Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 295-бабына түсініктеме. Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу

1. Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Дәл сол әрекет, егер:

1) адамдар тобы алдын ала сөз байласу арқылы жасаған;

2) бірнеше рет жасалған;

3) адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған;

4) іздестірудің арнайы техникалық құралдарын (металл іздегіштерді, радарларды, магниттік аспаптарды, жатқан жерінде археологиялық заттардың бар екенін анықтауға мүмкіндік беретін басқа да техникалық құралдарды) немесе жер қазатын машиналарды пайдалана отырып жасалған болса, —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған әрекеттер —

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Тарихи ескерткіштерді қорғау ісінде ұлттық мүдделерді қорғаудың ерекше маңыздылығын ескере отырып, Қазақстан Республикасы тарихи-мәдени мұра объектісінде археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізгені үшін қылмыстық жауаптылық енгізді.

1954 жылғы 14 мамырдағы Қарулы қақтығыс жағдайында мәдени құндылықтарды қорғау туралы Гаага конвенциясының кіріспесінде мәдени құндылықтарды қорғаудың негізгі қағидаттары жарияланған: «Әрбір халықтың мәдени құндылықтарына келтірілген залал — бүкіл адамзаттың мәдени мұрасына келтірілген залал, өйткені әрбір халық әлемдік мәдениетке өз үлесін қосады».

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі тарихи және мәдени құндылықтардың жоғалуында көрініс табады. Археологтардың коммерциялық қызметі нәтижесінде мәдени мұраның кез келген үлгілерінің бүлінуі немесе жойылуы халқымыздың рухани байлығының азаюына алып келеді.

Археологиялық зерттеулер ЮНЕСКО ұсынымдарына, сондай-ақ халықаралық және ұлттық кәсіби нормаларға сәйкес жүргізілуге тиіс: 1956 жылғы 5 желтоқсандағы Археологиялық қазбаларды халықаралық реттеу қағидаттарын айқындайтын ұсыным, 1968 жылғы 19 қарашадағы Қоғамдық немесе жеке жұмыстарды жүргізу нәтижесінде қауіп-қатерге ұшырайтын мәдени құндылықтарды сақтау туралы ұсыным, 1972 жылғы 16 қарашадағы Мәдени және табиғи мұраны ұлттық деңгейде қорғау туралы ұсыным, 1972 жылғы 16 қарашадағы Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенция, 1976 жылғы 26 қарашадағы Тарихи ансамбльдерді сақтау және олардың қазіргі заманғы рөлі туралы ұсыным, 1990 жылғы 10 қазандағы Археологиялық мұраны қорғау және басқару жөніндегі хартия, 1992 жылғы 16 қаңтардағы Еуропалық археологиялық мұраны қорғау туралы конвенция (өзгертілген).

Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенцияның қабылдануы нәтижесінде халықаралық мәдени ынтымақтастық жүйесі құрылды. Оған Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұраны қорғау жөніндегі Үкіметаралық комитет басшылық етеді. Оның міндеттеріне әлемдік мәдениеттің көрнекті ескерткіштерінің тізімін жасау және қатысушы мемлекеттерге тиісті объектілердің сақталуын қамтамасыз етуге көмек көрсету кіреді. Бүгінгі таңда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімінде Конвенцияға қатысушы 160 елден 992 объект бар. Қазақстаннан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұра тізіміне Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (Түркістан облысы), Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері (Алматы облысы), Сарыарқа табиғи ескерткіші — Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері (Ақмола, Қарағанды және Қостанай облыстары), Чанъань — Тянь-Шань дәлізіндегі Ұлы Жібек жолы объектілері (Алматы және Жамбыл облыстары), Батыс Тянь-Шань (Жамбыл және Түркістан облыстары) енгізілген. Мәдени ескерткіштің Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуі оның ерекше қорғау объектісіне айналатынын білдіреді және қажет болған жағдайда оны сақтау бойынша халықаралық іс-шаралар ұйымдастырылуы, оны зерттеу үшін бірінші кезектегі көмек көрсетілуі, сарапшылар мен күрделі жабдықтар ұсынылуы және т.б. мүмкін.

Қазақстан Республикасында тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану мәселелерін реттейтін нормативтік құқықтық актілерге 2019 жылғы 26 желтоқсандағы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» ҚР Заңы, ҚР Мәдениет және спорт министрінің 2020 жылғы 15 сәуірдегі № 92 «Тарих және мәдениет ескерткіштерінің жай-күйін анықтау, есепке алу, мәртебесін беру және одан айыру, орнын ауыстыру және өзгерту, мониторинг жүргізу және санатын өзгерту қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 19 мамырдағы № 132 «Тарих және мәдениет ескерткіштерінде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын және (немесе) археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөніндегі қызметті лицензиялау кезінде қойылатын біліктілік талаптары мен шарттарын және оларға сәйкестікті растайтын құжаттар тізбесін бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 25 маусымдағы № 188 «Тарих және мәдениет ескерткіштерінде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын және (немесе) археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөніндегі қызметке лицензия беру» мемлекеттік қызметін көрсету қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 7 сәуірдегі № 79 «Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау және пайдалану қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 15 сәуірдегі № 91 «Тарих және мәдениет ескерткіштерін беру және пайдалану, сондай-ақ оларға қол жеткізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 14 сәуірдегі № 87 «Мемлекеттік меншіктегі тарих және мәдениет ескерткіштерін пайдаланғаны үшін жалдау ақысының мөлшерлемелерін бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 14 сәуірдегі № 86 «Тарих және мәдениет ескерткіштерінің қорғау аймағын, құрылыс салуды реттеу аймағын және қорғалатын табиғи ландшафт аймағын айқындау қағидалары мен оларды пайдалану режимін бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 20 сәуірдегі № 98 «Тарих және мәдениет ескерткіштерінде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүргізу қағидалары мен шарттарын бекіту туралы» бұйрығы; 2020 жылғы 17 сәуірдегі № 95 «Археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру қағидалары мен шарттарын бекіту туралы» бұйрығы жатады.

Қылмыстың объектісі — тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастар.

Тарихи-мәдени мұра объектілері — тарихи процестер мен оқиғалардың нәтижесінде пайда болған, тарих, археология, сәулет, қала құрылысы, өнер, ғылым, техника, эстетика, этнология, антропология және әлеуметтік мәдениет тұрғысынан қызығушылық тудыратын, өздерімен байланысты кескіндеме, мүсін, қолданбалы өнер, ғылым және техника туындылары, сондай-ақ материалдық мәдениеттің өзге де заттары бар жылжымайтын объектілер (көрсетілген Заңның 3-бабының 14) тармақшасы).

Тарихи-мәдени мұра объектілері республикалық немесе жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің Мемлекеттік тізіміне енгізілген күннен бастап тарих және мәдениет ескерткіштері мәртебесіне ие болады.

Тарих және мәдениет ескерткіштері мынадай түрлерге бөлінеді:

археология ескерткіштері;

қала құрылысы және сәулет ескерткіштері;

ансамбльдер мен кешендер;

қасиетті объектілер;

монументтік өнер құрылыстары (Заңның 5-бабының 1-тармағы).

Тарих және мәдениет ескерткіштері мынадай санаттарға бөлінеді:

дүниежүзілік тарих пен мәдениет үшін ерекше маңызы бар халықаралық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері;

Қазақстан Республикасының тарихы мен мәдениеті үшін ерекше маңызы бар республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері;

тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің тарихы мен мәдениеті үшін ерекше маңызы бар жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері.

Археология ескерткіштері — тұрақтар, қалашықтар, ежелгі құрылыстардың, қоныстардың, бекіністердің, өндіріс орындарының, каналдардың, жолдардың қалдықтары, қорымдар, қорғандар, некропольдер, мегалиттік құрылыстар, тас мүсіндер, петроглифтер, ежелгі елді мекендердің тарихи мәдени қабатының учаскелері және адам өмірі мен қызметінің іздері сақталған өзге де орындар (Заңның 3-бабының 2) тармақшасы).

Қала құрылысы және сәулет ескерткіштері — сәулет ансамбльдері мен кешендері, тарихи орталықтар, орамдар, алаңдар, көшелер, азаматтық, тұрғын үй, өнеркәсіптік, әскери, діни сәулет құрылыстары, халықтық сәулет өнері туындылары, сондай-ақ олармен байланысты монументтік, сәндік-қолданбалы және бақ-саябақ өнері туындылары, табиғи ландшафттар (Заңның 3-бабының 6) тармақшасы).

Ансамбльдер мен кешендер — тарихи қалыптасқан аумақтарда орналасқан, оқшауланған немесе біріктірілген, қорғаныс, сарай, тұрғын үй, қоғамдық, әкімшілік, сауда, өндірістік, ғылыми, оқу және мәдени мақсаттағы ескерткіштер, ғимараттар мен құрылыстар топтары, оның ішінде елді мекендердің тарихи жоспарлануы мен құрылыстарының фрагменттері (Заңның 3-бабының 1) тармақшасы).

Қасиетті объектілер — көрнекті тарихи оқиғалармен және тұлғалармен, сондай-ақ халықтың рухани құндылықтарымен байланысты тарихи және естелік орындар, қолдан жасалған және табиғи мәдени объектілер, ландшафттар мен құрылыстар (Заңның 3-бабының 4) тармақшасы).

Монументтік өнер құрылыстары — көрнекті тұлғаларды, маңызды тарихи оқиғаларды мәңгі есте қалдыру мақсатында орнатылатын монументтік өнер туындылары (ескерткіштер, стелалар, бюсттер) (Заңның 3-бабының 9) тармақшасы).

Археологиялық жұмыстар уәкілетті орган бекіткен археологиялық жұмыстар жоспары негізінде жүзеге асырылады. Жоспардан тыс археологиялық жұмыстарды жүргізуге жол берілмейді (Заңның 33-бабының 1-тармағы).

Объективтік жағы археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізуден көрінеді.

ҚР «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңының 3-бабының 3) тармақшасына сәйкес тарих және мәдениет ескерткіштеріндегі археологиялық жұмыстар деп археологиялық қазба және барлау жұмыстарын жүргізу арқылы тарихи-мәдени мұра объектілерін анықтау, зерттеу және сақтау жөніндегі жұмыстар түсініледі.

Археологиялық қазба жұмыстары — археологиялық мұра объектілеріне қатысты ғылыми зерттеулерді жер қазу және олармен байланысты жұмыстар арқылы жүргізу, оның ішінде археологиялық мұра объектілерін зерттеу және сақтау мақсатында қазбалардан археологиялық олжаларды толық немесе ішінара алып қою.

«Археологиялық қазба жұмыстары» ұғымы археологиялық қалдықтарды іздестірудің барлық түрлеріне қатысты, бұл іздестірулер жер қазу жұмыстары арқылы, жер бетіне жүйелі зерттеу жүргізу арқылы немесе ішкі не аумақтық сулардың түбін немесе топырақ асты қабаттарын зерттеу арқылы жүзеге асырылатынына қарамастан қолданылады.

Археологиялық барлау — жер учаскелерінде (жер бетінің бөліктерінде) немесе су объектілерінің бөліктерінде ғылыми зерттеулер, сондай-ақ әрбір археологиялық мұра объектісінде қазба алаңының жалпы көлемі 20 шаршы метрден аспайтын жергілікті жер қазу жұмыстарын жүргізу. Бұл ретте мәдени қабат шурфтар арқылы немесе шурфтарсыз зерттеледі, оның ішінде археологиялық мұра объектілерін анықтау, олар туралы мәліметтерді нақтылау немесе олардың сақталуын қамтамасыз ету жөніндегі іс-шараларды жоспарлау мақсатында археологиялық олжаларды толық немесе ішінара алып қою жүзеге асырылады.

2019 жылғы 26 желтоқсандағы ҚР Заңының 12-бабының 1-тармағына сәйкес тарих және мәдениет ескерткіштерінде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын және (немесе) археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөніндегі қызмет ҚР рұқсаттар және хабарламалар туралы заңнамасына сәйкес лицензиялауға жатады. Ал көрсетілген Заңның 34-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының аумағында археологиялық жұмыстарды жүзеге асыруға тарих және мәдениет ескерткіштерінде ғылыми-реставрациялау жұмыстарын және (немесе) археологиялық жұмыстарды жүзеге асыру жөніндегі қызметке лицензия болған жағдайда жол беріледі.

Археологиялық жұмыстарды жүзеге асыратын жеке және заңды тұлғалар олар басталғанға дейін 10 күнтізбелік күн бұрын облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың жергілікті атқарушы органдарына археологиялық жұмыстардың басталатыны туралы хабарлауға міндетті. Халықаралық және республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінде жүргізілетін жұмыстар бұған кірмейді, олар туралы уәкілетті орган хабардар етіледі.

ҚР-ның тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы заңнамасын бұзу ҚР «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады (Заңның 37-бабы).

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс археологиялық қазба және барлау жұмыстары арқылы далалық зерттеулерді жүргізу басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам археологиялық жұмыстардың тиісті рұқсатсыз жүргізіліп жатқанын сезінеді, қоғамға қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соны қалайды.

Субъект — жалпы субъект, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізудің саралаушы белгілеріне (ҚК-нің 295-бабының 2-бөлігі) мынадай жағдайларда жасалған дәл сол әрекет жатады: а) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы арқылы; б) бірнеше рет; в) адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып; г) іздестірудің арнайы техникалық құралдарын (металл іздегіштерді, радарларды, магниттік аспаптарды, жатқан жерінде археологиялық заттардың бар екенін анықтауға мүмкіндік беретін басқа да техникалық құралдарды) немесе жер қазатын машиналарды пайдалану арқылы.

Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу, егер оған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысса, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы арқылы жасалған деп танылады. Сөз байласу қылмыс басталғанға дейін, оған дайындалу кезінде немесе оқталу алдында тікелей қол жеткізілген барлық жағдайларда алдын ала жасалған деп танылады. Сөз байласу мен әрекеттердің басталуы арасындағы уақыт аралығы шешуші маңызға ие емес. Бұл ретте рөлдері алдын ала бөлінген басқа да сыбайлас қатысушылар болған жағдайда бір орындаушының болуы жеткілікті.

Бірнеше рет жасалу деп ҚР ҚК-нің дәл сол 295-бабында немесе ҚК-нің 295-бабының бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп қылмыстың кез келген ретпен жасалуын түсіну қажет, егер бұрын жасалған қылмыстары үшін адам сотталмаған немесе қылмыстық жауаптылықтан босатылмаған болса.

Қызметтік міндеттерді орындауға байланысты қызмет бабын пайдалану, ең алдымен, өзінің қызметтік жағдайын теріс пайдалануды, заңда немесе өзге де нормативтік құқықтық актіде айқындалған қызметтік өкілеттіктерінен артықшылықтар мен пайда алуды не қызмет түріне (мемлекеттік немесе мемлекеттік емес) қарамастан қызметтік байланыстары мен беделін пайдалануды білдіреді.

Тарихи-мәдени мұра объектісінде археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізудің саралаушы белгісі ретінде іздестірудің арнайы техникалық құралдарын: металл іздегіштерді, радарларды, магниттік аспаптарды, жатқан жерінде археологиялық заттардың бар екенін анықтауға мүмкіндік беретін басқа да техникалық құралдарды, сондай-ақ жер қазатын машиналарды пайдалану танылады.

Металл іздегіш (металл детекторы) — құмда, топырақта және суда металл бұйымдарын іздеуге арналған арнайы құрылғы. Металл іздегіштер темір, мыс, күміс және алтын заттардан шығатын сигналдарды қабылдай алатын сезімтал катушкамен жабдықталған. Бұл заттар бірнеше сантиметрден 1–2 метрге дейінгі тереңдікте орналасуы мүмкін. Жоғары деңгейдегі металл детекторлары объектінің көлемі мен оның орналасу тереңдігі туралы ақпарат береді, сондай-ақ металдың түрін анықтау, металл қоқыстарын елемеу, топырақ әсерін реттеу және басқа да функцияларға ие.

Радар — өзі бапталған радиотолқындар немесе лазер сәулелері арқылы кеңістіктегі объектілерді анықтауға және олардың орналасқан жерін белгілеуге арналған құрылғы.

Магниттік аспаптар — магнит өрісін өлшейтін құрылғылар. Магниттік барлаудың мәні магниттік қасиеттері қоршаған ортаның магниттік қасиеттерінен ерекшеленетін объектілерді анықтаудан тұрады.

Электрзонд — жерасты құрылыстарын, жерасты жолдарын, жерлеу орындарын және т.б. іздеуге арналған аспап. Бұл топырақтың кедергісін өлшеу және одан кейін электрлік ауытқулар карталарын құру арқылы жүзеге асырылады.

Жер қазатын машиналар — жер жұмыстарын жүргізуге және топырақты жылжытуға арналған машиналар. Құрылымы мен жұмыс істеу қағидатына қарай жер қазатын машиналар 3 топқа бөлінеді: жер қазу-көлік машиналары, экскаваторлар, жер жұмыстарын гидромеханикаландыруға арналған машиналар мен жабдықтар.

ҚР ҚК-нің 295-бабының 3-бөлігінде қылмыстық топ жасаған археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізгені үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

Археологиялық жұмыстарды заңсыз жүргізу, егер ол ұйымдасқан топпен жасалса, қылмыстық топ жасаған деп танылады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі, атап айтқанда, қылмыстық қол сұғушылық нысанасының валюталық тұрақтылықты қамтамасыз ету, өнеркәсіпті, ғылым мен технологияларды дамыту үшін маңызды рөлімен түсіндіріледі. Бағалы металдар мен тастардың экономикадағы рөлі аз емес. Зергерлік өндірісте дәстүрлі түрде пайдаланылуынан бөлек, өздерінің бірегей физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты олар ғылымды қажет ететін жаңа технологияларда — электроникада, оптикада, аспап жасауда, медицинада және т.б. барған сайын кеңінен қолданылуда.

Бағалы металдар Мемлекеттік валюта қорының құрамдас бөлігі болып табылады, олар шетелден экономика үшін стратегиялық маңызы бар қажетті жабдықтарды, өнеркәсіптік және азық-түлік өндірісінің технологияларын, дайын тауарларды сатып алу үшін пайдаланылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі — бағалы металдардың, бағалы тастардың, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларының айналымы саласындағы тәртіпті белгілейтін қоғамдық қатынастар.

Қарастырылып отырған әрекетті дұрыс саралау үшін құқық бұзушылықтың нысанасы ретінде бағалы металдарды, бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын дәл анықтаудың маңызы зор.

2016 жылғы 14 қаңтардағы ҚР «Бағалы металдар мен бағалы тастар туралы» Заңының 1-бабының 7) тармақшасына сәйкес бағалы металдар — кез келген күйдегі және түрдегі алтын, күміс, платина және платина тобындағы металдар (палладий, иридий, родий, рутений және осмий).

Бағалы тастар — табиғи алмастар, изумрудтар, лағылдар, сапфирлер және александриттер, сондай-ақ өңделмеген (табиғи) және өңделген түрдегі табиғи інжу-маржан. Бірегей кәріптас түзілімдері бағалы тастарға теңестіріледі (көрсетілген Заңның 1-бабының 1) тармақшасы).

Құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарлары — өңделмеген бағалы металдар (оның ішінде құйма түріндегі Доре қорытпасы, катодты металдар), мырыш шөгінділері, бағалы металдардың сынықтары мен қалдықтары, бағалы металдардың кендері мен концентраттары, түсті металдардың кендері, концентраттары мен күлі, құрамында бағалы металдар бар түсті металдар өндірісінің жартылай өнімдері (көрсетілген Заңның 1-бабының 16) тармақшасы).

295-1-бапта көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз өндіруден, сатып алудан, өткізуден, сақтаудан, тасымалдаудан, жөнелтуден көрінеді.

Қарастырылып отырған қылмыстық-құқықтық норманың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз өндірудің, сатып алудың, өткізудің, сақтаудың, тасымалдаудың, жөнелтудің белгілерін айқындамайды. Осыған байланысты баптың диспозициясында аталған әрекеттердің заңдылығын реттейтін министрліктер, департаменттер немесе өзге де субъектілер шығаратын ведомстволық нормативтік актілерді (бұйрықтарды, нұсқаулықтарды, ережелерді) анықтау қажет. Тиісінше, аталған нормативтік құқықтық актілерде бағалы металдардың немесе бағалы тастардың, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларының айналымын реттейтін қағидалар (нұсқаулықтар, әдістемелік ұсынымдар) қамтылады. Мұндай нормативтік құқықтық актілерге мыналар жатады: 2016 жылғы 14 қаңтардағы ҚР «Бағалы металдар мен бағалы тастар туралы» Заңы, ҚР Инвестициялар және даму министрінің 2016 жылғы 29 наурыздағы «Бағалы металдар өндірісі субъектілерінің тізбесін қалыптастыру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, 2016 жылғы 28 сәуірдегі «Бағалы тастарға, бағалы металдар мен бағалы тастардан жасалған зергерлік және басқа да бұйымдарға сараптама жүргізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, ҚР Қаржы министрінің 2015 жылғы 12 мамырдағы «Жекелеген негіздер бойынша мемлекет меншігіне айналдырылған (түскен) бағалы металдарды, бағалы тастарды және олардан жасалған бұйымдарды тасымалдау, қабылдау, есепке алу, бағалау, сақтау және өткізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығы, Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының 2015 жылғы 21 сәуірдегі «Тарифтік емес реттеу шаралары туралы» шешімі, ҚР Үкіметінің 2016 жылғы 20 маусымдағы «Еуразиялық экономикалық одаққа кірмейтін елдерден Қазақстан Республикасының аумағына бағалы тастарды, зергерлік және басқа да бұйымдарды әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан осы елдерге әкету, Кимберли процесінің сертификаттау схемасын ескере отырып, өңделмеген табиғи алмастарды Қазақстан Республикасының аумағына әкелу және Қазақстан Республикасының аумағынан әкету қағидаларын бекіту және Қазақстан Республикасы Үкіметінің кейбір шешімдерінің күші жойылды деп тану туралы» қаулысы және басқалары.

Өндіру — бұл қандай да бір нәрсені кәсіпшілік жолымен алу, иелену, табу дегенді білдіреді. Бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз өндіру деп тиісті рұқсатсыз, тыйым салынған уақытта немесе рұқсат етілмеген орындарда не тыйым салынған тәсілмен жүзеге асырылған өндіру түсініледі.

Бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз сатып алу — кінәлі адамның бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын иеленушіге айналуына алып келетін заңмен рұқсат етілмеген кез келген әрекет: сатып алу, айырбастау, сыйға алу, қарызды өтеу есебінде алу және т.б.

Бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын сатып алудың ұрлық жасау сияқты тәсілі бұған кірмейді, өйткені ол ҚК-нің 6-тарауында «Меншікке қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар» көзделген тиісті бап бойынша дербес қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.

Бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын өткізу оларды басқа тұлғаларға кез келген тәсілмен қасақана ақылы немесе ақысыз беруден тұрады (мысалы, сату, жалға беру, жарнамалық мақсатта тегін тарату, сыйға тарту, туындыларды Интернет желісіне орналастыру арқылы). Адамда өткізу мақсатының болуы, атап айтқанда, тәркіленген бағалы металдардың немесе бағалы тастардың, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларының сауда орындарында, жалға беру пункттерінде, қоймаларда және т.б. орналасуы, сондай-ақ көрсетілген заттардың саны арқылы расталуы мүмкін.

Өткізу деп көтерме жеткізу немесе бөлшек сауда арқылы сатып алу-сату, бартерлік мәміле, сондай-ақ мүлікті ақысыз иеліктен шығару нысаны да түсініледі.

Өткізу бағалы металдар немесе бағалы тастар, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарлары сатып алушының иелігіне түскен сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Сақтау деп олардың нақты иелігіне байланысты және олардың сақталуын қамтамасыз ететін кез келген қасақана әрекеттер түсініледі. Бұл ретте олардың нақты орналасқан жері (қоймада, сауда, дайындау немесе жалға беру орындарында, тұрғын үйде, жасырын жерде және т.б.) маңызға ие емес.

Көрсетілген заттарды сақтау оның ұзақтығына қарамастан, сақтау басталған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Тасымалдау — кінәлі адамның кез келген көлік түрін пайдалана отырып (мысалы, автомобильде, пойызда, ұшақта) бір орыннан екінші орынға жылжытуы.

Жөнелту — бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын пошта немесе багаж жөнелтілімдері түрінде жылжыту. Пошта арқылы жөнелту дегеніміз — оларды байланыс желілері арқылы сәлемдеме немесе бандероль түрінде жіберу. Багаж арқылы жөнелту — кінәлі адамды алып жүрмей, яғни жөнелтуші болмаған жағдайда көлік құралының бөлімшесінде, арнайы жіберілетін адам арқылы немесе өзге де тәсілмен жөнелту.

Жөнелту бағалы металдар немесе бағалы тастар, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарлары бар жөнелтілімді байланыс кәсіпорны, көлік ұйымы немесе арнайы жіберілген адам қабылдаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Осылайша, 295-1-бапта көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір жағымсыз зардаптардың туындауы талап етілмейді, бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз өндіру, сатып алу, өткізу, сақтау, тасымалдау, жөнелту фактісінің өзі жеткілікті.

Егер адам бағалы болып табылмайтын металды немесе тасты бағалы металл немесе бағалы тас түрінде көрсетіп сатса (айырбастаса және т.б.), онда ол ҚР ҚК-нің 190-бабы бойынша алаяқтық жасағаны үшін жауаптылыққа тартылады.

Құндылықтарды ұрлауға байланысты және оларды кейіннен өткізумен, сақтаумен, тасымалдаумен және жөнелтумен ұштасқан әрекет ҚР ҚК-нің 295-1-бабымен жиынтық бойынша саралануға тиіс.

Бағалы металдарды, бағалы тастарды өндіруге, шығаруға байланысты заңсыз кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру және кейіннен олардың заңсыз айналымын жасау, тиісті негіздер болған жағдайда, қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы бойынша (214 және 295-1-баптар бойынша) сараланады.

ҚК-нің 295-1-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы кінәнің тікелей қасақаналық түріндегі қасақана нысанымен сипатталады. Адам бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын заңсыз өндіретінін, сатып алатынын, өткізетінін, сақтайтынын, тасымалдайтынын немесе жөнелтетінін сезінеді және осыны қалайды.

Зерттеліп отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамына қатысты ниет пен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие, тиісінше, олар әрекетті саралауға әсер етпейді. Ниеттер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 295-1-бабының 2-бөлігінде бағалы металдарды немесе бағалы тастарды, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларын ірі мөлшерде заңсыз өндіру, сатып алу, өткізу, сақтау, тасымалдау, жөнелту немесе ірі залал келтіру сияқты саралаушы белгілер көзделген.

ҚК-нің 3-бабының 38) тармақшасына сәйкес ҚК-нің 295-1-бабындағы ірі мөлшер және ірі залал деп бағалы металдардың немесе бағалы тастардың, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларының құны бір мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшер түсініледі.

Бағалы металдар мен бағалы тастардың құнын анықтау кезінде олармен заңсыз мәмілелер жасалған, олар тасымалданған немесе жөнелтілген кездегі бағалар басшылыққа алынуға тиіс, ал заңсыз сақтау жағдайында — әрекеттің адамның өз бастамасымен тоқтатылған немесе құқық қорғау органдарының жолымен тоқтатылған кезіндегі бағалар ескеріледі. Бұл ретте ҚР Ұлттық Банкі күн сайын белгілейтін түсті металдарды сатып алу бағалары пайдаланылады, ал бағалы тастардың құны геммологиялық сараптаманың қорытындысы негізінде айқындалады.

Геммологиялық сараптама — бағалы, зергерлік және әшекейлік тастарды сәйкестендіру және олардың сапалық сипаттамаларын анықтау, сондай-ақ бұйымның құнын белгілеу мақсатында жүргізілетін зерттеу.

ҚК-нің 295-1-бабының 3-бөлігінде осы баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген, қылмыстық топ жасаған не аса ірі мөлшерде жасалған немесе аса ірі залал келтірген әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген.

Қылмыстық топ ұғымының анықтамасы ҚР ҚК-нің 3-бабының 24) тармақшасында және 31-бабының 3-бөлігінде қамтылған.

ҚК-нің 3-бабының 3) тармақшасына сәйкес ҚК-нің 295-1-бабындағы аса ірі мөлшер және аса ірі залал деп бағалы металдардың немесе бағалы тастардың, құрамында бағалы металдар бар шикізат тауарларының құны немесе келтірілген залал мөлшері айлық есептік көрсеткіштен екі мың есе асатын мөлшер түсініледі.

ҚР ҚК-нің 295-1-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

ҚР ҚК-нің 295-1-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.

ҚР ҚК-нің 295-1-бабының 3-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилович Борчашвилидің 2021 жылғы түсіндірмесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Бастапқы құжаттағы интернет-сілтемелер:

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер, даулар Істер Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар