Қылмыс жасаған кезде 18 жастан асқан, бірақ 21 жасқа толмаған адамдарға икемді тәсіл қолдану мүмкіндігі

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

ҚР ҚК-нің 90-бабы қылмыс жасаған кезде 18 жастан асқан, бірақ 21 жасқа толмаған адамдарға икемді тәсіл қолдану мүмкіндігін енгізеді. Бұл – заң жүзінде кәмелетке толған болып саналатын, бірақ әлеуметтік, психологиялық және мінез-құлықтық тұрғыдан кәмелетке толмағандарға тән белгілері болуы мүмкін «жасөспірімдер санаты» (жас ересектер).

🎯 НОРМАНЫҢ МАҚСАТЫ

Аталған баптың мақсаты:

· өтпелі жастағы ерекшеліктерді (психологиялық жетілмеу, ықпалға бейімділік) ескеру;

· жазалаушы емес, тәрбиелік тәсілді қамтамасыз ету;

· жұмсақ шаралар арқылы қайта әлеуметтендіру негізінде қайталама қылмысты азайту;

· қылмыстық жауаптылықты дараландыру қағидатын (ҚР ҚК-нің 52-бабы) іске асыру.

📑 БАПТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН МАЗМҰНЫ

🔹 «Ерекше жағдайларда, жасалған іс-әрекеттің сипаты мен жеке басын ескере отырып, сот осы бөлімнің ережелерін қолдануы мүмкін...»

📌 Негізгі элементтері:

1. Жас шегі: 18-ден 21 жасқа дейін – тек осы жаста қылмыс жасаған адамдарға қолданылады;

2. Факультативтік сипат – ережелерді қолдану міндетті емес, соттың қалауы бойынша жүзеге асырылады;

3. Қолдану критерийлері:

o іс-әрекеттің сипаты және қоғамдық қауіптілік дәрежесі;

o құқық бұзушының жеке басы (мінез-құлқы, өкініші, әлеуметтік мәртебесі, психикалық дамуы);

1. Ерекшелік: ерекше режимде ұсталатын білім беру ұйымына орналастыру қолданылмайды (тек кәмелетке толмағандарға арналған – ҚР ҚК-нің 85-бабы 5-бөлігі).

📚 ҚОЛДАНЫЛУЫ МҮМКІН ЕРЕЖЕЛЕРДІҢ МЫСАЛДАРЫ

Сот 18–21 жас аралығындағы адамға мынадай нормаларды қолдана алады:

· ҚР ҚК-нің 84–87-баптары:

o ескерту;

o қадағалауға беру;

o бос уақытын шектеу;

o пробациялық бақылау;

o жазаның бір бөлігін ауыстыру;

o жеңілдетілген негіздер бойынша шартты түрде мерзімінен бұрын босату;

· 89-бап – соттылықты жоюдың қысқартылған мерзімдері;

· 88-бап – қылмыстық жауаптылыққа тартудың қысқартылған ескіру мерзімдері.

⚖️ ТӘЖІРИБЕДЕН МЫСАЛ

№ 2-1576/2021 ісі:Азамат А., 19 жаста, ұрлық жасағаны үшін (ҚР ҚК-нің 188-бабы) сотталған. Оң мінездемеге ие, бұрын сотталмаған, келтірілген зиянды толық өтеген, өкінген. Сот ҚР ҚК-нің 90-бабына сілтеме жасап:

· тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын;

· бос уақытын шектеуді;

· 6 ай мерзімге пробациялық бақылауды қолданды.

Ерекше режимдегі ұйымға орналастыру қолданылмады, өйткені заң бойынша жол берілмейді.

🔎 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

📌 ҚР ҚК:

· Ерекше бөлімнің V бөлімі (84–89-баптар) – кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының ерекшеліктері;

· 52-бап – жазаны дараландыру;

· 72-бап – шартты түрде мерзімінен бұрын босату;

· 85-бап – тәрбиелік шаралардың мерзімдері мен мазмұны;

· 73-бап – жазаны ауыстыру.

📌 ҚР ҚАК (Қылмыстық-атқару кодексі):

· 13 және 14-тараулар – кәмелетке толмағандар мен 21 жасқа дейінгі адамдарға қатысты жазаны орындау;

· 160 және 164-баптар – жазаны ауыстыру шарттары.

🌐 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР МЕН ҰСЫНЫСТАР

🔸 1989 жылғы БҰҰ Баланың құқықтары туралы конвенциясы:

· 18 жастан асқан адамдарға тікелей қолданылмайды, алайда «жас ересектерге» қатысты ізгілікпен қарау және тәрбиелік тәсілді жалғастыруды қолдайды.

🔸 1985 жылғы БҰҰ-ның Бейжің қағидалары:

· 17.3-тармақ: «18 жасқа толған, бірақ даму деңгейі бойынша кәмелетке толмағандарға жақын адамдар ювеналдық әділет жүйесімен қамтылуы мүмкін».

🔸 Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот (ECHR):

· Бірқатар шешімдерінде (атап айтқанда, T v. United Kingdom ісінде) формальды жас мөлшерін ғана емес, тұлғаның даму деңгейі мен осалдығын ескеру қажеттігін атап көрсеткен.

🧩 ПРАКТИКАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР

1. Соттардың формализмі: баптың әлеуеті толық түсінілмегендіктен сирек қолданылады.

2. Тәжірибенің біркелкі болмауы: «ерекше жағдай» ұғымын әр судья әртүрлі түсіндіреді.

3. Жетілуді бағалау тетіктерінің жоқтығы: 90-бапты қолдануды негіздеу үшін психологиялық сараптамалар жиі жүргізілмейді.

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК-нің 90-бабы – жас ерекшелігі мен психологиялық даму деңгейі бойынша кәмелетке толмағандарға жақын жас ересектерге қатысты жұмсақ, тәрбиелік шараларды қолдануға мүмкіндік беретін икемді әрі прогрессивті құрал.

Аталған норманы қолдану:

· дараланған әділ сот төрелігіне сәйкес келеді;

· қылмыстың қайталануын азайтуға ықпал етеді;

· қайта әлеуметтендіруге жағдай жасайды;

· қылмыстық процесті ізгілендіру жөніндегі халықаралық ұсынымдарды іске асырады.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы