Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 330-бабы. Теңіз ортасын ластау туралы бапқа түсініктеме

1. Экологиялық талаптарды бұзу салдарынан теңіз ортасын ластау, егер бұл әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге немесе адамның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соқса, —

үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Қоршаған ортаға аса ірі залал келтіруге не адамның өліміне, не адамдардың жаппай ауруға шалдығуына әкеп соққан дәл сол әрекет, —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі экологиялық қауіпсіздіктің бұзылуында, теңіздің тірі ресурстарына зиян келтіру қаупін тудыруда, адамдардың жаппай ауруға шалдығуына әкеп соғатын адамның денсаулығына немесе өміріне зиян келтіруде, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне, балық қорларына, қоршаған ортаға және т.б. зиян келтіруде көрініс табады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі экологиялық қауіпсіздік болып табылады. Қосымша объектісі ретінде адамның денсаулығы мен өмірі танылады.

Қылмыстың заты теңіз ортасы, яғни ішкі теңіз сулары, аумақтық теңіз сулары, ашық теңіз және теңіздің тірі ресурстары болып табылады.

Ішкі теңіз сулары деп Қазақстан Республикасы аумақтық теңізінің енін өлшеу жүргізілетін бастапқы сызықтардан жағалау жағына қарай орналасқан сулар танылады.

Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 16 қаңтардағы «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңының 2-бабының 9) тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасының ішкі сулары — Қазақстан Республикасы аумағының құрамдас бөлігі болып табылатын және мыналарды қамтитын сулар: Каспий теңізіндегі бастапқы сызықтардан жағалау жағына қарай орналасқан суларды; орташа көпжылдық деңгей орналасқан жердегі жағадан жағаға жүргізілген түзу сызықпен шектелген шығанақтардың, бухталардың, қойнаулар мен лимандардың суларын; порттардың гидротехникалық және өзге де тұрақты құрылыстарының теңізге қарай барынша шығыңқы нүктелері арқылы өтетін сызықпен шектелген Қазақстан Республикасының порттары суларын; Арал теңізінің мемлекеттік шекарадан Қазақстан Республикасының жағалауы жағына қарай Берг бұғазындағы Ақлақ гидротехникалық құрылысына дейін орналасқан суларын (Үлкен Арал теңізінің қазақстандық бөлігінің шегінде); жағалаулары Қазақстан Республикасына тиесілі шекаралық өзендердің, көлдердің және өзге де су айдындарының суларын қамтиды.

Қазақстан Республикасының аумақтық сулары (теңізі) — халықаралық құқық нормаларына және Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес Каспий теңізіндегі бастапқы сызықтардан өлшенетін, ені он екі теңіз милін құрайтын, Қазақстан Республикасының егемендігі қолданылатын теңіз белдеуі, ал оның сыртқы шегі Мемлекеттік шекара болып табылады («Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» Заңның 2-бабының 5) тармағы).

Қылмыстың объективтік жағы экологиялық талаптарды бұзу салдарынан теңіз ортасын ластаудан, егер бұл әрекет қоршаған ортаға ірі залал келтіруге немесе адамның денсаулығына зиян келтіруге әкеп соқса, көрініс табады.

Су кодексінің 113-бабының 1-тармағына сәйкес, су объектілерін ластау деп су объектілеріне олардың сапалық жай-күйін нашарлататын және су объектілерін пайдалануды қиындататын заттарды немесе ластаушы заттарды төгу немесе өзге де тәсілмен түсіру танылады.

Су объектілері ластанудың барлық түрлерінен, оның ішінде диффузиялық ластанудан (жер беті мен ауа арқылы ластанудан) қорғалады.

Су объектілерінде жалпы су пайдалану Қазақстан Республикасының су заңнамасында белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.

Жеке және заңды тұлғалар облыстардың (республикалық маңызы бар қалалардың, астананың) жергілікті өкілді органдары белгілеген жалпы су пайдалану қағидаларын сақтауға міндетті.

Су объектілерінің жай-күйіне әсер ететін кәсіпорындар мен басқа да құрылыстарды орналастыру қоршаған ортаны қорғау, жер қойнауын қорғау, санитариялық-эпидемиологиялық, өнеркәсіптік қауіпсіздік, су ресурстарын молықтыру және ұтымды пайдалану шарттары мен қағидаларын сақтай отырып, сондай-ақ аталған объектілер қызметінің экологиялық салдарын ескере отырып жүзеге асырылады.

Су объектілерінің жай-күйіне әсер ететін кәсіпорындар мен басқа да құрылыстарды салу, реконструкциялау, пайдалану, консервациялау, жою қоршаған ортаны қорғау, су қорын пайдалану және қорғау саласындағы уәкілетті мемлекеттік органдардың, сондай-ақ санитариялық-эпидемиологиялық қызметтің мемлекеттік органының (эпидемиялық маңызы жоғары объектілерге қатысты) оң қорытындылары болған кезде жүзеге асырылады.

Экологиялық талаптар белсенді әрекеттер арқылы да, әрекетсіздік арқылы да бұзылуы мүмкін. Белсенді әрекеттерге көлік құралдарынан немесе теңізде салынған жасанды құрылыстардан ластаушы заттарды рұқсатсыз төгу, су кемелерінен пайдаланылмаған ядролық отынды көму, мұнай өнімдерін теңіз ортасына ағызу және т.б. жатады. Әрекетсіздік лауазымды тұлғалардың ластаушы заттардың төгілуін болдырмау үшін қажетті шараларды қабылдамауынан және т.б. көрініс табуы мүмкін.

Қарастырылып отырған экологиялық қылмыс өзінің құрылымы бойынша материалдық құрамға жатады. Қылмыс қоршаған ортаға ірі залал келтіру немесе адамның денсаулығына зиян келтіру түрінде көрініс табатын зиянды салдарлар туындаған сәттен бастап аяқталған деп танылады.

Қоршаған ортаға «ірі залал келтіру» және «адамның денсаулығына зиян келтіру» ұғымдары Қылмыстық кодекстің 324-бабының 1-бөлігіне берілген түсініктемеде қарастырылған.

Экологиялық қылмыстың субъективтік жағы жанама қасақаналықпен сипатталады, оның ұғымы Қылмыстық кодекстің 324-бабына берілген түсініктемеде қарастырылған.

Қылмыстың субъектісі — 330-бапта көрсетілген көздерден теңізге заттар мен материалдарды көму немесе төгу кезінде белгілі бір экологиялық талаптарды сақтау міндеті заңда белгіленген тәртіппен жүктелген, он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

Қылмыстық кодекстің 330-бабының 2-бөлігі экологиялық талаптарды бұзу салдарынан теңіз ортасын ластау, қоршаған ортаға аса ірі залал келтіру, адамның өліміне немесе адамдардың жаппай ауруға шалдығуына әкеп соғу үшін күшейтілген қылмыстық жауаптылықты көздейді. Аталған ауырлататын белгілер Қылмыстық кодекстің 324-бабының 2-бөлігінде көзделген экологиялық қылмысты талдау кезінде қарастырылған.

Қылмыстық кодекстің 330-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылық көрсетілген зиянды салдарлар мен теңіз ортасын құқыққа қайшы ластау әрекеті арасында себептік байланыс болған жағдайда туындайды.

Қылмыстық кодекстің 330-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

Қылмыстық кодекстің 330-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ішкі істер органдарының қызметкері.

Конституция Заңы Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар