Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 252-бабына түсініктеме. Жеке күзет қызметтері қызметшілерінің өкілеттіктерін асыра пайдалануы
1. Жеке күзет қызметінің басшысының немесе қызметшісінің лицензияға сәйкес өзіне берілген өкілеттіктерін өз қызметінің міндеттеріне қайшы, егер бұл әрекет күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы жасалса, —
бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
2. Дәл сол әрекет қаруды немесе арнаулы құралдарды қолдану арқылы жасалса немесе ауыр зардаптарға әкеп соқса, —
үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.
Жеке күзет қызметтері қызметшілерінің өкілеттіктерін асыра пайдалануының қоғамдық қауіптілігі осы қызметтердің басшысы немесе қызметшісі өзіне берілген өкілеттіктердің шегінен шығатын әрекеттер жасауы, соның салдарынан оларға қатысты күш қолдану нәтижесінде азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтірілуімен айқындалады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі жеке күзет қызметін жүзеге асырудың заңмен белгіленген тәртібі болып табылады.
Қосымша объектісі адамның құқықтары мен заңды мүдделері (денсаулығы, қауіпсіздігі және жеке басына қол сұғылмаушылығы) болып табылады.
Объективтік жағы жеке күзет қызметін жүзеге асыруға берілген өкілеттіктерді осы қызметтің міндеттеріне қайшы, күш қолданумен немесе оны қолдану қатерін төндірумен ұштаса отырып асыра пайдаланудан көрінетін әрекетпен сипатталады.
Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 19 қазандағы «Күзет қызметі туралы» Заңына сәйкес, күзет қызметі деп жеке тұлғалардың (жеке кәсіпкерлердің) және заңды тұлғалардың жеке тұлғалардың өмірін, денсаулығы мен мүлкін, сондай-ақ заңды тұлғалардың мүлкін құқыққа қайшы қол сұғушылықтардан қорғау жөнінде қызметтер көрсету бойынша қызметті жүзеге асыруы (күзет қызметтері) түсініледі.
Жеке күзет ұйымы — күзет қызметтерін өзінің кәсіпкерлік қызметі ретінде көрсететін коммерциялық ұйым.
Қылмыстың объективтік жағы жеке күзет қызметінің басшысының немесе қызметшісінің өз өкілеттіктерін өз қызметінің міндеттеріне қайшы, күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы асыра пайдалануын құрайтын әрекеттер жасаумен сипатталады.
Өкілеттіктерді асыра пайдалану деп тұлғаның заңда белгіленген шарттар мен тәртіпті, сондай-ақ осы әрекеттерді жасау нысандарын сақтай отырып жүзеге асыруға тиіс әрекеттерді жасауы не бөгде адамдарға қатысты әрекеттер жасауы түсінілуі керек.
Заң шығарушы өкілеттіктерді асыра пайдалануды оларды күзет қызметінің міндеттеріне қайшы жүзеге асырумен байланыстырады, яғни қолданыстағы заңнаманы бұзу, мемлекеттік органдардың құзыретіне араласу, жеке күзет қызметінің құрылтай құжаттарында бекітілген қызметінің мақсаттары мен міндеттеріне байланысты ережелерді бұзу және т.б.
Қазақстан Республикасының «Күзет қызметі туралы» Заңында көзделген құзырет шегінен шығатын жеке күзет қызметінің басшысы немесе қызметшісі жасаған әрекеттер өкілеттіктерді асыра пайдалану ретінде қарастырылуы тиіс. Мәселен, аталған Заңның 13-1-бабында жеке күзет ұйымында күзетші лауазымын атқаратын қызметкерлердің мынадай құқықтары айқындалған:
ішкі істер органдарына қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету жөніндегі іс-шараларды жүзеге асыруда, оның ішінде ойын-сауық мәдени-бұқаралық және спорттық-бұқаралық іс-шараларды өткізу кезінде жәрдем көрсету;
қылмыстық және әкімшілік құқық бұзушылықтардың алдын алу және жолын кесу;
құқық бұзушылықтардың жолын кесу және құқық бұзушыларды ұстау мақсатында, егер көрсетілген мақсаттарға өзге тәсілдермен қол жеткізу мүмкін болмаса, дене күшін және басқа да құралдарды қолдану. Бұл ретте ол үшін қажетті шаралардың шегінен асып кетуге жол берілмеуі тиіс;
заңдарда көзделген жағдайларда қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адамдарды ұстап, құқық қорғау органдарына жеткізу. Қажет болған жағдайда, ұсталған адамның жанында қару, сондай-ақ айналымға тыйым салынған және (немесе) өзге де қауіпті заттар бар деп пайымдауға негіз болған кезде, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ұсталған адамның киімін тексеру немесе көрсетілген заттарды құқық қорғау органдарына не мемлекеттік биліктің өзге органына беру үшін алып қою;
құқыққа қайшы қол сұғушылықтардан, жол-көлік оқиғаларынан, дүлей зілзалалардан және басқа да төтенше жағдайлардан зардап шеккен жеке тұлғаларға медициналық және өзге де көмек көрсетілуіне жәрдемдесу;
жеке тұлғалардан қоғамдық тәртіпті сақтауды талап ету (2-тармақ).
Жоғарыда көрсетілген құқықтармен қатар, «Күзет қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 13-1-бабының 3-тармағында жеке күзет ұйымында күзетші лауазымын атқаратын қызметкерлер үшін мынадай міндеттер белгіленген:
«1) азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтау;
өздеріне белгілі болған дайындалып жатқан немесе жасалған қылмыстар туралы фактілерді ішкі істер органдарына дереу хабарлау;
2-1) аумағында қару, оқ-дәрілер мен жарылғыш заттар бар күзетілетін объектілерден күзет дабылы іске қосылғаны туралы ішкі істер органдарына дереу хабарлау;
заңнамада көзделген жағдайларда жеке тұлғалардың талабы бойынша олардың күзет қызметі субъектісіне тиесілігін растайтын куәлікті көрсету;
құқық бұзушылықтардың профилактикасы субъектілеріне жәрдем көрсету;
қылмыс немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін ұсталған жеке тұлғаларға қатысты қолданылатын мәжбүрлеу шараларының негіздерін түсіндіру».
Сонымен қатар, «Күзет қызметі туралы» Заңның 17-1-бабының 4-тармағына сәйкес, жеке күзет ұйымдарының басшылары мен олардың қызметкерлеріне мыналарға тыйым салынады:
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес құқық қорғау және басқа да мемлекеттік органдардың айрықша құзыретіне жатқызылған процестік және өзге де қызметті жүзеге асыру;
құқық қорғау органдары қызметкерлерінің өкілеттіктерін иемдену;
құқық қорғау органдары қызметкерлерінің заңды қызметіне кедергі келтіру;
адам мен азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлайтын не олардың құқықтары мен бостандықтарын заңсыз шектейтін әрекеттер жасау.
Кінәлі адам жоғарыда көрсетілген құқықтарды, міндеттер мен тыйымдарды бұза отырып әрекеттер жасаған жағдайларда, мұндай әрекеттер өкілеттіктерді асыра пайдалануды құрайды. Мысалы, жеке күзетші қоғамдық тәртіпті бұзбайтын азаматты немесе қылмыс не әкімшілік құқық бұзушылық жасамаған адамды ұстайды; не куәдан, жәбірленушіден, күдіктіден жауап алады, беттестіру немесе өз құзыретіне кірмейтін басқа да тергеу әрекеттерін жүргізеді.
Күш қолдану да осы қылмыс құрамының объективтік жағының міндетті белгілерінің бірі болып табылады. Қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдалану кезіндегі күш қолдану физикалық немесе психикалық сипатта болуы мүмкін.
Жеке күзет қызметінің басшысы немесе қызметшісі қызметтік міндеттерін орындау кезінде күш қолдану деп байлап қою, кісен салу, физикалық ауырсыну келтіру, ұрып-соғу, денсаулыққа жеңіл және ауырлығы орташа зиян келтіру, азаптау танылады.
Денсаулыққа көрсетілген зиянды келтіру Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 252-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамымен қамтылады және жеке адамға қарсы қылмыстар туралы баптар бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
Егер күш қолдану денсаулыққа ауыр зиян келтіруге әкеп соқса, кінәлінің әрекеті түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігі бойынша «ауыр зардаптарға әкеп соққан» белгісімен саралануы тиіс.
Егер жеке күзет қызметінің басшысы немесе қызметшісі өкілеттіктерін күш қолдану арқылы асыра пайдалану нәтижесінде ауырлататын мән-жайлар кезінде (ҚК-нің 106-бабының 2 және 3-бөліктері) денсаулыққа ауыр зиян келтірсе, олардың жасаған әрекеті қылмыстар жиынтығы бойынша: 106-баптың 2 немесе 3-бөліктері және 252-бап бойынша саралануы тиіс.
Күш қолдану қатері жәбірленушіге қатысты күш қолдану ниетін білдіруді білдіреді, оның ішінде сөзбен, ым-ишарамен, қаруды көрсету және кезеу, денсаулыққа зиян келтіру немесе өлтіру арқылы білдірілуі мүмкін. Бұл ретте қатер жәбірленушіде өзіне төнген қауіп және оны дереу жүзеге асырудың нақты мүмкіндігі туралы негізді түсінік қалыптастыруы тиіс.
Өлтірумен немесе денсаулыққа ауыр зиян келтірумен, сондай-ақ жеке адамға қатысты өзге де ауыр күш қолданумен не мүлікті жоюмен қорқыту да физикалық күш қолдану қатерінің мазмұнына кіреді және Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 115-бабы бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
Өкілеттіктерді асыра пайдаланудың күш қолданумен ұштаспайтын нысандары қарастырылып отырған қылмыс құрамын құрамайды. Жеке күзет қызметінің басшысы немесе қызметшісі өкілеттіктерін күш қолданбай асыра пайдаланған жағдайда, олардың әрекеттері тек өзге қылмыстың құрамы болған кезде ғана қылмыстық деп танылады.
Құрылымы бойынша ҚК-нің 252-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс формальдық құрамға жатады, яғни күзет қызметінің міндеттеріне қайшы жасалған және физикалық күш қолданудың кез келген нысанымен немесе оны қолдану қатерімен ұштасқан өкілеттіктерді асыра пайдалануға байланысты әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Субъектісі арнайы, ол тек жеке күзет қызметінің қызметшісі немесе басшысы болып табылатын адам ғана болуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының «Күзет қызметі туралы» Заңының 10-бабына сәйкес, жеке күзет қызметінің басшысы — жеке күзет ұйымының қызметін ұйымдастыратын және жеке күзет ұйымының күзетшісіне қойылатын талаптарға сәйкес келетін адам.
Жеке күзет ұйымының күзетшісі лауазымына Қазақстан Республикасының он тоғыз жасқа толған және күзетшінің арнайы даярлығынан өткен азаматтары қабылдануы мүмкін.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің әрекеттерімен өкілеттіктерінің шегінен шығып жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын қалайды.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 252-бабының 2-бөлігінде әрекетті қаруды немесе арнаулы құралдарды қолдану арқылы жасау немесе ауыр зардаптарға әкеп соқтыру сияқты саралаушы белгілер көзделген.
Күзет қызметінің субъектілері заңнамада белгіленген тәртіппен өздерінің лауазымдық міндеттерін орындау кезінде күзетші лауазымын атқаратын қызметкерлерін қарумен жарақтандыруға құқылы.
Күзет ұйымдарының басшылары заңнамада белгіленген тәртіппен штаттағы күзетші лауазымын атқаратын қызметкерлеріне қызметтік міндеттерін орындау кезеңіне қару береді. Қару тиісті арнайы даярлықтан өткеннен кейін беріледі.
Күзет қызметін жүзеге асыру барысында жеке күзетші қару мен арнаулы құралдарды қолдануға құқылы. Оларды қолданудың шарттары, негіздері мен тәртібі «Күзет қызметі туралы» Заңның 19-бабында айқындалған. Атап айтқанда, жеке күзет ұйымдарының күзетшілері қару мен арнаулы құралдарды мынадай мақсаттарда қолдануға құқылы:
күзетілетін объектіге немесе оның қызметкерлеріне жасалған шабуылды тойтару;
күзетілетін адамға жасалған шабуылды тойтару;
бұзушылар қарсылық көрсеткен жағдайда да, оларды ішкі істер органдарына жеткізу үшін ұстау, егер олардың қашып кетуі немесе айналасындағыларға не өзіне зиян келтіруі мүмкін деп пайымдауға жеткілікті негіздер болса;
жануарлардың шабуылынан қорғану;
дабыл сигналдарын беру немесе көмек шақыру, сондай-ақ қажетті қорғаныс және аса қажеттілік жағдайларында.
Арнаулы құралдар мен қызметтік қаруды қолдану алдында оларға қатысты қолданылуы мүмкін адамға бұл туралы анық білдірілген ескерту жасалуы тиіс.
Жас мөлшері белгілі немесе айқын болған кезде әйелдерге, мүгедектіктің айқын белгілері бар адамдарға, кәмелетке толмағандарға қатысты арнаулы құралдар мен қызметтік қаруды қолдануға тыйым салынады, бұған олардың қарулы немесе топтық шабуыл жасаған жағдайлары кірмейді.
Қазақстан Республикасының «Күзет қызметі туралы» Заңының 18-бабына сәйкес, күзет қызметінің субъектілері тиісті лицензия алғаннан кейін заңды тұлғалардан — жеткізушілерден заңнамаға сәйкес қызметтік тегіс ұңғылы ұзын ұңғылы және қысқа ұңғылы қаруды, сондай-ақ оқ ату мүмкіндігі бар ұңғысыз атыс қаруын, жарақат салатын патрондармен ату мүмкіндігі бар газды қаруды және электр қаруын, арнаулы құралдарды сатып алуға құқылы.
Қару қолдану деп оны нақты пайдалануды (оқ атуды) түсіну керек.
Арнаулы құралдарды (резеңке таяқ, кісен, көзден жас ағызатын газ және т.б.) қолдану деп те оларды тікелей мақсаты бойынша нақты пайдалануды түсіну керек.
ҚК-нің 252-бабының 2-бөлігіне қатысты ауыр зардаптарға ҚК-нің 3-бабының 4) тармағында көрсетілген зардаптарды жатқызуға болады: адамның қайтыс болуы; екі және одан да көп адамның қайтыс болуы; жәбірленушінің (жәбірленушілердің) немесе оның (олардың) жақынының (жақындарының) өзін-өзі өлтіруі; денсаулыққа ауыр зиян келтіру; екі және одан да көп адамға денсаулыққа ауыр зиян келтіру және т.б. Бұл ретте ауырлататын және аса ауырлататын мән-жайлар кезінде қасақана адам өлтіру немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіру қылмыстар жиынтығы бойынша қосымша саралауды талап етеді.
Ауыр зардаптар саралаушы белгі ретінде болған кезде қылмыс сол зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
ҚК-нің 252-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 252-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстар санатына жатады.
Ескерту: бастапқы мәтінде «Под „р—еняоя полномочна елодует по,,»»=,, .мнояпекно « ~ » шать с соблюдением установленных законом условии и порядка, и форм совершения этих действий, либо совершение действий в отношении посторонних лиц» деген бүлінген фрагмент болған. Оның бастапқы бөлігі мәтіннің мағынасына қарай болжамды түрде қалпына келтірілді. Қалған түзетулер орфографиялық қателерге, баспа қателеріне және мәтінді тану кезіндегі айқын қателерге қатысты; мәтіннің мазмұны мен көлемі сақталған.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме. Авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
