-өздері-құрған-заңды-тұлғалардың-мүлкіне-құқықтары.png)
Құрылтайшылардың (қатысушылардың) өздері құрған заңды тұлғалардың мүлкіне құқықтары
📘 1. Баптың жалпы сипаттамасы
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 36-бабы құрылтайшылардың (немесе қатысушылардың) өздері құрған заңды тұлғалардың мүлкіне қандай мүліктік құқықтарды сақтайтынын айқындайды. Бұл — заңды тұлғаларды мүліктік режимі бойынша жіктеудің негізгі қағидаларының бірі.
Норма үш құқықтық режимді ажыратады:
| Құқық түрі | Сипаттамасы |
|---|---|
| 🔹 Міндеттемелік құқық | Қатысушының заңды тұлғаға қатысты талап ету құқығы бар (үлес, акция, пай) |
| 🔹 Заттық құқық (меншік/шаруашылық жүргізу/оралымды басқару) | Құрылтайшы заңды тұлғаның мүлкіне заттық құқықтарын сақтайды |
| 🔹 Мүліктік құқықтың болмауы | Құрылтайшы ұйым құрылғаннан кейін оның мүлкіне қатысты құқықтарын сақтамайды |
🏛️ 2. Міндеттемелік құқықтар (2-тармақ)
«Мүлкіне қатысты қатысушылары міндеттемелік құқықтарын сақтайтын заңды тұлғаларға шаруашылық серіктестіктер, акционерлік қоғамдар және кооперативтер жатады.»
🔹 Мәні:
Қатысушы заңды тұлғаның мүлкінің меншік иесі болып табылмайды, бірақ:
- жарғылық капиталдағы үлеске (пайға) ие болады;
- дивидендтер алуға құқылы;
- тарату кезінде мүліктің бір бөлігін талап етуге құқылы.
📌 Мысалдар:
| Ұйым | Сипаттамасы |
|---|---|
| ЖШС (жауапкершілігі шектеулі серіктестік) | Қатысушы үлеске ие, басқаруға қатысады, пайда алады |
| АҚ (акционерлік қоғам) | Акционер акцияға ие болады, бірақ АҚ мүлкіне иелік етпейді |
| Кооператив | Қатысушы пайға ие, қызметке қатысады, шыққан кезде төлем талап ете алады |
📌 Қатысушы — заңды тұлғаның мүлкінің ортақ меншік иесі емес, оның алдындағы талап қоюшы тұлға.
🏢 3. Заттық құқықтар (3-тармақ)
«...меншік құқығын немесе өзге де заттық құқықтарды сақтайды...»
Бұл мемлекеттік және қазыналық кәсіпорындарға, сондай-ақ келесі құқықтар негізінде әрекет ететін мекемелерге тән:
- Шаруашылық жүргізу құқығы (ҚР АК, 200-бап)
- Оралымды басқару құқығы (ҚР АК, 201-бап)
🔹 Мысалдар:
| Ұйым | Құрылтайшының (мемлекеттің) құқығы |
|---|---|
| Шаруашылық жүргізу құқығындағы мемлекеттік кәсіпорын | Мемлекет мүліктің меншік иесі болып қалады |
| Қазыналық мекеме | Оралымды басқару құқығы қолданылады |
| Бюджеттік мекеме | Меншік құқығы болмайды, барлық мүлік мемлекетке тиесілі |
📌 Бұл жағдайда құрылтайшы — мүліктің меншік иесі, ал заңды тұлға тек оны иеленуші және басқарушы болып табылады.
🏛️ 4. Құрылтайшылары мүлікке қатысты құқықтарын сақтамайтын заңды тұлғалар (4-тармақ)
«...қоғамдық бірлестіктер, қорлар және діни бірлестіктер жатады.»
Құрылтайшылар:
- ұйым мүлкіне талап ету құқығына ие болмайды;
- ұйым мүлкінің меншік иесі болып табылмайды;
- ұйым дербес мүліктік құқық субъектісі болады.
🔹 Мысалдар:
| Заңды тұлға түрі | Ерекшеліктері |
|---|---|
| Қоғамдық бірлестік | Мүшелер ұйым қаражатына мүліктік құқық сақтамайды |
| Қор | Құрылтайшы мүлікті қайтару құқығынсыз береді |
| Діни бірлестік | Мүлік құрылтайшыларға емес, ұйымның өзіне тиесілі |
📌 Мұндай ұйымдар құрылтайшылардың емес, жарғылық мақсаттардың мүддесі үшін қызмет етеді.
📜 5. Өзге нысандар (5-тармақ)
«...заңнамалық актілермен айқындалады...»
Бұл арнайы ұйымдық-құқықтық нысандарға қатысты, мысалы:
- нотариаттық палаталар;
- адвокаттар алқалары;
- өзін-өзі реттейтін ұйымдар;
- жеке кәсіби бірлестіктер.
📌 Олардың құқықтық мәртебесі мен құрылтайшылардың мүліктік құқықтары арнайы заңдармен реттеледі:
- «Адвокаттық қызмет туралы» Заң;
- «Нотариат туралы» Заң;
- «Өзін-өзі реттейтін ұйымдар туралы» Заң.
📚 6. Байланысты нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК, 33–35-баптар | Заңды тұлғалардың ұғымы, құқық қабілеттілігі, түрлері |
| ҚР АК, 200–201-баптар | Шаруашылық жүргізу және оралымды басқару құқықтары |
| ҚР АК, 41, 42, 44-баптар | Жарғы, тіркеу, тарату |
| «Мемлекеттік мүлік туралы» Заң | Мемлекеттің заттық құқықтары |
| «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» Заң | КЕҰ-ның құқықтық режимі және мүлкі |
🧾 7. Сот тәжірибесінен мысалдар
🔹 1-мысал: Нұр-Сұлтан, 2022 жыл
Қор таратылды. Құрылтайшы енгізген қаражатын қайтаруды талап етті.
📜 Сот талапты қанағаттандырудан бас тартты: қордың мүлкі құрылтайшыға қайтарылмайды, өйткені қор — құрылтайшылары мүліктік құқықтарын сақтамайтын заңды тұлға.
🔹 2-мысал: Шымкент, 2021 жыл
ЖШС қатысушысы серіктестіктен шығып, өз үлесінің құнын төлеуді талап етті.
📜 Сот талапты қанағаттандырды: қатысушы жарғылық капиталдағы үлесіне қатысты міндеттемелік құқықты сақтайды және серіктестіктен шыққан кезде өтемақы талап ете алады.
🌍 8. Халықаралық тәсілдер
✅ UNIDROIT қағидаттарыҚұрылтайшылардың мүліктік құқықтарын келесідей бөледі:
- үлестік (міндеттемелік);
- титулдық (заттық);
- құқықтың болмауы (жарғылық автономия).
✅ ТМД елдерінің азаматтық кодекстері (Ресей, Беларусь)Ұқсас модельді қолданады:
- шаруашылық қоғамдар — міндеттемелік құқықтар;
- мемлекеттік мекемелер — заттық құқықтар;
- коммерциялық емес ұйымдар — мүліктік құқықтардың болмауы.
✅ 9. Қорытынды
ҚР АК-нің 36-бабы — заңды тұлғалардың мүліктік табиғатын түсінудің негізгі кілті. Ол:
- заңды тұлғаларды құрылтайшылармен мүліктік байланыс сипаты бойынша жіктейді;
- құрылған мүлікке кімнің және қандай көлемде құқық сақтайтынын анықтайды;
- құрылтайшылардың, мемлекеттің және үшінші тұлғалардың мүдделерін құқықтық қорғауды қамтамасыз етеді.
🔹 Бұл норманы түсіну заңды тұлға құру, инвестиция салу, қатысушылар құрамынан шығу немесе ұйымды тарату кезінде аса маңызды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
