Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 357-бабына түсініктеме. Кеме капитанының апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеуі

1. Егер бұл көмек өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей көрсетілуі мүмкін болған жағдайда, кеме капитанының теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеуі –

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

2. Теңізде немесе су жолында соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кемені құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамауы, егер бұл шаралар өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей қабылдануы мүмкін болған жағдайда, абайсызда кеменің жойылуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса –

жүз жиырма айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не жүз жиырма сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не отыз тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1-бөлігі – қылмыс, 2-бөлігі – қылмыстық теріс қылық) кеме капитанының теңізде басқа кемелерді құтқару жөніндегі міндеттерін орындамауы, теңізде немесе су жолында соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кемені құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамауы салдарынан осы кемелердің экипаждары мен жолаушыларының, сондай-ақ кемелердің өздерінің қаза табуында. Теңізде қаза болып бара жатқан адамдарға көмек көрсетпеу үшін қылмыстық жауаптылық көптеген елдердің заң шығарушылары тарапынан белгіленген.

Талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылық халықаралық сипаттағы қылмыстарға (конвенциялық қылмысқа) жатады.

Түсіндіріліп отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі теңізде жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық жасалатын орын ашық теңіз немесе мұхиттың бір бөлігі, сондай-ақ кез келген өзге су жолы (кеме қатынайтын канал, порттың акваториясы және т.б.) болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы кеме капитанының теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдарға, егер бұл көмек өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей көрсетілуі мүмкін болған жағдайда, көмек көрсетпеуінен көрінеді. Басқаша айтқанда, талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың объективтік жағы кінәлі адамның көрсетуге міндетті болған апатқа ұшыраған адамдарға көмекті көрсетпеуі түріндегі әрекетсіздіктен тұрады.

Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың диспозициясы бланкеттік сипатқа ие және апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеудің белгілерін айқындамайды. Осыған байланысты апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеу фактісін анықтау үшін кеме капитанының теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсету міндетін көздейтін басқа нормативтік құқықтық актілерге немесе арнайы қағидаларға жүгіну қажет. Атап айтқанда, 1910 жылғы Теңізде көмек көрсету және құтқаруға қатысты кейбір қағидаларды біріктіру туралы конвенцияға (1967 жылғы 27 мамырдағы өзгерістерімен), 1958 жылғы Ашық теңіз туралы конвенцияға, 1960 жылғы Ішкі жүзу кемелерінің соқтығысуынан туындайтын жауаптылыққа қатысты кейбір қағидаларды біріздендіру туралы конвенцияға, 1972 жылғы Теңізде кемелердің соқтығысуын болдырмаудың халықаралық қағидалары туралы конвенцияға, 1974 жылғы Адам өмірін теңізде қорғау туралы халықаралық конвенцияға, 1982 жылғы БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына, 1993 жылғы 4 қарашадағы Кемелерді қауіпсіз пайдалануды басқару және ластануды болдырмау жөніндегі халықаралық кодекске, Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 17 қаңтардағы «Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы» Заңына, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 қаңтардағы «Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысын бекіту туралы» бұйрығына, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 23 ақпандағы «Кемелермен болған авариялық оқиғаларды тергеп-тексеру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына және т.б. жүгіну қажет.

Мәселен, 1958 жылғы Ашық теңіз туралы конвенцияның 12-бабына сәйкес, әрбір мемлекет өз туы астында жүзетін кез келген кеменің капитанына кемені, экипажды және жолаушыларды елеулі қауіпке ұшыратпай, теңізде өлім қаупі төнген кез келген анықталған адамға көмек көрсетуді міндеттейді; егер оған адамдардың көмекке мұқтаж екендігі туралы хабарланса, қаза болып бара жатқандарға барынша мүмкін жылдамдықпен көмекке баруды міндеттейді. Осындай ереже Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 17 қаңтардағы «Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы» Заңының 31-бабының 2-тармағында және Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2015 жылғы 30 қаңтардағы бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысының 5-бөлімінің 4-параграфының 77-тармағында да қамтылған.

Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысының 5-бөлімінің 4-параграфының 78-тармағына сәйкес, апатқа ұшыраған кемеге көмек көрсету кезінде капитан адамдарды құтқару үшін барлық шараларды қабылдайды. Капитан жүкті және өзге де мүлікті құтқару шараларын тек апатқа ұшыраған кеменің капитанының келісімімен ғана қабылдайды, ал ол құтқару туралы шартқа қол қоюға тиіс.

Осылайша, көмек дегеніміз – апатқа ұшыраған адамдардың жағдайын жеңілдету және (немесе) оларды қиын жағдайдан құтқару мақсатында көрсетілетін жәрдем, яғни адамдардың амандығын қамтамасыз етуге және олардың қалыпты әрі тыныш жағдайға оралуына бағытталған қызмет.

ҚК-нің 357-бабының мағынасындағы «көмек» термині жеткілікті түрде кең мағынаға ие, бұл анықтамаға қиын жағдайдан құтқаруға бағытталған кез келген күш-жігер жатады. Оларға кеме капитанының орындауға міндетті бұйрықтары мен өкімдерін беруі, жақын маңда орналасқан материалдық дүниенің заттарын (құралдар мен жабдықтарды) пайдалануы, сондай-ақ экипаж мүшелері мен басқа адамдардың күш-жігерін жұмылдыра отырып, апатқа ұшыраған адамдарды құтқарудың қажетті тәсілдерін қолдануы жатады.

Өз кезегінде, апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеу капитан тарапынан қаза болып бара жатқан адамдарға қажетті көмек көрсету жөнінде қандай да бір әрекеттердің болмауын білдіреді.

Көмек нақты әрі уақтылы көрсетілуге тиіс, яғни адамдарды құтқару жөніндегі әрекеттер дер кезінде, қажетті сәтте орындалуы керек. Табиғи немесе техногендік сипаттағы еңсерілмейтін күш жағдайларында (дауыл, өрт және т.б.) не кеме капитаны мен оның экипажы өздері дәрменсіз жағдайда болған кезде, яғни апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетудің нақты мүмкіндігі болмаған жағдайда, ҚК-нің 357-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылады.

Апатқа ұшыраған адамдар – көмексіз қалдырылған жағдайда өлімі сөзсіз болатын, өміріне қауіп төнген жағдайға тап болған адамдар. Бұл ретте адамдардың борттан тыс жерде болуы немесе болмауы, суға батып бара жатқан немесе өртеніп жатқан кемеде не авариялық-құтқару құралдарында (қайықтарда, салдарда), құтқару белдігімен немесе онсыз болуы маңызды емес. Адамдардың теңізде немесе өзге де су жолында апатты жағдайға тап болу себептері (кеменің апатқа ұшырауы және суға батуы, басқа кемемен немесе айсбергпен соқтығысуы, кемеде өрт шығуы және т.б.) қылмыстық-құқықтық маңызға ие емес.

Жәбірленушілер әртүрлі жастағы, ер немесе әйел жынысты, кез келген ұлттың өкілдері, әртүрлі мемлекеттердің азаматтары болуы мүмкін.

Теңіз – мұхиттың бір бөлігі, яғни бір немесе бірнеше жағынан құрлықпен шектелген және мұхиттың өзінен аралдармен немесе су асты бедерінің биіктіктерімен бөлінген үлкен су кеңістігі.

Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 6 шілдедегі «Ішкі су көлігі туралы» Заңына сәйкес, су жолдары – кеме қатынасы мақсатында пайдалануға болатын табиғи немесе жасанды түрде жасалған қатынас жолдары. Осылайша, өзге де су жолдарына бұғаздар, өзендер, көлдер, су қоймалары, каналдар, порт акваториялары жатады.

ҚК-нің 357-бабының диспозициясында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетудің нақты мүмкіндігінің жалпы шектерін белгілейтін шарттар көзделген. Егер өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төнген болса, қылмыстық жауаптылық жоққа шығарылады.

«Елеулі» ұғымы мазмұны жағынан маңызды, жеңіл-желпі емес, ерекше назар аударуды талап ететін, маңызды салдарға әкеп соғуы мүмкін, қауіпті дегенді білдіреді. Тиісінше, ҚК-нің 357-бабында бекітілген «елеулі қауіп» термині мазмұны жағынан айтарлықтай, елеулі теріс салдардың туындау қаупін білдіретін қауіп ретінде түсінілуге тиіс. Апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсету барысында мұндай қауіп болмауға тиіс – құтқарушылардың қаза табу немесе денсаулығына зиян келу қаупіне жол берілмейді. Тиісінше, бұл, мысалы, дауыл кезінде борттан құлап, суға батып кетудің немесе суда қатты тоңып қаза табудың, өрт кезінде күйіп қалудың, жарақаттар мен дене зақымдарын алудың және т.б. елеулі ықтималдығы болуы мүмкін.

Қауіптің елеулілігі өз кемесіне де қатысты, өйткені өз кемесіндегі жарылыс немесе өрт, соқтығысу, кеменің корпусында тесік пайда болуы және оның суға батуы, орнықтылығы мен теңізде жүзу қасиеттерін жоғалтуы құтқарушылардың өздерінің қаза табуына үлкен ықтималдықпен әкеп соғуы мүмкін.

Теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсету жөніндегі әрекеттер құтқарушылардың өздері үшін, кейде өте елеулі қауіп-қатермен байланысты. Адамдар мен апатқа ұшыраған кемені құтқару жөніндегі тәуекел мынадай шарттар бір мезгілде болған кезде негізді деп танылады: 1) ол көзделген мақсатқа сәйкес келуге тиіс; 2) мақсатқа тәуекелмен байланысты емес әдеттегі әрекеттер арқылы қол жеткізу мүмкін болмауға тиіс; 3) тәуекел көрінеу зиян келтіруге ұласпауға тиіс; 4) тәуекел нысанасы материалдық объектілер болуға тиіс (36-бап «Негізді тәуекел»).

Егер кеме капитаны қаза болып бара жатқан адамдарға көмек көрсету міндеті мен мүмкіндігі бола тұра, өз кемесіне, экипажына және жолаушыларына елеулі қауіп төнеді деген сылтаумен, мұндай қауіп іс жүзінде болмаған кезде тәуекелге барудан бас тартса, ол ҚК-нің 357-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

ҚК-нің 357-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Адамдардың қаза болып бара жатқаны анықталған немесе апат дабылдары не апатқа ұшыраған адамдар туралы өзге де анық мәліметтер алынған кезден бастап, кеме капитаны өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей көмек көрсетудің нақты мүмкіндігі бола тұра, оларға қажетті көмек көрсетпеген сәттен бастап әрекет аяқталған болып есептеледі. Адамдардың қаза табуы түріндегі қолайсыз салдарлар осы норманың диспозициясымен қамтылмайды. Соған қарамастан, ҚК-нің 104-бабы «Абайсызда қазаға ұшырату» бойынша қосымша саралау талап етілмейді. Жәбірленушілердің денсаулығына зиян келтіру түріндегі салдарлар да көзделмеген және тиісінше ҚК-нің 114-бабы «Денсаулыққа абайсызда зиян келтіру» бойынша қосымша саралаудың қажеттілігі жоқ.

ҚК-нің 357-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың субъективтік жағы кінәнің қасақана нысанымен сипатталады, яғни кеме капитаны теңізде немесе өзге де су жолында апатқа ұшыраған адамдар үшін қауіптің бар екенін және өз кемесіне, экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей оларға көмек көрсету мүмкіндігінің бар екенін сезінеді, алайда мұндай көмек көрсетуден жалтаруды қалап, әрекетсіздік танытады.

Зерттеліп отырған қылмыс құрамына қатысты уәж бен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие. Тиісінше, олар қылмысты саралауға әсер етпейді. Уәждер әртүрлі болуы мүмкін (тасымалданатын жүкке алаңдау, пайдакүнемдік және т.б.) және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

ҚК-нің 357-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың субъектісі – арнайы субъект, яғни кеме капитаны. Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысының 5-бөлімінің 1-параграфының 37-тармағына сәйкес, капитан – кеме экипажының басшысы, кеме иесінің сенімді өкілі, кеменің сақталуына, ондағы адамдардың өміріне және тасымалданатын жүкке жауапты тұлға.

Капитан кемені дара басшылық қағидаты негізінде басқарады және тікелей кеме иесіне бағынады.

Кеменің қызметіне қатысты барлық нұсқаулар капитанға беріледі, ал олардың орындалуына ол жауап береді (жоғарыда көрсетілген Жарғының 38-тармағы).

Кеменің бортында жоғары тұрған лауазымды тұлғалардың болуы капитанды өзіне жүктелген міндеттерді орындау үшін жауаптылықтан босатпайды (жоғарыда көрсетілген Жарғының 39-тармағы).

Қазақстан Республикасының «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 35-бабына сәйкес, кеме капитаны Қазақстан Республикасының азаматы болуға тиіс, оның біліктілік деңгейі қойылатын талаптарға сәйкес келуі керек. Кеме капитанына қойылатын біліктілік талаптары және оны аттестаттау тәртібі уәкілетті органмен айқындалады.

Кеме капитанына кемені басқару, оның ішінде кеме жүргізу, кеменің жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз ету, кемеде тәртіпті сақтау, қоршаған ортаны қорғау, кемеге, кемеде жүрген адамдарға, багаж бен жүкке зиян келтірудің алдын алу шараларын қабылдау міндеттері жүктеледі.

Кеменің меншік иесі, кеме иеленуші, жүк жөнелтуші немесе олардың өкілдері болмаған жағдайда, кеме капитаны қажеттілік туындаған кезде кемеге, жүкке немесе кеменің жүзуіне қатысты мәмілелер жасау кезінде, сондай-ақ кемеде орналасқан мүлікке қатысты талап-арыздар қою кезінде кеме меншік иесінің, кеме иеленушінің және жүк жөнелтушінің өкілі болып табылады.

Егер кеме капитанының пікірінше, кемеге сөзсіз жойылу қаупі төніп тұрса, ол жолаушыларды құтқару жөніндегі барлық шараларды қабылдағаннан кейін экипаж мүшелеріне кемені тастап кетуге рұқсат береді. Кеме капитаны кеме журналын, машина журналын, кеменің жүру бағытының карталарын, кеме мөрін, құжаттар мен құндылықтарды құтқару үшін өзіне байланысты барлық шараларды қабылдағаннан кейін кемені ең соңында тастап кетеді.

Кеменің меншік иесі мен кеме иеленуші кеме капитанының жоғарыда көрсетілген міндеттерді бұзғаны үшін жауаптылықта болмайды.

Су көлігі мәселелерін реттейтін отандық заңнаманың нормативтік құқықтық актілерінде нақты кемелерде ешқандай өкімдік өкілеттіктерді жүзеге асырмайтын капитандардың бар екендігі туралы ереже бекітілген. Олар порт капитаны, капитан-механик, балық аулау ауданының бас капитаны, тәлімгер-капитан (кезекші жедел қызметкер) және т.б. болуы мүмкін. Әрине, мұндай лауазымды тұлғалар талданып отырған қылмыстың субъектілері бола алмайды.

Капитан ауруына немесе қандай да бір басқа себепке байланысты болмаған жағдайда, оның міндеттерін аға көмекшісі атқарады. Ол капитанның бірінші орынбасары болып табылады және кемедегі жалпы кеме қызметін ұйымдастыруға жауап береді, қажет болған кезде капитанды тұрақты түрде алмастыруға және кемені басқаруды өз қолына алуға дайын болады. Капитан болмаған кезде аға көмекші өз бетінше кемені қайта байлауды және порт суларында кеменің қозғалысын жүзеге асырады, қажет болған жағдайда лоцман мен порт буксирлерін шақырады.

Қазақстан Республикасының «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 1-бабының 10) тармақшасына сәйкес, кеме – шағын көлемді кеме болып табылмайтын ішкі су жүзу кемесі, өздігінен жүретін немесе өздігінен жүрмейтін, кеме қатынасы мақсатында пайдаланылатын жүзбелі құрылыс, оның ішінде «өзен-теңіз» жүзу кемесі, паром, техникалық флот кемесі (түбін тереңдететін және тазалайтын құралдар, жүзбелі кран және осыған ұқсас басқа да техникалық құрылыстар).

Өздігінен жүретін құрылыстарға, яғни қозғалыс көзі ретінде өзінің қозғалтқышы немесе жел күші (желкенді кеме) пайдаланылатын құрылыстарға ауа жастығындағы, су асты қанаттарындағы, аралас үлгідегі («өзен-теңіз») кемелер және т.б. жатады.

Өздігінен жүрмейтін құрылыстарға, яғни автономды жүзуге қабілетсіз құрылыстарға баржалар, лихтерлер, жүзбелі доктар, жүзбелі крандар, сондай-ақ техникалық және қосалқы мақсаттағы құралдар – түбін тереңдететін және тазалайтын құралдар, кабель төсегіштер және т.б. жатады.

Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 17 қаңтардағы «Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы» Заңының 1-бабының 22) тармақшасына сәйкес, кеме – сауда мақсатында теңізде жүзу мақсатында пайдаланылатын, су ығыстырмайтын кеме мен гидроұшақты қоса алғанда, өздігінен жүретін немесе өздігінен жүрмейтін жүзбелі құрылыс.

Осылайша, кеме деп жүзуді жүзеге асыруға қабілетті, яғни белгілі бір мақсаттарға (сауда мақсатында теңізде жүзу, жолаушылар мен жүктерді тасымалдау, теңіз түбінің минералдық ресурстарын игеру, су биологиялық ресурстарын өндіру, ғылыми зерттеулер жүргізу, гидротехникалық жұмыстар және т.б.) қол жеткізу үшін суда қозғалу құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін кез келген үлгідегі құрылысты түсіну қажет.

ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігінде заң шығарушы дербес қылмыстық теріс қылық құрамы ретінде теңізде немесе су жолында соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кемені құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамауы, егер бұл шаралар өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей қабылдануы мүмкін болған жағдайда, абайсызда кеменің жойылуына немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққаны үшін жауаптылықты көздеген.

Қылмыстық теріс қылықтың ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігінде көзделген объективтік жағы соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кеменің жойылу қаупін жою үшін қажетті, өзіне міндетті болып табылатын әрекеттерді орындамауынан көрінеді. Бұл ретте жауаптылық өз кемесіне, оның экипажы мен жолаушыларына елеулі қауіп төндірмей көмек көрсетудің нақты мүмкіндігі болған жағдайда туындайды.

Кеме капитанының міндеттері 1958 жылғы Ашық теңіз туралы конвенцияның 12-бабында, Қазақстан Республикасының «Сауда мақсатында теңізде жүзу туралы» Заңының 31-бабында, Қазақстан Республикасының «Ішкі су көлігі туралы» Заңының 36-бабында, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысының 81-тармағында бекітілген. Оларға сәйкес, басқа кемемен соқтығысқан жағдайда капитан: а) соқтығысқан кеменің капитанынан көмек қажет пе екенін сұрайды және қажет болған жағдайда, егер бұл өз кемесіне, экипажына және жолаушыларына елеулі қауіп төндірмесе, көмек көрсетеді; б) кеменің атауын, тіркелген портын, жөнелту және баратын пунктін, алынған зақымдардың сипатын сұрайды, сондай-ақ өз кемесі туралы осындай мәліметтерді өзі кіретін жақын портқа хабарлайды; в) егер капитанның пікірінше, кемеге сөзсіз жойылу қаупі төніп тұрса, кемедегі адамдарды құтқару үшін барлық шараларды қабылдайды.

Адамдарды құтқару кезінде капитан бірінші кезекте балаларды, науқастарды, әйелдерді және қарттарды құтқаруды қамтамасыз етеді. Капитан кемені ең соңында тастап кетеді, бұл ретте оған түсірілген маршрутты көрсететін теңіз карталарын және кеменің маневр жасауын бейнелейтін басқа да навигациялық құжаттарды, сондай-ақ кеме, машина, радиотелеграф журналдарын, кеме құжаттары мен құндылықтарды, экипаждың дипломдары мен сертификаттарын құтқару үшін барлық мүмкін шараларды қабылдайды.

Осылайша, соқтығысқан кемелердің бірінің капитаны орындауға міндетті әрекеттерге мыналар жатады: соқтығысқан кеменің капитанынан оның кемесіне, экипажы мен жолаушыларына көмек қажет пе екенін, кеменің атауын, тіркелген портын, жөнелту және баратын пунктін, алынған зақымдардың сипатын сұрау; жоғарыда көрсетілген мәліметтерді және өз кемесі туралы осындай мәліметтерді кеме кіретін жақын портқа хабарлау; қажет болған жағдайда соқтығысқан кемеге көмек көрсету; кемедегі адамдарға өлім қаупі төнген жағдайда оларды құтқару.

Тиісінше, тиісті шараларды қабылдамау деп теңізде немесе су жолында соқтығысқан кемелердің бірінің капитаны өзінің кәсіби қызметін реттейтін нормативтік құқықтық актілерде көзделген әрекеттерді орындамаған кезде әрекетсіздік нысанындағы қылмыстық әрекетті түсіну қажет.

Сонымен бірге, Қазақстан Республикасы теңіз көлігі кемелеріндегі қызмет жарғысының 5-бөлімінің 4-параграфының 78-тармағына сәйкес, жүкті және өзге де мүлікті құтқару шараларын капитан тек апатқа ұшыраған кеменің капитанының келісімімен ғана қабылдайды, ал ол құтқару туралы шартқа қол қоюға тиіс.

Егер апатқа ұшыраған кеменің капитаны дүлей апат немесе басқа да жағдайлар салдарынан құтқару туралы шартқа қол қоя алмаса, капитан бірінші мүмкіндік туған кезде оның шартқа қол қоюға келісімін алады, бұл туралы кеме журналына жазба енгізіледі.

ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады. Әрекет қоғамға қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Кеменің жойылуы деп оны конструкциялық тұрғыдан елеулі дәрежеде бұзуды, нәтижесінде оны қалпына келтірудің кез келген техникалық мүмкіндігінің болмауын немесе кемені көтеру мүмкін болмаған не оны көтеру орынсыз болған жағдайда кеменің суға батуын түсіну қажет.

«Ауыр зардаптар» ұғымы ҚК-нің 3-бабының 4) тармақшасында бекітілген.

Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылық құрамының объективтік жағының белгілерін анықтау кезінде құқық қолданушылар соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының тиісті шараларды қабылдамағаны фактісін анықтаумен қатар, кеме капитанының құқыққа қайшы әрекеттері мен туындаған зардаптар арасындағы себептік байланысты да анықтауға тиіс.

Егер кеме капитаны кеме жүргізу қағидаларын бұзбаған болса, ал туындаған зардаптар басқа факторлардың (ауа райының, басқа адамдардың құқыққа қайшы әрекеттерінің және т.б.) әсерінен туындаса, себептік байланыс жоққа шығарылады.

Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің міндетін атқарушының 2015 жылғы 23 ақпандағы «Кемелермен болған авариялық оқиғаларды тергеп-тексеру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығының 23-тармағына сәйкес, авариялық оқиғаны тергеп-тексеру нәтижесінде тергеп-тексеру жөніндегі комиссия мыналарды анықтайды: кеменің, экипаждың, жабдықталудың, жабдықтардың Қазақстан Республикасының сауда мақсатында теңізде жүзу саласындағы заңнамасында белгіленген талаптарға сәйкестігін; навигациялық жағдайды талдауды; авариялық оқиға болған жағдайлар мен мән-жайларды; авариялық оқиғаға әкеп соққан себептерді, оның салдары мен жіктелуін; авариялық оқиғаға қатысы бар адамдардың сыртқы факторлардың әсерін, олардың психологиялық жай-күйін, шаршау дәрежесін ескере отырып, әрекеттерін бағалауды; әрекеттері авариялық оқиғаның туындауына әкеп соққан және/немесе ықпал еткен лауазымды тұлғалардың тізбесін, қандай тұлғалардың қандай нормативтік талаптарды бұзғаны, орындамағаны, сақтамағаны көрсетіле отырып; теңізде жүзу қауіпсіздігі жөніндегі белгіленген талаптарға сәйкес жасалған әрекеттердің негізді тәуекелді ескере отырып сәйкестігін.

Тәуекел мынадай шарттар бір мезгілде болған кезде негізді деп танылады: тәуекел көзделген мақсатқа сәйкес келеді; мақсатқа тәуекелмен байланысты емес әдеттегі әрекеттер арқылы қол жеткізу мүмкін емес; тәуекел көрінеу зиян келтіруге ұласпайды; тәуекел нысанасы материалдық объектілер болып табылады.

ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігі бойынша жауаптылық кемелердің соқтығысуына кімнің кінәлі болғанына қарамастан туындайды. Үшінші кемемен соқтығысу немесе өзге де себептер салдарынан зардап шеккен басқа кемеге кеме капитанының көмек көрсетпеуі қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.

ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамының субъективтік жағы кінәнің абайсыздық нысанымен сипатталады. Алайда теңізде немесе су жолында соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кемені құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамау фактісіне қатысты қасақаналық нысаны, атап айтқанда, жанама қасақаналық та болуы мүмкін екенін ескеру қажет. Сонымен бірге соқтығысқан кемелердің бірінің капитанының екінші кемені құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамау фактісінің өзі қылмыстық әрекетті құрамайды және ол абайсызда қолайсыз зардаптарға әкеп соққан жағдайда ғана қылмыстық әрекет санатына өтеді.

ҚК-нің 357-бабының 1-бөлігіне ұқсас, субъект ретінде кез келген сыныптағы және мақсаттағы кеме капитаны немесе соқтығысудан зардап шеккен басқа кемеге көмек көрсету қажеттілігі туындаған сәтте оның міндеттерін атқарған адам танылады.

ҚК-нің 357 және 119-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамдарын ажырата білу маңызды.

Су жолында апатқа ұшыраған адамдарға көмек көрсетпеу ҚК-нің 119-бабы «Қауіпті жағдайда қалдыру» нормасына қатысты арнайы норма болып табылады. ҚК-нің 13-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қылмыстар жиынтығы болмайды және кеме капитанының қылмыстық жауаптылығы тек ҚК-нің 357-бабы бойынша туындайды.

Кеме капитанының нақты көмек көрсетуі, ең алдымен, оның бағыныстыларға қатысты өкімдік өкілеттіктерін жүзеге асыруынан көрінеді. Тиісінше, егер экипаж мүшелері капитанның қаза болып бара жатқан адамдарды құтқару жөніндегі бұйрықтары мен өкімдерін орындамаса, олардың әрекетсіздігі ҚК-нің 119-бабы «Қауіпті жағдайда қалдыру» бойынша саралануға тиіс.

Егер кеме капитанының өзі теңіз немесе ішкі су көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі қағидаларын бұзса (мысалы, басқа кемемен соқтығысса) және апатқа ұшыраған адамдарды құтқару үшін тиісті шараларды қабылдамаса, оның әрекеттері ҚК-нің 344-бабы «Теміржол, әуе, теңіз немесе өзен көлігінің қозғалыс қауіпсіздігі немесе оны пайдалану қағидаларын бұзу» және ҚК-нің 357-бабы бойынша қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығымен саралануға тиіс. Саралау үшін жәбірленушілердің өз кемесінің немесе «бөтен» кеменің жолаушылары мен экипаж мүшелері болғанының маңызы жоқ.

Өзі аварияға ұшыраған кеменің капитаны өзінің жолаушылары мен экипажына көмек көрсетпеген жағдайда, оның әрекетсіздігі ҚК-нің 119-бабы «Қауіпті жағдайда қалдыру» бойынша саралануға тиіс. Адамдарды өмірі мен денсаулығына қауіпті жағдайда қалдыру көрінеу жасалуға тиіс, бұл ретте жәбірленушілердің дәрменсіз жағдайына байланысты өзін-өзі сақтау шараларын қабылдау мүмкіндігі болмаған болуы керек. Қылмыстық жауаптылық капитанның өзінің кәсіби қызметін реттейтін нормативтік құқықтық актілерге сәйкес экипаж мүшелері мен кемеде жүрген барлық адамдарға қамқорлық жасауға бастапқы кезден бастап міндетті болуымен және бұл ретте оның оларға көмек көрсетудің нақты мүмкіндігі болғанымен айқындалады.

ҚК-нің 357-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.

ҚК-нің 357-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Құқықтық қызмет Заң консультациясы Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар