Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 109-бабына түсініктеме. Процеске қатысушы деп тануды талап ету құқығы
- 1. Қылмыстық процестің қатысушылары болып табылмайтын адамдар, осы Кодексте көзделген негіздер болған кезде, өздерін күдікті, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, олардың заңды өкілдері және өкілдері деп тануды талап етуге құқылы. Аталған адамдардың өтініштері (өтінішхаттары) қылмыстық процесті жүргізетін органмен олар келіп түскен сәттен бастап үш тәуліктен кешіктірілмей қаралуға тиіс. Қабылданған шешім туралы өтініш берушіге дереу хабарланады және оған тиісті қаулының көшірмесі жіберіледі.
- 2. Өтініш беруші өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту немесе оны шешуді кейінге қалдыру туралы қаулының көшірмесін алған күннен бастап бес тәулік ішінде прокурорға, ал сотқа шағымдануға құқылы. Егер қаулының көшірмесі шағым берілген сәттен бастап он тәулік ішінде алынбаса, өтініш беруші әрекетсіздікке сотқа шағымдануға немесе өзін процеске қатысушы деп тану туралы өтінішпен прокурорға жүгінуге құқылы.
- Қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан қайтыс болған немесе өз еркін саналы түрде білдіру қабілетінен айырылған адамның жақын туысы, жұбайы (зайыбы), егер оның құқық мирасқоры болуды қаласа, өзін жәбірленуші деп тануды талап ете алады. Көрсетілген өтінішхат осы баптың бірінші бөлігінде көзделген тәртіппен қылмыстық процесті жүргізетін органмен қаралады.
- ҚПК-нің 109-бабының 1-бөлігі әртүрлі себептерге байланысты қылмыстық процестің қатысушылары болып табылмайтын адамдардың, тиісті негіздер болған жағдайда, ие болуға құқығы бар қылмыстық процесс қатысушыларының түрлерінің тізбесін реттейді. Мысалы, бұл қылмыстық құқық бұзушылық туралы арызды қабылдаудан бас тартылған және соның салдарынан іс бойынша жәбірленуші ретінде қатыса алмайтын адам болуы мүмкін; жеке айыптау ісі бойынша қарсы шағымы сотпен негізсіз қабылданбаған және соның салдарынан аталған адам осы іс бойынша бір мезгілде жеке айыптаушы әрі сотталушы бола алмайтын айыпталушы және т.б. Қылмыстық процестің қатысушылары болып табылмайтын адамдардың өздерін процеске қатысушы (күдікті, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, олардың заңды өкілі және өкілі) деп тануды талап ету құқығы заңдылық қағидатының талаптарына сәйкес келеді және іс бойынша іс жүргізу барысында адамның құқықтары мен мүдделерін барынша толық қорғаудың қосымша процестік кепілдігі болып табылады. Бұл құқық қылмыстық процесс қатысушысының иеленетін мәртебесіне қарай қылмыстық процестің кез келген сатысында, бірақ басты сот талқылауындағы сот тергеуі басталғанға дейін іске асырылуы (мәлімделуі) мүмкін.
- Сонымен бірге, адамның іс бойынша тиісті процестік мәртебені мүмкіндігінше тез иеленуінің маңыздылығын ескере отырып, заң өтініш берушінің өтінішхаты бойынша шешім қабылдау үшін үш тәуліктен аспайтын мерзім белгілейді және қабылданған қаулы туралы оған дереу хабарлауды көздейді, бұл оған келіспеген жағдайда қаулыға шағымдану мүмкіндігін береді.
- Өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту немесе оны шешуді кейінге қалдыру туралы шешімге прокурорға немесе сотқа шағымдану қағидалары ҚПК-нің 109-бабының 2-бөлігінде бекітілген және төмендегідей тәртіптен тұрады.
- Қылмыстық процесті жүргізетін органның лауазымды адамының сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында қабылдаған өтінішхатты қанағаттандырудан бас тарту немесе оны шешуді кейінге қалдыру туралы шешіміне оны алған сәттен бастап бес тәулік ішінде прокурорға, тергеу судьясына шағым берілуі мүмкін. Ал егер өтінішхат бойынша шешімді өтініш беруші он тәулік өткеннен кейін алмаса, ол өзін қылмыстық процестің қатысушысы деп тану туралы өтінішпен (өтінішхатпен) тікелей прокурорға, тергеу судьясына жүгіне алады.
- Сот сатыларында процеске қатысушы деп тану туралы өтініштерді мәлімдеуге және қарауға іс бойынша алдын ала тыңдау жүргізу кезінде (ҚПК-нің 321-бабы) немесе сот отырысының дайындық бөлігінде (ҚПК-нің 362-бабы) жол беріледі. Сот өтінішхатты қанағаттандырудан бас тартқан адам оны кейіннен, бірақ сот тергеуі басталғанға дейін қайтадан мәлімдеуге құқылы. Адамды процеске қатысушы деп танымау апелляциялық тәртіппен берілетін шағымның, прокурор өтінішхатының, сондай-ақ кассациялық тәртіппен берілетін өтінішхаттың, наразылықтың, ұсынымның негізіне алынуы мүмкін.
- Заңның ерекше назарында қылмыстық құқық бұзушылық салдарынан қайтыс болған немесе өз еркін саналы түрде білдіру қабілетінен айырылған адамның отбасы мүшелерін, жақын туыстарын жәбірленуші деп тану құқығы тұр, бұл туралы жоғарыда түсініктеме берілген (ҚПК-нің 71-бабының 11-бөлігі, 109-бабының 2-бөлігі).
- Жәбірленуші қайтыс болған және оның жақын туыстары, жұбайы (зайыбы), асырап алушылары, асырап алынған балалары болмаған жағдайда, оның құқықтарын қылмыстық сот ісін жүргізуде қорғаншылары, қамқоршылары, сондай-ақ ол қамқорлығында немесе асырауында болған мекемелердің, ұйымдардың және адамдардың өкілдері білдіре алады. ҚПК-нің 7-бабының 11-тармағына сәйкес, жақын туыстар болып ата-аналары, балалары, асырап алушылары, асырап алынған балалары, туған және жартылай туған аға-інілері мен апа-сіңлілері, атасы, әжесі, немерелері табылады (ҚПК-нің 76-бабының 1-бөлігі, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 24 сәуірдегі № 2 «Қылмыстық құқық бұзушылықтардан зардап шеккен адамдардың құқықтары мен міндеттерін реттейтін заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 6-тармағы).
- Ал азаматтың қылмыстық процесті жүргізетін органдардың заңсыз әрекеттері салдарынан қайтыс болған жағдайында, белгіленген тәртіппен зиянды өтету құқығы оның мұрагерлеріне, ал төленуі тоқтатылған зейнетақылар мен жәрдемақыларды алу бөлігінде — асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша жәрдемақымен қамтамасыз етілетін адамдар тобына жататын отбасы мүшелеріне өтеді (ҚПК-нің 38-бабының 3-бөлігі).
- ҚПК-нің 109-бабының 1-бөлігіндегі норманың мағынасында процеске қатысушы деп тануды талап ету құқығы өзге де адамдар санаттарына қатысты болуы мүмкін екенін атап өткен жөн.
- Мысалы, адам тиісті негіздер болған жағдайда өзін кәмелетке толмаған күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, жәбірленушінің немесе әрекетке қабілетсіз адамдардың заңды өкілі, жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, азаматтық жауапкердің және жеке айыптаушының өкілі деп тануды талап етуге құқылы (ҚПК-нің 75—77-баптары).
- Сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында жеке немесе заңды тұлғаны азаматтық талапкер деп танудан бас тарту оны сот тергеуі басталғанға дейін азаматтық талап қою және өзін азаматтық талапкер деп тану туралы өтінішхат мәлімдеу құқығынан айырмайды (ҚПК-нің 362-бабы). Сот тараптардың бастамасы бойынша сотқа келген адамдарды сот отырысында мамандар немесе куәлар ретінде жауап алуға қатысты өтінішхаттарды қанағаттандырудан бас тартуға құқылы емес (ҚПК-нің 362-бабының 4-бөлігі) және т.б.
- Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Қоғамов.
- Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
