Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 403-бабына түсініктеме. Қоғамдық бірлестіктер мүшелерінің мемлекеттік органдардың қызметіне заңсыз араласуы

1. Егер осы әрекеттер азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, қоғамдық бірлестіктер мүшелерінің мемлекеттік органдардың заңды қызметіне кедергі келтіруі немесе мемлекеттік органдардың не олардың лауазымды адамдарының функцияларын иемденуі, сондай-ақ мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруы —

бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бір жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

2. Дәл сол әрекеттер қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасаған кезде —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.

Конституцияның 5-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр алуандылық танылады. Мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруға жол берілмейді. Қоғамдық бірлестіктер заң алдында тең. Мемлекеттің қоғамдық бірлестіктердің істеріне және қоғамдық бірлестіктердің мемлекет істеріне заңсыз араласуына, қоғамдық бірлестіктерге мемлекеттік органдардың функцияларын жүктеуге жол берілмейді.

Мақсаттары немесе іс-әрекеттері конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге, Республика тұтастығын бұзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, сословиелік және рулық араздықты қоздыруға бағытталған қоғамдық бірлестіктерді, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген құралымдарды құруға және олардың қызметіне тыйым салынады.

ҚР ҚК-нің 403-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі оның бірлестіктер бостандығына қол сұғуымен сипатталады. Бірлестіктер бостандығы адамның және азаматтың аса маңызды конституциялық құқықтарының бірі болып табылады, оны іске асыру қоғамның мүдделеріне жауап береді және мемлекеттің қорғауында болады.

Қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылықтың объектісі мемлекеттік басқару органдарының (мемлекет пен оның аппаратының: заң шығарушы және атқарушы билік органдарының, сондай-ақ лауазымды адамдардың) қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

ҚР ҚК-нің 403-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы қоғамдық бірлестіктер мүшелерінің мемлекеттік органдардың заңды қызметіне кедергі келтіруінен немесе мемлекеттік органдардың не олардың лауазымды адамдарының функцияларын иемденуінен, сондай-ақ мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруынан, егер осы әрекеттер азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, көрініс табады.

2020 жылғы 29 маусымдағы Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұл Кодекс 2021 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілген) 4-бабы 1-тармағының 25) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік орган деп Қазақстан Республикасының Конституциясы, заңдары және өзге де нормативтік құқықтық актілері негізінде мемлекет атынан мынадай функцияларды жүзеге асыратын мемлекеттік билік ұйымы түсініледі:

жалпыға міндетті мінез-құлық қағидаларын айқындайтын актілер шығару;

әлеуметтік маңызы бар қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу;

мемлекет белгілеген жалпыға міндетті мінез-құлық қағидаларының сақталуын бақылау.

АППК-нің 41-бабының 1-бөлігіне сәйкес, мемлекеттік органның құзыреті деп мемлекеттік органның қызмет нысанасын айқындайтын белгіленген өкілеттіктерінің жиынтығы түсініледі, ал мемлекеттік органның өкілеттіктері деп мемлекеттік органның құқықтары мен міндеттері түсініледі.

Мемлекеттік органның міндеттері деп мемлекеттік орган қызметінің негізгі бағыттары түсініледі.

Мемлекеттік органдардың заңды қызметіне кедергі келтіру нормативтік құқықтық актілерде белгіленген тәртіппен және шектерде мемлекеттік органдардың өз қызметін толық немесе ішінара жүзеге асыра алмауына әкеп соғатын құқыққа қайшы әрекеттерді немесе әрекетсіздікті қасақана жүзеге асырудан тұрады.

Кедергі келтіру мемлекеттік органдардың қазіргі уақыттағы қызметінің алдын алуға, оны тоқтатуға, өзгертуге әрекет жасаудан немесе мемлекеттік органдардың болашақта өз міндеттерін орындауына жол бермеуден, оған кедергі жасаудан көрініс табуы мүмкін. Бұл ретте кедергі келтіру мемлекеттік органдардың жұмыс уақыты кезеңін ғана емес, қызметтен тыс уақытын да қамтиды.

Лауазымды адам — мемлекеттік органдарда, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде, Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құралымдарында тұрақты, уақытша немесе арнаулы өкілеттік бойынша билік өкілінің функцияларын жүзеге асыратын не ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын адам (ҚР ҚК-нің 3-бабының 26) тармағы).

1996 жылғы 31 мамырдағы «Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабында Қазақстан Республикасындағы қоғамдық бірлестіктер деп азаматтардың ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған, заңнамаға қайшы келмейтін саяси партиялар, кәсіптік одақтар және басқа да бірлестіктері танылатыны бекітілген. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.

Аталған Заңның 11-бабына сәйкес, қоғамдық бірлестіктердің мүшелері (қатысушылары) Қазақстан Республикасының азаматтары және (немесе) саяси партияларды қоспағанда, қоғамдық бірлестіктер болып табылатын заңды тұлғалар болуы мүмкін. Саяси партияларды қоспағанда, қоғамдық бірлестіктердің жарғыларында олардың құрамына шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың мүшелігі (қатысуы) көзделуі мүмкін.

2002 жылғы 15 шілдедегі «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабында саяси партия деп азаматтардың мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы органдарында, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында өз мүдделерін білдіру және оларды қалыптастыруға қатысу мақсатында азаматтардың, әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси еркін білдіретін Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі танылатыны айқындалған.

Мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құру дегеніміз мекеменің, кәсіпорынның немесе ұйымның ішінде ортақ идеямен, мақсатпен біріктірілген адамдар тобын қалыптастыруды білдіреді.

ҚР ҚК-нің 403-бабында көзделген қылмыстық теріс қылық құрамы өзінің құрылымы бойынша материалдық болып табылады, осыған байланысты бұл әрекеттің объективтік жағы үш міндетті белгіні қамтиды: біріншіден, бұл қоғамдық бірлестіктер мүшелерінің мемлекеттік органдардың заңды қызметіне кедергі келтіруінен немесе мемлекеттік органдардың не олардың лауазымды адамдарының функцияларын иемденуінен, сондай-ақ мемлекеттік органдарда саяси партиялар ұйымдарын құруынан көрініс табатын қоғамдық қауіпті әрекет; екіншіден, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру түрінде көрініс табатын қоғамдық қауіпті зардаптар; үшіншіден, заңда көрсетілген бұзушылықтар мен зардаптар арасындағы себепті байланыс. Тиісінше, әрекет қоғамдық қауіпті зардаптар туындаған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Елеулі зиян келтіру тергеу органдары жасалған әрекеттің нақты мән-жайларын ескере отырып белгілейтін бағалау санаты болып табылады. Мұндай зиян жеке тұлғаларға да, заңды тұлғаларға да келтірілуі мүмкін. Бұл ретте кінәлі адамның әрекеттерінің заңдылығына үшінші тұлғалардың мүддесі үшін де дау айтуға болады.

Құқыққа қайшы зардаптардың сипатына қарай тікелей нақты залал немесе алынбай қалған пайда түріндегі мүліктік зиян, азаматтардың заңды құқықтары мен мүдделерінің бұзылуы елеулі деп танылуы мүмкін. Сондай-ақ кінәлі адамның әрекеттері азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан жағдайда, бұл елеулі материалдық залал келтіруден, азаматтардың жүріп-тұру бостандығына, тұрғын үй алаңын пайдалануға конституциялық құқықтарының бұзылуынан және т.б. көрініс табуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 403-бабында көзделген қылмыстық теріс қылықтың субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Адам өзінің әрекеттерімен мемлекеттік органдардың заңды қызметіне кедергі келтіретінін немесе олардың функцияларын иемденетінін, не саяси партия ұйымын құратынын сезінеді, азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіру түріндегі қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және олардың туындауын тілейді немесе оған саналы түрде жол береді.

Субъектісі 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға болуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 403-бабының 2-бөлігі саралау белгісі ретінде дәл сол әрекеттерді қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы жасағаны үшін қылмыстық жауаптылықты көздейді.

ҚР ҚК-нің 3-бабының 21) тармағына сәйкес, қоғамдық бірлестіктің көшбасшысы — қоғамдық бірлестіктің басшысы, сондай-ақ өзінің ықпалы мен беделі арқылы осы қоғамдық бірлестіктің қызметіне жеке-дара басқарушылық ықпал етуге қабілетті қоғамдық бірлестіктің өзге де қатысушысы.

ҚР ҚК-нің 403-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер қылмыстық теріс қылықтарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар