Мақалаға түсініктеме 215-бап. Кәмелетке толмаған куәдан немесе жәбірленушіден Қазақстан Республикасының қылмыстық процестік кодексінен жауап алу ерекшеліктері
Он төрт жасқа дейінгі куәдан немесе жәбірленушіден жауап алуға қатысу үшін, ал сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның қалауы бойынша және он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі куәдан немесе жәбірленушіден жауап алуға қатысу үшін педагог және (немесе) психолог шақырылады. Кәмелетке толмаған куәдан немесе жәбірленушіден жауап алу кезінде оның заңды өкілдері қатысуға құқылы.
Он алты жасқа дейінгі куәгерлер мен жәбірленушілерге айғақтар беруден бас тартқаны және көрінеу жалған айғақтар бергені үшін жауапкершілік туралы ескертілмейді. Мұндай куәгерлер мен жәбірленушілерге іс жүргізу құқықтары мен міндеттерін түсіндіру кезінде оларға тек шындықты айту қажеттілігі көрсетіледі. Кәмелетке толмаған куәға және жәбірленушіге қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін өздеріне немесе жақын туыстарына айғақ беруден бас тарту құқығы түсіндіріледі.
Осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген жауап алу кезінде қатысып отырған адамдарға жауап алынатын адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы туралы хаттамаға енгізуге жататын ескертулер жасау, сондай-ақ Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның рұқсатымен жауап алынатын адамға сұрақтар қою құқығы түсіндіріледі. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам мәселені алып тастауға құқылы, бірақ оны хаттамаға енгізуге және қарсылық білдіру себебін көрсетуге тиіс.
Түсіндірме мақала кәмелетке толмаған адамдардан жауап алу ерекшеліктерін белгілейді. Әйтпесе, кәмелетке толмаған адамнан жауап алу ҚІЖК-нің 210-бабында белгіленген ережелер бойынша жүргізіледі.
Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам кәмелетке толмаған куәдан және он төрт жасқа толмаған жәбірленушіден жауап алынған жағдайда педагогтің және (немесе) психологтың қатысуын қамтамасыз етуге міндетті. Кәмелетке толмаған адамнан жауап алған жағдайда (7 жасқа дейін) Мектепке дейінгі мекеме педагогінің қатысуы қамтамасыз етілуге тиіс. Бұл мамандардың кәмелетке толмағандардан жауап алу процесіне қатысуы осы жас тобындағы адамдардың психологиясының ерекшеліктеріне сүйене отырып, олармен психологиялық байланыс орнату қажеттілігіне байланысты. Педагог пен психологтың жеке басын куәландыратын құжаттан басқа, аталған адамдар тиісті бейіндер бойынша арнайы педагогикалық немесе кәсіптік білімін ғана емес, сонымен қатар осы мамандық бойынша еңбек қызметін растайтын тиісті құжаттарды ұсынуы керек.
Заңды өкілдің қатысуы екі жағдайға байланысты: 1) кәмелетке толмағанның іс жүргізу қабілетінің толықособстігі; 2) кәмелетке толмағанның тәрбиесі мен мінез-құлқы үшін жауапкершілік.
Жауап алу басталғанға дейін сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін адам аталған мамандарға және олардың заңды өкіліне жауап алу құқықтарын, міндеттері мен тәртібін, жетекші сұрақтар қоюға жол бермеуді, сондай-ақ кәмелетке толмағанның психикасына, оның тәрбиесіне нұқсан келтіруі мүмкін мәселелерді түсіндіруге міндетті. Бұл ретте кәмелетке толмаған бала оқытылатын білім беру мекемесінің педагогінен, сондай-ақ оның заңды өкілінен жауап алуға қатысу кейбір жағдайларда жауап алынушының мінез-құлқына теріс әсер етуі мүмкін екенін есте ұстаған жөн (мысалы, оқыту процесінде оның арасында мұғалім арасында жағымсыз қатынастар қалыптасқан). Кәмелетке толмаған адамның және заңды өкілдің мүдделері әрдайым сәйкес келе бермейді, өйткені соңғысы кәмелетке толмағанның ғана емес, сонымен бірге өзінің де мүдделерін қорғайды, өйткені ол өзінің қамқорлығындағы адамның тәрбиесі мен мінез-құлқына жауап береді. Осыған байланысты тергеп-тексеруді жүргізетін адам кәмелетке толмағанның айғақтарына әсер етеді, оның әрекеттері кәмелетке толмағанның мүдделеріне зиян келтіреді не зиян келтіруі мүмкін немесе объективті және жан-жақты тергеп-тексеруге кедергі келтіруге бағытталған деп пайымдауға негіз болған кезде заңды өкілді қатысудан шеттетуге құқылы болып көрінеді.
Он алты жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамдардан жауап алу ерекшеліктері олардың жасын ескере отырып, айғақтар беруден бас тартқаны және көрінеу жалған айғақтар бергені үшін қылмыстық жауаптылық туралы ескертілмеуіне байланысты. Олардың іс жүргізу құқықтарын түсіндіру кезінде оларға шындықты айту қажеттілігі көрсетіледі. Олардан жауап алу кезінде кәмелетке толмағанның ұсыным, қозғыштық, тәуелділік, батылдыққа, көшбасшылыққа, қиялдауға бейімділігі және басқалары сияқты жеке-жеке қасиеттері ескерілуі тиіс (ҚР Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі Нормативтік қаулысының 3-тармағы № 6"кәмелетке толмағандардың қылмыстары туралы істер бойынша сот практикасы және оларды қылмыстық және өзге де қоғамға қарсы қызметке тарту туралы").
Кәмелетке толмаған адамнан жауап алу кезінде қатысқандар оның заңды өкілі, педагог, психолог жауап алуды жүргізетін лауазымды адамның рұқсатымен сұрақтар қоюға құқылы. Жауап алушы адам жетекші сипаттағы мәселелерді, сондай-ақ кәмелетке толмағанның психикасына, оның тәрбиесіне, басқалармен қарым-қатынасына нұқсан келтіруі мүмкін дұрыс емес мәселелерді шешуге міндетті.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне дереккөзден түсініктеме: "ПАРАГРАФ" ақпараттық жүйесі құжат: ҚР ҚПК-нің 26-тарауына "жауап алу және күндізгі ставка" түсініктемесі (г. Ж. Сүлейменова профессор, Алматы қалалық адвокаттар алқасының мүшесі)
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
