Ол кейіннен оларды болжамды құқық бұзушыларға қатысты әкімшілік шаралар қабылдау немесе қылмыстық қудалау қозғау туралы өтінішпен құзыретті органдарға жібере алады. 2008 жылы оған ұсталған адамдардың адамдық қадір-қасиетін қорлаған полиция қызметкерлеріне қатысты 38 шағым келіп түскен. Бұл шағымдар Ішкі істер министрлігінің Өзіндік қауіпсіздік департаментіне жіберілген. Осы департамент жүргізген талдау азаматтардың өтініштерінде көрсетілген фактілердің он жағдайдың сегізінде расталмағанын көрсетті⁷.
51. Арнайы баяндамашы полиция органдары мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің барлық басшы қызметкерлерінен, сондай-ақ пенитенциарлық мекемелердің басшыларынан соңғы бес жылда қатыгез қарым-қатынас туралы қандай да бір шағым алған-алмағанын сұрады. Олардың басым көпшілігі мұндай мәлімдемелер туралы ешқашан естімегендерін мәлімдеді. Сонымен бірге ресми шағымдардың іс жүзінде мүлдем болмауы елде оларды қабылдау мен қараудың нақты тетігі жоқ деген күдік туғызады; керісінше, сотталғандардың көпшілігі жүйеге сенбегендіктен немесе жазаланудан қорыққандықтан шағым беруден жалтаратын сияқты. Арнайы баяндамашының пікірінше, елде жедел тергеу жүргізуге уәкілетті тәуелсіз орган жоқ және шағымдардың басым көпшілігі дерлік автоматты түрде қабылданбайды.
52. Төменде осыған байланысты алаңдаушылық туғызатын бірқатар мәселелер қарастырылады.
а) Дәлелдеу ауыртпалығы және тәуелсіз медициналық куәландыру
53. Арнайы баяндамашы осы салада анықтаған негізгі проблемалардың бірі дәлелдеу ауыртпалығына байланысты. Халықаралық стандарттарға сәйкес, сот отырысы барысында айыпталушыдан азаптау немесе қатыгез қарым-қатынастың басқа да түрлерін қолдану туралы мәлімдемелер түскен жағдайларда, мойындаудың азаптауды немесе соған ұқсас қатыгез қарым-қатынас түрлерін қоса алғанда, заңсыз тәсілдермен алынбағанын нанымды түрде дәлелдеу міндеті айыптау тарабына жүктеледі⁸.
Қамауда отырған адамның тәуелсіз медициналық тексеруден өту мүмкіндігінен айырылған жағдайда дәлелдемелерді жинауға және құжат жүзінде растауға мүмкіндігі жоқ екені анық. Ішкі істер министрлігі мен түрме әкімшілігінің медициналық персоналы тиісті адам келген кезде бастапқы тексеру жүргізгенімен, олар күн сайын жұмыста кездесетін әріптестеріне қатысты қандай да бір тәуелсіз әрекеттер жасауға қабілетсіз екені анық⁹. Осылайша, мұндай персонал жүргізетін тексеру тәуелсіз деп есептеле алмайды; тиісінше, тексеруді сыртқы медициналық сарапшы жүргізуге тиіс.
Алайда мұндай тексеруді жүргізу үшін қадағалаушы органның, мысалы, тергеушілердің, прокурорлардың немесе түрме әкімшілігінің рұқсаты қажет болғандықтан, бұл орган тиісті рұқсат беруді созып, азаптау нәтижесінде алынған дене жарақаттары тексеру жүргізілгенге дейін жазылып кетеді деп күтуге толық мүмкіндікке ие. Бұдан басқа, Арнайы баяндамашыға тексеру қамауда ұстау орталығынан тыс жерде жүргізілген жағдайларда істі жүргізіп жатқан құқық қорғау органы қызметкерінің әдетте ұсталған адамға еріп барып, бүкіл тексеру барысында оның жанында болатыны туралы хабарланды. Тағы бір кедергі — тиісті шығындарды ұсталған адамның өзі төлеуге тиіс. Мұндай жағдай шындықты анықтауға ықпал етпейтіні анық.
Қосымша проблема сот-медициналық сарапшының дене жарақаттарының ауырлық дәрежесін анықтауға тиіс екендігімен байланысты, бұл ықтимал қылмысты саралауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты оның медициналық персоналды жарақаттардың ауырлығын төмендетіп көрсетуге мәжбүрлеуге кең мүмкіндігі бар. Іс жүзінде Арнайы баяндамашы мұндай жағдайдың шынымен орын алатыны туралы мәлімдемелер алды.
ә) Ресми тергеулердің болмауы
54. Тергеу изоляторларының көпшілігі Әділет министрлігінің қарауына берілгенімен, Арнайы баяндамашының изоляторларда жүргізген әңгімелерінен олардың персоналы құқық қорғау органдары тарапынан жасалған азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас жағдайларын анықтау, тіпті осыған байланысты қандай да бір шаралар қабылдау өз міндеттеріне кірмейді деп есептейтіні анық болды.
б) Прокурорлардың, судьялардың және адвокаттардың рөлі
55. Бірқатар реформаларға қарамастан, прокурорлардың екіұдай рөлі әлі де үлкен проблемалар туғызуда: бір жағынан, олар алдын ала қылмыстық тергеуден кейін полиция дайындаған ресми айыптауды қолдайды; екінші жағынан, олар қылмыстық сот төрелігі органдары мен құқық қорғау органдары қызметкерлерінің заңдарды сақтауын қадағалауға және ел азаматтары мен тұрғындарының құқықтарын қорғауға міндетті. Бұл қылмыстық процестің кейінгі кезеңдерінде азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас туралы айыптаулар туындап, іс прокуратураға берілген кезде прокурор тиісті тергеу жүргізуді талап ете отырып, іс жүзінде өзінің қадағалау рөлін орындай алмағанын мойындайтын парадоксалды жағдайға әкеледі. Осыған байланысты прокурорлар полицияның әрекеттеріне белгілі бір ресми бақылау жүргізу өкілеттігіне ие бола тұра, көптеген жағдайларда өрескел құқық бұзушылықтарды елемеуге бейім сияқты.
56. Судьялардың азаптау проблемасы туралы хабардарлығын арттыру мақсатында бірқатар қадамдар жасалғанына қарамастан, судьялар көбінесе шындықты анықтауға және азаптау туралы айыптауларды нәтижелі тергеуге ұмтылудың орнына, қылмыстық процестің белгілі бір кезеңдерінде прокуратура шешімдерін заңдастыру мақсатында ғана формалды түрде қатысатын тұлғалар ретінде қабылданады. Әңгімелескендердің басым көпшілігі сотқа дейін қамауда ұстау туралы шешім қабылданған алғашқы тыңдауда да, соттың өзінде де бірде-бір судья олардан қамауда ұстаудың бастапқы кезеңінде қандай қарым-қатынасқа ұшырағанын сұрамағанын мәлімдеді. Оның үстіне, жәбірленушілер азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас туралы хабарлаған жағдайда, мұндай мәлімдемелер, әдетте, назардан тыс қалдырылған.
Арнайы баяндамашы ЕҚЫҰ басшылығымен жүзеге асырылатын сот қызметін бақылау жобасының неғұрлым әділ сот талқылауларын қамтамасыз ету ісінде, атап айтқанда тергеу барысында азаптау қолданылғаны анықталғандықтан ақтау үкімі шығарылған жалғыз жағдайда (Қосымшадағы Полиенко мырзаның ісін қараңыз) өте пайдалы болғанын бірнеше рет естіді.
57. Арнайы баяндамашы қылмыстық істерді қараудағы адвокаттардың рөліне қатысты көптеген шағымдар алды. Жалпы пікір бойынша, адвокаттар жемқор, тиімсіз, «жүйенің бір бөлігі» болып табылады және өз клиенттерінің құқықтарын қорғауға құлықсыз. «Мемлекеттік адвокаттарға» келетін болсақ, хабарламаларға сәйкес, олар тек сот отырыстарына қатысады және оларға сенім жоқ. Көптеген жағдайларда әңгімелесушілер өз адвокаттарының азаптау туралы мәлімдемелерді жай ғана елемегенін көрсетті.
в) Полицияның қамауында ұстау
58. Заң бойынша полиция бөлімшесінде қамауда ұстау мерзімі 72 сағаттан аспауға тиіс болғанымен (ауылдық жерлерде көлік мәселелері туындаған жағдайда — 10 күн), процестің кейбір кезеңдерінде ұстап тұру мерзімі ұзартылуы мүмкін. Мысалы, ұсталған адамның құжаттары болмаған жағдайда немесе қосымша тергеу жүргізу не сот өткізу үшін оны өз қаласына қайта жіберген кезде. Іс жүзінде көптеген адамдар уақытша ұстау изоляторлары мен тергеу изоляторлары арасында бірнеше рет ауыстырылады; айыпталушыларды алғашқы жауап алу жүргізілген жерге қайта-қайта қайтаруы мүмкін. Тіпті олар қамауда ұстаудың бастапқы мерзімі аяқталғаннан кейін көп уақыт өткен соң белгілі бір кезеңде азаптау қолданылғаны туралы шағым берсе де, оларды өздерін азаптаған адамдар жұмыс істейтін жерге қайта жіберуі мүмкін; мұндай перспектива ұсталған адамдардың шағым беруіне мүлдем ықпал етпейді.
г) Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің қорқытуы және қоқан-лоққы жасауы
59. Арнайы баяндамашы әңгімелескен көптеген ұсталған адамдар өздеріне шағымдарын қайтарып алу немесе ешқандай шағымдары жоқ екендігі туралы не болмаса қамауға алу кезінде қарсылық көрсету салдарынан жарақат алғандары туралы өтінішке қол қоюға мәжбүрлеу мақсатында оларға қосымша айыптар тағу, түрме мерзімін ұзарту және кейбір жағдайларда камераластары тарапынан жыныстық зорлық-зомбылық көрсету туралы қорқытулар жасалғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ кейбір жағдайларда ұсталғандардың отбасыларына да, мысалы, оларды да қамауға алатыны немесе баланың достарына барлығын айтып беретіні туралы қорқытулар жасалатынын білді.
Мұндай мінез-құлық халықаралық стандарттарға қайшы келіп қана қоймай, шағым беру мен қараудың кез келген жүйесін мағынасыз етеді және онымен батыл күресу қажет.
ғ) Азаптау арқылы алынған дәлелдемелер
60. Конституцияның 77-бабының 9) тармақшасы және елдің Қылмыстық кодексінің 116-бабының 1-тармағының 1) тармақшасы сотта азаптау арқылы алынған дәлелдемелерді пайдалануға тыйым салады. Сонымен бірге Арнайы баяндамашыда қандай да бір дәлелдемелердің азаптау арқылы алынғаны анықталғандықтан оларды қабылдаудан бас тартылған істер туралы мәлімет жоқ.
Арнайы баяндамашыға бірнеше рет айтылған және алаңдаушылық туғызатын жүйенің ерекшелігі — қылмыстарды ашу көрсеткіштерін арттыру мүддесінде бұрын сотталған адамдарды жаңа қылмыстар жасады деп жиі айыптайды, ал тиісті істер көбінесе мойындау айғақтарын алу үшін физикалық күш қолдану арқылы жай ғана қолдан жасалады, содан кейін оларға бірнеше жалған айғақ қосылады.
⁶ Үкіметтің хабарлауынша, «Іс-шаралар жоспарын» әзірлеу шеңберінде ведомствоаралық топ қазіргі уақытта азаптау қолданылғаны туралы мәлімдемелер бойынша тергеуді болжамды жәбірленушіге қатысты қозғалған істі тергеп жатқан органмен байланысты емес орган жүргізуін қамтамасыз ету мәселесін талқылауда.
⁷ Қазақстанның Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің 2008 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз; Қазақстан Ішкі істер министрлігінің сайтында қолжетімді (www.mvd.kz).
⁸ E/CN.4/2003/68 құжатының 26-тармағын қараңыз.
⁹ Үкіметтің хабарлауынша, қазіргі уақытта «Іс-шаралар жоспарын» әзірлеу шеңберінде ішкі істер және әділет министрліктерінен тәуелсіз медициналық қызмет құру мәселесі қарастырылуда.
2. Азаптау қолданды деп болжанатын адамдарды қылмыстық қудалау және оларға санкциялар қолдану, сондай-ақ оңалту шаралары
61. Арнайы баяндамашыға әртүрлі құқық қорғау органдары ұсынған ақпарат 347.1-баптың соңғы жылдары бірқатар істер бойынша қолданылғанын көрсетеді (төмендегі кестені қараңыз).
| Жыл | Іс | Нәтижелері |
|---|---|---|
| 2007 | Шығыс Қазақстан облысындағы полиция инспекторының күдіктіден мойындау айғақтарын алу мақсатында дене жарақаттарын келтіруі | 18 айға бас бостандығынан айырылды. |
| 2006 | Астана қаласындағы үш полиция қызметкерінің мойындау айғақтарын алу мақсатында күш қолдануы | Екі полиция қызметкері үш жылға бас бостандығынан айырылды, біреуі — екі жылға. |
| Павлодар қаласындағы екі полиция қызметкерінің ұсталған адамдарға физикалық күш қолдануы | Болжамды қылмыскерлердің жоғалып кетуіне байланысты істі қарау аяқталмаған. | |
| Істің қозғалуы | Болжамды жәбірленушілер шағымдарын қайтарып алғандықтан, іс көп ұзамай жабылды. | |
| 2005 | Павлодар қаласындағы үш полиция қызметкерінің ұсталған адамның өліміне әкеп соққан азаптау қолданғаны үшін кінәлі деп танылуы | Бір полиция қызметкері төрт жылға бас бостандығынан айырылды, екіншісі үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. |
62. Арнайы баяндамашы кестеде сипатталған тергеулер мен сот қудалаулары тек алғашқы қадамдар ретінде ғана қарастырылуы мүмкін екенін атап өтуді жөн санайды. Ресми түрде қозғалған істердің саны елдегі азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың шынайы таралу ауқымын ешбір дәрежеде көрсетпейді. Бұдан басқа, қолданылатын жазалау шаралары қылмыстың ауырлығына сәйкес келмейтін сияқты.
63. Өкінішке қарай, Қазақстанның ішкі заңнамасында азаптау құрбандарына қаржылық өтемақы төлеу немесе оларды оңалту жөніндегі құқықтық міндеттеме көзделмеген. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 40-бабында қылмыстық қудалауды жүргізетін немесе жүзеге асыратын органның заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген залалды өтеу көзделгенімен, мұндай заңсыз әрекеттердің тізбесіне азаптау немесе қатыгез қарым-қатынас енгізілмеген.
1999 жылғы 9 шілдедегі Жоғарғы Соттың қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттері салдарынан келтірілген зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану практикасы жөніндегі № 7 қаулысында судьяларға арналған нұсқаулық ретінде «күш қолдану, қатыгез және адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас қолдану» туралы сілтеме жасалып, өтемақы алуға құқығы бар адамдар ретінде «ұсталған, айыпталған және сотталған адамдар» аталған.
Сонымен бірге Азаматтық кодекстің 923-бабы жәбірленушілердің өтемақы алуға құқық беретін әрекеттері мен шарттарын шектейтін сияқты, өйткені тиісті тізімде азаптау мен қатыгез қарым-қатынас аталмаған. Бұдан басқа, азаматтық процесс құқық бұзушыға немесе қылмыскерге қатысты қылмыстық қудалау қозғалғаннан кейін ғана басталады, бұл Азаптауға қарсы конвенцияның 14-бабының талаптарына анық қайшы келеді. Арнайы баяндамашыда азаптау фактісі қылмыстық сотпен анықталған жағдайлардың өзінде азаптау құрбандарының өтемақы немесе оңалту алған бірде-бір жағдайы туралы ақпарат жоқ.
C. Алдын алу шараларының әлсіздігі
1. Мониторинг және инспекциялар
64. Негізгі қадағалау рөлін прокуратура атқарады. Бас прокурордың орынбасары Арнайы баяндамашыға прокурорлардың тексерулерді күн сайын дерлік, кейде түнде және демалыс күндері де жүргізетінін хабарлады. Қамауда ұстау орындарының мониторингіне бірнеше арнайы тағайындалған прокурор жауап береді. Бұдан басқа, барлық құқық қорғау органдарында алдын ала хабарлаусыз тексерулер жүргізетін өзіндік қауіпсіздік басқармалары бар. Алайда бұл әрекеттердің нәтижелері туралы ашық ақпарат жоқ.
65. Қазақстанда мониторинг жүргізудің басқа да бірқатар тетіктері жұмыс істейді. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл бас бостандығынан айырылған адамдар ұсталатын кез келген орынға баруға құқылы. Іс жүзінде ол және оның қызметкерлері полицияның уақытша ұстау изоляторларына, сотқа дейінгі тергеу изоляторларына, түрме колонияларына және психиатриялық ауруханаларға барады. Алайда тәуелсіздігінің болмауы және қолындағы адами және өзге де ресурстардың шектеулілігі салдарынан оның мониторинг қызметі жүйелі түрде жүзеге асырылмайды және ықпалы шектеулі болып табылады.
66. 2008 жылдың соңында Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің қамқорлығымен отырыстар өткізетін және тиісті мемлекеттік органдардың көпшілігінің жоғары лауазымды тұлғаларынан, сондай-ақ халықаралық және ұлттық үкіметтік емес ұйымдардың басшыларынан тұратын Азаптау және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлерін қолдану фактілерін қарау жөніндегі жұмыс тобы Алматы қаласы мен Алматы облысындағы сотқа дейінгі және уақытша қамауда ұстау орталықтары мен колонияларға баруды ұйымдастырды. Кейіннен осы сапардың нәтижелері туралы есеп Президент Әкімшілігіне ұсынылды.
Бұл есепте, шамасы, Уәкілдің бағалауы бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұтқындармен қарым-қатынас жасаудың ең төменгі стандартты қағидаларына¹⁰ сәйкес келмейтін жағдайларға негізгі назар аударылған. Үкіметтің хабарлауынша, 2009 жылы Жұмыс тобы бірқатар өңірлерге баруды жалғастырды.
67. Азаматтық қоғамға келетін болсақ, 15 өңірдің әрқайсысында азаматтық қоғамның 91 өкілінен тұратын қоғамдық бақылау комиссиялары құрылды. Бұл комиссиялар Әділет министрлігіне ведомстволық бағынысты қамауда ұстау орындарына бақылау мақсатында баруға уәкілетті. Алматы қаласында азаматтық қоғам өкілдерінің Ішкі істер министрлігіне ведомстволық бағынысты уақытша ұстау изоляторларына мониторинг жүргізу жобасы жүзеге асырылуда. Бұл тетіктер маңызды жұмыс атқарғанымен, олар елдің бүкіл аумағын қамтымайтын және азаптау фактілерін анықтауға емес, ең алдымен ұстау жағдайларын бақылауға бағытталған сияқты.
¹⁰ Қазақстанның Адам құқықтары жөніндегі уәкілінің 2008 жылғы қызметі туралы есепті қараңыз, жоғарыда аталған еңбек, 22, 61-беттер.
2. Кепілдіктер
68. Жалпы алғанда, Арнайы баяндамашы қолданыстағы кепілдіктердің көпшілігі формалды түрде сақталады деген қорытындыға келді. Ол барған барлық орындарда ұсталғандарды тіркеу журналдары жүргізілген және ұсталғандардың көпшілігі қамауда ұстаудың және сот процесінің әртүрлі кезеңдерінде заң талап еткендей судьялармен, прокурорлармен және қорғаушылармен кездескенін көрсетті.
Сонымен бірге іс жүзінде бұл кепілдіктердің көпшілігі тиімсіз болып табылады; осыған байланысты елеулі олқылықтардың бірі — нақты ұсталған және полиция бөлімшесіне жеткізілген сәттің тіркелмейтіні, бұл бастапқы қамауда ұстаудың үш сағаттан аспауға тиіс ең жоғары шегінің сақталуын анықтауға мүмкіндік бермейді. Оның үстіне, Арнайы баяндамашыға қамауға алудың алғашқы бірнеше сағаты (тіркелмеген кезеңі) құқық қорғау органдары тарапынан азаптау арқылы мойындау айғақтарын алу үшін пайдаланылатыны туралы көптеген мәлімдемелер келіп түсті. Бұл жағдай ұсталған адамдардың осы кезеңде адвокатқа қол жеткізу құқығының болмауымен одан әрі күрделене түседі¹¹.
69. Азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алу тұрғысынан ең маңызды кепілдіктердің бірі — қамауға алудың бастапқы кезеңінде тәуелсіз судьяның бақылауы. Қазақстан 2008 жылы қамауға алуға санкция беру функциясын сот органдарына бергенімен, Азаптауға қарсы комитет бұл толыққанды халықаралық стандарттарға сәйкес келетін хабеас корпус рәсімі болып табылмайды деген пікір білдірді (CAT/C/KAZ/CO/2, 9-тармақтың c) тармақшасы).
¹¹ Үкімет бас бостандығынан айырылған адамдарды қамауға алынғаннан кейін дереу тіркеу және олардың адвокаттарына бірден қол жеткізуін қамтамасыз ету туралы ұсынымды қоса алғанда, бірқатар ұсынымдар азаптауға немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы күрес мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңнамасының нормаларын қолдану туралы Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының жобасында көрініс тапқанын атап өтті.
Бұдан басқа, Үкімет заңнамаға мынадай өзгерістер енгізу мүмкіндігі қарастырылуы мүмкін екенін көрсетті:
- адамдарды ұстау мерзімдерін бұрмалағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу;
- қылмыстық іс жүргізу кодексіне азаптау және заңсыз қарым-қатынас туралы шағымдарды тергеудің процестік аспектілеріне қатысты мынадай ережелерді енгізу:
- сотталғандардың превентивтік тетікке, прокурорға немесе сотқа жолдаған шағымдарының міндетті түрде ашық хатқалтада, хат-хабарларды тексерусіз берілуін қамтамасыз ету туралы;
- қылмыстық істер бойынша алдын ала тергеудің заңдылығын қадағалайтын прокурордың міндеттері туралы;
- айыпталушыларды сотқа дейін қамауда ұстау мерзімдерін қысқарту туралы;
- адамдарды қабылдау-тарату орындарына және кәмелетке толмағандарды уақытша оқшаулау, бейімдеу және оңалту орталықтарына орналастыруды соттың санкциялауын енгізу туралы;
- дене жарақаттары мен азаптаудың өзге де іздерін анықтау мақсатында адамдарды полиция қызметкерлері мен прокурорлардың қатысуынсыз куәландыруды міндетті қағидат ретінде белгілеу туралы.
D. Полиция қызметін бағалау және сыбайлас жемқорлық
70. Арнайы баяндамашы қылмыстық сот төрелігі жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың терең тамыр жайғаны туралы көптеген өзара сәйкес келетін мәлімдемелер алды. Бірқатар дереккөздердің хабарлауынша, полициядан бастап сотқа, қамауда ұстау орталықтары мен түрмелерге дейінгі әрбір кезеңде сыбайлас жемқорлық іс жүзінде институционалдық сипат алған тәжірибе болып табылады¹².
71. Көптеген дереккөздер полиция қызметкерлерінің жұмысы оң бағалануы үшін олар «ашуға» тиіс істердің бейресми квотасы бар екенін хабарлады. Мұндай бағалау жүйесі полиция қызметкерлерін істерді ашу үшін заңсыз әдістерді қолдануға итермелеуі мүмкін. Шынында да, көптеген әңгімелесушілер заңда растайтын дәлелдемелердің болуы талап етілгенімен, мойындау айғақтары әлі де ең құнды дәлел ретінде қарастырылатынын көрсетті. Бұдан басқа, куәгерлердің айғақтарын қоса алғанда, растайтын дәлелдемелер кейде күш қолдану және қорқыту арқылы да алынады.
¹² Қазақстан «Транспэренси Интернэшнл» ұйымы жасаған 2008 жылғы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексінде 145-орынға ие болды.
V. Қорытындылар мен ұсынымдар
A. Қорытындылар
72. Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері өзінің құқықтық негіздері мен институттарын реформалау ісінде айтарлықтай прогреске қол жеткізді. Халықаралық шарттарға қосылу арқылы ол өз азаматтарына, сондай-ақ халықаралық қоғамдастыққа адам құқықтарының басым мәнге ие болуға тиіс екенін көрсетті. Осы халықаралық стандарттарды ұлттық құқықтық жүйеге енгізу үшін бірқатар қадамдар жасалды, атап айтқанда азаптау қылмыс ретінде танылды (дегенмен оның анықтамасы тым тар және осы қылмыс үшін белгіленген жаза оның ауырлығына сәйкес келмейді). Сонымен бірге заңнама мен нақты жағдайдың арасында елеулі алшақтық сақталып отыр.
73. Арнайы баяндамашының сапарына дайындалу мақсатында қамауда ұстау орындарының әкімшілігі тарапынан белсенді күш-жігер жұмсалуы, сондай-ақ онда отырған адамдарды қорқыту және оларға қандай ақпарат хабарлау керектігі жөнінде нұсқау берілуі Арнайы баяндамашының объективті қорытындылар жасау міндетін айтарлықтай қиындатты.
Осы фактіні ескере отырып және мемлекеттік қызметшілермен, судьялармен, адвокаттармен және азаматтық қоғам өкілдерімен өткізілген талқылаулардың, зорлық-зомбылық құрбандарымен және бас бостандығынан айырылған адамдармен жүргізілген әңгімелердің нәтижелеріне сүйене отырып, сондай-ақ сот-медициналық сараптама деректерімен жиі расталған мәліметтерді негізге ала отырып, Арнайы баяндамашы азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың қолданылуы жекелеген жағдайлар шеңберінен әлдеқайда асып түседі деген қорытындыға келеді.
Ол күдіктілерді мойындау айғақтарын алу мақсатында қолмен, жұдырықпен және аяқпен, құм толтырылған пластикалық бөтелкелермен және полиция дубинкаларымен ұрып-соғу, сондай-ақ целлофан пакеттері мен противогаздарды пайдаланып тұншықтыру жағдайлары туралы көптеген сенімді мәлімдемелер алды. Бірнеше жағдайда бұл хабарламалар сот-медициналық сараптама деректерімен расталды.
74. Азаптау әрекеттерінің жасалуына азаптау және қатыгез қарым-қатынас туралы айыптауларға қатысты прокурорлардың, судьялардың, Әділет министрлігі қызметкерлерінің, дәрігерлер мен адвокаттардың әрекетсіздігі, сондай-ақ инспекция және қадағалау тетіктерінің жеткіліксіз тиімділігі ықпал етеді. Арнайы баяндамашының пікірінше, азаптау (оның ішінде қорқыту) немесе қатыгез қарым-қатынас арқылы алынған айғақтар айыптау үкімдерін шығаруға негіз ретінде кеңінен пайдаланылады.
75. Соңғы жылдары пенитенциарлық мекемелер мен полиция бөлімшелеріндегі ұстау жағдайлары жақсарды. Сонымен бірге Арнайы баяндамашы пенитенциарлық саясат пен практикада қабылданған, оның ішінде шамадан тыс ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыру жазаларын тағайындау және сыртқы әлеммен байланысты шектеу жазалау құралы ретінде кеңінен қолданылатын режимдерді пайдалану сияқты айқын жазалаушылық тәсілдің жалпыға бірдей таралуына әлі де алаңдаушылық білдіреді.
76. Арнайы баяндамашы толық жазасыздық туралы сөз болып отырған жоқ екенін мойындағанымен, шағым беру және оларды қараудың қолданыстағы тетіктерін тиімсіз деп санайды. Дәлелдеу ауыртпалығы қатыгез қарым-қатынастың болжамды құрбанына жүктеледі; дәл осы себепті қылмыскерлердің аз ғана бөлігі шын мәнінде жауапқа тартылады. Ол сондай-ақ мемлекеттің өтемақы төлеу және оңалту жөніндегі міндеттемелеріне қатысты елеулі олқылықтардың бар екенін анықтады.
77. Арнайы баяндамашы Қазақстанда белгілі бір тәуелсіз мониторинг жүргізілетінін атап өтті, алайда ол үзік-үзік сипатқа ие және мекемелердің едәуір бөлігін қамтымайды. Ол Азаптауға қарсы конвенцияның Факультативтік хаттамасының ратификациялануын және ұлттық превентивтік тетікті құру жоспарларын қызу құптайды.
78. Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық мәселесіне келетін болсақ, Арнайы баяндамашы мемлекет тарапынан тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарына арналған алдын алу және қорғау шараларының жеткіліксіздігіне, сондай-ақ осы проблема туралы кеңінен хабардар болмауға алаңдаушылық білдіреді. Балалар дене жазаларына қатысты аса осал болып табылады және күшейтілген қорғауды қажет етеді.
B. Ұсынымдар
79. Қазақстанның соңғы жылдары қол жеткізген прогресін мойындай отырып, Арнайы баяндамашы ынтымақтастық рухын басшылыққа ала отырып, тиісті халықаралық міндеттемелердің толық орындалуын қамтамасыз ету мақсатында мынадай қадамдар жасауды ұсынады. Қазақстанның 2010 жылы ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуінің жақындауына байланысты халықаралық нормаларды адамдардың, оның ішінде «темір тордың ар жағында» отырған адамдардың өміріндегі нақты өзгерістерге айналдыру аса маңызды міндет болып табылады.
1. Жазасыздық
80. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шараларды қабылдауды ұсынады:
a) азаптау мен қатыгез қарым-қатынасты жария түрде айыптау және азаптауды қолдану ауыр қылмыс болып табылатынын екіұшты емес түрде мәлімдеу. Бұл қазіргі уақытта қалыптасқан, қылмыскерлерді оңай әрі кейде өте ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыра отырып, заң бұзатын құқық қорғау органдары қызметкерлеріне жеңіл үкімдер шығарылатын жағдайды өзгертуге мүмкіндік береді;
b) азаптауды ауыр қылмыс ретінде саралауды және оған сәйкес келетін жазаларды көздеуді қамтамасыз ету үшін заңнамаға өзгерістер енгізу¹³, сондай-ақ азаптау ұғымының анықтамасын Азаптауға қарсы конвенцияда қамтылған анықтамаға толық сәйкестендіру;
c) шағым берудің іс жүзінде қолжетімді арналарын құру, азаптау қолданылғанының кез келген белгілері бойынша ресми тергеу қозғалатынын қамтамасыз ету және шағым берушілерді қудалаудан қорғау;
d) болжамды жәбірленушіге қатысты тергеу немесе сот қудалауын жүзеге асыратын органдармен ешқандай байланысы жоқ, қылмыстық тергеу мен сот қудалаудың тиімді және тәуелсіз тетігін құру;
e) қылмыстық процестің барлық кезеңдерінде құқық қорғау органдары немесе прокуратура қызметкерлерінің араласуынсыз не қатысуынсыз тәуелсіз медициналық тексеруден өтуге рұқсат беру; сондай-ақ бас бостандығынан айырылған адамдарды, әсіресе олар қамауда ұстау орнына түскеннен кейін немесе басқа бас бостандығынан айыру орнынан ауыстырылғаннан кейін тәуелсіз медициналық тексеруден өткізуді қамтамасыз ету;
f) босқындар туралы болашақ заңнамада Азаптауға қарсы конвенцияның 3-бабында бекітілген мәжбүрлеп қайтаруға жол бермеу қағидатының тиісті түрде ескерілуін қамтамасыз ету.
2. Кепілдіктер және оңалту
81. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шараларды қабылдауды ұсынады:
a) бас бостандығынан айырылған адамдарды ұсталған сәтінде тіркеу, сондай-ақ оларға бас бостандығынан айырылған кезден бастап адвокаттарға қол жеткізу және отбасы мүшелеріне хабарлау мүмкіндігін қамтамасыз ету;
b) полицияда қамауда ұстау мерзімін халықаралық стандарттарға сәйкес қысқарту (48 сағаттан аспауға тиіс);
c) судьялар мен адвокаттардың тәуелсіздігін нығайту; азаптау қолдану арқылы алынған дәлелдемелерді кез келген сот тыңдауы барысында дәлелдеме ретінде пайдалануға іс жүзінде жол берілмеуін қамтамасыз ету және азаптау арқылы алынған дәлелдемелер негізінде сотталған адамдарды ақтап, босату; сондай-ақ Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының қамқорлығымен жүргізілетін сот мониторингін жалғастыру;
d) мойындау айғақтарының қандай да бір қатаң шараларды қолдану арқылы алынбағанын нанымды түрде дәлелдеу міндетін айыптау тарабына жүктеу, сондай-ақ жауап алуды бейне және аудио жазбаға түсіру мүмкіндігін қарастыру;
e) азаптау мен қатыгез қарым-қатынас құрбандарының зиянды өтеу құқығына қатысты ережелерді ішкі заңнамаға енгізу, сондай-ақ нақты айқындалған құқық қолдану тетіктерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету.
¹³ Үкімет Арнайы баяндамашыны бұл процесс басталып кеткеніне сендірді.
3. Институционалдық реформалар
82. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шараларды қабылдауды ұсынады:
a) прокуратураны, полицияны және пенитенциарлық жүйені олардың клиенттерінің мүдделерін қамтамасыз етуге нақты бағдарланған, ашық органдарға айналдыру мақсатында реформалауды, оның ішінде жаңғыртылған және демилитаризацияланған даярлық арқылы жалғастыру және жеделдету;
b) уақытша ұстау изоляторларын Ішкі істер министрлігінің қарауынан¹⁴, ал тергеу изоляторларын Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қарауынан¹⁵ Әділет министрлігінің қарауына беру, сондай-ақ Әділет министрлігі қызметкерлерінің азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алудағы рөлі туралы хабардарлығын арттыру;
c) құқық бұзушыларды оңалтуға және қоғамға қайта бейімдеуге шын мәнінде бағытталған жазаларды орындау жүйесін әзірлеу, атап айтқанда шектеуші түрме қағидалары мен режимдерін, оның ішінде ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылған адамдарға қатысты режимдерді жою және сыртқы әлеммен барынша кең байланыс орнатуды қамтамасыз ету арқылы жүзеге асыру;
d) бас бостандығынан айырумен байланысты емес сотқа дейінгі және соттан кейінгі шараларды, атап айтқанда, бірақ тек қана кәмелетке толмағандарға қатысты емес шараларды күшейту жөніндегі жұмысты жалғастыру; сондай-ақ пробация қызметін жеткілікті адами және өзге де ресурстармен қамтамасыз ету¹⁶;
e) Париж қағидаттарына толық сәйкес келетін тәуелсіз мекеме ретінде ұлттық превентивтік тетік құру және оны жеткілікті адами және өзге де ресурстармен қамтамасыз ету;
f) қамауда ұстау орындарындағы медициналық персоналдың сот төрелігін жүзеге асыратын органдардан шын мәнінде тәуелсіз болуын қамтамасыз ету, яғни оны Әділет министрлігінің қарауынан Денсаулық сақтау министрлігінің қарауына беру.
¹⁴ Үкіметтің хабарлауынша, бұл мәселе қарастырылуда, алайда осы шараны іске асыру елеулі материалдық шығындарды талап етеді.
¹⁵ Үкіметтің мәлімдеуінше, тыңшылық немесе мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталған адамдарды Ұлттық қауіпсіздік комитетіне ведомстволық бағынысты емес мекемелерде қамауда ұстау қауіпсіздік режимін күшейтуді талап етеді, өйткені бұл адамдардың көпшілігі мемлекеттік құпияларды иеленушілер болып табылады және оларды басқа ұсталған адамдармен бірге қамауда ұстау жағдайында осы құпиялардың жария етілмеуін қамтамасыз ету қиынға соғады.
¹⁶ Үкіметтің хабарлауынша, қылмыстық-атқару инспекцияларын нығайту қамтамасыз етілуде.
4. Әйелдер
83. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға халықаралық стандарттарға толық сәйкес келетін тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы заң қабылдауды ұсынады. Бұл заңда тек сот қудалауына ғана емес, алдын алу шараларына да негізгі назар аударылуға тиіс; тұрмыстық зорлық-зомбылықтың болжамды актілері бойынша ресми тергеу жүргізуді қамтамасыз ету және тұрмыстық зорлық-зомбылық пен адам саудасы құрбандарына қолдау көрсету инфрақұрылымын тиісті қаржыландыруды қамтамасыз ету; сондай-ақ әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық жағдайлары бойынша ұлттық деректер базасын құру қажет.
5. Балалар
84. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шараларды қабылдауды ұсынады:
a) кез келген жағдайда балаларға дене жазаларын қолдануға заңмен нақты тыйым салу;
b) қылмыстық жауаптылық басталатын жасты ұлғайту және негізінде баланың ең үздік мүдделерін сақтау қағидаты жататын ювеналдық әділет жүйесін құру; сондай-ақ кәмелетке толмағандарды уақытша ұстау изоляторларына орналастыру практикасынан бас тарту;
c) осы реформаларды жүзеге асыру мақсатында кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыру мәселелері жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының ведомствоаралық тобына техникалық көмек және басқа да жәрдем түрлерін көрсету туралы өтініш білдіру. Бұл топтың құрамына Біріккен Ұлттар Ұйымының Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры, Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар басқармасы және үкіметтік емес ұйымдар кіреді.
6. Денсаулық сақтау жүйесінің мекемелері/психиатриялық ауруханалар және зиянды азайту
85. Арнайы баяндамашы тиісті органдарға мынадай шараларды қабылдауды ұсынады:
a) пациенттердің қолданыстағы кепілдіктерінің, атап айтқанда олардың халықаралық стандарттарға сәйкес емделуге еркін және ақпараттандырылған келісім беру құқығының сақталуын қамтамасыз ету (сондай-ақ A/63/175 құжатын қараңыз); мүгедектіктің әртүрлі түрлерін сипаттау үшін пайдаланылатын терминологияны өзгерту, атап айтқанда «идиоттар» сөзінен бас тарту; Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны ратификациялау; мамандандырылған мекемелерге орналастыруды тек соңғы шара ретінде қолдану; барлық мекемелерге тәуелсіз мониторинг жүргізуге рұқсат беру; сондай-ақ мұндай мекемелердегі барлық өлім жағдайларының ашықтық қағидатын сақтай отырып, тәуелсіз органмен тергелуін қамтамасыз ету;
b) есірткіге тәуелділіктен зардап шегетін бас бостандығынан айырылған адамдар үшін зиянды азайту бағдарламаларын, оның ішінде оларға алмастырушы дәрілік препараттар беру және қамауда ұстау орындарында пайдаланылған шприцтерді айырбастау бағдарламаларын ұйымдастыру арқылы іске қосу.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар