Түсініктеме Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 25-тарауының 2-параграфындағы «Бөлшек сауда-саттық» баптарына 

Бөлшек сауда-саттық шарты күнделікті өмірде кеңінен таралған сатып алу-сату шартының бір түрі болып табылады. Бөлшек сауда-саттық шартын оның ерекше түрі ретінде бөліп көрсетуге және оны сатып алу-сату шарттарының өзге түрлерінен ажыратуға мүмкіндік беретін негізгі белгілеріне сатушының кәсіпкер ретіндегі сипаттамасы (тауарларды сатуды кәсіпкерлік қызмет ретінде жүзеге асыруы), тауарларды бөлшек сауда арқылы өткізуі (яғни тауарларды тұтынушыларға тікелей және, әдетте, жекелеген тұтынушыға қажетті мөлшерде сату) және бөлшек сауда мен кәсіпкерлік қызметтің сипатына байланысты туындайтын, сатушыға жүгінген кез келген тұлғамен шарт жасасуды көздейтін оның жария сипаты жатады (Азаматтық кодекстің 445-бабы).

Сатушы-кәсіпкер сауда қызметін жүзеге асыра отырып, тауарларды тек бөлшек сауда арқылы сатумен шектелмей, көтерме саудамен де айналысуы мүмкін. Іс жүзінде тауарларды көтерме және бөлшек сауда арқылы өткізетін көптеген сауда ұйымдары, сондай-ақ өз өнімдерін бөлшек сауда ұйымдарына жеткізумен қатар, өндірілген өнімді өз дүкендерінің желісі арқылы бөлшек саудада сататын өндіруші кәсіпорындар кездеседі.

Алайда түсіндіріліп отырған тараудың ережелері тек тауарларды бөлшек саудада сату жағдайларына қолданылады. Ал тауарларды көтерме саудада сату, міндеттеменің мәніне қарай, сатып алу-сату туралы жалпы ережелермен немесе тауар жеткізілімі туралы ережелермен реттеледі. Сонымен бірге сатушы-кәсіпкердің тауарларды бөлшек саудада өткізу жөніндегі қызметі Азаматтық кодекстің 25-тарауының осы параграфындағы құқықтық реттеуге жатады.

Бөлшек сауда-саттық шартын құқықтық реттеудің негізгі мақсаты, сөзсіз, бөлшек сауда саласында сатып алушының мүдделеріне басымдық беру және шарттың жариялылық қағидатын бекіту болып табылады.

Бөлшек сауда-саттық шарты нысанасының ерекшелігі оның, әдетте, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға байланысты емес мақсаттарда пайдалануға арналған тауар болуымен сипатталады. Осыған байланысты бөлшек сауда-саттық кезіндегі тауардың ерекшелігі қосымша сипатқа ие екенін және шарттың осы түрін айқындайтын негізгі белгі болып табылмайтынын атап өткен жөн.

Бөлшек сауда-саттық шартын айқындайтын негізгі белгі – тауардың кәсіпкер-сатушы тарапынан бөлшек сауда арқылы, яғни жария шарт талаптарымен сатылуы. Мұндай жағдайда тауардың қандай мақсатта пайдаланылатыны шешуші мәнге ие болмайды.

Сонымен бірге бөлшек саудада өткізілетін тауарлардың түрлері өте алуан түрлі. Бір тауар кәсіпкерлік қызметте де пайдаланылуы, сондай-ақ мұндай қызметке қатысы жоқ мақсаттарда да қолданылуы мүмкін. Әдетте кәсіпкерлік қызметте пайдаланылатын белгілі бір тауар тұтынушылық сұраныстың немесе әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өзгеруіне байланысты бөлшек саудада сатылуы мүмкін.

Әдетте бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатып алушы кәсіпкер болып табылмайтын жеке тұлға немесе коммерциялық емес ұйым болады. Алайда сатып алушының тұлғасы да, тауардың ерекшелігі сияқты, көбінесе қосымша сипатқа ие.

Сонымен қатар бөлшек саудада тауарларды жеке кәсіпкерлердің де сатып алуы жиі кездесетінін атап өткен жөн. Мысалы, қоғамдық тамақтандыру саласында қызмет көрсететін кәсіпкерлер осындай сатып алушылар болуы мүмкін.

Заңнама коммерциялық емес ұйымдарға, егер бұл олардың жарғылық мақсаттарына сәйкес келсе, кәсіпкерлік қызметпен айналысуға рұқсат береді. Мұндай жағдайларда коммерциялық емес ұйымның кәсіпкерлік мақсаттар үшін бөлшек саудадан тауар сатып алуы әбден мүмкін.

Коммерциялық ұйымдарға қатысты олардың жасайтын барлық мәмілелері кәсіпкерлік сипатта болады деген болжам болғанымен, олардың бөлшек сауда-саттық қатынастарына сатып алушы ретінде қатысуына да жол беріледі. Әдетте коммерциялық ұйымдар бөлшек саудадан тауарларды кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес мақсаттарда пайдалану үшін сатып алады.

Дегенмен тауарды пайдалану мақсаттарын айқындау мәселесі салыстырмалы сипатқа ие және әртүрлі жағдайларда біркелкі түсіндіріле бермейді. Заңнамада коммерциялық ұйымдардың жекелеген тауар түрлерін бөлшек саудадан сатып алуына немесе оларды кәсіпкерлік мақсаттарда пайдалануына тікелей тыйым салынбаса, мұндай ұйымдардың тауарларды кәсіпкерлік мақсаттарда пайдалану үшін бөлшек саудадан сатып алуына кедергі жоқ.

Іс жүзінде бұл мәселе көбінесе экономикалық заңдылықтармен шешіледі. Оларға сәйкес коммерциялық ұйымдар кәсіпкерлік қызметте пайдалану үшін қажетті тауарларды, әдетте, тікелей өндірушіден немесе көтерме саудамен айналысатын сатушылардан сатып алғанды тиімді деп санайды. Бұл өз кезегінде осындай жағдайларда сатып алу-сату шартының басқа түрлерін, атап айтқанда тауар жеткізілімі шартын және көтерме сатып алу-сату шартын қолдануға негіз болады.

Бөлшек сауда-саттық шартының жасалу нысанына, жасалу тәртібіне, елеулі талаптарына, сатушының міндеттеріне, сондай-ақ оның жауапкершілігіне қатысты бірқатар ерекшеліктері бар.

Бөлшек сауда-саттық шарты кез келген нысанда жасалуы мүмкін. Алайда бөлшек сауданың ерекшелігі мәміленің көбінесе ауызша нысанда жасалуын көздейді. Әдетте бөлшек сауда-саттық шарты ауызша жасалады, өйткені мұндай мәміле, көп жағдайда, оны жасау сәтінде тікелей орындалады.

Сонымен қатар бөлшек сауданың жария сипаты және тиісінше бөлшек сауда-саттық шартының жария шарттарға жатқызылуы әрбір бөлшек сауда ұйымында шарт жасасу тәртібін біріздендіруді көздейді. Сондықтан бөлшек сауда-саттық шартын жасасу тәртібі мен оның нысаны әрбір нақты жағдайда бөлшек сауда ұйымында сауданы жүзеге асыру қағидаларын ескере отырып айқындалады. Бұл ретте сатушы мен сатып алушы арасындағы қатынастарға Азаматтық кодекстің қосылу шарты туралы жалпы ережелері қолданылады (Азаматтық кодекстің 446-бабы).

Тауарлардың жекелеген түрлерімен сауда жасау үшін заңнамада арнайы қағидалар көзделуі мүмкін. Мысалы, автомобильдерді сату белгіленген нысандағы анықтама-шоттарды ресімдеуді талап етуі мүмкін, ал алкоголь және темекі өнімдерін сатып алуға қатысты сатып алушының жасына байланысты шектеулер белгіленеді.

Сонымен бірге Азаматтық кодексте сауда ұйымында мұндай қағидалар болмаған немесе тауарлардың жекелеген түрлерін сату үшін заңнамада арнайы ережелер көзделмеген жағдайларда бөлшек сауда-саттық шартының жасалу сәтін айқындайтын норма бар.

Егер шартта өзгеше көзделмесе, яғни сатушының стандартты нысандарында немесе өзге де формулярларында басқа тәртіп белгіленбесе, сондай-ақ заңнамада өзгеше көзделмесе, бөлшек сауда-саттық шарты сатушының сатып алушыға оның тауар ақысын төлегенін растайтын құжатты, мысалы, кассалық немесе тауарлық чекті берген сәттен бастап жасалған болып есептеледі (Азаматтық кодекстің 446-бабы).

Алайда бөлшек сауда-саттықтың жекелеген түрлері үшін шарт жасасудың арнайы қағидалары және тиісінше шарттың жасалған сәтін айқындаудың ерекше тәртібі заңнамада көзделуі мүмкін.

Атап айтқанда, автоматтар арқылы тауар сатқан кезде сатушы сатып алушыға тауардың ақысын төлегенін растайтын құжат бермейтін жағдайлар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда шарт сатып алушы тауарды алу үшін қажетті әрекеттерді жасаған сәттен бастап жасалған болып есептеледі (Азаматтық кодекстің 451-бабының 2-тармағы).

Егер сатушы сатып алушыға тауар құнының төленгенін растайтын ешқандай құжат бермесе және заңнамада мұндай шартты жасасудың арнайы тәртібі көзделмесе, бөлшек сауда-саттық шартының жасалған сәті сатып алу-сату туралы жалпы ережелерге сәйкес айқындалуға тиіс. Бұл жағдайда түсіндіріліп отырған тараудың 2–6-параграфтарында арнайы реттелмеген бөлігінде 1-параграфтың ережелері сатып алу-сату шартының кез келген түріне қолданылады.

Бөлшек сауда-саттық шарты үшін жазбаша нысан міндетті болмағандықтан және ол ауызша жасалуы мүмкін болғандықтан, шарт тараптары сатып алу-сату мәмілесінің жасалғанын, мазмұнын және орындалғанын куәгерлердің айғақтарымен растауға құқылы.

Сатып алушыда тауар ақысын төлегенін растайтын құжаттың болмауы да шарттың жасалғанын және оның талаптарын дәлелдеу үшін куәгерлердің айғақтарына сүйену мүмкіндігін жоққа шығармайды (Азаматтық кодекстің 446-бабы).

Бөлшек сауда-саттық шартының жария сипаты сатушының жария офертасының да жария сипатта болуын негіздейді.

Бұл ретте тауарларды витриналарда немесе сөрелерде орналастыру, олардың үлгілерін көрсету не сату орнында сатылатын тауарлар туралы мәліметтер беру, тауардың бағасы және сатып алу-сату шартының өзге де елеулі талаптары көрсетілген-көрсетілмегеніне қарамастан, жария оферта болып танылады (Азаматтық кодекстің 447-бабының 1-тармағы).

Бұл ережеден тек сатушы тиісті тауардың сатуға арналмағанын анық көрсеткен жағдай ғана ерекшеленеді. Мысалы, көрмеге қойылған тауардың сатылмайтыны туралы арнайы жазу болуы мүмкін.

Әрине, сауда залының, витринаның немесе сөренің көркемдік безендірілуіне арналған заттар, сондай-ақ сауда жабдықтары сатылатын тауарларға жатпайды. Сондықтан оларға қатысты жария оферта туралы ережелер қолданылмайды.

Тауарды орналастыру, оны көрсету немесе сатылатын тауарлар туралы мәліметтер беру ұғымдарына сатып алушыға ұсынылатын тауарлардың сипаттамалары, каталогтары, фотосуреттері және тауармен танысудың өзге де нысандары да жатады. Алайда мұндай ақпарат белгісіз тұлғалар тобына арналып, тауар сатылатын жерде ұсынылуға тиіс.

Сонымен қатар тауар туралы жарнамада, каталогтарда немесе басқа да ақпараттық материалдарда көрсетілген, тауар сатылатын жерден тыс жерде белгісіз тұлғалар тобына бағытталған ұсыныстар, тіпті оларда бөлшек сауда-саттық шартын жасасу және оның барлық елеулі талаптарын айқындау үшін қажетті толық ақпарат болған жағдайда да, жария оферта болып танылмайды (Азаматтық кодекстің 447-бабының 2-тармағы).

Бұл ереже Қазақстан Республикасының бөлшек сауда-саттық туралы заңнамасының ерекшеліктерінің бірі болып табылады және Ресей заңнамасындағы ұқсас ережелерден өзгеше.

Атап айтқанда, Ресей заңнамасына сәйкес, жарнамада, каталогтарда немесе белгісіз тұлғалар тобына тауар сатылатын жерден тыс жерде бағытталған өзге де ақпараттық материалдарда көрсетілген тауар ұсынысы, егер онда сатып алу-сату шартының барлық елеулі талаптары қамтылса, жария оферта болып танылуы мүмкін.

Бөлшек сауда-саттық шартының тағы бір ерекшелігі – бағаның оның елеулі талаптарының қатарына жатуы. Бұл Азаматтық кодекстің 447-бабының 1-тармағы мен 453-бабының 1-тармағының мазмұнынан туындайды.

Атап айтқанда, Азаматтық кодекстің 447-бабының 1-тармағында баға шарттың елеулі талабы ретінде көрсетілген. Ал 453-баптың 1-тармағында, егер заңнамалық актілерде өзгеше белгіленбесе немесе міндеттеменің мәнінен өзгеше туындамаса, сатып алушы шарт жасалған кезде сатушы жариялаған сатып алу бағасын төлеуге міндетті екені көзделген.

Бөлшек сауда-саттық шарты бойынша баға елеулі талаптардың бірі болғанымен, шарттың жария сипатына байланысты оны сатушы айқындайды. Сатып алушы ұсынылған баға талабын қабылдауға немесе тауардың бағасы оны қанағаттандырмаса, шарт жасасудан бас тартуға құқылы.

Бұл да бөлшек сауда-саттық шартының жария сипатын және оның жазбаша немесе ауызша нысанда жасалғанына қарамастан, көбінесе қосылу шарты ретінде ресімделетінін көрсетеді.

Бөлшек сауда-саттық шартының сатып алу-сату туралы жалпы ережелерден өзгеше бірқатар ерекшеліктері тауар ақысын төлеуге, атап айтқанда, алдын ала төлеу шартына немесе тауарды кредитке сатуға, оның ішінде төлемді бөліп төлеу талаптарына қатысты туындайды.

Тауарды алдын ала төлеу талаптарымен жасалған бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатып алушы тауардың ақысын төлемей тұрып, шартты орындаудан біржақты тәртіппен бас тартуға құқылы.

Егер шартта өзгеше көзделмесе, бөлшек сауда-саттық шартының алдын ала төлем туралы талаптарында белгіленген мерзімде төлемнің жасалмауы сатып алушының шартты орындаудан бас тартуы ретінде танылады.

Осыған байланысты Азаматтық кодекстің 440-бабының ережелері тауарды алдын ала төлеу талаптарымен жасалған бөлшек сауда-саттық қатынастарына сатып алушының алдын ала төлем жасалғанға дейін шартты орындаудан біржақты бас тарту құқығы ескеріле отырып қолданылады.

Кредитке сату талаптарын, оның ішінде төлемді бөліп төлеу шарттарын қамтитын бөлшек сауда-саттық шартының тағы бір ерекшелігі Азаматтық кодекстің 453-бабының 3-тармағында бекітілген.

Тауарды кредитке сату талаптары бойынша сатып алушыға төлемді кейінге қалдыру және ақша қаражатын пайдалану мүмкіндігі үшін төленуге жататын ақша сомасына белгілі бір пайыз есептелуі мүмкін. Тауарды кредитке сатып алу шарты бойынша пайыз мөлшері шарт жасалған кезде айқындалады, ал төленуге жататын пайыздар тауардың бағасына енгізіледі.

Сонымен бірге Азаматтық кодекстің 453-бабының 3-тармағында бөлшек сауда-саттық шарты бойынша кредитке сатылған тауар үшін мерзімі өткен төлемдерге заңды және шарттық тұрақсыздық айыбын есептеуге жол бермейтін императивтік ереже көзделген.

Бұл ретте заңды тұрақсыздық айыбына Азаматтық кодекстің 353-бабына сәйкес Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қайта қаржыландыру мөлшерлемесі негізінде айқындалатын тұрақсыздық айыбы да жатады.

Көрсетілген ережеге сәйкес, бөлшек сауда-саттық шарты бойынша тауарды кредитке сату кезінде мерзімі өткен төлемдерге, яғни негізгі борыш сомасына да, төлемді кейінге қалдырғаны үшін есептелетін пайыздарға да тұрақсыздық айыбын (өсімпұлды, айыппұлды) есептеу туралы шарттың кез келген талабы жарамсыз болып табылады (Азаматтық кодекстің 453-бабының 3-тармағы).

Төлемді бөліп төлеу шарты бойынша сатып алушы тауардың ақысын шартта белгіленген бөліп төлеу мерзімі ішінде өз қалауынша кез келген уақытта төлеуге құқылы. Ол тауардың ақысын мерзімінен бұрын да, бөліп төлеу мерзімінің соңғы күні де төлей алады.

Сатып алушының төлемді бөліп төлеу мерзімі ішінде кез келген уақытта төлем жасау құқығы және мерзімі өткен төлемдерге тұрақсыздық айыбын есептеуге жол берілмейтіні ескерілгенде, бөлшек сауда-саттық шартындағы бөліп төлеу талаптары сатып алушыға белгіленген мерзім ішінде тауардың ақысын өз қалауынша төлеу мүмкіндігін береді (Азаматтық кодекстің 453-бабының 4-тармағы).

Көптеген жағдайларда бөлшек сауда-саттық шартының жасалу және орындалу сәттері сәйкес келеді. Алайда сатып алу-сату шартының жасалу сәті мен орындалу сәті бір-біріне сәйкес келмеуі мүмкін болатын түрлері де бар.

Бөлшек сауда-саттық шартының мұндай түрлеріне сатып алушының тауарды белгілі бір мерзімде қабылдау шарты, тауарды сатып алушыға жеткізу шарты және тауарларды үлгілер бойынша сату шарты жатады.

Сатып алушының тауарды белгілі бір мерзімде қабылдау шарты бойынша сатушы шарт жасалғаннан кейін сатып алушыға тауарды қабылдау үшін белгіленген мерзім аяқталғанға дейін оны басқа сатып алушыға сатуға құқылы емес.

Бұл ереже тауар ақысын төлеу талаптарына қарамастан қолданылады, өйткені шарттың осы түрінде алдын ала төлем, тауарды қабылдау кезінде төлеу, тауарды кредитке сату және басқа да төлем талаптары көзделуі мүмкін (Азаматтық кодекстің 449-бабының 1-тармағы).

Егер сатып алушы шартта белгіленген мерзімде тауарды қабылдамаса, сатушы оны кез келген басқа тұлғаға сатуға құқылы. Мұндай жағдайда сатып алушының шартты орындаудан бас тартқаны болжанады (Азаматтық кодекстің 449-бабының 2-тармағы).

Сонымен бірге тауарды сатып алушыға белгіленген мерзімде беруді қамтамасыз ету үшін сатушы жұмсаған шығындар, мысалы, тауарды қоймада сақтау шығындары, тауардың бағасына енгізіледі. Егер шартта немесе заңнамалық актілерде өзгеше көзделмесе, сатушы мұндай шығындарды сатып алушыдан бөлек өтеуді талап етуге құқылы емес (Азаматтық кодекстің 449-бабының 3-тармағы).

Тауарды сатып алушыға жеткізу талаптары бар бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатушы тауарды сатып алушы көрсеткен жерге және шартта белгіленген мерзімде жеткізуге міндетті.

Сондықтан шарттың осы түрінің елеулі талаптарына тауар жеткізілетін орын және жеткізу жүзеге асырылуға тиіс мерзім туралы тараптардың келісімі жатады (Азаматтық кодекстің 452-бабының 1-тармағы).

Тауарды сатып алушыға жеткізу талаптары бар бөлшек сауда-саттық шарты тауар сатып алушыға табыс етілген сәттен бастап жасалған болып есептеледі.

Шартта тауарды табыс ету орны ретінде жеке тұлға болып табылатын сатып алушының тұрғылықты жері немесе заңды тұлға болып табылатын сатып алушының орналасқан жері, сондай-ақ сатып алушы көрсеткен кез келген басқа орын белгіленуі мүмкін.

Тауарды табыс ету жөніндегі міндеттеме сатушы тауарды шарттың жасалғанын немесе тауарды жеткізу рәсімделгенін куәландыратын түбіртекті не өзге де құжатты ұсынған тұлғаға берген жағдайда да орындалған болып есептеледі (Азаматтық кодекстің 452-бабы).

Алайда тауарды алу құқығын растайтын түбіртек немесе өзге де құжат бағалы қағаз болып табылмайтынын ескеру қажет. Сондықтан сатушының міндеттемені тиісті емес тұлғаға, мысалы, ұрланған түбіртекті көрсеткен ұрыға орындауы оны сатып алушы алдындағы міндеттемесін тиісті түрде орындау міндетінен босатпайды. Бұл ережеден сатушы Азаматтық кодекстің 275-бабынан туындайтын барлық қажетті шараларды қабылдағанын дәлелдеген жағдай ғана ерекшеленуі мүмкін.

Тауарды жеткізу талаптары бар бөлшек сауда-саттық шарты бойынша міндеттеменің орындалу сәтін айқындайтын ереже Азаматтық кодексте диспозитивтік сипатта тұжырымдалған. Сондықтан заңнамалық актілерде, шартта немесе міндеттеменің мәнінен өзгеше тәртіп туындаған жағдайда, міндеттеменің орындалу сәті өзгеше айқындалуы мүмкін (Азаматтық кодекстің 452-бабының 2-тармағы).

Үлгілер бойынша тауарларды бөлшек саудада сату шартының басты ерекшелігі – сатып алушының сатушы ұсынған үлгіге сәйкес келетін тауарды сатып алуы.

Сатып алушы тауар үлгілерімен сатушының сауда залдарында немесе арнайы көрсету орындарында таныса алады. Сондай-ақ сатушы ұсынған каталогтармен, тауар сипаттамаларымен, техникалық құжаттамамен және басқа да ақпараттық материалдармен танысу арқылы тауарды таңдау мүмкіндігі беріледі (Азаматтық кодекстің 450-бабының 1-тармағы).

Үлгілер бойынша тауарларды сатып алу-сату шарты, тауарды сатып алушыға жеткізу шарты сияқты, жалпы ереже бойынша, тауарды сатып алушыға жеткізу талабын қамтиды (Азаматтық кодекстің 450-бабының 2-тармағы).

Үлгілер бойынша тауарларды сату шартындағы тауарды жеткізу туралы талап заңнамада диспозитивтік сипатта бекітілген, яғни шартта немесе заңнамалық актілерде өзгеше көзделмесе, қолданылады.

Алайда тауарды сатып алушыға жеткізу шартының жалпы түрінен айырмашылығы, үлгілер бойынша тауарларды сату шартында жеткізу орны туралы талап елеулі талап болып табылмайды. Өйткені Азаматтық кодекстің 450-бабының 2-тармағында мұндай талап болмаған жағдайда қолданылатын толықтырушы ережелер көзделген.

Атап айтқанда, егер шартта тауарды жеткізу орны көрсетілмесе, сатушының таңдалған тауарды сатып алушы-жеке тұлғаның тұрғылықты жеріне немесе сатып алушы-заңды тұлғаның орналасқан жеріне жеткізуі шартты тиісінше орындау болып есептеледі (Азаматтық кодекстің 450-бабының 2-тармағы).

Үлгілер бойынша тауарларды сатып алу-сату шарты бойынша сатып алушы тауар өзіне берілгенге дейін шартты орындаудан біржақты тәртіппен бас тартуға құқылы.

Алайда шартты орындаудан бас тарту сатып алушыны сатушының шартты орындауға байланысты жасаған нақты әрі орынды шығындарын өтеу міндетінен босатпайды. Мұндай шығындардың орынды екенін бағалау әрбір нақты жағдайда істің барлық мән-жайлары ескеріле отырып жүргізілуге тиіс (Азаматтық кодекстің 450-бабының 3-тармағы).

Бөлшек сауда-саттық шартының ерекшеліктерінің бірі – сапасы тиісті талаптарға сәйкес келетін, бірақ сатып алушыға өлшемі, пішіні, габариттері, фасоны, жиынтықталуы немесе басқа да ұқсас сипаттамалары бойынша сәйкес келмейтін азық-түлікке жатпайтын тауарды айырбастау құқығының болуы (Азаматтық кодекстің 454-бабының 1-тармағы).

Сатып алушы мұндай тауарды өлшемі, пішіні, габариттері, фасоны, түсі және басқа да сипаттамалары бойынша сәйкес келетін ұқсас тауарға айырбастауға құқылы. Егер сатушыда айырбастауға қажетті тауар болмаса, сатып алушы сатып алған тауарын сатушыға қайтарып, төленген ақшасын алуға құқылы (Азаматтық кодекстің 454-бабының 2-тармағы).

Сатып алушы тауарды айырбастау құқығын, ал қажетті тауар болмаған жағдайда төленген ақшаны қайтару құқығын тауар өзіне берілген күннен бастап он төрт күн ішінде пайдалана алады. Егер сатушы бұдан ұзақ мерзім белгілемесе, осы мерзім қолданылады.

Сонымен қатар айырбастауға ұсынылған тауардың тұтынушылық қасиеттері сақталуға және оның осы сатушыдан сатып алынғанын растайтын дәлелдер болуға тиіс (Азаматтық кодекстің 454-бабының 3-тармағы).

Сапасы тиісті деңгейде болғанымен, айырбастауға немесе қайтаруға жатпайтын тауарлардың қатарына тек заңнамада белгіленген тәртіппен осындай тізбеге енгізілген тауарлар ғана жатады.

Атап айтқанда, заңнамаға сәйкес асыл металдардан жасалған бұйымдар, жеке гигиена заттары және басқа да жекелеген тауарлар айырбастауға немесе қайтаруға жатпайды. Мұндай тауарлардың тізбесі толық болып табылады және оны сатушы өз қалауы бойынша кеңейте алмайды (Азаматтық кодекстің 454-бабының 4-тармағын қараңыз).

Ал сапасы тиісті деңгейде емес тауар сатылған жағдайда Азаматтық кодекстің 428-бабында көзделген құқықтық салдарлар туындайды.

Атап айтқанда, сатушы тауарды ауыстыруға, сатып алу бағасын мөлшерлес төмендетуге, тауардың кемшіліктерін ақысын алмай ақылға қонымды мерзімде жоюға, сатып алушының кемшіліктерді жоюға жұмсаған шығындарын өтеуге немесе шартты орындаудан бас тартып, тауар үшін төленген ақшаны қайтаруға міндетті болуы мүмкін. Сонымен қатар осы бапта көзделген өзге де құқықтық салдарлар туындайды (Азаматтық кодекстің 455-бабы).

Сапасы тиісті деңгейде емес тауар сатылған жағдайда Азаматтық кодекстің 428-бабында көзделген салдарлардан бөлек, бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатушыға сапасыз тауарды қайтаруға байланысты барлық шығындарды өтеу міндеті жүктеледі (Азаматтық кодекстің 455-бабының 1-тармағының екінші бөлігі).

Сондай-ақ тауардың кемшіліктері анықталғанға дейін сатып алушының оны толық немесе ішінара пайдалануына байланысты тауар құнының төмендеуі немесе оның тауарлық түрінің жоғалуы сатушының есебіне жатқызылады (Азаматтық кодекстің 455-бабының 2-тармағы).

Азаматтық кодексте бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатушының жауапкершілігіне және міндеттемені заттай орындауына қатысты арнайы құқықтық реттеу белгіленген.

Азаматтық кодекстің 457-бабының ережелеріне сәйкес, бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатушы міндеттемесін орындамаған жағдайда залалдарды өтеу және тұрақсыздық айыбын төлеу оны міндеттемені заттай орындаудан босатпайды.

Яғни бөлшек сауда-саттық шарты бойынша сатушы үшін Азаматтық кодекстің 354-бабының 2-тармағында бекітілген жауапкершілік пен міндеттемені заттай орындау жөніндегі жалпы ережеден ерекшелік көзделген. Осыған сәйкес сатушы залалдарды өтеп, тұрақсыздық айыбын төлегеніне қарамастан, шарт бойынша міндеттемесін заттай орындауға міндетті болып қалады (Азаматтық кодекстің 457-бабы).

Түсініктеме Қазақстан мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалған.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор — М.К. Сүлейменов.

Жұмыс тобы жетекшісінің орынбасары, профессор — Ю.Г. Басин.

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау