Қызметтерге ақы төлеу коэффициентін есептемеу және экологиялық үстемеақыны өндіріп алу жөніндегі заңды бұзушылықтарды жою міндетін жүктеу туралы
2025 жылғы 17 сәуірдегі №6001-24-00-6ап/2021
Талапкер: Г. У.
Жауапкерлер: ауданның жұмыспен қамту, әлеуметтік бағдарламалар және азаматтық хал актілерін тіркеу бөлімінің "халықты жұмыспен қамту орталығы" КММ (бұдан әрі-жұмыспен қамту орталығы), "аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі" КММ (бұдан әрі-жұмыспен қамту бөлімі)
Даудың мәні: қызметтерге ақы төлеуге 1,3 коэффициентін есептемеу және экологиялық үстемеақыны өндіріп алу бойынша заң бұзушылықтарды жою міндетін жүктеу туралы
Талапкердің кассациялық шағымы бойынша қайта қарау:
2021 жылғы 1 ақпаннан бастап талапкер Б. қаласында тұратын к. б. бірінші топтағы мүгедектің жеке көмекшісі болып табылады, талапкер өз қызметін 2021 жылғы 1 ақпандағы, 2022 жылғы 1 қаңтардағы, 2023 жылғы 1 қаңтардағы Әлеуметтік қызметтер көрсету шарттары негізінде жүзеге асырады және белгіленген тәртіппен жергілікті атқарушы органнан (бұдан әрі – ЖАО) төлем алады тарифке.
2022 жылғы 1 қаңтарда ол "Арал өңіріндегі экологиялық апат салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы" Қазақстан Республикасының №1468 – ХІІ Заңының (бұдан әрі-Арал өңірі туралы Заң) 13 – бабында көзделген экологиялық коэффициенті (бұдан әрі-коэффициент) бар жеке көмекшінің қызметтері үшін ведомость тапсырды, бірақ коэффициент төленбеді.
Жауапкерлер бұл бас тартуды Қазақстан Республикасы Премьер - Министрінің орынбасары - Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 30 маусымдағы №бұйрығымен бекітілген "Мүгедектігі бар адамды оңалту мен оңалтудың жеке бағдарламасына сәйкес жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедек адамдар үшін жеке көмекшінің қызметтерін ұсыну қағидаларына" сәйкес дәлелдеді 288 (бұдан әрі-Ереже), жеке көмекшілерге жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедек адамдарға қызмет көрсеткені үшін көрсетілген қызметтерге ақы төленеді. Жеке көмекшінің әлеуметтік қызметтері үшін кепілдендірілген сома тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген айлық есептік көрсеткіш мөлшерінің 13,64 проценті есебіне сүйене отырып айқындалады.
Әлеуметтік кодекске және "міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес кепілдік берілген сомадан міндетті зейнетақы жарналары және міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру бойынша жарналар бойынша шығыстар ұсталады. Себебі, талапкер бірінші топтағы мүгедектігі бар адамның жеке көмекшісінің қызметтерін көрсеткені үшін ақы алады және оған коэффициент қолданылмайды.
Талапкер осы бас тартумен келіспей, жоғарыда аталған талаптармен сотқа жүгінді.
Сот актілері:
1-ші инстанция: талапты қанағаттандырудан бас тартылды.
Апелляция: бірінші сатыдағы соттың шешімі өзгеріссіз қалды.
Кассация: осы іс бойынша сот актілері жойылды.
Іс бойынша талап қоюды қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылданды - "аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі" КММ сот алқасының құқықтық ұстанымын ескере отырып, талапкерге ақы төлеуге 1,3 коэффициентін есептемеу бойынша заңның жол берілген бұзушылықтарын жоюды міндеттеу.
Қорытынды: Арал өңірі туралы Заңның 4-бабының 2-тармағына сәйкес экологиялық дағдарыс аймағына оның әкімшілік - аумақтық бағынысына кіретін елді мекендерді қоса алғанда, облыс аудандарының аумақтары, қ.қаласы және Б. қаласы кіреді.
Арал өңірі туралы Заңның 13-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес экологиялық дағдарыс аймағында тұратын халыққа еңбекақы төлеу, 1,3 коэффициентін қолдана отырып Стипендиялар белгіленеді.
Әлеуметтік Кодекстің 1-бабының 55) тармақшасына сәйкес жеке көмекші-жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедектігі бар адамды алып жүру және объектілерге барған кезде көмек көрсету бойынша қызметтер көрсететін адам.
Әлеуметтік Кодекстің 19-бабының 19) тармақшасына сәйкес жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедектігі бар адамдар үшін жеке көмекшінің қызметтерімен қамтамасыз ету жергілікті атқарушы органдардың әлеуметтік қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруы жөніндегі шаралардың бірі болып табылады.
Әлеуметтік кодекстің 163-бабы 2-тармағына сәйкес жеке көмекші қызметін Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес жасалған шарт негізінде жүзеге асырады. Осы баптың 4-тармағында жеке көмекшінің қызметтеріне ақы төлеуді ЖАО кепілдік берілген сома шегінде жүргізетіні көзделген.
Көрсетілген жағдай, көрсетілген нормалар контекстінде, үш тарап арасындағы тәуелсіз және оқшауланған құқықтық қатынастардың екі түрі болып табылады:
жеке көмекші және бірінші топтағы мүгедектігі бар адам;
жеке көмекші және ЖАО.
Бірінші жағдайда Тараптардың жеке көмекшісі мен бірінші топтағы мүгедектігі бар адам арасында шарт жасасудың негізділігі дауланбайды және сот дауының мәні болып табылмайды. Сондықтан сот Шарттың заңдылығын талқылауға кірмейді.
Жеке көмекші мен ЖАО арасындағы құқықтық қатынастарға қатысты дау туды.
Шарттардың 2.2 - тармағында Төлем шарттары және олар кіммен жасалуы керек екендігі көрсетілмеген.
Талапкер "қызметтер" бірінші топтағы мүгедек Тапсырыс беруші К.мен қызмет көрсетуші – талапкер арасында жасалған 2021 жылғы 1 ақпандағы, 2022 жылғы 1 қаңтардағы, 2023 жылғы 1 қаңтардағы қызметтер көрсету туралы шарттар (бұдан әрі – шарт) бойынша көрсетілді.
Шарттардың талаптарына сәйкес "орындаушы-жеке көмекші мүгедекпен күніне 8 (сегіз) сағат және демалыссыз болуға, 2015 жылғы 22 мамырдағы бұйрықта көрсетілген қызметтерді көрсету қағидаларын бұзбай, үйден объектіге дейін және кері алып жүруге міндеттенеді, бұдан әрі қызметтер деп аталады" (1.2-тармақ).
Қағидалардың 42-тармағына сәйкес жеке көмекшінің қызметтеріне ақы төлеуді жергілікті атқарушы органдар кепілдік берілген сома шегінде жүргізеді. Бұл ретте кепілдік берілген сомадан тыс міндетті әлеуметтік аударымдар есепті айдан кейінгі айдың 25-күнінен кешіктірілмей есептеледі және ай сайын аударылады.
Міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналарды есептеу (ұстап қалу) және аудару кепілді сома шегінде ай сайын, есепті айдан кейінгі айдың 25-күнінен кешіктірілмей жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 6 маусымдағы бұйрығымен бекітілген мүгедек адамдарға олардың тауарлары мен қызметтерін әлеуметтік қызметтер порталы арқылы өткізу кезінде тауарлар мен қызметтердің құнын өтеу қағидаларының 10-тармағына сәйкес
№205. жеке көмекшінің әлеуметтік қызметтерін жеткізуші ай сайын, есепті кезеңнен кейінгі айдың 10 (оныншы) күнінен кешіктірмей уәкілетті органға жібереді:
№ 562 бұйрықпен бекітілген нысан бойынша орындалған жұмыстардың (көрсетілген қызметтердің) актісі;
әлеуметтік кодекстің 12-бабы 5) тармақшасының он сегізінші абзацына сәйкес уәкілетті мемлекеттік орган бекіткен мүгедектігі бар адамды абилитациялау мен оңалтудың жеке бағдарламасына сәйкес жүріп-тұруы қиын бірінші топтағы мүгедектігі бар адамдар үшін жеке көмекшінің қызметтерін ұсыну қағидаларында айқындалған нысан бойынша жеке көмекшінің ілеспе парағы;
шот-фактураны ұсынады.
Қағидалардың 12-тармағына сәйкес уәкілетті орган жеке көмекшінің әлеуметтік қызметтерінің құнын өтеуді құжаттарды қабылдаған күннен бастап 10 (он) жұмыс күні ішінде жүзеге асырады.
Талапкерге кепілді соманы КОЭФФИЦИЕНТСІЗ төлеуді ЖАО жүргізді.
Жоғарыда аталған мән-жайлар мен заңнама нормаларын талдай отырып, сот алқасы мынадай қорытындыға келді.
Қазақстан 1993 жылғы мамырда Халықаралық еңбек ұйымының мүшесі болды және ХЕҰ-ның 24 Конвенциясын, оның ішінде 8 іргелі және 4 директивалық конвенцияны ратификациялады.
Халықаралық Еңбек Ұйымының Бас конференциясының 95-ші сессиясында бекітілген халықаралық еңбек ұйымының №198 ұсынымында (бұдан әрі – ХЕҰ) "ұлттық саясат, кем дегенде, жеке еңбек қатынастарының болуын нақты анықтауға бағытталған шараларды көздеуі керек", сондай-ақ "еңбек қатынастарының жасырын түрлерімен күресті контексте жүргізу, мысалы, нақты сипатты жасыруға мүмкіндік беретін келісімшарттық уағдаластықтардың басқа нысандарын қолдануды қамтуы мүмкін қатынастардың басқа нысандарының болуы" деп көрсетіледі жасырын еңбек қатынастары жұмыс беруші белгілі бір адамға жалдамалы қызметкер ретінде қарамаған кезде пайда болатындығын ескере отырып, құқықтық мәртебе, сонымен қатар, оның жалдамалы қызметкер ретіндегі шынайы құқықтық мәртебесін жасыру үшін және келісімшарттық келісімдер қызметкерлерді қорғауға құқылы болатын қорғаудан айыруға әкелетін жағдайлар туындауы мүмкін".
Осы құжаттың 9, 12 және 13-тармақтарында жеке еңбек қатынастары жағдайында жұмысшыларды қорғау үшін мұндай құқықтық қатынастардың болуы, ең алдымен, бұл еңбек қатынастары шартты түрде сипатталатын кез-келген басқа келісімде қалай сипатталатынына қарамастан, жұмыстың орындалғанын және қызметкерге сыйақы төленгенін растайтын фактілер негізінде анықталуы керек екендігі түсіндіріледі. немесе Тараптар арасында жасалуы мүмкін басқа сипат.
Олардың қатарына халықаралық құжат еңбек қатынастарының болу фактісін анықтау үшін қолдануға ұсынылған шарттарды (жұмысты орындаудан және қызметкерге сыйақы төлеуден басқа) қамтиды: бағыныштылық; тәуелділік; нұсқауларға сәйкес және бақылауда жұмысты орындау; қызметкерді кәсіпорынның ұйымдық құрылымына біріктіру; жұмысты тек немесе негізінен басқа адамның мүддесі үшін орындау, көрсетілген немесе келісілген белгілі бір кестеге немесе жұмыс орнына сәйкес; құралдармен, материалдармен және тетіктермен қамтамасыз ету; қызметкерге сыйақы төлеу кезеңділігі; мұндай сыйақы қызметкердің жалғыз немесе негізгі табыс көзі болып табылады; қызметкерге, мысалы, тамақ өнімдерін, тұрғын үйді немесе көлік құралдарын және т. б. беру арқылы заттай түрде еңбекақы төлеуді жүзеге асыру.
Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің (бұдан әрі – ТК) 27-бабына сәйкес еңбек шартының шарттардың өзге түрлерінен айрықша белгілері онда мынадай талаптардың біреуінің болуы болып табылады:
қызметкердің белгілі бір біліктілік, мамандық, кәсіп немесе лауазым бойынша жұмысты (еңбек функциясын) орындауы;
міндеттемелерді еңбек тәртібіне бағынумен жеке орындау;
қызметкердің еңбек ақысын алуы.
Көрсетілген шарттардың бірі болған кезде қызметкермен еңбек шарты ТК нормаларына сәйкес жасалуы керек.
Күніне 8 (сегіз) сағат ішінде және демалыс күндерінсіз қызмет көрсетуді белгілеу, жыл бойы қызмет көрсету кезеңі, бұл басқа жерде жұмыс істеу мүмкіндігін болдырмайды, сыйақы төлемдерінің жүйелілігі іс материалдарымен расталған.
Тараптар арасындағы қатынастардың сипаты мен түрге жататындығы жасырын еңбек қатынастарының болуын куәландыратын бір немесе бірнеше белгілердің болуымен алдын-ала анықталған.
Сот алқасы олардың көпшілігінің, соның ішінде ТК-нің 27-бабында көрсетілгендердің, олардың арасында еңбек шарты жасалмағанына қарамастан, талапкер мен ЖАО арасында жасырын еңбек құқықтық қатынастардың болуы туралы осы әкімшілік істе болуын қарастырды.
Бұдан басқа, шарттарда жұмыстарды орындау мерзімі шарттар жасалған күннен бастап ағымдағы жылдың 31 желтоқсанына дейін белгіленген (1.3-тармақ). Орындаушы жұмысты адал, адал орындауға міндетті ... (б.2. 1. 4). Тапсырыс беруші (К.) жұмысты баға бойынша төлеуге міндетті... (2.2.1 Б.).
Шарттар қарама-қайшы сипатқа ие, өйткені шарттың мәні "қызметтер", сонымен бірге "жұмыс"деп аталады. Яғни шарттардың өзінде
"қызметтер" "жұмыс"деп танылады.
Шарттардың мазмұнынан осы қызметті көрсету процесі физикалық еңбек жолымен жүзеге асырылатындығы шығады. Бұл ретте көрсетілетін қызметті алушы-бірінші топтағы мүгедектігі бар адам алынған қызметтердің нәтижелерін төлемейді.
Еңбек құқықтық қатынастарын тану ЖАО-дан жұмыс үшін кепілдік берілген соманы төлеудің құқықтық мәртебесін анықтайды.
Жұмыс берушінің қызметкерге еңбек заңнамасына сәйкес оның еңбегі үшін сыйақы төлеуді міндетті түрде қамтамасыз етуі
жұмыс берушінің міндеті болып табылады және ТК - нің 8-тарауымен қамтамасыз етіледі, басқалармен қатар-жұмыскердің біліктілігіне, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, санына, сапасына және шарттарына (жалақысына), сондай-ақ өтемақы және ынталандырушы сипаттағы төлемдерге байланысты еңбегі үшін сыйақы.
Жеке көмекшілерге міндетті зейнетақы жарналары мен міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға жарналарды ай сайын есептеу және аудару (Қағидалардың 42-тармағына сәйкес) еңбек құқықтық қатынастарын және еңбекке ақы төлеу (жұмыс) фактісінің болуын растау болып табылады.
Мұндай жағдайларда сот алқасы талапкер мен ЖАО арасындағы құқықтық қатынастардың (еңбек құқықтық қатынастарының) еңбек сипаты туралы қорытындыға келді. Тиісінше, Арал өңірі туралы Заңның 13-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес, 1,3 коэффициентін қолдана отырып, еңбекақы төлеу көзделген, ол кепілдік берілген соманы төлеу кезінде талапкерге қолданылуы тиіс.
Сондықтан талаптарды қанағаттандырудан бас тартуға негіз болған жоқ.
Іс бойынша дәлелдемелерді жинау және қосымша тексеру талап етілмейтінін ескере отырып, сот алқасы бірінші сатыдағы соттың шешімін және апелляциялық сатыдағы соттың шешімін күшін жою және талапты қанағаттандыру туралы жаңа шешім қабылдау қажет деп санады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
