Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 397-бабына түсініктеме. Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл эмблемалары мен белгілерін заңсыз пайдалану

1. Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемалары мен айырым белгілерін, сондай-ақ Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл атауын заңсыз пайдалану —

бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына тартуға, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.

2. Қызыл Крест пен Қызыл Жарты Айдың халықаралық қозғалысы — бүкіл әлем бойынша шамамен 97 миллион ерікті қатысатын халықаралық гуманитарлық қозғалыс. Қозғалыс қызметінің мақсаты — нәсіліне, діни және саяси көзқарастарына қарамастан, адам өмірі мен денсаулығын қорғау, адамзаттың қайғы-қасіретінің алдын алу және оны жеңілдету.

Бұл ерікті қоғамдар әскери тұтқындарға, науқас және жараланған жауынгерлерге көмек көрсетеді, бейбіт уақытта табиғи апаттардан зардап шеккендерге жәрдем береді, бірқатар елдерде аурулардың алдын алу жөніндегі іс-шараларды өткізеді.

Қозғалыстың рәміздері — Қызыл Крест, Қызыл Жарты Ай, Қызыл Кристалл.

Халықаралық қозғалыстың жалпыға бірдей танылған екі эмблемасы — қызыл крест пен қызыл жарты ай болды. Израильдің ұлттық қоғамы бұл рәміздерді діни сипатта деп есептеп, оларды қолданудан бас тартты және Қызыл Дәуіт жұлдызын пайдаланды. Сондықтан діни және мемлекеттік тиесілілікке қатысты бейтарап болу мақсатында тағы бір эмблеманы — ақ фонда орналасқан қызыл шаршы түріндегі Қызыл Кристалды енгізу туралы шешім қабылданды. Бұл эмблема қызыл крестпен және қызыл жарты аймен тең дәрежеде пайдаланылады.

Қоғам қызметінің негізгі қағидаттары 1949 жылғы 12 тамызда Женевада өткен Еуропаның 14 елінің өкілдері конференциясында (Соғыс құрбандарын қорғау туралы Женева конвенциясы) тұжырымдалған.

1986 жылғы қазанда Женевада өткен Қызыл Кресттің XXV халықаралық конференциясында қабылданған Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысының Жарғысында Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай ұлттық қоғамдары, Халықаралық Қызыл Крест Комитеті және Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының Халықаралық Федерациясы жиынтығында бүкіләлемдік гуманитарлық қозғалысты құрайтыны жарияланған. Оның міндеті — адамдардың қайғы-қасіретінің алдын алу және оны жеңілдету, адам өмірі мен денсаулығын қорғау және адамның жеке басына құрметпен қарауды қамтамасыз ету, әсіресе қарулы қақтығыстар мен басқа да төтенше жағдайлар кезінде аурулардың профилактикасы, денсаулық сақтау мен әлеуметтік қамсыздандыруды дамыту жөніндегі қызметті жүзеге асыру, ерікті жұмысты ынталандыру, Қозғалыс мүшелерінің көмек көрсетуге әрдайым дайын болуына жәрдемдесу және Қозғалыстың көмегі мен қорғауына мұқтаж адамдарға қатысты жалпыға ортақ ынтымақтастықты нығайту болып табылады.

Қазақстанда 1992 жылғы 10 тамыздағы Қазақстан Республикасы мен Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының Халықаралық Федерациясы арасындағы Халықаралық Федерацияның өңірлік өкілдігінің мәртебесі туралы келісім негізінде Алматы қаласында Халықаралық Федерацияның қазақстандық өңірлік өкілдігі жұмыс істейді.

ҚР ҚК-нің 397-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі оның Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл эмблемалары мен белгілерін заңды түрде пайдалану тәртібіне қол сұғуымен байланысты. Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл эмблемаларын заңсыз пайдалану осы қоғамдар қызметкерлерінің, сондай-ақ аталған қоғамдар көмек көрсететін адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіреді.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі ҚР ҚК-нің 397-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объектісі болып Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының Халықаралық Федерациясы мен Халықаралық Федерацияның қазақстандық өңірлік өкілдігінің қызметін, сондай-ақ Қызыл Крест, Қызыл Жарты Ай және Қызыл Кристалл рәміздерін пайдалану тәртібін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар табылады.

Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың заты болып Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемалары мен айырым белгілері танылады.

Эмблема — қандай да бір нәрсенің шартты бейнесі, белгісі. Эмблема — қандай да бір идеяны білдіретін символ ретіндегі зат немесе заттың бейнесі; мазмұны тікелей, иконикалық түрде бейнеленбейтін абстрактілі ұғымның, идеяның сурет немесе мүсін түріндегі шартты бейнесі.

Белгі — қандай да бір нәрсені белгілеу немесе көрсету үшін қолданылатын таңба, бейне, зат.

Осылайша, Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемасы деп ақ фонда бейнеленген Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл түріндегі қорғаныш айырым белгісін түсіну қажет.

Қорғаныш белгісі ретінде эмблема қарулы қақтығыстар кезінде пайдаланылады. Ол құрмет тудыруға және агрессивті әрекеттерден тежеуге тиіс. Мұндай жағдайларда эмблема алыстан ажыратылатындай етіп үлкен көлемде болуы керек. Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл рәміздерін бейнелеу кезінде немесе ақ фонның өзінде қандай да бір қосымша элементтерді қосуға жол берілмейді.

Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл эмблемасын айырым белгісі ретінде пайдалану, ең алдымен, бейбіт уақытта, осы эмблемамен белгіленген адамдар мен объектілердің Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл халықаралық қозғалысына қатыстылығын көрсетуге бағытталған. Бейбіт уақытта эмблема шағын көлемде болуы тиіс.

Объективтік жағы ҚР ҚК-нің 397-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемалары мен айырым белгілерін, сондай-ақ Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл атауын заңсыз пайдаланудан көрінеді.

Қазақстан Республикасының аумағында Қызыл Жарты Ай және Қызыл Крест қоғамының қызметі ҚР Президентінің 1992 жылғы 17 сәуірдегі «Қазақ Қызыл Жарты Ай және Қызыл Крест қоғамының қызметі туралы» Жарлығымен; Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің Парламентаралық Ассамблеясының он төртінші пленарлық отырысында қабылданған «Қызыл Крест немесе Қызыл Жарты Ай эмблемасын, „Қызыл Крест“ және „Қызыл Жарты Ай“ атауларын, медициналық құралымдар мен санитариялық-көлік құралдарын тануға арналған айырым сигналдарын пайдалану және қорғау туралы» модельдік заңмен реттеледі.

ҚР Президентінің «Қазақ Қызыл Жарты Ай және Қызыл Крест қоғамының қызметі туралы» Жарлығына сәйкес, Қазақ Қызыл Жарты Ай және Қызыл Крест қоғамы 1949 жылғы Женева келісімдеріне, 1977 жылғы Қосымша хаттамаларға, ҚР заңдарына және Қызыл Крест пен Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысының Негізгі қағидаттарына сәйкес қызмет етеді.

Жоғарыда аталған Жарлықтың 4-тармағына сәйкес, Қазақ Қызыл Жарты Ай және Қызыл Крест қоғамы 1949 жылғы Женева конвенцияларында, аталған Жарлықта және ұлттық қоғамдардың эмблеманы пайдалану қағидаларында көзделген барлық жағдайларда ақ фонда біріктірілген қызыл жарты ай мен қызыл крест рәміздерін өзінің эмблемасы ретінде пайдаланады.

«Қызыл Крест немесе Қызыл Жарты Ай эмблемасын, „Қызыл Крест“ және „Қызыл Жарты Ай“ атауларын, медициналық құралымдар мен санитариялық-көлік құралдарын тануға арналған айырым сигналдарын пайдалану және қорғау туралы» модельдік заңның 2-бабына сәйкес, қарулы қақтығыс кезінде эмблема қорғаныш белгісі ретінде пайдаланылады және медициналық персоналға, сондай-ақ медициналық құралымдар мен санитариялық-көлік құралдарына Женева конвенциялары мен Қосымша хаттамаларға сәйкес берілетін қорғаудың көрінетін символы болып табылады. Мұндай жағдайда эмблема мүмкіндігінше үлкен көлемде болуы тиіс. Эмблема адамның немесе объектінің Қызыл Крест немесе Қызыл Жарты Ай халықаралық қозғалысына тиесілігін көрсету үшін айырым белгісі ретінде пайдаланылады.

Жоғарыда аталған модельдік заңның екінші бөлімінде эмблеманы пайдалану қағидалары бекітілген. Эмблема қорғаныш белгісі ретінде және айырым белгісі ретінде пайдаланылады.

Модельдік заңның 3-бабына сәйкес, мемлекеттің атқарушы билік органының бақылауымен мемлекеттің қарулы күштерінің медициналық қызметі эмблеманы бейбіт уақытта да, қарулы қақтығыс кезінде де өзінің медициналық персоналын, сондай-ақ құрлықтағы, теңіздегі және әуедегі медициналық құралымдары мен санитариялық-көлік құралдарын белгілеу үшін Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) эмблемасын пайдаланады.

Атқарушы билік органы медициналық персоналға эмблема бейнеленген жеңдік таңғыштар мен жеке куәліктер береді.

Мемлекеттің қарулы күштеріне бекітілген діни қызметкерлер медициналық персонал сияқты қорғауды пайдаланады және дәл солай белгіленеді.

Модельдік заңның 4-бабына сәйкес, атқарушы билік органының арнайы рұқсатымен және оның бақылауымен азаматтық медициналық персонал, азаматтық ауруханалар мен басқа да азаматтық медициналық құралымдар, сондай-ақ жараланған, науқас, кеме апатына ұшыраған адамдарды тасымалдауға және оларға күтім жасауға, атап айтқанда, арналған азаматтық санитариялық-көлік құралдары қарулы қақтығыс кезінде қорғаныш белгісі ретінде пайдаланылатын Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) эмблемасымен белгіленеді.

Ауруханалар мен басқа да медициналық құралымдарға бекітілген азаматтық діни қызметкерлер де осылай белгіленеді.

Мемлекеттің Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) ұлттық қоғамы мемлекеттің қарулы күштерінің медициналық қызметіне өзінің медициналық персоналын, медициналық құралымдары мен санитариялық-көлік құралдарын бере алады, олар бұл жағдайда әскери заңдар мен өкімдерге бағынады. Атқарушы билік органының рұқсатымен мемлекеттің Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) ұлттық қоғамының медициналық персоналы, медициналық құралымдары мен санитариялық-көлік құралдары қорғаныш белгісі ретінде пайдаланылатын Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) эмблемасымен белгіленеді. Атқарушы билік органы мемлекеттің Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) ұлттық қоғамының медициналық персоналына эмблема бейнеленген жеңдік таңғыштар мен жеке куәліктер береді (жоғарыда аталған модельдік заңның 5-бабы).

Қызыл Крест немесе Қызыл Жарты Ай ұлттық қоғамдарының эмблеманы айырым белгісі ретінде пайдалануы модельдік заңның 6-бабында бекітілген. Атап айтқанда, мемлекеттің Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) ұлттық қоғамы Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) эмблемасын адамның немесе объектінің осы ұлттық қоғамға тиесілігін көрсету үшін айырым белгісі ретінде пайдаланады. Айырым белгісі ретінде пайдаланылатын эмблема қорғаныш белгісі ретінде пайдаланылатын эмблемамен шатастырмау үшін шағын көлемде болуы тиіс.

Осындай талаптар сақталған және мемлекеттің Қызыл Крест (Қызыл Жарты Ай) ұлттық қоғамының рұқсаты алынған жағдайда шет мемлекеттердің Қызыл Крест немесе Қызыл Жарты Ай ұлттық қоғамдары өздерінің мемлекеттің аумағында орналасқан медициналық персоналын, медициналық құралымдары мен санитариялық-көлік құралдарын белгілеу үшін эмблеманы пайдаланады.

Айта кету керек, Халықаралық Қызыл Крест Комитеті мен Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамдарының Халықаралық Федерациясы өз қызметінің барлық түрлерін жүзеге асыру кезінде эмблеманы бейбіт уақытта да, соғыс уақытында да пайдаланады.

Модельдік заңның 10, 11-баптарына сәйкес, эмблеманы, «Қызыл Крест» немесе «Қызыл Жарты Ай» атауын, айырым сигналын немесе оларға еліктейтін не олармен қате шатастырылуы мүмкін кез келген белгіні, атауды немесе сигналды қасақана және оған құқығы болмай тұрып пайдаланған адамдар, сондай-ақ эмблеманы немесе атауды маңдайшаларда, плакаттарда, хабарландыруларда, жарнамалық парақшаларда немесе коммерциялық құжаттарда пайдаланған не тауарларды немесе олардың қаптамаларын таңбалау үшін қолданған, осылайша таңбаланған тауарларды сатуға ұсынған немесе айналымға шығарған адамдар мұндай пайдаланудың мақсатына қарамастан, ұлттық заңнамаға сәйкес жауаптылықта болады.

Швейцария елтаңбасын Қызыл Крест эмблемасымен ықтимал шатастырудың алдын алу мақсатында қызыл фонда орналасқан ақ кресті, сондай-ақ оған еліктейтін кез келген басқа белгіні іскерлік айналым әдет-ғұрыптарына қайшы мақсаттарда немесе Швейцарияның ұлттық сезімдеріне нұқсан келтіруі мүмкін жағдайларда фабрикалық немесе тауар белгісі ретінде не олардың негізгі бөлігі ретінде пайдаланған адамдар ұлттық заңнамаға сәйкес жауаптылықта болады.

Қарсылас тараптың сенімін тудыруға және оны халықаралық гуманитарлық құқық нормаларына сәйкес қорғауға құқығы бар екеніне немесе осындай қорғауды қамтамасыз етуге міндетті екеніне сендіруге бағытталған, осы сенімді алдау мақсатында жасалатын әрекеттер вероломдық болып саналады.

Қарсыластың сенімін теріс пайдалану мақсатында Қызыл Крест эмблемасын, Қызыл Жарты Ай эмблемасын немесе айырым сигналын вероломдық мақсатта пайдалану арқылы қарсыластың өліміне немесе ауыр дене жарақатын алуына не денсаулығына зиян келтіруге себеп болған әрекеттерді қасақана жасаған немесе жасауға бұйрық берген адамдар әскери қылмыс жасаған болып есептеледі және ұлттық заңнамаға сәйкес жауаптылықта болады.

Осылайша, заңсыздық эмблемалар мен айырым белгілерін (жалауларды, жеңдік таңғыштарды және т.б.) құқыққа қайшы пайдаланудың кез келген нысанын білдіреді. Санитариялық мекемелердің жеке құрамына жатпайтын адамдардың аталған белгілерді тағуы заңсыз болып есептеледі.

Қызыл Крест, Қызыл Жарты Ай, Қызыл Кристалл атауын заңсыз пайдалану санитариялық мекемелер болып табылмайтын объектілерде (шатырларда, көлік құралдарында және т.б.) жалауды көтеру немесе олардың белгілерін өзге де түрде пайдаланудан көрінуі мүмкін.

Құрылымы бойынша қылмыстық теріс қылық формальды құрамға жатады және Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемалары мен белгілерін заңсыз пайдалану сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Түсіндіріліп отырған қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналық нысанымен сипатталады. Кінәлі адам Қызыл Жарты Айдың, Қызыл Кресттің, Қызыл Кристалдың эмблемалары мен айырым белгілерін, сондай-ақ Қызыл Жарты Ай, Қызыл Крест, Қызыл Кристалл атауын заңсыз пайдаланып отырғанын сезінеді және соны қалайды.

Зерттеліп отырған қылмыстық теріс қылық құрамына қатысты уәж бен мақсат субъективтік жақтың факультативтік белгілері мәртебесіне ие. Тиісінше, олар қылмыстық құқық бұзушылықты саралауға әсер етпейді. Уәждер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.

ҚР ҚК-нің 397-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 397-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Указ Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар