Өтемақы төлеуден, қайта есептеуді жүргізу және біржолғы өтемақы төлеу міндетін жүктеуден бас тартуды заңсыз деп тану

2022 жылғы 1 маусымда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы құрамында: төрағалық етуші - судья Н.К., судьялар Е., А., талапкер А. Т., оның өкілі – К. К., жауапкер өкілі – А. С. қатысуымен, мобильді бейнеконференцбайланысты қолдана отырып, ашық сот отырысында талап қою бойынша азаматтық істі қарап, А. т. "зейнетақымен қамсыздандыру орталығы" РММ-ге өтемақы төлеуден бас тартуды заңсыз деп тану, қайта есептеу жүргізу және А. Т. өтініші бойынша келіп түскен біржолғы өтемақы төлеу міндетін жүктеу туралы. аудандық соттың 2021 жылғы 30 шілдедегі шешімін, азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2021 жылғы 13 қазандағы қаулысын қайта қарау туралы А.Т. жоғарыда көрсетілген талаптармен "зейнетақымен қамсыздандыру орталығы" РММ – не (бұдан әрі-Орталық) талап-арызбен сотқа жүгінді.

Азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2021 жылғы 13 қазандағы қаулысымен өзгеріссіз қалған аудандық соттың 2021 жылғы 30 шілдедегі шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылды.

Өтініште А.Т. сот актілерінің күшін жоюды, материалдық құқық нормаларын бұзуға байланысты талапты қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығаруды сұрайды.

Өтінішхатқа кері қайтарып алуда орталықтың өкілі А. С. даулы сот актілерін олардың заңдылығы мен негізділігіне байланысты өзгеріссіз қалдыруды сұрайды.

Өтінішхаттың, жауапкер өкілінің қарсылығын негіздеу үшін талапкер мен оның өкілінің түсіндірмелерін тыңдап, азаматтық іс материалдарын зерттегеннен кейін Жоғарғы Соттың сот алқасы (бұдан әрі-сот алқасы) келесіге келеді.

Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің (бұдан әрі – АІЖК) 438-бабының 5-бөлігіне сәйкес заңсыз сот актісін шығаруға әкеп соққан материалдық және іс жүргізу құқығы нормаларының елеулі бұзылуы заңды күшіне енген сот актілерін кассациялық тәртіппен қайта қарауға негіз болып табылады.

Істі қарау кезінде мұндай бұзушылықтарға жол берілді.

Сот А. Т. - ның А. С. - мен тіркелген некеде тұрғанын анықтады.

Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрінің 2018 жылғы 9 шілдедегі бұйрығымен а. с. "әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі - заң) 26-бабы 1-тармағының 4) тармақшасы бойынша әскери қызметтен әскери қызметке жарамсыз деп тану туралы әскери-дәрігерлік комиссияның әскери қызметтен шығарыла отырып, қорытындысына байланысты әскери қызметтен запасқа шығарылды денсаулық жағдайы бойынша есепке алу. 2018 жылғы 12 тамызда А.С. әскери қызмет өткеру кезеңінде алынған ауруға және мүгедектік белгіленуіне байланысты 9 521 340 теңге сомасында біржолғы ақшалай өтемақы төленді.

Қайтыс болу туралы куәлікке сәйкес а. с. 2020 жылы 10 маусымда қайтыс болды. Өлімнің себебі ауру болды-негізгі бронхтың қатерлі ісігі. 2020 жылғы 14 желтоқсандағы Заң бойынша мұрагерлік құқығы туралы куәлікке сәйкес а. с. мүлкінің мұрагері а. т. жұбайы болып табылады.

А.Т. - ның 2020 жылғы 17 маусымдағы өтініші бойынша жауапкер талапкерге жерлеуге 1 487 994 теңге сомасында біржолғы төлем жүргізді.

2020 жылғы 15 желтоқсанда А.Т. Орталық бастығының атына жұбайының қайтыс болуына байланысты біржолғы ақшалай өтемақы төлеу туралы өтінішпен жүгінді.

2021 жылғы 18 қаңтардағы хатпен жауапкер бұрын а.с. Мүгедектігі бойынша біржолғы ақшалай өтемақы төленгені, тиісінше қызмет өткеру кезінде алған, кейіннен өлімге әкеп соққан ауру өтелгені негіздері бойынша төлеуден бас тартты.  Осыған байланысты қолданыстағы заңнамаға сәйкес қайтыс болу жағдайы бойынша біржолғы ақшалай өтемақы төлеуге жатпайды.

Талапты қанағаттандырудан бас тарта отырып, жергілікті соттар жауапкердің талапкерге біржолғы өтемақы төлеуден бас тартуы заң нормаларына негізделген және заңды деп есептеді.

Сот алқасы сот органдарының тұжырымдарымен келісуге болмайды деп санайды, өйткені олар материалдық құқық нормаларын дұрыс қолданбауға негізделген.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 6-бабына сәйкес азаматтық заңнама нормалары олардың ауызша білдірілуінің тура мағынасына сәйкес түсіндірілуге тиіс.  

Заңның 51-бабында қаза тапқан (қайтыс болған) немесе мертіккен жағдайда әскери қызметшілерге өтемақы төлеу туралы нормалар қамтылады.

Бұл ретте Заңның 51-бабының 1-тармағында әскери қызметші әскери қызмет өткеру кезеңінде қаза тапқан (қайтыс болған) жағдайда, оған мүгедектік белгіленген кезде немесе әскери қызмет міндеттерін атқаруға байланысты мертіккен жағдайда біржолғы өтемақы төлеу Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын тәртіппен жүргізілетіні туралы жалпы ережелер қамтылады.

Мұндай тәртіп Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 27 тамыздағы № 868 қаулысымен айқындалған.

Заңның 51-бабының 2-тармағына сәйкес (2021 жылғы 18 қаңтарға редакцияда) әскери қызмет өткеру кезеңінде әскери қызметші қайтыс болған (қайтыс болған) жағдайда не әскери қызмет өткеру кезеңінде алған мертігу (жаралану, жарақат алу, контузия алу) немесе ауру салдарынан қызметтен босатылғаннан кейін әскери қызметшінің мұрагерлеріне біржолғы ақшалай қаражат төленеді қайтыс болған (қайтыс болған) күнге соңғы атқарған лауазымы бойынша бес жылдық ақшалай қаражат мөлшерінде өтемақы.

Заңның 51-бабының 3-тармағында әскери қызметшінің келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеру кезеңінде мүгедектігі немесе әскери қызмет міндеттерін атқару нәтижесінде алған мертігуі (жаралануы, жарақаттануы, контузиясы), ауыруы салдарынан болған мүгедектігі белгіленген кезде әскери қызметтен шығарылған күннен бастап бір жыл өткенге дейін біржолғы өтемақы мөлшері туралы нормалар қамтылады.

Заңның 51-бабының 6-тармағында әскери қызметшілер қатарынан қайтыс болған еңбек сіңірген жылдары үшін зейнетақы төлемдерін алушының отбасы мүшелеріне жерлеуге арналған біржолғы төлемдер мен біржолғы жәрдемақылар көзделеді.

Бұл ретте Заңның 51-бабының сөзбе-сөз мазмұнынан әскери қызметшінің өзі тірі кезінде біржолғы өтемақы, сондай-ақ көрсетілген норманың 6-тармағында көзделген біржолғы төлемдер Әскери қызмет өткеру кезеңінде алынған аурудың салдарынан әскери қызметші қайтыс болған жағдайда мұрагерлерге өтемақы төлеу мүмкіндігін жоққа шығаратыны көрсетілмейді.

Сондықтан, бірінші сатыдағы соттың біржолғы өтемақы төлеу Заңның 51-бабында аталған жағдайлардың біреуінде ғана жүргізіледі деген тұжырымдарын негізді деп тануға болмайды.

Жауапкердің а.с. - ға біржолғы өтемақы төлеу арқылы қызмет өткеру кезінде алынған, кейіннен өлімге әкеп соққан ауру өтелгені туралы талапқа кері қайтарып беруде баяндалған дәлелдері дәрменсіз.

Заңның 51-бабының 2 және 3-тармақтарында көзделген біржолғы төлемдердің мақсаты әртүрлі. Егер әскери қызметшінің өзі алатын төлем қызмет өткеру кезінде алған ауруын қандай да бір дәрежеде өтесе, онда мұрагерлерге арналған төлем асыраушысының жоғалуын өтейді.

Көрсетілген мән-жайлар кезінде сот алқасы талапкер мәлімдеген талаптардың негізділігі туралы қорытындыға келеді.

 Сот алқасы сондай-ақ "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне арнаулы мемлекеттік органдар қызметкерлері мен әскери қызметшілердің әскери қызметі және тұрғын үй қатынастары мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" Қазақстан Республикасының 2022 жылғы 15 сәуірдегі № 114-VII ҚРЗ Заңымен бірқатар заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізілгенін ескерді.

Атап айтқанда, Заңның 51-бабының 2-тармағы мынадай редакцияда жазылды:

"Әскери қызмет өткеру кезеңінде не әскери қызмет өткеру кезеңінде мертігу (жаралану, жарақат алу, контузия алу), ауырып қалу салдарынан әскери қызметші қаза тапқан (қайтыс болған) жағдайда, әскери қызметшінің мұрагерлеріне соңғы атқарып отырған әскери лауазымы бойынша бес жылдық ақшалай мазмұн мөлшерінде біржолғы ақшалай өтемақы төленеді, ал әскери қызметшінің мұрагерлеріне әскери қызмет өткеру кезеңінде алған мертігуі (жаралануы, жарақаттануы, контузиясы), ауруы салдарынан әскери қызмет, курсант және Кадет, әскери жиындарға шақырылған әскери міндетті – 500 айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде.

Әскери қызметшінің қаза болуына (қайтыс болуына) байланысты біржолғы ақшалай өтемақы оқиға басталған күннен бастап үш жыл өткенге дейін төленеді және мүгедектік белгіленген жағдай бойынша бұрын төленген біржолғы ақшалай өтемақыға қарамастан жүзеге асырылады".

Осылайша, заң шығарушы осы норманың мәнін өзгертпей, әскери қызметшінің мұрагерлеріне өтемақы төлеу мүгедектік белгіленген жағдайда әскери қызметшінің өзіне бұрын төленген біржолғы ақшалай өтемақыға қарамастан жүргізілетінін нақтылады.  

Істің мән-жайларын бірінші және апелляциялық сатыдағы соттар толық және дұрыс белгілегендіктен, бірақ материалдық құқық нормаларын қолдануда қателік жіберілгендіктен, сот алқасы істі жаңа қарауға бермей, іс бойынша болған сот актілерінің күшін жойып, талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығаруға болады деп есептейді.

АІЖК-нің 109-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер апелляциялық, кассациялық сатылардағы соттар істерді жаңа қарауға бермей, болған шешімді өзгертсе немесе жаңа шешім шығарса, олар тарап тиісті сот сатыларында келтірілген шығыстар туралы дәлелдемелерді ұсынған кезде сот шығыстарын бөлуді де тиісінше өзгертеді.

"Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)" Қазақстан Республикасы Кодексінің 108-бабының 4-тармағына сәйкес, пайдасына іс бойынша тарап болып табылатын мемлекеттік мекемеден мемлекеттік бажды өндіріп алу туралы сот шешімі өткен салық төлеушіге мемлекеттік баж сомасын қайтаруды салық органы салық төлеуші ұсынған салықтық өтініштің және салық төлеушіге табыс етілген салық сот шешімінің заңды күшіне енуі.

Жауапкер мемлекеттік мекеме болып табылатындықтан, бірінші және кассациялық сатыдағы соттарда жалпы сомасы 2 991 теңге төленген мемлекеттік бажды талап қоюшыға қайтару Салық кодексінің көрсетілген нормасының қағидалары бойынша жатады.

АІЖК-нің 451-бабы 2-бөлігінің 8) тармақшасын басшылыққа ала отырып, сот алқасы ҚАУЛЫ ЕТТІ: аудандық соттың 2021 жылғы 30 шілдедегі шешімі, Азаматтық істер жөніндегі сот алқасының осы іс бойынша 2021 жылғы 13 қазандағы қаулысы жойылсын, А. Т. талап-арызын қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарылсын.

"Зейнетақымен қамсыздандыру орталығы" РММ-нің А.Т. - ға әскери қызметшінің қайтыс болуына байланысты біржолғы өтемақы төлеуден бас тартуы заңсыз деп танылсын.

"Зейнетақымен қамсыздандыру орталығы" РММ а. с. соңғы атқарған әскери лауазымы бойынша бес жылдық ақшалай қаражат мөлшерінде біржолғы өтемақыны есептеуді және төлеуді міндеттесін.  

Өтініш А.Т. қанағаттандыру.

А.Т. "салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)"Қазақстан Республикасы Кодексінің 108-бабының қағидалары бойынша 2 991 (екі мың тоғыз жүз тоқсан бір) теңге сомасында мемлекеттік бажды қайтару жүргізілсін.

 

 

 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы