Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 404-бабына түсініктеме. Заңсыз қоғамдық және басқа да бірлестіктерді құру, оларға басшылық ету және олардың қызметіне қатысу

1. Азаматтарға қатысты зорлық-зомбылық жасаумен немесе олардың денсаулығына өзге де зиян келтірумен не азаматтарды азаматтық міндеттерін орындаудан бас тартуға немесе өзге де құқыққа қайшы әрекеттер жасауға итермелеумен байланысты қызметті жүзеге асыратын діни немесе қоғамдық бірлестікті құру немесе оған басшылық ету, сол сияқты діни негіздегі партияны не Қазақстан Республикасының заңдарында тыйым салынған көздерден қаржыландырылатын саяси партияны немесе кәсіптік одақты құру немесе оған басшылық ету —

алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан алты жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

2.

Нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, тектік немесе діни төзбеушілікті немесе артықшылықты жариялайтын не іс жүзінде іске асыратын, конституциялық құрылысты күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыратын қоғамдық бірлестікті құру, сол сияқты осындай бірлестікке басшылық ету —

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып жазаланады.

3.

Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көрсетілген бірлестіктердің қызметіне белсенді түрде қатысу —

алты мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 5-бабының 3-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасында конституциялық құрылысты күштеп өзгертуге, Республиканың тұтастығын бұзуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік және рулық алауыздықты қоздыруға, сондай-ақ заңнамада көзделмеген әскерилендірілген құралымдарды құруға бағытталған мақсаттары немесе әрекеттері бар қоғамдық бірлестіктерді құруға және олардың қызметіне тыйым салынады.

Конституцияның 5-бабының 4-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасында басқа мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарының, діни негіздегі партиялардың қызметіне, сондай-ақ саяси партиялар мен кәсіптік одақтарды шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтардың, шет мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың қаржыландыруына жол берілмейді.

«Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабына сәйкес, экстремистік мақсаттарды көздейтін қоғамдық бірлестіктерді құруға және олардың қызметіне, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделмеген әскерилендірілген құралымдарды құруға тыйым салынады.

Қазақстан Республикасының аумағында әскерилендірілген құрылымы, нысаны, арнайы айырым белгілері, әнұрандары, жалаулары, вымпелдері, ерекше ішкі тәртіп пен басқару шарттары, қаруы, оның ішінде имитациялық қаруы бар әскерилендірілген құралымдар үлгісіндегі қоғамдық бірлестіктерді құруға тыйым салынады.

Басқа мемлекеттердің саяси партиялары мен кәсіптік одақтарының, діни негіздегі партиялардың қызметіне, сондай-ақ саяси партиялар мен кәсіптік одақтарды шетелдік заңды тұлғалар мен азаматтардың, шет мемлекеттердің және халықаралық ұйымдардың қаржыландыруына жол берілмейді.

Азаматтардың денсаулығы мен адамгершілік негіздеріне қол сұғатын қоғамдық бірлестіктерді құруға және олардың қызметіне, сондай-ақ тіркелмеген қоғамдық бірлестіктердің қызметіне жол берілмейді.

ҚК-нің 404-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның қоғамдық бірлестіктерді, саяси партияларды құрудың құқықтық негіздеріне, олардың құқықтары мен міндеттеріне, қызметінің кепілдіктеріне, саяси партиялардың мемлекеттік органдармен және басқа да ұйымдармен қарым-қатынастарына қол сұғуында болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі діни және қоғамдық бірлестіктердің, партиялардың, кәсіптік одақтардың қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады. Қосымша объект ретінде жәбірленушілердің денсаулығы, ар-намысы мен қадір-қасиеті, сондай-ақ оларды қорғауға кепілдік беретін қоғамдық қатынастар танылады.

ҚК-нің 404-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы азаматтарға қатысты зорлық-зомбылық жасаумен немесе олардың денсаулығына өзге де зиян келтірумен не азаматтарды азаматтық міндеттерін орындаудан бас тартуға немесе өзге де құқыққа қайшы әрекеттер жасауға итермелеумен байланысты қызметті жүзеге асыратын діни немесе қоғамдық бірлестікті құру немесе оған басшылық ету, сол сияқты діни негіздегі партияны не Қазақстан Республикасының заңдарында тыйым салынған көздерден қаржыландырылатын саяси партияны немесе кәсіптік одақты құру немесе оған басшылық ету арқылы көрініс табады.

«Қоғамдық бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 2-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасында қоғамдық бірлестіктер деп азаматтардың ортақ мақсаттарға қол жеткізу үшін ерікті негізде құрылған, заңнамаға қайшы келмейтін саяси партиялар, кәсіптік одақтар және басқа да бірлестіктер танылады. Қоғамдық бірлестіктер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.

2011 жылғы 11 қазандағы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 4) тармақшасына сәйкес, діни бірлестік деп рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мүдделерінің ортақтығы негізінде Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде белгіленген тәртіппен біріккен Қазақстан Республикасы азаматтарының, шетелдіктердің және азаматтығы жоқ адамдардың ерікті бірлестігі түсініледі.

«Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабына сәйкес, діни бірлестіктер:

мемлекеттік органдардың функцияларын орындамайды және олардың қызметіне араласпайды;

саяси партиялардың қызметіне қатыспайды, оларға қаржылық қолдау көрсетпейді, саяси қызметпен айналыспайды;

Қазақстан Республикасының заңнамасының талаптарын сақтауға міндетті.

Діни негіздегі партиялардың қызметіне, сондай-ақ мемлекетте бір діннің үстемдігін орнатуға, діни араздықты немесе алауыздықты қоздыруға, оның ішінде зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылыққа шақырумен және өзге де құқыққа қайшы әрекеттермен байланысты мақсаттары мен әрекеттері бар діни бірлестіктерді құруға және олардың қызметіне тыйым салынады.

Діни немесе қоғамдық бірлестікті құру осындай бірлестіктерге қатысушыларды іріктеу, олардың құрамына кіруге көндіру немесе үгіттеу, қызмет бағдарламалары мен жоспарларын әзірлеу, жоғарыда аталған бірлестіктердің жұмыс істеуі үшін қаржылық және өзге де материалдық қаражаттарды іздестіру сияқты белсенді әрекеттер жасауды білдіреді.

Діни немесе қоғамдық бірлестікті құру мұндай бірлестікті ресми түрде мекемелеуді де, оны ресми тіркеусіз нақты ұйымдастыруды да білдіреді.

Діни немесе қоғамдық бірлестікке басшылық ету дегеніміз — құрылған бірлестікті басқару жөніндегі белсенді қызмет, мысалы, бірлестік мүшелерін оқыту және идеологиялық тұрғыдан өңдеу; қандай да бір құқыққа қайшы әрекеттер жасау кезінде олардың арасында міндеттерді бөлу және т.б.

Діни немесе қоғамдық бірлестіктің қызметі заңсыз болуы, яғни азаматтарға қатысты зорлық-зомбылық жасаумен немесе олардың денсаулығына өзге де зиян келтірумен не азаматтарды азаматтық міндеттерін орындаудан бас тартуға немесе өзге де құқыққа қайшы әрекеттер жасауға итермелеумен байланысты болуы тиіс.

Тыйым салынған бірлестіктің белгілерінің бірі болып табылатын зорлық-зомбылық оның мүшелерінің қалыптасқан идеологияға сәйкес бір-біріне қатысты зорлық-зомбылықтың әртүрлі нысандарын қолдануын білдіреді.

«Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабында саяси партия деп азаматтардың, әртүрлі әлеуметтік топтардың саяси еркін білдіретін, олардың мүдделерін мемлекеттік биліктің өкілді және атқарушы органдарында, жергілікті өзін-өзі басқару органдарында білдіру және оларды қалыптастыруға қатысу мақсатында құрылатын Қазақстан Республикасы азаматтарының ерікті бірлестігі танылатыны айқындалған.

2014 жылғы 27 маусымдағы «Кәсіптік одақтар туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 6) тармақшасына сәйкес, кәсіптік одақ (кәсіподақ) — Қазақстан Республикасы азаматтарының еңбек, өндірістік-кәсіптік мүдделерінің ортақтығы негізінде өз мүшелерінің еңбек және әлеуметтік-экономикалық құқықтары мен мүдделерін білдіру және қорғау үшін ерікті түрде құрылатын, тіркелген мүшелігі бар қоғамдық бірлестік.

Экономикалық сөздікке сәйкес, қаржыландыру көздері — бұл қаржы ресурстарын алудың қолданыстағы және күтілетін көздері, осындай ресурстарды ұсынуға қабілетті экономикалық субъектілердің тізбесі.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмыс осы баптың диспозициясында көзделген әрекеттердің біреуі жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі адам Қазақстан Республикасында заңсыз қаржыландырылатын діни немесе қоғамдық бірлестікті, діни негіздегі партияны не саяси партияны немесе кәсіптік одақты құрып немесе оған басшылық етіп отырғанын сезінеді және мұны қалайды.

Қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 404-бабының 2-бөлігінде нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, тектік немесе діни төзбеушілікті немесе артықшылықты жариялайтын не іс жүзінде іске асыратын, конституциялық құрылысты күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыратын қоғамдық бірлестікті құру, сол сияқты осындай бірлестікке басшылық ету үшін қылмыстық жауаптылық көзделген.

ҚК-нің 404-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың объективтік жағы нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, тектік немесе діни төзбеушілікті немесе артықшылықты жариялайтын не іс жүзінде іске асыратын, конституциялық құрылысты күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе Қазақстан Республикасының аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыратын қоғамдық бірлестікті құру, сол сияқты осындай бірлестікке басшылық ету арқылы көрініс табады.

Жоғарыда атап өтілгендей, қоғамдық бірлестікті құру бірлестіктің жұмыс істеуге дайын болуына әкелетін әрекеттерді жасауды (қатысушыларды іздестіру, бірлестіктің идеологиясын әзірлеу, жарғысын дайындау, құрылтай құжаттарын тіркеу және т.б.) білдіреді.

Қоғамдық бірлестікке басшылық ету — құрылған бірлестікті басқару, оның мақсаттары мен оларға қол жеткізу жолдарын айқындау жөніндегі белсенді қызмет.

Төзбеушілік — біреуге немесе бір нәрсеге төзе алмау немесе шыдай алмау. Бұл басқа адамдардың әдеттері мен сенімдерін (нанымдарын) құрметтемеу, айырмашылықтарды қабылдамау, олармен бірге өмір сүруге дайын болмау. Ерекшелік — белгілі бір адамдарға ғана тән өзгешелік, өзіндік сипат.

Нәсілдік төзбеушілік, ерекшелік — белгілі бір тұқым қуалайтын физикалық белгілерінің (тері, көз, шаш түсі, бас сүйегінің пішіні және т.б.) ортақтығымен біріктірілген азаматтардың белгілі бір санатына төзбеу, оларды құрметтемеу, басқа нәсілдерге теріс көзқарас білдіру.

Ұлттық төзбеушілік, ерекшелік — белгілі бір ұлтқа төзбеу, оны құрметтемеу, басқа ұлттарға теріс көзқарас білдіру.

Рулық төзбеушілік, ерекшелік — өздерінің шығу тегін бір ортақ ата-бабадан — рудың негізін қалаушыдан немесе бір (аналық не әкелік) желі бойынша ру бастауышынан таратады деп есептейтін адамдар тобына төзбеу, оларды құрметтемеу.

Әлеуметтік төзбеушілік, ерекшелік — белгілі бір қызметке қатысуына негіз болатын ортақ маңызды әлеуметтік белгісі бар, формальды немесе бейресми әлеуметтік институттармен реттелетін қатынастар жүйесімен байланысқан, өз тобына ұқсамайтын, одан ерекшеленетін адамдардың басқа топтарына төзбеу, оларды құрметтемеу.

Тектік төзбеушілік, ерекшелік — өзінің құқықтық жағдайы бойынша өз тобынан ерекшеленетін адамдардың белгілі бір топтарына төзбеу, оларды құрметтемеу. Текке жататындығы, әдетте, мұрагерлік жолмен беріледі.

Діни төзбеушілік, ерекшелік — басқа діни наным-сенімдерге төзбеу, оларды құрметтемеу.

Конституциялық құрылыс — бұл мемлекеттің конституциясымен және басқа да конституциялық құқықтық актілерімен белгіленетін және қорғалатын әлеуметтік, экономикалық және саяси-құқықтық қатынастар жүйесі. Мемлекеттің конституциялық құрылысын бекітетін негізгі құқықтық қайнар көз оның конституциясы болып табылады. Демек, конституциялық құрылыс — мемлекеттің қызметінің негізгі қағидаттарын бекітетін конституциялық нормалардың жиынтығы.

Осылайша, конституциялық құрылысты күшпен құлатуға шақыру — азаматтарға Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық негіздерін құлатуды ұсыну мақсатындағы үндеу болып табылады.

Мемлекеттік қауіпсіздік — мемлекеттің сыртқы және ішкі қатерлерден қорғалу деңгейі. Мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіру — мемлекеттің ішкі және сыртқы тұрақтылығына зиян келтіруге, оның қорғалу деңгейін әлсіретуге бағытталған қасақана әрекеттер.

Мемлекеттің аумақтық тұтастығы — халықаралық жария құқықтың қағидаты, оған сәйкес мемлекеттің аумағы әскери күш қолдану немесе күш қолдану қатерін төндіру арқылы басқа мемлекеттердің қол сұғуынан қол сұғылмауға тиіс.

Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабының 2-тармағына сәйкес, мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді.

Аумақтық тұтастыққа қол сұғу — Қазақстан Республикасының аумағына заңсыз билік жүргізуге әрекет жасау. Қол сұғу белгілі бір мемлекеттік аумақты заңсыз бөліп алуға үгіттеу, оны басқа мемлекеттің басып алуына шақыру және т.б. түрінде көрініс табуы мүмкін.

Шақыру деп ауызша айтылған сөздер де, жазбаша немесе өзге де нысандағы үндеулер де (мысалы, жиналыстарда, митингілерде сөйлеген сөздер, парақшалар мен плакаттарды тарату, журналдарда, брошюраларда, кітаптарда, сайттарда, форумдарда немесе блогтарда тиісті ақпаратты орналастыру, электрондық хабарламаларды жаппай тарату және басқа да осыған ұқсас әрекеттер, оның ішінде кейіннен басқа адамдардың осы ақпаратпен танысуына есептелген әрекеттер) түсініледі. Мұндай әрекеттер Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе оның аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыруға бағытталуы тиіс.

ҚК-нің 404-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальдық болып табылады. Қылмыс нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, тектік немесе діни төзбеушілікті немесе артықшылықты жариялайтын не іс жүзінде іске асыратын, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыратын қоғамдық бірлестік құрылған (сондай-ақ оған басшылық етілген) сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.

ҚК-нің 404-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс құрамының субъективтік жағы да тікелей қасақаналық түріндегі кінәнің қасақана нысанымен сипатталады. Кінәлі адам нәсілдік, ұлттық, рулық, әлеуметтік, тектік немесе діни төзбеушілікті немесе артықшылықты жариялайтын не іс жүзінде іске асыратын, Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын күшпен құлатуға, мемлекеттің қауіпсіздігіне нұқсан келтіруге немесе аумақтық тұтастығына қол сұғуға шақыратын қоғамдық бірлестікті құрып немесе оған басшылық етіп отырғанын сезінеді және мұны қалайды.

ҚК-нің 404-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.

ҚК-нің 404-бабының 3-бөлігінде саралаушы белгі ретінде осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көрсетілген бірлестіктердің қызметіне белсенді түрде қатысу көзделген.

Белсенді түрде қатысу деп аталған бірлестіктердің қызметіне белсенді, қарқынды қатысуды (ынтымақтасуды) түсіну қажет.

ҚК-нің 404-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Исидор Шамилович Борчашвилидің авторлығымен, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі жанындағы және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар