Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 102-бабына түсініктеме. Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтіру
1. Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтіру — екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі адамның туған кезінен бастап өзіне тиесілі өмір сүруге деген абсолютті құқығының бұзылуынан көрінеді.
Қажетті қорғаныс — кәсіби немесе өзге де қызметіне қарамастан, әрбір адамның өміріне жасалған қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтардан қорғануға деген ажырамас конституциялық құқығы. Конституцияның 13-бабының 1-тармағына сәйкес, әркімнің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өз құқықтары мен бостандықтарын қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға құқылы. Қажетті қорғаныс шегінен шығу нәтижесінде қорғанушы тұлғаның әлеуметтік маңызы бар құндылықтарына, ең алдымен, оның өміріне зиян келтіріледі.
Қылмыстың объектісі — қол сұғушының өмірі.
Объективтік жағы қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде жасалған адам өлтірумен сипатталады.
Қажетті қорғаныс құқығына барлық адамдар кәсіби немесе өзге де арнайы даярлығына және қызметтік жағдайына, жынысына, жасына және басқа да мән-жайларға қарамастан бірдей дәрежеде ие болады. Адам қажетті қорғаныс құқығына қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтың заңмен қорғалатын қандай объектіге бағытталғанына, бұл объектінің жеке өзі қорғанушыға немесе басқа адамдарға тиесілі екеніне, сондай-ақ қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан жалтару немесе басқа адамдардан не мемлекеттік органдардан көмек сұрау мүмкіндігінің бар-жоғына қарамастан ие болады.
Адамның қажетті қорғаныс жағдайында болғанын тану үшін қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтың орын алғанын және осы қолсұғушылықтың адамға шабуыл жасаушының өмірін қиюға не денсаулығына зиян келтіруге байланысты, осы қолсұғушылықтың алдын алу немесе оған тойтарыс беру мақсатында әрекеттер жасауына негіз болғанын анықтау қажет.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 11 мамырдағы «Қажетті қорғаныс туралы заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағының 2-абзацына сәйкес, қоғамдық қауіпті деп қорғанушы адамның немесе басқа адамдардың әлеуметтік маңызы бар құндылықтарына, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне зиян келтіруге бағытталған қолсұғушылық танылады. Тиісінше, қажетті қорғаныс кезінде қорғалатын объектілерге адамның құқықтары, яғни оның өмірі, денсаулығы, жыныстық қолсұғылмаушылығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті, меншігі, тұрғын үйі, жер учаскесі және қорғанушының өзіне де, басқа адамдарға да тиесілі өзге де құқықтар, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің мүдделері жатуы мүмкін.
Қажетті қорғаныс шабуыл жасаушының қасақана немесе абайсызда жасаған әрекеттері арқылы зиян келтірілген жағдайда ғана емес, зиян келтіру әлі басталмаған, бірақ оны келтірудің нақты қаупі туындаған кезде де (мысалы, қолсұғушылықты жүзеге асыру үшін дайындық әрекеттері жасалған және т.б.), немесе қол сұғушы құқыққа қарсы әрекеттерді әлі аяқтамаған кезде (ұрып-соғуды жалғастыруда, ұрланған заттарды пәтерден алып шығуға үлгермеген), сондай-ақ қорғану іс жүзінде аяқталған, бірақ іс мән-жайлары бойынша қорғанушы үшін оның аяқталған сәті анық болмаған қолсұғушылық актісінен кейін тікелей жүзеге асырылған жағдайда да жол беріледі. Көрсетілген жағдайларды бағалау кезінде айыпталушы үшін қолсұғушылықтың басталу және аяқталу сәттерінің қаншалықты айқын болғанын, оның нақты қалыптасқан жағдайда жағдайды дұрыс бағалай алған-алмағанын негізге алу қажет.
Басқа адамға келтірілген зиян соңғысының формальды түрде қылмыстық құқық бұзушылық белгілерін қамтитын, бірақ маңыздылығының аздығына байланысты қоғамдық қауіптілік тудырмайтын әрекеттерді жасауымен байланысты болған жағдайда, сондай-ақ өзінің мінез-құлқымен шабуылды әдейі туындатқан (арандатқан), кейіннен осы жағдайды құқыққа қайшы әрекеттер жасауға сылтау ретінде пайдалануды көздеген адам (мысалы, төбелес шығару, өз бетінше жазалау, кек алу актісін жасау және т.б.) қажетті қорғаныс жағдайында болды деп танылмайды.
Адамды, қорғанушының немесе басқа адамдардың құқықтарын, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғау кезінде, яғни қажетті қорғаныс жағдайында, егер бұл ретте қажетті қорғаныс шегінен шығуға жол берілмесе, шабуыл жасаушының өмірін қию ҚК-нің 32-бабына сәйкес қылмыс болып табылмайды.
ҚК-нің 32-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қажетті қорғаныс шегінен шығу деп қорғанудың қолсұғушылықтың сипаты мен қоғамдық қауіптілік дәрежесіне айқын сәйкес келмеуі танылады, соның салдарынан қол сұғушыға жағдай талап етпейтін, анық шамадан тыс зиян келтіріледі. Мұндай шектен шығу зиянды қасақана келтірген жағдайларда ғана қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады.
Қажетті қорғаныс шектерін дұрыс белгілеу және қолсұғушылық пен одан қорғанудың сәйкестігін (сәйкес еместігін) анықтау үшін әрбір іс бойынша мыналарды анықтап, бағалау қажет: қолсұғушылықтың сипатын, оның қоғамдық қауіптілігін, қолсұғушылықтың қарқындылығын, қорғаныс дәрежесінің шабуыл дәрежесіне сәйкестігін (сәйкес еместігін), қол сұғушыға келтірілген зиянның мәнін, келтірілген зиянның шамадан тыс болуының айқындылығын, осындай зиян келтіру қажеттілігін туындататын (туындатпайтын) жағдайды және т.б.
Қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтіру қылмыстық жауаптылықты жоққа шығармайды, алайда оны жеңілдетеді, өйткені бұл қылмысты жасай отырып, адам өзін немесе басқа адамдарды не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қылмыстық қолсұғушылықтан қорғауға ұмтылады. Көбінесе кінәлі адам аса күшті жүйке күйзелісі, қатты жан толқуы жағдайында әрекет етеді, ал кейде қорқыныш пен үрей күйінде болып, осының салдарынан қалыптасқан жағдайды барабар қабылдау, сондай-ақ өз әрекеттерін толық көлемде бақылау мүмкіндігінен айырылады.
Қажетті қорғаныс шегінен шығу қажетті қорғаныс құқығы бар уақыт шеңберінде ғана мүмкін болады: қолсұғушылық нақты басталған сәттен (немесе оның басталуының нақты қаупі туындаған кезден) бастап қолсұғушылық аяқталғанға дейін (не егер іс мән-жайларына сәйкес қорғанушы үшін оның аяқталған сәті анық болмаса, қолсұғушылық аяқталғаннан кейін тікелей белгілі бір уақыт ішінде). Осы уақыт шеңберінен тыс жәбірленушінің өмірін қию ҚК-нің 102-бабы бойынша саралануы мүмкін емес. Жәбірленуші тарапынан болуы мүмкін шабуылдың алдын алу мақсатында оның өмірін қию ҚК-нің 102-бабы бойынша тек жәбірленуші тарапынан шабуыл жасаудың нақты қаупі болған жағдайда ғана саралануы мүмкін.
Өкінішке қарай, сот-тергеу практикасын талдау қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтірулерге құқықтық баға беру кезінде бұл мән-жайлардың әрдайым тиісті дәрежеде ескерілмейтінін, соның салдарынан адамдардың адам өлтіру (ҚК-нің 99-бабы) үшін сотталатынын көрсетеді.
Шабуыл жасаушыға келтірілген зиянның заңдылығы туралы мәселені шешу кезінде зиян келтірілген қорғалатын мүдденің немесе игіліктің құндылығын, қорғану тәсілдері мен құралдарының шабуыл тәсілдері мен құралдарына мөлшерлестігін, қорғану құралдары мен шабуыл құралдарының қарқындылығын негізге алу қажет. Алайда қажетті қорғаныс шегінен шығу белгілерінің бар-жоғын шешу кезінде қорғану құралдары мен тәсілдерінің шабуыл құралдары мен тәсілдеріне сәйкес келуі туралы талапты механикалық түрде басшылыққа алуға болмайды. Мұндай сәйкестікке қол жеткізу екіталай, өйткені шабуылға сәтті тойтарыс беру үшін оны неғұрлым қарқынды әдістерді қолдану арқылы еңсеру қажет. Төнген қауіптің сипатын, қол сұғушылыққа тойтарыс беру үшін қорғанушының күштері мен мүмкіндіктерін (шабуыл жасаушылар мен қорғанушылардың саны, олардың жасы, дене жағдайы, қарулануы, қолсұғушылықтың орны мен уақыты және т.б.) ескеру қажет. Мұның барлығы жиынтығында бағалануға тиіс. Атап айтқанда, шабуыл қорғанушының немесе басқа адамның өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен ұштасқан жағдайлармен ғана шабуыл жасаушының өмірін қию мүмкіндігін шектеуге негіз жоқ. Егер әйел зорлаушылар тобының шабуылынан қорғану кезінде қару қолданып, шабуыл жасаушылардың бірінің өліміне себеп болса, қажетті қорғаныс шегінен шығу болмайды. Егер бұл ретте қорғану қолсұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне айқын сәйкес келмеуге әкеп соқпаса, келтірілген зиянның алдын алынған зияннан және шабуылдың алдын алу үшін жеткілікті болған зияннан асып кетуі қорғанушының әрекеттерін қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған деп қарастыруға негіз болмайды.
Қол сұғушының өлімін келтіру қажетті қорғаныс шегінен шығу кезіндегі адам өлтіру ретінде сараланып, бұл ретте шектен шығудың неден көрініс тапқаны көрсетілмейтін практиканы дұрыс деп тануға болмайды.
Егер қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтіруде ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 1), 5), 6), 9) тармақтарында көрсетілген белгілер болса, ол ауырлататын мән-жайлар кезінде жасалған адам өлтіру ретінде емес, ҚК-нің 102-бабы бойынша саралануға тиіс.
Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Қылмыс шабуыл жасаушының өлімі басталған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
Субъективтік жағынан қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтіру тек қасақана әрекеттермен (тікелей немесе жанама қасақаналықпен) сипатталады. Қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде абайсызда өлім келтіру қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады. Бұл ретте қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан туындаған қорқыныш, үрей немесе абыржу салдарынан қажетті қорғаныс шегінен шыққан жағдайда адамды қылмыстық жауаптылықтан босату мүмкіндігін көздейтін ҚК-нің 66-бабының ережелерін ескеру қажет.
Субъект жәбірленушінің өмірін қию фактісін де, қорғануға байланысты мән-жайларды да сезінуге тиіс. Осыған байланысты жалған қорғаныс жағдайында (нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылық болмаған және адам мұндай қолсұғушылықтың бар екенін қате түрде болжаған жағдайда) адам өлтіру, егер қорғанушы қолсұғушылықтың бар екендігі туралы өз болжамының қате екенін сезінбесе және сезінуге тиіс болмаса, қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған деп саралануы мүмкін. Егер жағдай нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылық жасалып жатыр деп пайымдауға негіз берсе және қорғану шараларын қолданған адам мұндай қолсұғушылықтың жоқ екенін сезінбесе әрі сезіне алмаса, оның әрекеттері қажетті қорғаныс жағдайында жасалған деп қарастырылуға тиіс. Бұл ретте қорғанушының немесе басқа адамның өміріне қауіпті зорлық-зомбылықпен немесе осындай зорлық-зомбылықты тікелей қолдану қатерімен ұштаспайтын тиісті нақты қолсұғушылық жағдайында жол берілетін қорғаныс шегінен шыққан адам қажетті қорғаныс шегінен шыққаны үшін жауаптылыққа тартылады.
Адам нақты қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтың жоқ екенін сезінбегенімен, іс мән-жайлары бойынша оны сезінуге тиіс және сезіне алатын жағдайларда, оның әрекеттері абайсызда жасалған қылмыстар үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптары бойынша саралануға жатады.
Егер қоғамдық қауіпті қолсұғушылық шын мәнінде болмаған және қоршаған жағдай адамға оның болып жатқанын пайымдауға негіз бермеген болса, адамның әрекеттері жалпы негіздерде саралануға тиіс.
Субъект — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға. Қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы адам өлтіруді жасаған лауазымды адам ҚК-нің 102-бабы бойынша жауаптылықта болады. Бұл жағдайда ҚК-нің 362-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді, дегенмен аталған адам өзінің қызметтік міндеттерін орындауына байланысты шабуылға ұшыраған болса да. Әскери міндеттерін орындау кезінде қолсұғушылықтардан қорғану барысында қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы адам өлтіруді жасаған әскери қызметшілер де осы бап бойынша жауаптылықта болады.
Қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтіруді аффект жағдайында жасалған осындай әрекеттерден ажырату қажет. Бұл ретте қажетті қорғаныс жағдайында, оның ішінде қажетті қорғаныс шегінен шығу кезінде кінәлі адам қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғануды қамтамасыз етуге ұмтылатынын, ал аффект жағдайында аффектіні туындатқан әрекетті жасаған адамға зиян келтіру ниетімен әрекет ететінін ескеру қажет. Көрсетілген әрекеттер жасалған сәттегі адамның психологиялық жай-күйін анықтау үшін міндетті түрде сот-психологиялық-психиатриялық сараптама жүргізілуге тиіс, оның қорытындысы басқа дәлелдемелермен жиынтықта бағалануы қажет.
Егер кінәлі адам қажетті қорғаныс шегінен шығып, сонымен бірге жәбірленушінің құқыққа қайшы әрекеттерінен туындаған қатты жан толқуы жағдайында болса, онда әрекет қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған деп танылып, туындаған салдарға қарай ҚК-нің 102 немесе 112-баптары бойынша саралануға тиіс. Мәселені осылай шешу артықшылық беретін мән-жайлары бар қылмыс құрамдарының бәсекелестігі кезінде санкцияны көбірек төмендететін белгілері бар құрамға басымдық берілетінімен түсіндіріледі.
Қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы жасалған адам өлтіруді соңғысы кек алу ниетімен жасалған деп болжауға болатын жағдайларда жай адам өлтіруден (ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі) ажырату қажет. Мәселен, қоғамдық қауіпті қолсұғушылыққа тойтарыс беру кезінде қажетті қорғаныс шегінен шыққан адам қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғану қажеттілігін басшылыққа алады. Ол осы уәжді басшылыққа алған уақытқа дейін мұндай жағдайда қол сұғушының өлімін келтіру ҚК-нің 102-бабы бойынша сараланады. Қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтан қорғану қажеттілігі жойылған кезде, алайда шабуылға ұшыраған адам соған қарамастан жәбірленушінің өліміне себеп болса, бұл әрекеттер кек алу актісі — өз бетінше жазалау ретінде көрініс табады. Ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде мұндай әрекеттер ҚК-нің 99-бабының 1-бөлігі бойынша саралануға тиіс.
ҚК-нің 102-бабында көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
